Gazar

ÃÀÇÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯É
Õÿíàí òîõèîëäóóëñàí: Ä.Ä¿ãýðæàâ
Äýâèä Ìàê-Êâîèä Ìåéñîí
Óëààíáààòàð õîò
2012 îí

DDC
323’023
È-788
2007 îíä õýâëýãäñýí “Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí
õºòº÷” íîìîîñ õýñýã÷ëýí àâàâ.
Зохиогч: Б.Долгор, С.Энхмэнд
Зөвлөх: Ж.Баярцэцэг
Надежда Хриптивши
Зураач: Б.Батгэрэл
Эх бэлтгэгч Г.Сугарсүрэн
Хэвлэсэн хугацаа: 2012 оны 12 дугаар сар
Хэвлэлийн газар: ХЗҮХ-ийн Хэвлэх үйлдвэр
© Энэхүү номыг “Нээлттэй Нийгэм Форум” төрийн бус байгууллагын
зөвшөөрөлгүйгээр хэвлэн олшруулахыг хориглоно.
ISBN 999-29-1009-7

- -
Ãàçðûí ýðõ ç¿é
ÀÃÓÓËÃÀ
ГА ЗРЫН ЭРХ З¯Й
1. Ãàçàð ªÌ×ËªË
1.1. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ
1.1.1. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí òóõàé îéëãîëò
1.1.2. Ãàçàð ºì÷ëºã÷èéí òóõàé
1.1.3. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí äàâóó òàë
1.1.4. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðýã
1.1.5. Èðãýíèé ºì÷ëºõ ãàçðûí çîðèóëàëò, õýìæýý
1.2. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã øèéäâýðëýõ
1.2.1 Ãàçàð ºì÷ëºõºä àíõààðàõ àñóóäëóóä
1.2.2 Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý øèéäâýðë¿¿ëýõ íü
1.2.3. Ãàçàð ºì÷ëºõºä á¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò áè÷èã
1.3. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí õýðýãæèëò
1.3.1. Ãàçàð ºì÷ëºë áà ãàçàð õóâü÷ëàõ
1.3.2. Õóâü÷ëàãäñàí ãàçðûã áóöààæ àâ÷ áîëîõ
¿íäýñëýë
1.4. Àñóóëò, õàðèóëò:
2. Ãàçàð ýçýì øèë
2.1. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõийг шийдвэрлэх нь
2.1.1. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí òóõàé îéëãîëò
2.1.2. Ãàçàð ýçýìøèã÷ гэж хэн бэ ?
2.1.3. Ãàçàð ýçýìøèõèéí äàâóó òàë
2.1.4. Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
2.1.5. Ýçýìøèõ ãàçðûí çîðèóëàëò, õýìæýý, áàéðøèë,
õóãàöàà
2.2. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ
2.2.1. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõ âý?
2.2.2. Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí àíõààðàõ àñóóäàë
2.2.3. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõàä á¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò
áè÷èã
2.3. Àñóóëò, õàðèóëò

- -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
3. Ãàçðûí ¯ð øèì
3.1. Ãàçàð àøèãëàõ
3.1.1. Газар ашиглахад тавих нийтлэг шаардлага
3.1.2. Газар ашиглагч
3.2. Ãàçàð ò¿ðýýñëýõ
3.3. Ãàçðûí áàðüöàà
3.4. Óçóôðóêò
3.5. Áóñäûí ãàçàð äýýð áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ
4. Áýë ×ýýð èéí ãàçàð
4.1. Áýë÷ýýðèéí ãàçрын эрх зїй
4.2. Ñóìûí òºâä ìàë÷èä ãàçàð àâ÷ áîëîõ ýðõòýé эсэх
4.3. Áýë÷ýýðèéí ãàçàð áà õóâü÷èëæ àâñàí ãàçðûí
õóðààìæ, òàòâàð:

- -
1. Ãàçàð ªÌ×ËªË
¯ð ä¿í
Ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð òà äàðààõü
÷àäâàðûã ýçýìøèíý:
ãàçàð ºì÷ëºõ áîëîí ºì÷ëºõ ýðõèéí
òóõàé òàéëáàðëàõ;
ãàçàð ºì÷ëºã÷ ãýæ õýí áý, òýðýýð
ÿìàð ýðõ ýäýëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã
áîëîõ;
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýä òîäîðõîé
õÿçãààðëàëò áàéäãèéã òàéëáàðëàõ;
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õýðõýí
øèéäâýðë¿¿ëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ, ¿¿íä
àíõààðàõ àñóóäàë áàéãààã ýñýõèéã
òàéëáàðëàõ;
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí õýðýãæèëò áà
ãàçàð õóâ÷üëàõ òóõàé;
õóâü÷ëàãäñàí ãàçðûã áóöààæ àâàõ
¿íäýñëýë;
ãàçðûã õóâü÷ëàõàä áàðèìòëàõ
çàð÷èì áà æóðàì.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
1.1. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ
1.1.1.Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí òóõàé
îéëãîëò
Ãàçàð íü õ¿íèé àìüäðàëûí àíõäàã÷ îð÷èí
áîëîõûí õóâüä ò¿¿í äýýð îðøèí àìüäàð÷, ¿ð
øèìèéã íü õ¿ðòýæ áàéõûí òóëä ãàçðûí õàðèëöààã

ýðõ ç¿éãýýð çîõèöóóëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãà áèé
áîëäîã. Ýíý ¿¿äíýýñ ãàçðûã:
ºì÷ëºõ;
ýçýìøèõ;
àøèãëàõ òóõàé îéëãîëòóóä áèé áîëæýý.
Ýäãýýð îéëãîëòóóä õîîðîíäîî ÿëãààòàé,
õóóëèéí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò íü ººð áàéäàã.
¯¿íýýñ ãàçàð ºì÷ëºõ òóõàé àñóóäàë íü ãàçðûí
òàëààðõè õàìãèéí ºðãºí ýðõ ìýäëèéã èëýðõèéëñýí
îéëãîëò þì. ªºðººð õýëáýë ãàçðûã ººðèéí ìýäýëä
áàéëãàæ, àøèã øèìèéã íü õ¿ðòýýä çîãñîõã¿é,
ãàçðàà áóñäàä àøèãëóóëàõ, øèëæ¿¿ëýõ çýðýã
áîëîìæèéã îëãîäîã.
Èéìä “Ãàçàð ºì÷ëºõ” ãýæ þóã îéëãîõ âý? Ýíý
íü òóõàéí ãàçðûã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýéãýýð
õóóëèàð çºâøººðñºí õ¿ðýýíä ººðèéí ìýäýëä
áàéëãàõûã õýëíý. Ãàçàð ºì÷ëºõ àñóóäàë íü
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýýð èëýð÷ õýðýãæèíý. Ãàçàð
ºì÷ëºõ ýðõ ãýäýã íü ãàçðûã çàõèðàí çàðöóóëàõ,
ýçýìøèõ, àøèãëàõ òàëààðõè ýðõ ìýäëèéí öîãö
þì. Ýäãýýðýýñ ºì÷ëºõ ýðõèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ
ýðõ õàíãàõ òóë çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ ãýäýã íü
ò¿¿íèéã áóñäàä áýëýãëýõ, ºâë¿¿ëýõ, õóäàëäàõ,
àðèëæèõ çýðãýýð ºì÷ëºõ ýðõèéí áîëîìæèéã
îëãîäîã. Ãàçàð ºì÷ëºõ áîëîí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ íü
õÿçãààðòàé áàéäãààð áóñàä ýä þìñààñ ÿëãààòàé.
- -
1.
2.
3.

- -
1.1.2. Ãàçàð ºì÷ëºã÷èéí òóõàé
Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã ÷óõàì õýí õýðýãæ¿¿ëýõ
âý? Ýíý áîë ãàçàð ºì÷ëºã÷èéí òóõàé àñóóäàë þì.
Èéíõ¿¿ ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ ìýäýë á¿õèé ýòãýýäèéã
ãàçàð ºì÷ëºã÷ /ãàçðûí ýçýí/ ãýæ íýðëýíý.
Òóñ óëñàä ãàçàð ºì÷ëºã÷ íü:
Ìîíãîë Óëñûí òºð
Ìîíãîë Óëñûí èðãýí áàéíà.
•
•
1992 îíûã õ¿ðòýë òºð ãàçðûã ºì÷èëæ áàéâ.
Õàðèí øèíý ¯íäñýí õóóëèàð Ìîíãîë óëñûí
èðãýíèéã ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõòýé áàéõààð õóóëü÷ëàí
òîãòîîæ óëìààð 2002 îíä “Ìîíãîë óëñûí èðãýíä
ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü”-èéã áàòàëñíààð
èðãýíèé ýíýõ¿¿ ýðõ õýðýãæèõ áîëñîí þì.
1.1.3. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí äàâóó òàë
Ãàçàð ºì÷ëºõ íü ºðãºí õ¿ðýýòýé îéëãîëò. Ãàçàð
ºì÷ëºõ íü äàí ãàíö ºì÷ëºõ àñóóäàë áèø. Ãàçàð
ºì÷ëºõ íü ãàçðûã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýéãýýð
ºì÷ëºõººñ ãàäíà ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéã
õýðýãæ¿¿ëæ áîëäîã. Ìºí ºì÷èéí ãàçðàà áóñäàä
ýçýìø¿¿ëæ, àøèãëóóëæ áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí ºì÷èéí
ãàçðàà èðãýíä áîëîí áàíê, áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí
áàéãóóëëàãàä áàðüöààëæ áîëíî. Ãýõäýý ýíý
á¿õíèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä çàéëøã¿é õóóëèàð
çºâøººðñºí õ¿ðýýíä, òîãòîîñîí øààðäëàãà áîëîí
íºõöºëèéã áèåë¿¿ëñíýýð õýðýãæèíý.

- -
1.1.4. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ýðõ,
¿¿ðýã
Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä òóõàéí
ºì÷ëºã÷ õ¿íä õóóëèàð îëãîãäñîí íºõöºë, áîëçîë,
æóðìûã áèåë¿¿ëýõ õýðýãòýé áîëíî. ¯¿íýýñ ãàçàð
ºì÷ëºõèéí òóëä ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõòýé áàéõ
àñóóäàë þì. Òýãâýë ýðõ áîë õóóëèàð îëãîãäñîí
áîëîìæ þì. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí äàðààõü ýðõèéã
ýäýëíý.
Áóñàä ýòãýýäýä õóóëü áóþó ãýðýýãýýð
îëãîãäñîí ýðõèéã çºð÷èõã¿éãýýð õóóëèàð
îëãîãäñîí õýìæýý, õÿçãààðûí äîòîð
ºì÷èéíõºº ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ,
çàõèðàí çàðöóóëàõ;
ªì÷èéí ãàçðàà çîðèóëàëòààð íü, òîäîðõîé
õóãàöààãààð ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí
çºâøººðëººð áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ,
àøèãëóóëàõ;
ªì÷èéíõºº ãàçðûã çîõèõ æóðìûí äàãóó
èðãýíä õóäàëäàõ, àðèëæèõ, ºâë¿¿ëýõ,
áýëýãëýõ çýðãýýð çàõèðàí çàðöóóëàõ;
ªì÷èéíõºº ãàçðûã çîõèõ æóðìûí äàãóó
èðãýíä áîëîí áàíê, áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí
áàéãóóëëàãàä áàðüöààëàõ;
ªì÷èéí ãàçðûã íèéòèéí ýäýëáýð, òóñãàé
õýðýãöýýíä ò¿ð àøèãëóóëàõàä õàðèëöàí
òîõèðîëöñîíû äàãóó çîõèõ òºëáºð àâàõ;
1.
2.
3.
4.
5.

- -
Õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó
ºì÷èéí ãàçðûíõàà ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé
àøèãò ìàëòìàëûã ãýð á¿ëèéíõýý
õýðýãöýýíä àøèãëàõ, óã ãàçàðò õóäàã
ãàðãàæ óñûã íü àøèãëàõ;
Õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæ, ýðõ á¿õèé
áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí ñòàíäàðò, ä¿ðýì,
æóðàì, øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí ºì÷èéíõºº
ãàçàðò áàðèëãà áàéãóóëàìæ, èíæåíåðèéí
øóãàì ñ¿ëæýý áàðèõ, àøèãëàõ;
ªì÷èéíõ íü ãàçðûã óëñûí òóñãàé õýðýãöýýã
¿íäýñëýí ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëæ àâñàí
òîõèîëäîëä õóóëüä çààñíû äàãóó íºõºõ
îëãîâîð àâàõ;
Õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áóñàä ýðõ, äàâóó
ýðõ.
Ýäãýýð ýðõèéã ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí ýäëýõèéí
õàìò äàðààõü ¿¿ðãèéã çààâàë áèåë¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé.
1. Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä
ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü, õîëáîãäîõ
áóñàä õóóëü òîãòîîìæ, òýäãýýðèéã
õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäóóëàí òºðèéí ýðõ
á¿õèé áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñàí øèéäâýðèéã
áèåë¿¿ëýõ;
2. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ãàçðàà çîðèóëàëòààð
íü àøèãëàõ;
6.
7.
8.
9.

- 10 -
3. ªì÷èëæ àâñàí ãàçðàà êàäàñòðûí áîëîí
¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëä,
ºì÷èéí ãàçðàà áóñàä èðãýäèéí ºì÷ëºëä
øèëæ¿¿ëýõ, áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ,
àøèãëóóëàõòàé õîëáîãäñîí áîëîí
áàðüöààíû ãýðýýã ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí
á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ;
4. ªì÷èéí ãàçàð äýýð íü áàéðëóóëñàí
çààãèéí áîëîí ãåîäåçèéí öýã, òýìäýãòèéã
õàìãààëàõ, á¿ðýí á¿òýí áàéëãàõ;
5. Ãàçàð ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷
áóñàä ýòãýýäèéí õóóëü ¸ñíû ýðõ, àøèã
ñîíèðõëûã õîõèðîîõ, ºì÷èéí ãàçàð äýýðýý
õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëü îð÷èíä
ñºðºã íºëººëºõ àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõã¿é áàéõ;
6. Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûã
äîðäóóëàõã¿é áàéõ;
7. ªì÷èéíõºº ãàçðûã àøèãëàõ ÿâöàä
áàðèëãûí, ýêîëîãèéí, àðèóí öýâðèéí,
ýð¿¿ë àõóéí, ãàëûí àþóëã¿é áàéäëûí
áîëîí áóñàä õîëáîãäîõ ñòàíäàðò, ä¿ðýì,
æóðàì, øààðäëàãûã ñàõèæ ìºðäºõ;
8. ªì÷èéí ãàçðûíõàà ãàçðûí òºëºâ áàéäàë,
÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààã ººðèéí
çàðäëààð 5 æèë òóòàìä ýðõ á¿õèé
áàéãóóëëàãààð õèéëã¿¿ëæ áàéõ;

- 11 -
9. Õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áóñàä ¿¿ðýã.
Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëñíýýð
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ õýðýãæèíý. Õýðýâ ¿¿ðãýý ¿ë
áèåë¿¿ëáýë õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ
¿íäýñëýë áèé áîëíî.
1.1.5. Èðãýíèé ºì÷ëºõ ãàçðûí
çîðèóëàëò, õýìæýý
Ãàçðûã ÿìàð íýãýí çîðèëãî, ÷èãëýëòýéãýýð
òîäîðõîé òºðëèéí çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëíý.
Èéìä èðãýíä äàðààõü çîðèóëàëòààð ãàçðûã
ºì÷ë¿¿ëíý.
1. Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé;
2. Àæ àõóéí çîðèóëàëòààð.
¯¿íýýñ àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ
ãàçàð íü ìºí çîðèóëàëòòàé áàéíà. ¯¿íä:
1. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí;
2. Ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä.

- 12 -
Èðãýíèé ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð
ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýý íü:
¹ Áàéðøèë Õýìæýý /ãà/
1. Íèéñëýëä 0.07 õ¿ðòýë ãà
2. Àéìãèéí òºâä 0.35 õ¿ðòýë ãà
3. Ñóìûí òºâ, òîñãîíä 0.5 õ¿ðòýë ãà
Õàðèí èðãýíèé àæ àõóéí çîðèóëàëòààð
ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí õýìæýýã ãàçàð òàðèàëàíãèéí
áà ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä ãýñýí
çîðèóëàëòààñàà õàìààðààä äàðààõü áàéäëààð
òîãòîîíî. ¯¿íä:
1. Õýðýâ ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð
ãàçàð ºì÷ëºõ áîë:
• Èðãýíèé ýçýìøñýí òàðèàëàíãèéí ãàçàð
íü òóõàéí àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿ðãèéí
ãàçàð òàðèàëàí õºãæ¿ëýõ õýòèéí
áîëîí òóõàéí æèëèéí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò
õàìààð÷ áàéãàà áºãä òóõàéí èðãýí
õ¿ñýëò ãàðãàæ äàâóó ýðõýýð ºì÷ëºõ áîë ãàçðûí áàéðøèë
, ¿ðæèë øèìýýñ
õàìààð÷ òóõàéí èðãýíä ýçýìø¿¿ëñýí ãàçàðòàé òýíöýõ õýìæýýãýýð íü.
• Òàðèàëàíãèéí ãàçàð ýçýìøýýã¿é áîëîâ÷
èðãýí òàðèàëàíãèéí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ õ¿ñýëò ãàðãàñàí òîõèîëäîëä óã

- 13 -
ãàçàð íü àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿ðãèéí
ãàçàð òàðèàëàí õºãæ¿ëýõ õýòèéí
áîëîí òóõàéí æèëèéí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò
õàìààð÷ áàéãàà áºãä äóóäëàãà
õóäàëäààíû æóðìààð ãàçàð ºì÷ëõ áîë
äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàãäñàí ãàçàðòàé òýíöýõ õýìæýýãýýð í
ü
ºì÷ë¿ëíý.
2. Õàðèí ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä àæ
àõóéí çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷ëºõ áîë:
• Èðãýíèé õóâèéí õºð íãáàðüæ
áàéãóóëñàí, áàðüæ áàéãàà áóþó
õóâü÷èëæ àâñàí, ò¿í÷ëýí õîëáîãäîõ
õóëèóä, æóðìûí äàãóó ºðèéí
ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëæ àâñàí áàðèëãà áàéãóóëàìæèä çîðèóëàí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí øèéäâýðýýð çîõèõ ãýðýý áàéãóóëæ ýçýìø¿¿ëñýí ãàçàð í
ü àéìàã,
íèéñëýëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí
åðºíõèé òëâëã, àéìãèéí òºâèéí
áîëîí õîòûí õºãæëèéí åðºíõèé áîëîí õýñýã÷èëñýí òºëºâëºãºº
,
ñóì, ä¿ðãèéí òóõàéí æèëèéí ãàçàð
çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí
, ñóìûí òºâ, òîñãîíû òóõàéí
øàòíû èðãýäèéí Òºëã÷äèéí

- 14 -
Õóðëûí øèéäâýðò çààñàí èðãýäýä
ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò õàìààðàãäàæ áàéãàà ãàçðûã èðãýí õóäàëäàí àâ÷ ºì÷ëºõ áîë òóõàéí áàðèëãà áàéãóóëàìæèä çîðèóëàí ýçýìø¿¿ëñýí ãàçàðòàé
òýíöýõ õ¿ðòýë õýìæýýãýýð íü.
• Èðãýíèé õóâèéí õºð íãøèíýýð
áàðüæ áàéãóóëàõ, õóóëüä çààñàí
æóðìààð õóâü÷èëæ àâàõ, ìºí õîëáîãäîõ
õóëü, æóðìûí äàãóó ºðèéí ì÷ëëä
øèëæ¿¿ëæ àâàõ áàðèëãà áàéãóóëàìæèä çîðèóëàí ºì÷ëºõ ãàçàð í
ü àéìàã,
íèéñëýëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí
åðºíõèé òëâëã, àéìãèéí òºâèéí
áîëîí õîòûí õºãæëèéí åðºíõèé áîëîí õýñýã÷èëñýí òºëºâëºãºº
,
ñóì, ä¿ðãèéí òóõàéí æèëèéí ãàçàð
çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí
, ñóìûí òºâ, òîñãîíû òóõàéí
øàòíû èðãýäèéí Òºëã÷äèéí
Õóðëûí øèéäâýðò çààñàí áîë òóõàéí
äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäñàí ãàçàðòàé òýíöýõ õýìæýýãýýð í
ü
ºì÷ë¿ëíý.

- 15 -
1.2. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã øèéäâýðëýõ
1.2.1. Ãàçàð ºì÷ëºõºä àíõààðàõ
àñóóäëóóä
Èðãýí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý
òîäîðõîé àñóóäëóóäûã àíõààðàõ õýðýãòýé þì.
Òóõàéëáàë:
ãàçàð ºì÷ëã÷ èðãýíä äàðààõü ç¿éëèéã
õîðèãëîíî.
1. ªì÷èéí ãàçðàà õóäàëäàõ, àðèëæèõ,
ºâë¿¿ëýõ, áýëýãëýõ, áàðüöààëàõ çýðãýýð
ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààäûí èðãýí,
õàðüÿàëàëã¿é õ¿íèé ºì÷ëºë, ýçýìøèëä
øèëæ¿¿ëýõ;
2. ªì÷èéí ãàçðàà ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí
çºâøººðºëã¿éãýýð áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ,
àøèãëóóëàõ;
3. ªì÷èéí ãàçðàà õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä,
áàéãàëü õàìãààëàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é
áàéäëûí àøèã ñîíèðõîëä õàðøààð
àøèãëàõ;
4. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ãàçðûã çîðèóëàëò
áóñààð àøèãëàõ.
Ìºí èðãýí ì÷èéí ãàçðàà áóñäàä ýçýìø¿ëýõ,
àøèãëóóëàõ áîë:
1. Èðãýí ºì÷èéí ãàçðàà çîðèóëàëòààð íü,
òîäîðõîé õóãàöààãààð ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã
•
•

- 16 -
äàðãûí çºâøººðëººð áóñäàä ýçýìø¿¿ëæ,
àøèãëóóëæ áîëíî.
2. Ýíýõ¿¿ çºâøººðëèéã àâàõäàà èðãýí
õ¿ñýëòýý ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä
áè÷ãýýð ãàðãàíà.
3. Óã õ¿ñýëòýä ºì÷èéí ãàçðàà áóñäàä
ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ çîðèóëàëò,
õóãàöàà çýðãèéã çààæ, 18 íàñ õ¿ðñýí ãýð
á¿ëèéí ãèø¿¿í á¿ð áóþó áóñàä õàìòðàí
äóíäàà ýçýìøèã÷ á¿ð ãàðûí ¿ñýã çóðíà.
4. Õ¿ñýëòýä èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðàà
ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ òàëààð òóõàéí
ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýòãýýäòýé
áàéãóóëñàí, íîòàðèàò÷ààð ãýð÷ë¿¿ëñýí
ãýðýýíèé ýõ õóâèéã õàâñàðãàíà.
5. Èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã ãýðýýíèé
¿íäñýí äýýð õºëñºëæ, ò¿ðýýñýëæ áàéãàà
ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààäûí
èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿í óã ãàçðûã
áóñäàä äàìæóóëàí õºëñëºõ, äàìæóóëàí
ò¿ðýýñëýõèéã õîðèãëîíî.
Èðãýí ºì÷èéí ãàçðàà íèéòèéí ýäýëáýð, òóñãàé
õýðýãöýýíä ò¿ð àøèãëóóëàõ áîë Çàñãèéí
ãàçàð, àéìàã, íèéñëýë, ñóìûí Çàñàã äàðãàòàé
óðüä÷èëàí òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð ãýðýý
áàéãóóëàí òîäîðõîé õóãàöààãààð íèéòèéí
•

- 17 -
ýäýëáýð áîëîí óëñûí, àéìàã, íèéñëýë, ñóìûí
òóñãàé õýðýãöýýíä ò¿ð àøèãëóóëæ áîëíî.
Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëõ ýðõ íü äàðààõü
¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëíî.
1. ªì÷èéí ãàçðàà áóñàä èðãýíèé ºì÷ëºëä
øèëæ¿¿ëñíýýð;
2. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýýñýý òàòãàëçñàíààð;
3. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí Ìîíãîë Óëñûí
õàðüÿàòààñ ãàðñàíààð;
4. Õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áóñàä
¿íäýñëýëýýð.
Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí ýñõ¿ë ò¿¿íèé ãàçðûã ýçýìøèæ
, àøèãëàæ áàéãàà áóñàä ýòãýýä íü
ãàçàð º ì÷ëõääýýðõ õîðèãëîõ ç¿éëèéã
çºð÷ñí áîë ø¿õèéí æóðìààð ãàçðûã õóðààí
àâíà.
1.2.2. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý
øèéäâýðë¿¿ëýõ íü
Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ íü èðãýí õ¿ñýëòýý
•
•
ãàðãàõ, ò¿¿íèéã õÿíàæ, øèéäâýðëýõ, ºì÷ëºõ ýðõèéã
áàòàëãààæóóëàõ, ãàçðûã ºì÷ëºã÷èä õ¿ëýýëãýí
ºãñíººð õýðýãæèíý. Òýäãýýðèéí àãóóëãûã àâ÷
¿çüå.

- 18 -
1. Èðãýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ òóõàé õ¿ñýëò
ãàðãàõ íü:
Èðãýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ òóõàé õ¿ñýëòýý ñóì,
ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä õàíäàí ºðãºäºë õýëáýðýýð
ãàðãàõ áà ºðãºäºëä äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàíà:
1. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í á¿ðèéí îâîã, ýöýã /ýõ/-
èéí íýð, ººðèéí íýð, èðãýíèé ¿íýìëýõèéí
áîëîí ðåãèñòðèéí äóãààð;
2. Îðøèí ñóóãàà ãàçðûí õàÿã, óòàñíû äóãààð,
ºì÷èëæ àâàõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã
äýâñãýðèéí íýãæèéí õàðüÿàëàë;
3. ªì÷èëæ àâàõ ãàçðûí çîðèóëàëò, õýìæýý;
4. Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé áîëîí àæ àõóéí
çîðèóëàëòààð ºì÷èëæ àâàõ ãàçðûã èðãýä
äóíäàà õýñãýýð áóþó õàìòðàí ºì÷ëºõ áîë
ýíý òóõàé õ¿ñýëò.
ªðãºäºëä îí, ñàð, ºäðèéã áè÷èæ, 18 íàñ
õ¿ðñýí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í á¿ð ãàðûí ¿ñýã çóðíà.
Èðãýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ òóõàé ºðãºäºëä äàðààõü
áàðèìò áè÷ãèéã õàâñàðãàíà:
1. Ãýð á¿ëèéí 16 íàñ õ¿ðýýã¿é ãèø¿¿íèé
òºðñíèé ãýð÷èëãýýíèé íîòàðèàò÷ààð
ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð;
2. Ãýð á¿ëèéí àì á¿ëèéí áàéäëûí òóõàé áàã,
õîðîîíû Çàñàã äàðãà /òîñãîíû çàõèðàã÷/-
ûí òîäîðõîéëîëò;

- 19 -
3. Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí äàãóó ãàçàð
ýçýìøèæ áàéãàà áîë ãàçàð ýçýìøèõ
ýðõèéí ãýð÷èëãýý, ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíèé
íîòàðèàò÷ààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð;
4. Õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýýã
õàðóóëñàí òîéì çóðàã /õýðýâ ãàçðûã äóíäàà
õýñãýýð ºì÷ëºõ áîë ºì÷ëºã÷ á¿ðèéí õóâüä
îíîãäîõ ãàçðûí õýìæýý, áàéðøèë, çààãèéí
òîéì çóðàã/.
ªðãºäëèéã çàãâàðààð õàðóóëúÿ.
Çàãâàð
ªÐÃªÄªË
------------- àéìàã, íèéñëýëèéí ---------------- ñóìûí
ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíä
ªðãºäºë ãàðãàã÷: Îâîã ----------- Ýöýã /ýõ/-èéí íýð ------
Íýð --------------- Èðãýíèé ¿íýìëýõèéí äóãààð ---------------
Ðåãèñòðèéí äóãààð --------------------
1.
2. Òºðñºí àéìàã,õîò ------------------- ñóì, ä¿¿ðýã -------------------
3. Òºðñºí ãàçàð ------------------------ 4. ¯íäýñ óãñàà ---------------
5. Îðøèí ñóóãàà ãàçðûí õàÿã -------------------------------------------
óòàñíû äóãààð /àæèë/------/ãýð/-----/õºäºëãººíò óòàñ/-----------
6. ªì÷èëæ àâàõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí
íýãæèéí õàðúÿàëàë
--------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------

- 20 -
7. ªì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ãàçðàà ýçýìøèæ áàéãàà ýñýõ--------
8. ãàçðûí íèéò õýìæýý:
Óðò-------ì, ªðãºí-------ì, Òàëáàé-----------ì /ãà/
/Òàëáàéí õýìæýý ãåîìåòðèéí çºâ áèø ä¿ðñòýé áîë
òàéëáàðûã áè÷íý./
9.
ä/ä
Õýíèé
õýí
Ãàçàð
ºì÷ëºã÷èéí
õýí áîëîõ
Òºðñºí
îí, ñàð
Èðãýíèé
¿íýìëýõ,
ãýð÷èëãýýíèé
äóãààð
Ðåãèñòðèéí
äóãààð
Ãàðûí
¿ñýã
/18 íàñàíä õ¿ðñýí ãèø¿¿í á¿ð ãàðûí ¿ñýã çóðíà.
Øààðäëàãàòàé áîë ýíý õýñãèéã õàâñðàëòààð ºã÷ áîëíî./
10. Òà Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé
õóóëèéí 20 äóãààð ç¿éëä çààñíààð äàðààõü áàðèìò áè÷ãèéã
çààâàë õàâñàðãàíà:
à/ 16 íàñ õ¿ðýýã¿é ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé òºðñíèé
ãýð÷èëãýýíèé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð
á/ ãýð á¿ëèéí àì á¿ëèéí áàéäëûí òóõàé áàã,
õîðîîíû Çàñàã äàðãà /òîñãîíû çàõèðàã÷/ -ûí
òîäîðõîéëîëò
â/ Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí äàãóó ãàçàð ýçýìøèæ áàéãàà
áîë ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý, ãàçàð ýçýìøèõ
ãýðýýíèé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð
ã/ õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýýã õàðóóëñàí
òîéì çóðàã /õýðýâ ãàçðûã äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºõ
áîë ºì÷ëºã÷ á¿ðèéí õóâüä îíîãäîõ ãàçðûí õýìæýý,
áàéðøèë, çààãèéí òîéì çóðàã/

- 21 -
Ýíýõ¿¿ ºðãºäºëä ---------- õóóäàñ áàðèìò áè÷èã
õàâñàðãàñàí áîëíî.
ªðãºäºë õ¿ëýýí àâñàí: ªðãºäºë ãàðãàñàí:
-------àéìàã, íèéñëýëèéí--------- ------------------------------
ñóì, ä¿¿ðãèéí –èéí ãàçðûí ------------------------------
àñóóäàë ýðõýëñýí ------------------------------
àëáàí òóøààëòàí ------------------------------
----------------------îâîãòîé ------------------------------
íýð ---------------------------- -------------------------------
Ãàðûí ¿ñýã ---------- òýìäýã Ãàðûí ¿ñýã ----------òýìäýã
200 – îíû ---- ñàðûí --- ºäºð
2. Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ òóõàé ºðãºäëèéã
õÿíàæ, øèéäâýðëýõ:
Ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ºðãºäëèéã õ¿ëýýí
àâààä, õ¿ëýýæ àâñàí äàðààëàë, îí, ñàð, ºäºð,
öàã, ìèíóòûã òýìäýãëýæ ãàðûí ¿ñýã çóðíà.
Òóõàéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëààñ
èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí áàéðøèë, çîðèóëàëò,
õýìæýýíèé òàëààðõè çîõèõ øèéäâýð ãàðñíû
äàðàà èðãýäýýñ ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ òóõàé
õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâíà. Èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ
ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãà ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ òóõàé
èðãýíèé ãàðãàñàí ºðãºäëèéã õ¿ëýýæ àâñàí ºäðººñ
õîéø 3 ñàðûí äîòîð õÿíàí øèéäâýðëýíý.

- 22 -
Èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ ýðõ á¿õèé Çàñàã
äàðãà èðãýíèé ãàðãàñàí ºðãºäºë, òóõàéí èðãýí ýíý
õóóëüä çààñíû äàãóó ãàçðûã ºì÷èëæ àâàõ ýðõ á¿õèé
ýòãýýä áîëîõûã íîòîëñíû ¿íäñýí äýýð ò¿¿íä ãàçàð
ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé çàõèðàìæ ãàðãàíà. Çàõèðàìæèä
ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí áàéðøèë, çààã, çîðèóëàëò,
ºì÷ëºã÷ /ºì÷ëºã÷èä/-èéí îâîã, ýöýã /ýõ/-èéíõ íü
áîëîí ººðèéíõ íü íýð, èðãýíèé ¿íýìëýõèéí áîëîí
ðåãèñòðèéí äóãààð, 16 íàñ õ¿ðýýã¿é ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿íèé õóâüä òºðñíèé ãýð÷èëãýýíèé äóãààð,
ãàçðûí ¿íý, ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð
ãàçðûã äóíäàà õýñãýýð ºì÷èëæ àâàõ áîë äóíäàà
õýñãýýð ºì÷ëºã÷ á¿ðò îíîãäîõ ãàçðûí õýìæýý,
ºì÷ëºã÷ á¿ðèéí ãàçðûí çààãèéã òóñãàíà.
3. Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã
áàòàëãààæóóëàõ:
Èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ ýðõ á¿õèé Çàñàã
äàðãûí ãàðãàñàí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí èðãýíä
ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçðûã óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýæ,
òóõàéí èðãýí óã ãàçðûí õóóëü ¸ñíû ºì÷ëºã÷ ìºí
áîëîõûã áàòàëãààæóóëñàí ¯ë õºäëºõ õºðºíãèéí
“Óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýý”-ã ¿ë õºäëºõ ýä
õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí áàéãóóëëàãààñ îëãîñíîîð
ºì÷ëºõ ýðõ áàòàëãààæíà. ªºðººð õýëáýë, èðãýíèé
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ “Óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýý”-
ã îëãîñíîîð ¿¿ñíý.

- 23 -
4. Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëò õèéæ èðãýíä
ãàçðûã õ¿ëýýëãýí ºãºõ:
Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò êàäàñòð õèéñýí
áàéíà. Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò êàäàñòð õèéõ,
çîõèõ øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí ãàçðûã ºì÷ëºã÷èä íü
õ¿ëýýëãýæ ºãºõ, çààãèéã òîãòîîõ, òýìäýãëýõ, á¿ðòãýõ
àæèëëàãààã ñóìûí ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí
ãàçðûí àëáà òóñ òóñ õàðèóöàí ã¿éöýòãýíý.
1.2.3. Ãàçàð ºì÷ëºõºä á¿ðä¿¿ëýõ
áàðèìò áè÷èã
Èðãýí ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð
ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ áîë äàðààõü áàðèìò
áè÷ãèéã á¿ðäëíý.
1. ªì÷ëºõ ºðãºäëèéí ìàÿãò áºãëºõ.
/Áàòëàãäñàí çàãâàð ìàÿãòààð/
2. Áàã, õîðîîíû Çàñàã äàðãûí òîäîðõîéëîëò
3. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý.
(Ýõ õóâü)
4. Èðãýíèé ¿íýìëýõíèé íàòîðèàòààð
ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð
5. Ãàçðûí êàäàñòðûí çóðàã 2 % (Ýõ õóâü)
6. Ãàçàð ýçýìøñýí õóãàöààíû ãàçðûí òºëáºð
òºëñºí áàðèìò
Ãýð á¿ëèéí õàìòûí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçðûã äóíäàà õàìòðàí ºì÷ëõ ýðõèéã
•
•

- 24 -
ãýðýíèé ¿íäñýí äýýð ãýð áëèéí íýã ãèøíä
øèëæ¿ëýõ áîë äàðàõü áàðèìò áè÷ãèéã
á¿ðäëíý:
1. ªì÷ëºõ ºðãºäëèéí ìàÿãò áºãëºõ.
/Áàòëàãäñàí çàãâàð ìàÿãòààð/
2. Õîðîîíû Çàñàã äàðãûí òîäîðõîéëîëò.
3. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõ ãýðýý.
/ýõ õóâü/
4. Èðãýíèé ¿íýìëýõíèé íàòîðèàòààð
ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð.
5. Ãàçðûí êàäàñòðûí çóðàã. 2 %
6. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí
ãýð÷èëãýý, ãàçàð ºì÷ë¿¿ëñýí øèéäâýðèéí
õóóëáàð.
1.3. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí õýðýãæèëò
1.3.1. Ãàçàð ºì÷ëºë áà ãàçàð
õóâü÷ëàõ
Ãàçàð õóâü÷ëàõ íü èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí
õýðýãæèëò þì. Òýãâýë ãàçàð õóâü÷ëàõ ãýæ þó âý?
Ãàçàð õóâü÷ëàõ ãýäýã íü òºðèéí ºì÷èéí ãàçðûã
õóóëèàð çºâøººðñºí àðãà õýëáýð, íºõöºëèéí
äàãóó ººðòºº øèëæ¿¿ëýõ àðãà, õýëáýðèéã õýëíý.
Ãàçàð õóâü÷ëàëûí ¿ð ä¿íä õóâèéí ºì÷èéí ãàçàð
áèé áîëíî.

- 25 -
Õóóëèàð áýë÷ýýð, íèéòèéí ýäýëáýðèéí áîëîí
òóñãàé õýðýãöýýíèé ãàçðûã õóâüä ºì÷ë¿¿ëýõã¿é ãýæ
çààñàí òóë èðãýí ÿìàð òºðëèéí ãàçðûã õóâü÷èëæ
àâ÷ áîëîõ âý? ãýäýã àñóóäàë ãàðíà.
Èéíõ¿¿ õóâü÷èëæ áîëîõ ãàçàðò:
1. Ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä
çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ áîë õºäºº àæ àõóéí
áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí ãàçàð áîëîí õºäºº àæ
àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí õýðýãöýýíèé ãàçàð, õîò
òîñãîí áóñàä ñóóðèíû ãàçðààñ èðãýí, àæ àõóéí
íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýçýìøèëä áàéãàà ãàçðûã
àéìàã, íèéñëýëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí
åðºíõèé òºëºâëºãºº, àéìãèéí òºâèéí áîëîí õîòûí
õºãæëèéí åðºíõèé òºëºâëºãºº, ñóì ä¿¿ðãèéí
òóõàéí æèëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí
òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí, ñóìûí òºâ, òîñãîíû
òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëûí
øèéäâýðò çààñàí èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí íèéò
õýìæýý, áàéðøèë, ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí
íèéò èðãýäèéí òîîã ¿íäýñëýí ºì÷ë¿¿ëíý.
2. Õàðèí ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð
ºì÷ë¿¿ëýõ áîë òàðèàëàíãèéí òàëáàé áîëîí
àòàðøñàí ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëíý.
Òºðººñ ãàçðûã õóâü÷ëàõ ¿éë ÿâöûã õýä
õýäýí ¿å øàòààð õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãî, çàð÷ìûã
áàðèìòëàæ áàéíà. Ýõíèé ýýëæèíä ãàçðûã äàðààõü
àðãààð õóâü÷ëàí àâ÷ áîëíî:

- 26 -
Ãàçðûã ¿íýãé õóâü÷ëàí àâàõ.
Ãàçðûã äàâóó ýðõýýð ýõíèé ýýëæèíä
õóäàëäàí àâàõ.
Ãàçðûã äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàí
àâàõ.
Òºðººñ ãàçðûã èðãýí á¿ðò ãýð á¿ëèéí
õýðýãöýýíä çîðèóëàí íýã óäàà ¿íýã¿é õóâü÷ëàõ
¿éë ÿâöûã õóãàöàà çààí õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà õýäèé
÷ ýíý íü õàíãàëòã¿é õýðýãæèæ áàéãàà áºãººä îëîí
òàëûí øàëòãààí, íºõöºë¿¿ä áàéñààð áàéíà.
Ãàçðûã ¿íýã¿é õóâü÷ëàõàä èðãýíèé á¿ðòãýëèéí
àñóóäàë ÷óõàë. Õýðýâ çàñàã çàõèðãààíû
íýãæèä á¿ðòãýëã¿é áîë á¿ðòãýëèéí àñóóäëàà
øèéäâýðë¿¿ëñíýýð ºì÷ëºõ ýðõýý ýäýëíý. Ãàçàð
ºì÷èëæ àâàõ áàéðøëûí õóâüä:
Íèéñëýëä á¿ðòãýëòýé èðãýí íèéñëýëä áó
þó àëü ÷ àéìàã, ñóìûí ãàçàðò;
Áóñàä èðãýí íèéñëýëýýñ áóñàä àëü ÷ àéìàã,
ñóìûí ãàçàðò áîëíî.
Õàðèí ãàçðûã ¿íýýð íü õóäàëäàæ àâàõ äàðààõü
õýëáýð áàéíà.
1. Èðãýíèé ýçýìøèæ áàéãàà òàðèàëàíãèéí
ãàçðûã äàâóó ýðõýýð òýðã¿¿í ýýëæèíä
¿íýýð íü õóäàëäàõ;
2. Ýçýìøýýã¿é òàðèàëàíãèéí ãàçðûã äóóäëàãà
õóäàëäààãààð õóäàëäàõ;
•
•
•
•
•

- 27 -
3. Èðãýíèé ºì÷èéí áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí
äîîðõè ãàçðûã ýçýìøèæ áàéãàà èðãýíä
¿íýýð íü õóäàëäàæ, ýçýìøýýã¿é áîë
äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàæ
ºì÷ë¿¿ëýõ.
1.3.2. Õóâü÷ëàãäñàí ãàçðûã áóöààæ
àâ÷ áîëîõ ¿íäýñëýë
Äàðààõü òîõèîëäîëä õóâü÷ëàãäñàí ãàçðûã
áóöààí àâ÷ áîëíî.
Õóâèéí ºì÷èéí ãàçðûã óëñûí áàòëàí
õàìãààëàõ áóþó øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí
çîðèëãîîð òàëáàé áàéãóóëàõ, óëñûí ÷àíàðòàé
çàì, øóãàì ñ¿ëæýý, áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ
çîðèóëàëòààð óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíä ýðã¿¿ëýí
àâàõ áóþó ñîëüæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä ãàçàð
ºì÷ëºã÷òýé òîõèðîëöîõ áà Çàñãèéí ãàçàð øèéäâýð
ãàðãàíà. Ìºí íºõºõ îëãîâðûã îëãîíî.
Äàðààõü òîõèîëäîëä èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã
õóðààí àâ÷ áîëíî.
1. ãàçàð ºì÷ëºã÷ íü ãàçàð òàðèàëàíãèéí
ãàçðàà ººð çîðèóëàëòààð àøèãëàñàí;
2. ãàçàð ºì÷ëºã÷ ãàçðàà õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä,
áàéãàëü õàìãààëàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é
áàéäëûí àøèã ñîíèðõîëä õàðøààð
àøèãëàñàí;

- 28 -
3. ºì÷èéí ãàçðàà ãàäààäûí èðãýí, õóóëèéí
ýòãýýä, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íèé ºì÷ëºëä
øèëæ¿¿ëñýí;
4. ºì÷èéí ãàçðàà áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ,
àøèãëóóëàõäàà ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã
äàðãààñ çºâøººðºë àâààã¿é áîë
Õóóëèàð õîðèãëîñîí ýäãýýð ¿éëäëèéã õóóëü
çºð÷èæ õèéñýí òîõèîëäîëä èðãýíèé ºì÷èéí
ãàçðûã õóðààí àâàõäàà Ø¿¿õýýð õýëýëöýí
øèéäâýð ãàðãàõ çàìààð õóðààí àâàõ àðãà õýìæýýã
õýðýãæ¿¿ëíý. Ýíý íü õóóëèàð îíîãäóóëñàí ¿¿ðãèéã
áèåë¿¿ëýýã¿éí óëìààñ ãàçðûí ýçýíä õ¿ëýýëãýæ
áàéãàà íýãýí òºðëèéí õàðèóöëàãà ó÷èð ¿¿íä íºõºí
òºëáºð îëãîõã¿é.
Áàéãàëèéí áîëîí íèéòèéã õàìàðñàí ãàìøèã
òîõèîëäñîí, ¿éëäâýðèéí òîìîîõîí îñîë áîëñîí
çýðýã ãýíýòèéí àþóë, îíöãîé íºõöëèéí ¿åä
èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã ò¿ð õóãàöààãààð äàé÷ëàí
àâ÷ áîëíî. Èéíõ¿¿ äàé÷ëàí àâñàí òîõèîëäîëä
ò¿¿íèé óëìààñ èðãýíä ó÷èðñàí õîõèðëûã á¿ðýí
õýìæýýãýýð íºõºí òºëíº. Ìºí äàé÷ëàí àâñàí
ãàçðûã ýðã¿¿ëýí ºãºõ áîëîìæã¿é áîëñîí áîë óã
ãàçðûí ¿íý áîëîí õîõèðëûã íºõºí òºëºõ áóþó
ýñõ¿ë äàé÷ëàí àâñàí ãàçàðòàé àäèë ÷àíàðûí
ãàçàð ºãíº.

- 29 -
1.4 Àñóóëò, õàðèóëò:
1. Èðãýí á¿ð ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõòýé áîëñîí,
õýçýýíýýñ õýðýãæèõ âý?
- “Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ
òóõàé õóóëü” 2002 îíû 6 äóãààð ñàðûí 27-íû
ºäºð áàòëàãäàæ, 2003 îíû 5 äóãààð ñàðûí 01-
íèé ºäðººñ õ¿÷èí òºãºëäºð ìºðäºãäñºí. Õóóëèéí
õýðýãæèõ õóãàöààíä õýä õýäýí óäàà íýìýëò
ººð÷ëºëò îðñîí, ñ¿¿ëèéí ººð÷ëºëòººð 2013 îíû
5 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäºð äóóñàõ õóãàöààã 2018
îíû 1-ð ñàð õ¿ðòýë ñóíãàñàí. Õóóëèéí íýìýëò
ººð÷ëºëòººð Ìîíãîë Óëñûí èðãýí á¿ðò ãýð á¿ëèéí
õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçðûã íýã óäàà ¿íý
òºëáºðã¿é ºì÷ë¿¿ëýõýýð áîëñîí.
2. Áè ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð
0,07 ãà ãàçðûã ºì÷èëæ áàéíà, èðãýí
á¿ðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ áîëñíîîð ºìíº
ºì÷èëæ áàéñàí ãàçðûí õýìæýý, áàéðøèë
ººð÷ëºãäºõ ¿¿?
- Íèéñëýë õîòîä 0,07 ãà õ¿ðòýë, àéìãèéí
òºâä 0,35 õ¿ðòýë ãà, ñóìûí òºâ, òîñãîíä 0,5 õ¿ðòýë
ãà ãýñýí õýìæýý íü õýâýýðýý, õàðèí øèíýýð
èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð
íèéñëýë õîòûã àéìãèéí òºâòýé õîëáîñîí óëñûí
÷àíàðòàé àâòî çàìûí äàãóó 0,07 õ¿ðòýë ãà ãàçðûã
ºì÷ë¿¿ëýõýýð íýìýëò îðñîí.

- 30 -
3. 2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ
ºìíº ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí
äóíäàà õàìòðàí ãàçàð ºì÷èëæ àâñàí ãýð
á¿ëèéí ãèø¿¿ä îäîî ãàçðûã ÿàæ ºì÷èëæ
àâàõ âý?
ªìíº íü ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéã
ãýð á¿ëèéí àëü íýã ãèø¿¿íä øèëæ¿¿ëñíèé ¿íäñýí
äýýð ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿ä øèíýýð ãàçàð
ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë ãàðãàíà. Èíãýõäýý
äàðààõü ìàòåðèàëûã á¿ðä¿¿ëíý. ¯¿íä:
1.Ãàçàð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë;
2.Èðãýíèé ¿íýìëýõ, õýðýâ íàñàíä õ¿ðýýã¿é
õ¿¿õäèéí íýð äýýð ºðãºäºë ãàðãàõ áîë òºðñíèé
ãýð÷èëãýýíèé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð;
3.Îðøèí ñóóãàà áàã, õîðîîíû Çàñàã äàðãà
áîëîí òîñãîíû çàõèðàã÷ûí òîäîðõîéëîëò;
4.Õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýýã
õàðóóëñàí òîéì çóðàã;
5.ªìíº íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé
çîðèóëàëòààð äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí
ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí
ãýð÷èëãýýíèé õóóëáàð ýñõ¿ë àéìàã, íèéñëýëèéí
Çàñàã äàðãûí øèéäâýðèéí ýõ õóâü;
6.ªìíº íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé
çîðèóëàëòààð äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí
ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéã ãýð á¿ëèéí íýã ãèø¿¿íä

- 31 -
øèëæ¿¿ëýõ òàëààð ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí
õàðèëöàí òîõèðîëöîæ áàéãóóëñàí “Ãàçàð ºì÷ëºõ
ýðõ øèëæ¿¿ëýõ” òóõàé ãýðýýíèé ýõ õóâü;
7.Ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ãýð á¿ëèéí íýã
ãèø¿¿íä øèëæ¿¿ëñýí ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéí
óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýýíèé õóóëáàð;
8. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õýí íýã íü
ãàäààäàä îðøèí ñóóãàà, õîðèõ ÿë ýäýëæ áàéãàà,
öýðãèéí àëáà õààæ áàéãàà çýðãýýð ãàçàð ºì÷ëºõ
ýðõýý áèå÷ëýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é íàñàíä
õ¿ðñýí èðãýíèé ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýð ãýð÷ë¿¿ëýí
îëãîñîí èòãýìæëýë;
9.Èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷èéí èðãýíèé
¿íýìëýõèéí íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð.
4. 2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé
ºäðººñ ºìíº ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí
äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëñºí áàéñàí ãàçðûã áóñäàä
õóäàëäñàí, îäîî ÿàõ âý?
- ªìíº íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí
äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí ºì÷ëºõ
ýðõèéã õóäàëäàõ, àðèëæèõ, ºâë¿¿ëýõ, áýëýãëýõ
çýðãýýð áóñäûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñýí áîë òóõàéí
ãýð á¿ëèéí àëü íýã ãèø¿¿í íü ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ
ýðõã¿é áîëîõ áà áóñàä íü øèíýýð ãàçàð ºì÷èëæ
àâàõ ýðõòýé. Èíãýõäýý ºìíº íü ºì÷èëæ àâñàí
ãàçðûí ºì÷ëºõ ýðõèéã ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí
õýíä íü øèëæ¿¿ëýõ òàëààð õàðèëöàí òîõèðîëöîæ

“Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõ ãýðýý”-ã áàéãóóëàõ
çýðãýýð ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä ººðñäºº õóóëü
òîãòîîìæèä çààñàí íîòëîõ áàðèìòàà á¿ðä¿¿ëæ
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
Ó÷èð íü èðãýí õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí
äàãóó ºì÷èéí ãàçðàà áóñäàä õóäàëäàõ, àðèëæèõ,
áýëýãëýõ çýðãýýð õýëöýë õèéõýä ãàçðûí àñóóäàë
ýðõýëñýí áàéãóóëëàãà òýäãýýðò çºâøººðºë ºãºõ,
õýëöëèéã á¿ðòãýõ, ÿìàð íýãýí øèéäâýð ãàðãàõ
çýðãýýð õºíäëºíãººñ îðîëöîõ ýðõã¿é áàéäàã.
5. 2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ
ºìíº ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí
äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûã íýã
íü áàíêàíä áàðüöààëààä çýýë àâñàí áîë
ÿàõ âý?
- ªìíº íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä
çîðèóëàí äóíäàà õàìòðàí ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûí
ºì÷ëºõ ýðõèéã áàðüöààëàõ, ò¿ðýýñëýõ çýðýã
ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð áóñäàä ò¿ð õóãàöààãààð
ýçýìø¿¿ëæ áàéãàà òîõèîëäîëä íýãýíò òàíû
ãýð á¿ëä ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ õàäãàëàãäàõ ó÷èð
ãýð á¿ëèéí íýã ãèø¿¿íä òóõàéí ãàçàð ºì÷ëºõ
ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõýýð õàðèëöàí òîõèðîëöîæ
“Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõ ãýðýý”-ã áàéãóóëæ,
õîëáîãäîõ áè÷èã áàðèìòûã á¿ðä¿¿ëñíýýð ãýð
á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿äýä øèíýýð ãàçàð ºì÷ëºí
àâàõ ýðõ íýýãäýíý.
- 32 -

- 3 -
6. 2008 îíû 05 äóãààð ñàðûí 01-íèé
ºäðººñ ºìíº ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä
çîðèóëàí äóíäàà õàìòðàí ãàçàð
ºì÷èëæ àâñàí, õàðèí ãýð á¿ëèéí íýã
ãèø¿¿í íàñ áàðñàí áîë ÿàõ âý?
- Ãàçàð õàìòðàí ºì÷ëºã÷äèéí õýí íýã íàñ
áàðñàí, òýðýýð ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý ãýðýýñëýëýýð
õýí íýãýíä ºâ çàëãàìæëóóëàí ¿ëäýýãýýã¿é
òîõèîëäîëä ºì÷ëºõ ýðõ ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû ºâ
çàëãàìæëàã÷èä øèëæèíý. Õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷èä íü
àäèë õýìæýýãýýð ºâ çàëãàìæëàõ ýðõòýé áàéäàã.
Õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷ ãýäýã íü íàñ áàðàã÷èéí íºõºð,
ýõíýð, òºð¿¿ëñýí áîëîí ¿ð÷èëæ àâñàí, ò¿¿íèéã
íàñ áàðñàí õîéíî òºðñºí õ¿¿õýä, íàñ áàðàã÷èéí
òºð¿¿ëñýí áîëîí ¿ð÷èëæ àâñàí ýöýã, ýõèéã
îéëãîíî. Ýäãýýð ºâëºã÷ áàéõã¿é ýñâýë ýäãýýð
íü ºâëºõ ýðõýýñýý òàòãàëçñàí áóþó ºâëºõ ýðõýý
àëäñàí áîë íàñ áàðàã÷èéí ºâºã ýöýã, ýìýã ýõ, àõ,
ýã÷, ä¿¿, à÷, çýý íü õóóëü ¸ñíû ºâ çàëãàìæëàã÷
áîëíî. ªâ íü ãàçàð ºì÷ëºã÷ íàñ áàðñíààñ õîéø
1 æèëèéí äàðàà íýýãäýõ áºãººä ¿¿íèé äàðàà íàñ
áàðàã÷èéí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí ºâ çàëãàìæëàëûí
àñóóäëûã øèéäâýðëýíý.

- 34 -
7. Èðãýí á¿ð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé
áîëæ áàéãàà ýíý òîõèîëäîëä ãýð á¿ëèéí
õýðýãöýýíèé áèø, ººð çîðèóëàëòààð ¿íý
òºëáºðã¿éãýýð ãàçàð ºì÷èëæ áîëîõ óó?
- Èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíýýñ ãàäíà àæ
àõóéí çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõýýð çààñàí
áàéäàã. Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð
íýã óäàà ¿íý òºëáºðã¿éãýýð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ
ýðõòýé, áóñàä çîðèóëàëòààð ¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð
ºì÷èëæ àâàõ áîëîìæã¿é.
8. Ìàíàé ãýð á¿ëèéí íýã ãèø¿¿í óäààí
õóãàöààãààð ãàäààäàä àæèëëàæ àìüäàð÷
áàéíà, òýð õ¿í ãàçàð ºì÷èëæ àâ÷ áîëîõ
óó?
- Ìîíãîë Óëñûí èðãýíèé õàðüÿàòààñ
ãàðààã¿é áºãººä èðãýíèéã íîòëîõ áàðèìò áè÷èãòýé
áîë ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé. Õýðýâ ãàäààäàä
àæèëëàæ àìüäàð÷ áàéãàà èðãýí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ
ýðõèéã õ¿ñ÷ áàéãàà áîë ººðèéí èòãýìæëýãäñýí
òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ áà òóõàéí
óëñ äàõü Ìîíãîë Óëñûí äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí
áîëîí êîíñóëûí ãàçðààð ãýð÷ë¿¿ëýí èð¿¿ëñíýýð
èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷ íü ãàäààäàä îðøèí
ñóóæ áàéãàà èðãýíèé íýð äýýð ãàçàð ºì÷èëæ
àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë ãàðãàæ áîëíî.

- 35 -
9. Ìàíàé ãýð á¿ëä íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä
áàéäàã, òýð ãàçàð ºì÷èëæ àâ÷ áîëîõ óó?
- Õóóëèéí íýìýëò ººð÷ëºëòººð Ìîíãîë
Óëñûí èðãýí á¿ðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõýýð çààñàí òóë
0-18 íàñíû õ¿¿õýä á¿ð õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ººðºº
äàìæóóëàí ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé.
10. Ãàäààä óëñûí èðãýí Ìîíãîë óëñûí
èðãýíýýñ õ¿¿õýä ¿ð÷èëæ àâñàí òîõèîëäîëä
óã õ¿¿õäèéí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ õàäãàëàãäàõ
óó?
- Óã õ¿¿õäèéí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã Ìîíãîë
óëñûí òºð õàäãàëàõ áîëîìæã¿é áàéäàã. Ó÷èð íü
ãàäààä óëñûí èðãýíä ¿ð÷ëýãäñýí Ìîíãîë õ¿¿õýä
¿ð÷èëæ àâñàí õ¿íèéõýý èðãýíèé õàðüÿàëëûã
äàãàæ òóõàéí óëñûí èðãýí áîëâîë ãàçàð ºì÷ëºõ
ýðõã¿é áîëíî.
11. Áè îðøèí ñóóäàã ä¿¿ðýãòýý ãýð á¿ëèéí
õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷èëæ
àâàõûã õ¿ññýí áîëîâ÷ ãàçðûí íººö áàéõã¿é
ãýñýí. Áóñàä ä¿¿ðýãò ºì÷ëºõ õ¿ñýëòýý
ãàðãàõàä ººð ä¿¿ðãèéí îðøèí ñóóã÷èä
ºì÷ë¿¿ëýõã¿é ãýõ þì?
- Óëààíáààòàð õîòîä çîõèõ æóðìûí äàãóó
îðøèí ñóóäàã, á¿ðòãýëòýé áîë àëü ÷ ä¿¿ðýãò
ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé. ªºðººð õýëáýë, àëü ÷
ä¿¿ðãèéí Ãàçðûí àëáàíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé
çîðèóëàëòààð ãàçàð ¿íýã¿é ºì÷ëºõ õ¿ñýëòýý ãàðãàõ

ýðõòýé áºãººä Ãàçðûí àëáà “õàðúÿàëëûí áóñ”
ãýõ ¿íäýñëýëýýð àñóóäëûã øèéäâýðëýõã¿éãýýð
òàòãàëçàõ ýðõã¿é áîëíî. Ãýõäýý ñóóðüøëûí á¿ñýýñ
áàñ õàìààðíà.
12. Èðãýí ºì÷èëæ àâñàí ãàçàðòàà áàéøèí
áàðüæ áîëîõ óó?
- Õóóëü ¸ñíû äàãóó ºì÷èëæ àâñàí ãàçàðòàà
áàéøèí, áàðèëãà áàéãóóëàìæ, èíæåíåðèéí øóãàì,
ñ¿ëæýý áàðèõ, ò¿¿íèéã àøèãëàõ ýðõòýé áàéäàã.
Ãýõäýý õîëáîãäîõ ãàçðààñ çºâøººðºë àâíà.
13. Áè Óëààíáààòàð õîòûí èðãýí, îäîî ºíäºð
íàñíû òýòãýâýðò áàéäàã, ººðèéí àìüäàðäàã
õàøàà áàéøèíãèéí ãàçðàà õóóëèéí äàãóó
ºì÷èëæ àâñàí. Öààøèä ººðèéí òºðñºí
íóòàãòàà àìüäðàõ õ¿ñýëòýé áàéãàà, ýíý
ãàçðàà õ¿¿õýääýý ºãººä äàõèí ¿íýã¿é ãàçàð
ºì÷èëæ àâ÷ áîëîõ óó?
- Òà ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð
ãàçàð ºì÷èëæ àâñàí áîë ãýð á¿ëèéíõýý íýã
ãèø¿¿íä ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý øèëæ¿¿ëæ, õàðèí
ººðºº çîõèõ æóðìûí äàãóó ººð ãàçàð íýã óäàà
¿íýã¿é ºì÷ëºõ ýðõèéã ýäýëæ áîëíî.
- 36 -

- 37 -
14. Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã õýí õýðõýí
òîãòîîäîã âý?
- Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé áîëîí àæ àõóéí
çîðèóëàëòààð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã
ãàçðûí ñóóðü ¿íý, ãàçðûí ¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã
¿íäýñëýí ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òîãòîîíî. Ñóì,
ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ãàçðûí ¿íèéã òîãòîîõäîî
ãàçðûí ñóóðü ¿íý òîãòîîñîí Çàñãèéí ãàçðûí 1997
îíû 152 äóãààð òîãòîîë, èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí
¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã áàòàëñàí
15. Áè ãàçàð ºì÷èëæ àâàõààð ºðãºäëºº áè÷èã
áàðèìòûí õàìò Çàñàã äàðãàäàà ºãñºí
áîëîâ÷ øèéäâýðëýõã¿é 2 ñàð ãàðóé áîëæ
áàéíà. Ýíý òîõèîëäîëä ãîìäîë ãàðãàæ
áîëîõ óó?
- Òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà íü ãàçàð ºì÷èëæ
àâàõûã õ¿ññýí èðãýíèé ºðãºäëèéã õ¿ëýýæ àâñàí
ºäðººñ õîéø 3 ñàðûí äîòîð øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé
áàéäàã. Õàðèí øèéäâýðëýõýýñ ºìíº Çàñàã äàðãà
òàíû áàðèìò áè÷ãèéã õÿíàõ ¸ñòîé, òýãýýä äýýðõ
õóãàöààíä øèéäâýð ãàðãààã¿é áîë ãîìäîë ãàðãàæ
áîëîõ áºãººä ãîìäîëîî äýýä øàòíû Çàñàã äàðãàä
ãàðãàíà.

- 38 -
2. Ãàçàð ýçýì øèë
¯ð ä¿í
ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí òóõàé
ãàçàð ýçýìøèã÷ ãýæ õýí áý, òýðýýð
ÿìàð ýðõ ýäýëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã
áîëîõ;
ãàçàð ýçýìøèõýä õîðèãëîõ áîëîí
õÿçãààðëàëò áàéäàã òàëààð
ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã õýðõýí
øèéäâýðë¿¿ëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ,
òýäãýýðèéã õýðõýí àíõààðàõ çýðãèéã
òàéëáàðëàõ.
1.
2.
3.
4.
2.1. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã øèéäâýðë¿¿ëýõ
íü
2.1.1. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí òóõàé
îéëãîëò
Ãàçðûí õàðèëöààíä îðîëöîõ íýã ÷óõàë
õýëáýð íü ãàçàð ýçýìøèõ þì. “ãàçàð ýçýìøèõ”
ãýæ ãàçðûã ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëò, íºõöºë,
áîëçëûí äàãóó õóóëèàð çºâøººðñºí õ¿ðýýíä
ººðèéí ìýäýëä áàéëãàõûã õýëíý. Ãàçàð ýçýìøèõ
íü ãàçàð ýçýìøèõ ýðõýýð èëýð÷ õýðýãæèíý. Ãàçàð

- 39 -
ýçýìøèõ ýðõ íü ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõòýé õàðèëöàí
õàìààðàëòàé. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýýñ ãàçàð ýçýìøèõ
ýðõ óðãàí ãàð÷, ò¿¿íýýñ øóóä õàìààð÷ áàéäàã.
Ò¿¿õýí ¿¿äíýýñ ¿çâýë ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýýñ ºìíº
ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ ¿¿ñ÷ýý.
Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ íü õ¿í ãàçàðòàé õàðèëöàæ,
ò¿¿íèéã ººðèéíõºº ìýäýëä áàéëãàõ áîëîìæòîé
áàéõ ÿâäàë.
2.1.2. Ãàçàð ýçýìøèã÷ ãýæ õýí áý?
Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã
Òºð
Èðãýí
Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà
õýðýãæ¿ëíý.
•
•
•
Òºð ãàçàð ýçýìøèõ ýðõýý ººðèéí
áàéãóóëëàãóóäààð äàìæóóëæ, òýäýíä ãàçàð
ýçýìø¿¿ëýõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëäýã. Èéíõ¿¿ òºð,
ò¿¿íèé áàéãóóëëàãóóä ãàçàð ýçýìøèõ íü ò¿¿íèé
÷èã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ¿íäñýí íºõöºë áîëíî. Òºð,
ò¿¿íèé áàéãóóëëàãóóäûí ãàçðûí òàëààðõè ýðõ
ç¿éí áàéäàë ÿíç á¿ð áàéíà. Æèøýý íü, òºðèéí
á¿õ áàéãóóëëàãà ãàçðûã ººðèéí îðøèí òîãòíîõ,
¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ áààç ñóóðü áîëãîí
ýçýìøèõèéí çýðýãöýý ÓÈÕ íü òóñ óëñûí ãàçðûí
íýãäñýí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ, Çàñãèéí ãàçàð
ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ

áàéãóóëëàãà áîëîí Çàñàã äàðãà íóòàã äýâñãýðòýý
ãàçðûí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ á¿ðýí ýðõòýé.
Òºð ººðºº ãàçàð ýçýìøèõýýñ ãàäíà ýðõ á¿õèé
áàéãóóëëàãóóä íü áóñäàä ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ ýðõòýé
áàéíà. Òºð ãàçàð ýçýìøèõ ñóáúåêòèéíõýý ýðõèéã
ººðèéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä
øèëæ¿¿ëýí ýäë¿¿ëýõ çàìààð õýðýãæ¿¿ëíý.
Èðãýíèé ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã òóñ óëñûí
èðãýí ýäýëíý. ¯¿íèé òóëä èðãýí õ¿í ãàçàð ýçýìøèõ
ýðõèéí ÷àäàìæòàé áàéõ ¸ñòîé áºãººä 18 íàñàíä
õ¿ðñýí áàéíà.
Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ¿éëäâýðëýë,
¿éë÷èëãýý, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ çîðèëãîîð
ãàçàð ýçýìøèíý. ¯¿íèé òóëä ä¿ðìýíäýý çààñàí
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, ¿éë àæèëëàãààíûõàà
÷èãëýëýýñ õàìààð÷ òîäîðõîé çîðèóëàëòààð
ýçýìøèíý. Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà á¿õýëäýý
ãàçàð ýçýìøèõ ýðõòýé, õàðèí ò¿¿íèé á¿òöèéí
íýãæ¿¿ä ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ ýäëýõã¿é. Òóõàéëáàë,
îõèí êîìïàíè, êîìïàíèéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð ãýõ
ìýò.
- 40 -

- 41 -
Ãýð á¿ë íü òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî, ¿ð òàðèà òàðèõ
çîðèóëàëòààð ãàçàð ýçýìøèæ áîëíî.
2.1.3. Ãàçàð ýçýìøèõèéí äàâóó òàë
Ãàçàð ýçýìøèõ íü äàí ãàíö ýçýìøëèéí
àñóóäàë áèø, ººðººð õýëáýë ãàçàð ýçýìøèõèéí
çýðýãöýý ãàçðàà àøèãëàæ áàñ áîëíî. Ãàçàð
ýçýìøèã÷èä äàðààõü äàâóó áîëîìæóóä áàéäàã.
Òóõàëáàë, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò 3-ààñ
äîîøã¿é æèë àæèëëàæ, óðãàöûí áîðëóóëàëòààñ
îðëîãîî îëäîã èðãýíä ãýð á¿ëèéíõ íü õàìòûí
õýðýãöýýíä çîðèóëàí óã ãàçðûã ýçýìø¿¿ëæ áîëíî.
Æèøýý íü: èðãýí À òðàêòîð÷íû ìýðãýæèëòýé,
òýðýýð ñ¿¿ëèéí 3 æèëä àòàðøñàí ãàçàðò òàðèà
íîãîî òàðüæ, õóðààí, ò¿¿íèéãýý áîðëóóëàí îðëîãî

îëæ àìüäàð÷ áàéãóó òóë òýðýýð óã ãàçðûã ýçýìøèõ
õ¿ñýëòýý ñóìûí Çàñàã äàðãàä ãàðãàõàä óã ãàçðûã
äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëýõýýð ñóìûí èðãýäèéí
Íèéòèéí Õóðëààñ øèéäâýðëýñýí òóë ñóìûí Çàñàã
äàðãà çàõèðàìæ ãàðãàæ, ñóìûí ãàçðûí äààìàë
ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýý áàéãóóëàí ãýð÷èëãýý îëãîæ,
óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýíý.
Ìºí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü
ººðèéí õºðºíãººð õèéìýë íóóð, öººðºì, óñàí ñàí
áàðüæ áàéãóóëñàí, ºñãºæ ¿ðæ¿¿ëñýí àí àìüòàí,
òàðüæ óðãóóëñàí îéí òºãºë, àæ àõóéí àøèãòàé
óðãàìàë òàðüñàí óã ãàçðûã èðãýäèéí Íèéòèéí
Õóðàë, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ä¿ãíýëòýýð
äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëæ áîëíî. Æèøýý íü: èðãýí
Á ººðèéí õºðºíãººð öººðºì áàéãóóëàí çàãàñ
æàðààõàé, ãàëóó, íóãàñ òýæýýäýã, ò¿¿íèé ãàçàð
ýçýìøèõ õ¿ñýëòèéí äàãóó èðãýäèéí Íèéòèéí
Õóðëààñ ò¿¿íä ãàçàð ýçýìøèõ äàâóó ýðõèéã
îëãîõîîð øèéäâýðëýñíèéã ¿íäýñëýí ñóìûí Çàñàã
äàðãà ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ çàõèðàìæ ãàðãàæýý.
Ò¿¿í÷ëýí ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíèé õóãàöàà
äóóññàí áîë ¿ðãýëæë¿¿ëýí õóãàöààãàà ñóíãóóëæ,
ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã áóñäàä
øèëæ¿¿ëæ, ãàçðàà áóñäàä àøèãëóóëæ, áàðüöààëæ
áîëíî. Ãýõäýý ýíý á¿õíèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
çàéëøã¿é õóóëèàð çºâøººðñºí õ¿ðýýíä, òîãòîîñîí
øààðäëàãà áîëîí íºõöºëèéã áèåë¿¿ëñíýýð
õýðýãæèíý.
- 42 -

- 43 -
2.1.4. Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
Ãàçàð ýçýìøèã÷ äàðààõü ýðõèéã ýäýëíý:
1. Ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëòûí äàãóó óã
ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ;
2. Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí
õÿíàí áàòàëãààã ãàçàð ºì÷ëºã÷ººñ
ãàðãóóëæ àâàõ;
3. Ãàçàðò ó÷èðñàí õîõèðëûã ãýì áóðóóòàé
ýòãýýäýýð òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó íºõºí
òºë¿¿ëýõ;
4. Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ òóõàé øèéäâýð
ãàðãàñàí ýòãýýäèéí çºâøººðºëòýéãýýð
ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ,
áàðüöààëàõ;
5. Ãàçðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ, ãàçàð
ýçýìøèõ ãýðýýíä çààñàí ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð
áèåë¿¿ëæ èðñýí áîë ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé
õóãàöàà äóóñàõàä óã ãàçðûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí
ýçýìøèõýýð ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã
ñóíãóóëàõ;
6. Ãàçàð ýçýìøèã÷ íü ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ
òóõàé øèéäâýð ãàðãàñàí ýòãýýäèéí
çºâøººðºëòýéãýýð òóõàéí ãàçðàà á¿ãäèéã
íü áóþó çàðèì õýñãèéã áóñäàä àøèãëóóëæ
áîëíî.
•

- 4 -
Ãàçð ýçýìøèã÷ äàðààõü ¿ðãèéã õëýíý:
1. Ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíä çààñàí íºõöºë,
áîëçëûã áèåë¿¿ëýõ;
2. Ãàçðûã ¿ð àøèãòàé, çîõèñòîé àøèãëàõ,
õàìãààëàõ, áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ
òóõàé õóóëü òîãòîîìæ áîëîí òºðèéí ýðõ
á¿õèé áàéãóóëëàãààñ ãàçàð àøèãëàëòòàé
õîëáîãäóóëàí òàâüñàí íèéòëýã øààðäëàãûã
áèåë¿¿ëýõ;
3. Ãàçðûí òºëáºðèéã òîãòîîñîí õóãàöààíä
òºëºõ;
4. Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí
õÿíàí áàòàëãààã òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó
õèéëãýæ áàéõ;
5. Áóñäûí ãàçàð ýçýìøèõòýé õîëáîãäñîí ýðõ,
õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã çºð÷èõã¿é
áàéõ;
6. Ýíý õóóëüä çààñíû äàãóó ýðõèéí
ãýð÷èëãýýãýý áàðüöààëàõ, øèëæ¿¿ëýõ
òîõèîëäîëä óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ.
2.1.5. Ýçýìøèõ ãàçðûí çîðèóëàëò,
õýìæýý, áàéðøèë, õóãàöàà
Ãàçðûã òîäîðõîé çîðèóëàëò, õýìæýý,
•
õóãàöàà, òîãòîîñîí áàéðøëààð çºâõºí ýðõèéí
ãýð÷èëãýý îëãîí ýçýìø¿¿ëíý. Òóõàéí ãàçàð

- 45 -
ýçýìøèã÷ýýñ õàìààðààä ãàçðûí çîðèóëàëò,
õýìæýý, ãýð÷èëãýýíèé òºðºë íü ººð ººð áàéíà.
Òóõàéëáàë,
Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý íü:
- ãýð á¿ëèéí õàìòûí õýðýãöýýíèé;
- òºðèéí áàéãóóëëàãûí;
- àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ãýñýí
òºðºëòýé áàéíà.
Èðãýíä äàðààõü çîðèóëàëò, õýìæýýãýýð ãàçàð
ýçýìø¿ëíý.
1. Ãýð á¿ëèéí õàìòûí õýðýãöýýíä çîðèóëàí
ãàçðûã ¿íý òºëáºðã¿é ýçýìø¿¿ëíý. Èéì
çîðèóëàëòààð îëãîãäîõ ãàçàð íü äàðààõü
òºðºë, õýìæýýòýé.
- Õóâèéí ãýð, îðîí ñóóöíû õàøàà áàðèõ
çîðèóëàëòòàé ãàçàð. Õýìæýý íü 0,07 ãà-ààñ
èë¿¿ã¿é áàéíà.
- Õ¿íñíèé íîãîî, æèìñ æèìñãýíý, òàðèìàë
óðãàìàë òàðèõ çîðèóëàëòòàé ãàçàð.
Õýìæýý íü 0,1 ãà-ààñ èë¿¿ã¿é áàéíà.
2. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûã ãàçàð òàðèàëàíãèéí
ñàëáàðò îëîí æèë òîãòâîðòîé àæèëëàñàí
èðãýíä Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí æóðìûí
äàãóó äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëíý. Èéì
çîðèóëàëòààð îëãîãäîõ ãàçàð äàðààõü
òºðºë, õýìæýýòýé.
•
•

- 46 -
- ¯ð òàðèàíû çîðèóëàëòòàé ãàçàð.
Õýìæýý íü 100 õ¿ðòýë ãà.
- Õ¿íñíèé íîãîîíû çîðèóëàëòòàé ãàçàð.
Õýìæýý íü 5 õ¿ðòýë ãà.
Èðãýíèé ýçýìøèõ ãàçðûí áàéðøëûã òóõàéí
ãàçðûí äýýä õýìæýý, õ¿í àìûí íÿãòðàë, ãàçðûí
íººöèéã õàðãàëçàí òóõàéí ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë òîãòîîíî.
Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ¿éëäâýðëýë,
¿éë÷èëãýý ýðõëýõ çîðèóëàëòààð ãàçðûã ýçýìø¿¿ëíý
.
•

- 47 -
№ Çîðèóëàëò Õýìæýý, áàéðøèë
1. ¯ð òàðèà, òýæýýëèéí
óðãàìàë òàðèàëàõ
Àéìàãò-3000 ãà õ¿ðòýë,
Óëààíáààòàð õîòîä-200 ãà
õ¿ðòýë
2. Òºìñ õ¿íñíèé íîãîî áóñàä
óðãàìàë òàðèàëàõ
Óëààíáààòàð õîòîä -5 ãà
õ¿ðòýë
3. Áàéãàëèéí õàäëàí
áýëòãýëèéã äàãíàí ýðõëýõ
õ¿ðòýë
4. Äîòîîäûí õýðýãöýýíä
çîðèóëàí õàäëàí áýëòãýõ
õ¿ðòýë
5.
Õîò, òîñãîí, áóñàä ñóóðèí
ãàçðûí õèëèéí çààãèéí
ãàäíàõ óóðõàéí ýäýëáýð
àøèãëàã÷äàä ãàçàð
ýçýìø¿¿ëýõ
Àéìàãò-5000 ãà õ¿ðòýë
6.
Õîò òîñãîí, áóñàä ñóóðèí
ãàçðûí õèëèéí çààãèéí
äîòîðõè óóðõàéí ýäýëáýð
àøèãëàã÷äàä ãàçàð
ýçýìø¿¿ëýõ
Àéìàãò-25 ãà õ¿ðòýë
Ãàçðûã Ìîíãîë Óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãàä 15-60 æèë õ¿ðòýë õóãàöààòàéãààð
ýçýìø¿ëíý. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã
íýã óäààä ñóíãàõ õóãàöàà 40 æèëýýñ èë¿ãé
áàéíà. Æèøýý íü: Èðãýí À íü 18 íàñàíä õ¿ðñýí
áîë ãàçàð ýçýìøèõ ýðõòýé, òýðýýð ãýð á¿ëèéí
õýðýãöýíä çîðèóëàí 60 æèëèé õóãàöààãààð
ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýòýé, ýíý
õóãàöàà äóóñàõàä òýðýýð õóóëü áîëîí ãýðýýíä
•

- 48 -
çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ áàéñàí áîë ãàçàð ýçýìøèõ õóãàöààã ¿ðãýëæ¿¿ëýí ñóíãóóëàõ ýðõòýé òóë ýíý òóõàé õ¿ñýëòýý ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ
õóãàöàà äóóñàõààñ 30-ààñ äîîøã¿é õîíîãèéí
º ìíòóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãàä ãàðãàíà.
Çàñàã äàðãà õ¿ñýëòèéã ëýýí àâñíààñ õîéø
15 õîíîãèéí äîòîð ýðõèéí ãýð÷èëãýý ýçýìøèõ
íºõöºëèéã õàíãàæ áàéíà ãýæ ¿çâýë ãàçàð ýçýìøèõ õóãàöààã ñóíãàõ øèéäâýðèéã ãàðãàíà
.
Óã øèéäâýðèéã àéìàã, íèéñëýë, ä¿ðãèéí
ãàçðûí àëáà, ñóìàíä ãàçðûí äààìàë á¿ðòãýíý.
Ýíäýýñ èðãýí À-èéí õóâüä 78 íàñàíäàà ãàçàð
ýçýìøèõ õóãàöààã 40 æèëýýð ñóíãóóëæ áàéãàà
íü ò¿íèé õóâüä õàíãàëòòàé õóãàöàà þì.
Õýðýâ ãàçàð ýçýìøèã÷ íàñ áàðñàí, íàñ
áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí, ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä
òîîöîãäñîí òîõèîëäîëä óã èðãýíèé õóóëü ¸ñíû
ºâ çàëãàìæëàã÷ íü õ¿ñâýë ãàçàð ýçýìøèõ
ýðõèéí ãýð÷èëãýýã ºðèéí íýð äýýð øèëæ¿ëæ,
àíõäàã÷ ãýðýýíä çààñàí ãàçàð ýçýìøèõ õóãàöàà äóóñòàë ãàçðûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí ýçýìøèæ áîëíî
.
Æèøý íü: Èðãýí À íü ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä
çîðèóëàí 60 æèëèéí õóãàöààãààð ãàçàð
ýçýìøèõ ýðõòýé, ãýòýë 50 æèëèéí äàðàà íàñ
áàðñàí áîë ò¿íèé õóóëü ¸ñíû ºâ çàëãàìæëàã÷
áîëîõ èðãýí Á íü èðãýí À-èéí ãàçàð ýçýìøèõ
ýðõèéí ãýð÷èëãýýã ºðèéí íýð äýýð øèëæ¿ëæ
•

- 49 -
¿ëäñýí 10 æèëèéí õóãàöààã õýðýãæ¿ëýýä 60
æèëèéí õóãàöàà äóóñãàâàð áîëíî. Èðãýí Á
ãàçàð
ýçýìøèõ õ¿ñýëò ãàðãàâàë øèíýýð ýçýìøèõ ýðõèéã ýäëýõ áîëíî.
2.2. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ
2.2.1. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã õýðõýí
õýðýãæ¿¿ëýõ âý?
Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ýðõ íü ãàçàð ýçýìøèõ
òóõàé õ¿ñýëòýý òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãàä
ãàðãàõ, ò¿¿íèéã øèéäâýðëýõ, ýçýìøèõ ýðõýý
áàòàëãààæóóëñíààð õýðýãæèíý.
1. Ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëò ãàðãàõ:
Ãàçàð ýçýìøèõ òóõàé õ¿ñýëòèéã òóõàéí ãàçàð
ýçýìøèã÷ýýñ õàìààðààä àãóóëãà íü ººð ººð
áàéíà. Òóõàéëáàë,
Èðãýí ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëòýä äàðààõü
ç¿éëèéã òóñãàíà:
1. Îâîã, íýð, áàéíãà îðøèí ñóóãàà õàÿã,
èðãýíèé ¿íýìëýõèéí áîëîí ðåãèñòðèéí
äóãààð;
2. Ýçýìøèõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã
äýâñãýðèéí íýãæèéí õàðüÿàëàë, õýìæýý,
çààã, áàéðøèë, íýãæ òàëáàðûã õàðóóëñàí
òîéì çóðàã;
3. Ãàçàð ýçýìøèõ çîðèóëàëò, õóãàöàà.
•

- 50 -
Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ãàçàð ýçýìøèõ
õ¿ñýëòýä äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàíà:
1. Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí îíîîñîí
íýð, õàðüÿàëàë, õàÿã, óëñûí á¿ðòãýëèéí
ãýð÷èëãýýíèé õóóëáàð;
2. Òóõàéí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ ãàçðûí
çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí
õàðüÿàëàë, õýìæýý, çààã, áàéðøèë, íýãæ
òàëáàðûã õàðóóëñàí òîéì çóðàã;
3. Ãàçàð ýçýìøèõ çîðèóëàëò, õóãàöàà.
Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ãàçàð
•
ýçýìøèõ õ¿ñýëòýä 2 äàõü õýñýãò õàìààðàõ áàðèìò
áè÷ãèéã çààâàë õàâñàðãàæ ºãíº.
2. Ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëòèéã õÿíàõ,
øèéäâýðëýõ:
Ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâìàãöàà
ñóìûí ãàçðûí äààìàë, àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí
ãàçðûí àëáà ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí æóðìûí
äàãóó á¿ðòãýíý. Á¿ðòãýëä õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâñàí
îí, ñàð, ºäºð, öàã, ìèíóòààð òýìäýãëýí á¿ðòãýñýí
òàëààðõ òîäîðõîéëîëòûã õ¿ñýëò ãàðãàñàí ýòãýýäýä
ãàðãàæ ºãíº.

- 51 -
Õ¿ñýëòèéã õàâñàðãàñàí áàðèìò áè÷ãèéí õàìò
ñóìûí ãàçðûí äààìàë, àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí
ãàçðûí àëáà íü íÿãòëàí õÿíààä, øààðäëàãà
õàíãààã¿é áîë ýíý òàëààðõè ¿íäýñëýëèéã õ¿ñýëò
ãàðãàã÷ ýòãýýäýä ìýäýãäëýýð ºã÷, á¿ðòãýëýýñ
õàñíà. Çàñàã äàðãà ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ øèéäâýðèéã
ãàðãàõäàà àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí
èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí õóðëààñ áàòàëñàí ãàçàð
çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä ¿íäýñëýí
øèéäâýðëýíý.
Õýðýâ ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëòýä õóóëèàð
òîãòîîñîí õýìæýýíýýñ èë¿¿ õýìæýýãýýð ãàçàð
ýçýìøèõýýð áàéãàà áîë òóõàéí øàòíû Çàñàã
äàðãà äóóäëàãà õóäàëäàà, òºñºë øàëãàðóóëàí
øèéäâýðëýíý. Æèøýý íü: “ÀÁ” àæ àõóéí íýãæ íü
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ çîðèóëàëòààð
ãàçàð ýçýìøèõýýð õ¿ñýëò ãàðãàñàí, õàðèí óã
ãàçðûí õýìæýý íü òîãòîîñîí õýìæýýíýýñ èë¿¿ òóë
äóóäëàãà õóäàëäààíû æóðìààð øèéäâýðë¿¿ëñíýýð
ãàçàð ýçýìøèõ ýðõòýé áîëíî.
3. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ:
Çàñàã äàðãààñ ãàçàð ýçýìøèõ øèéäâýð ãàðñàí
áîë ñóìûí ãàçðûí äààìàë, àéìàã, íèéñëýë,
ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà èðãýí, àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãàòàé ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýã áàéãóóëæ,
ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîí, óëñûí á¿ðòãýëä
á¿ðòãýñíýýð ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ áàòàëãààæíà.

- 52 -
2.2.2. Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí àíõààðàõ
àñóóäàë
Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ãàçàð
ýçýìøèõ ýðõèéã ýäëýõäýý òîäîðõîé àñóóäëóóäûã
àíõààðàõ õýðýãòýé. Òóõàéëáàë,
1. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé
¿íäñýí äýýð ãàçðàà ýçýìøèíý.
2. Ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýý íü ãàçàð ýçýìøèõ
ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õàìò õ¿÷èí òºãºëäºð
áîëíî.
3. Ãàçðûã äóíäàà ýçýìøèæ áàéãàà áîë íýã
ãýðýýòýé áàéæ áîëíî.
4. ¯éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ çîðèëãîîð
ãàçàð ýçýìøèõ áîë áàéãàëü îð÷èíä
íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýã õèéëãýñíèé
äàðàà ýçýìøèõ ýðõèéã ýäýëíý.
5. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã áóñäàä
øèëæ¿¿ëýõ ýñõ¿ë áàðüöààëàõ áîë çºâõºí
Ìîíãîë óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãàä çºâøººðíº.
6. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëñîí áîë
90 õîíîãèéí äîòîð ãàçðûã ÷ºëººëæ ñóì,
ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí ìýäýëä øèëæ¿¿ëíý.
¯¿íèé çàðäëûã ãàçàð ýçýìøèã÷ ººðºº
õàðèóöíà. Õýðýâ óã ãàçàðò áàðèëãà,
áàéãóóëàìæ áàéðëàñàí, ìºí áóñäûí ýä

- 53 -
õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýõ çàðäàë ãàðâàë ãàçàð
ýçýìøèã÷ ººðºº õàðèóöíà.
7. Õóãàöààíäàà ãàçðûã ÷ºëººëººã¿é áîë
Çàñàã äàðãà àëáàäàí í¿¿ëãýõ àæëûã
õýðýãæ¿¿ëíý.
8. Ìºí ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõààñ ºìíº
òºðººñ óëñûí òóñãàé õýðýãöýýã ¿íäýñëýí
ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ãàçðûí á¿ãäèéã ýñõ¿ë
çàðèì õýñãèéã ýðã¿¿ëæ àâàõ, ýñõ¿ë íºõºõ
îëãîâîðòîéãîîð ñîëüæ àâ÷ áîëíî. ¯¿íèéã
Çàñãèéí ãàçðààñ øèéäâýðëýæ, ãýðýý
áàéãóóëíà.
Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã äàðààõü
¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëãîíî:
1. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý áîëîí
ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõàä
ñóíãóóëàõ õ¿ñýëò ãàðãààã¿é;
2. Ãàçàð ýçýìøèã÷ èðãýí íàñ áàðñàí, íàñ
áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí, ñóðàãã¿é àëãà
áîëñîíä òîîöîãäñîí áºãººä ò¿¿íèé
õóóëü ¸ñíû ºâ çàëãàìæëàã÷ áàéõã¿é íü
òîãòîîãäñîí, ãàçàð ýçýìøèã÷ àæ àõóéí
íýãæ, áàéãóóëëàãà òàòàí áóóãäñàí;
3. Ýçýìøèã÷ ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýãýý öóöëàõ
òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàñàí;
•

- 54 -
4. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý õ¿÷èíã¿é
áîëñîí;
5. Ãàçðûã òóñãàé õýðýãöýýíä àâ÷ íºõºõ
îëãîâðûã ãàçàð ýçýìøèã÷èä á¿ðýí òºëñºí.
Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã àéìàã,
íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà
äàðààõü ¿íäýñëýëýýð õ¿÷èíã¿é áîëãîæ,
çàõèðàìæ ãàðãàíà.
1. Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã
äàðãà äàðààõü òîõèîëäîëä ãàçàð ýçýìøèõ
ýðõèéí ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîíî:
2. Ýðõèéí ãýð÷èëãýý ýçýìøèã÷ ãàçðûí òóõàé
õóóëü òîãòîîìæ, ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíèé
íºõöºë, áîëçëûã óäàà äàðàà áóþó íîöòîé
çºð÷ñºí;
3. Ãàçðûã õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëü
õàìãààëàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí
àøèã ñîíèðõîëä õàðøààð àøèãëàñàí
íü ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí ä¿ãíýëòýýð
òîãòîîãäñîí;
4. Øèëæ¿¿ëæ àâñàí ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý
óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëæ, øèíýýð ãýðýý
áàéãóóëààã¿é;
5. Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí
¿íýëãýýãýýð òàâèãäñàí øààðäëàãûã
áèåë¿¿ëýýã¿é;
•

- 5 -
6. Ýðõèéí ãýð÷èëãýý ýçýìøèã÷ ãàçðûí
òºëáºðºº õóãàöààíä íü á¿ðýí òºëººã¿é;
7. Õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíã¿éãýýð ãýðýýíä
çààñàí çîðèóëàëòûí äàãóó òóõàéí ãàçðàà
2 æèë äàðààëàí àøèãëààã¿é áîë.
Ãàçðûí òàëààðõ õºðøèéí ýðõ:
Õî¸ð òàëààñàà õàðèëöàí íºëººëæ áîëîõ
õèë çàëãàà ãàçàð íü õºðø çàëãàà ýä õºðºíãº
þì. Õºðø çàëãàà ãàçðûí ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷
íü íºãºº òàëûíõàà ýðõ àøãèéã íîöòîé õîõèðîîõ
áàðèëãà, áàéãóóëàìæèéã ãàçàð äýýð, äîîð áàðèõ,
àøèãëàõûã õîðèãëîíî.
Ýçýìøèë ãàçàð íü áóñäûí ãàçðààð
õ¿ðýýëýãäñýí, íèéòèéí àøèãëàëòûí çàìä õ¿ðýõ
ãàðöã¿é áóþó öàõèëãààí, óñàí õàíãàìæèéí
íèéòèéí øóãàì àøèãëàõ áîëîìæã¿é áîë òýðýýð
õºðøèéí ãàçðààð äàìæèí ºíãºðºõ äýýðõ öýã¿¿äòýé
õîëáîãäîõ çàì, øóãàì, õîîëîéã òàâèõ áàéðëóóëàõ
ýðõòýé. Ýíý òîõèîëäîëä õºðø íü çîõèõ çºâøººðºë
îëãîõ, çàì, õîîëîé òàâüæ áóé òàë íü íºõºí
òºëáºðèéã íýã óäàà òîõèðîëöîí òºëíº.
Õºðø çàëãàà ãàçðûí õèëèéí çààã òîãòîîñîí
áàéãóóëàìæ áàðèõ, ñýðãýýõ, çàñâàðëàõ àñóóäàë,
ò¿¿íèé çàðäëûã òàëóóä òîõèðîëöîí õàðèóöíà.
Õºðø çàëãàà ãàçðûí õèëèéí çààã áîëîí õî¸ð
òàëààñàà çýðýã àøèãëàæ áàéãàà õàøàà, áóñàä

áàéãóóëàìæèéã òàëóóä òýãø ýðõòýé àøèãëàõ áà
çàðäëûã àäèë õàðèóöíà.
Õèëèéí çààãèéí áàéãóóëàìæèéã íýã íü
íºãººãèéí çºâøººðºëã¿é áóóëãàõ áóþó ººð÷èëæ
áîëîõã¿é.
Áàðèëãûí òóõàé áîëîí Õîò áàéãóóëàëòûí
õóóëèéí äàãóó áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ãàçðûí
çºøººðºëä õÿíàëò òàâèõ, áàðèãäàæ áóé áàðèëãà
áàéãóóëàìæ íü õ¿í àìûí àìüäðàõ îð÷èí, ýð¿¿ë
àõóé, àþóëã¿é áàéäàëä ñºðãººð íºëººëºõã¿é
áàéõàä àíõààðäàã áàéíà.
Ãàçàð ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷ íü ãàçðàà õàéðëàí õàìãààëæ
áàéõ õýðýãòýé.
- 56 -

- 57 -
2.2.3. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõàä
á¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò áè÷èã
Äàðàõü áàðèìò áè÷ãèéã á¿ðäëñíýýð ãàçàð
ýçýìøèõ ýðõ ¿ñíý:
1. Ãàçàð ýçýìøèõ òàëààðõ Çàñàã äàðãûí
çàõèðàìæ;
2. Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí
¿íýëãýýíèé ä¿ãíýëò;
3. Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ ãýðýý áîëîí ãýð÷èëãýý;
4. Ãàçàð õ¿ëýýëãýí ºãñºí àêò;
5. Ãàçðûí êàäàñòðûí çóðàã.
Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçðàà áàòàëãààæóóëàõàä á¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò áè÷èã
:
1. ªðãºäºë;
2. Õîðîîíû Çàñàã äàðãûí òîäîðõîéëîëò;
3. Èðãýíèé ¿íýìëýõíèé õóóëáàð;
4. Ãàçðûí êàäàñòðûí çóðàã.
Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé ãàçðûí ýçýìøèõ,
àøèãëàõ ýðõèéã áóñäàä øèëæ¿¿ëýõýä á¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò áè÷èã
:
1. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý;
/ýõ õóâü/
2. Áàã, õîðîîíû Çàñàã äàðãûí òîäîðõîéëîëò;
3. Ýðõ øèëæ¿¿ëæ áàéãàà áîëîí øèëæ¿¿ëýí
àâàã÷ 2 òàëûí ºðãºäºë;
•
•
•

- 58 -
4. Íîòàðèàòààð áàòëàãäñàí ýðõ øèëæ¿¿ëñýí
òóõàé ãýðýý; /ýõ õóâü/
5. Ãàçðûí êàäàñòðûí çóðàã; /ýõ õóâü/
6. Íàñ áàðñàí áîë íàñ áàðñàí ãýð÷èëãýýíèé
õóóëáàð, íîòàðèàòààð áàòëàãäñàí ºâ
çàëãàìæëàõ ãýð÷èëãýý. /ýõ õóâü/
Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý
áîëîí ãýðýýã ñóíãóóëàõàä á¿ðäëýõ áàðèìò
áè÷èã:
1. ªðãºäºë;
/ýõ õóâü/
6. Ãàçðûí òºëáºðèéí òîîöîî;
Ãàçðûí êàäàñòðûí çóðàãò íýð áîëîí õàÿãàà
ºð÷ëõä á¿ðäëýõ áàðèìò áè÷èã:
1. ªðãºäºë; /øèëæ¿¿ëæ áàéãàà 2 òàëûí/
/õóóëáàð/
•
•

- 59 -
6. Ãàçðûí ìýðãýæèëòýíèé çºâøººðñºí
òîäîðõîéëîëò;
Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã
õàÿæ ¿ðýãäëñýí òîõèîëäîëä áðäëýõ
áàðèìò áè÷èã:
1. ªðãºäºë;
3. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã
õ¿÷èíã¿é áîëñîí òóõàé õýâëýë ìýäýýëëèéí
õýðýãñëýýð çàðëóóëñàí áàðèìò;
4. Íèéñëýëèéí Öàãäààãèéí ãàçðûí
òîäîðõîéëîëò;
6. Ãàçðûí êàäàñòðûí çóðàã;
Ýçýìøèæ áàéãàà ãàçðûã ºì÷èëæ àâàõàä á¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò áè÷èã
:
1. ªì÷ëºõ òóõàé ºðãºäºë; /Ìàÿãòààð/
3. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý;
/ýõ õóâü/
•
•

- 60 -
Àâòîìàøèíû ãàðàæûí ãàçàð àøèãëàã÷ íü
èðãýíèé ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýã áàéãóóëàõàä á¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò áè÷èã
:
1. ªðãºäºë:
3. Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæ áóþó ãàçðûí
çºâøººðºë;
/Áàéðøëûí ñõåì/
Çóñëàíãèéí ãàçðûí ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéã
áàòàëãààæóóëàõàä á¿ðäëýõ áàðèìò áè÷èã:
1. ªðãºäºë;
2. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý;
5. Íèéñëýëèéí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí
ãàçðûí áàéãàëü îð÷íû óëñûí áàéöààã÷ûí
ä¿ãíýëò;
Çóñëàíãèéí ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ ãýðýý
áàéãóóëàõàä á¿ðäëýõ áàðèìò áè÷èã:
1. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý,
ãýðýý; /õóóëáàð/
2. Èðãýíèé ¿íýìëýõ, óëñûí á¿ðòãýëèéí
ãýð÷èëãýýí; /õóóëáàð/
•
•
•

- 61 -
4. Ãàçðûí òºëáºðèéí òîîöîî íèéëñýí àêò;
Çóñëàíãèéí ãàçðûí ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéã
áóñäàä øèëæ¿ëýõýä áðäëýõ áàðèìò
áè÷èã:
1. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý
áîëîí ãýðýý; /ýõ õóâü/
2. Ýðõ øèëæ¿¿ëæ áàéãàà áîëîí øèëæ¿¿ëýí
àâàã÷ 2 òàëûí ãàð ºðãºäºë;
3. Íîòàðèàòààð áàòëàãäñàí ýðõ øèëæ¿¿ëñýí
ãýðýý;
5. Íàñ áàðñàí áîë íàñ áàðñàí ãýð÷èëãýýíèé
õóóëáàð, íîòàðèàòààð áàòëàãäñàí ºâ
çàëãàìæëàõ ãýð÷èëãýý; /ýõ õóâü/
2.3. Àñóóëò, õàðèóëò
1. Èðãýí ãàçàð ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà áîë
ãàçðûí òºëáºðèéã òºëäºã ãýñýí, õýðõýí
ÿàæ áîääîã âý?
- Ãàçàð ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà èðãýí,
•
àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ãàçðûí òºëáºð
òºëíº. Ãàçðûí òºëáºðèéã õýðõýí áîäîõ òàëààð
òàéëáàðëàõààð æèøýý áîëãîõ íü:

- 62 -
Æèøýý-1. Èðãýí À íü Ñîíãèíîõàéðõàí
ä¿¿ðãèéí 11-ð õîðîîíä àõóéí çîðèóëàëòààð
700 ì2 ãàçðûã ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí 2008 îíû
01 ñàðûí 01-íèé 01 òîîò çàõèðàìæààð ýçýìøèæ
áàéãàà áºãººä 2010 îíä ãàçðûí òºëáºðºº òºëæ
áàéãàà áîë 700*4.4=3080 òºã * 3 æèë= 9240 òºã
òºëºõ áîëíî.
Òàéëáàð: ÍÈÒÕ-ûí 2010.07.16 5/39 òîãòîîëûí
äàãóó 3-ð á¿ñèéí èðãýíèé àõóéí çîðèóëàëòàíä
õàðãàëçàõ ä¿íãèéí äàãóó 44 òºãðºã íü Ãàçðûí
òºëáºðèéí òóõàé õóóëèéí 8.2 çààñíû äàãóó 90 õóâü
íü ÷ºëººëºãäºæ 1 ì2 =4.4 òºãðºãººð áîäîãäîíî.
Æèøýý-2. “Á” ÕÕÊ íü Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðãèéí
21-ð õîðîîíû “Íàðèéíû àì”-íä ôåðìåðèéí
çîðèóëàëòààð ýçýìøèæ áóé 1 ãà ãàçðûí æèëèéí
òºëáºð íü Íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðëûí 2010 îíû 5/39 òîîò òîãòîîëûí äàãóó
ãàçðûí ¿íýëãýýíèé 4-ð á¿ñýä õàðãàëçàõ òóë
ä¿íãèéí äàãóó 10000 ì2* 16 òºã= 160000 òºãðºãèéã
òºëºõ áîëíî.

- 63 -
3. Ãàçðûí ¯ð øèì
¯ð ä¿í
ãàçàð àøèãëàõ ýðõèéí òóõàé
ãàçðûã áàðüöààëàõ, ò¿ðýýñëýõ, ¿ð
øèìèéã íü õ¿ðòýõ òàëààð òîäîðõîé
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæòîé
áîëîõ;
òºðèéí ºì÷èéí áîëîí áóñäûí
ãàçàð äýýð áàðèëãà áàéøèí áàðèõ,
í¿¿õ øèëæèõ òîõèîëäîëä õýðõýí
çîõèöóóëàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ.
1.
2.
3.
3.1. Ãàçàð àøèãëàõ
Ãàçàð ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷ íü óã ãàçðàà àøèãëàõ
ýðõòýé áàéõ íü ç¿éí õýðýã. Ò¿¿í÷ëýí ãàçàð
ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷ýýñ áóñàä ýòãýýäýä ãýðýýãýýð
àøèãëóóëæ áîëíî.Ãàçàð àøèãëàõ ãýæ õóóëèàð
çºâøººðñºí õ¿ðýýíä ãàçàð ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷òýé
áàéãóóëñàí ãýðýýíä çààñíû äàãóó ãàçðûí àëü íýã
àøèãòàé ÷àíàðûã ãàðãàæ õýðýãëýõèéã õýëíý.
3.1.1. Ãàçàð àøèãëàõàä òàâèõ íèéòëýã
øààðäëàãà
Ãàçàð ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷èä

ãàçàð àøèãëàõàä òàâèõ íèéòëýã øààðäëàãóóä
áàéäãèéã àíõààðàõ ¸ñòîé. ¯¿íä:
ãàçðûã àëü áîëîõ ¿ð àøèãòàé, çîõèñòîé
àøèãëàæ, õàìãààëàõ;
ãàçðûí òºëâ áàéäàë, ÷àíàðûã õàäãàëàõ;
- 64 -
àøèãëàëòûí áîëîí áóñàä øàëòãààíààð ýâäýð÷ ãýìòñýí ãàçðûã òóõàé á¿ð íºõºí ñýðãýýæ áàéõ
;
áàéãàëü ëã íòàíä ñºðºã íºëººëæ áîëçîøã¿é¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîë ìýðãýæëèéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí çºâøººðëººð ã¿éöýòãýõ
ðñàëèâàà îð÷èíä º
éãýýð àøèãëàõ;
¿ëýõãçáàéãàëü îð÷èí, ýðìýíä, ë àìûí õí ¿ìàë
àìü.
Ãàçàð ºì÷ëºõ, ýçýìøèõ ýðõã¿é çºâõºí àøèãëàõ
ýðõòýé ýòãýýäèéã “ãàçàð àøèãëàã÷” ãýæ íýðëýí
Ãàçðûí òóõàé õóóëèàð çîõèöóóëñàí áàéäàã.
3.1.2. Ãàçàð àøèãëàã÷
Äàðààõü ýòãýýäòýé ãàçàð àøèãëàõ ãýðýý
áàéãóóëàí ãýð÷èëãýý îëãîíî.
Ãàäààä óëñ;
Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà;
Ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýä;
Òóñ óëñàä áàéíãà /183 õîíîãîîñ äýýø
õóãàöààãààð/ îðøèí ñóóãàà ãàäààäûí èðãýí,
õàðüÿàëàëã¿é õí;
•
•
•
•
•
•
•
•
•

- 65 -
Ãàäààäûí õº ðíãîðóóëàëòòàé àæ àõóéí
íýãæ;
Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîîíä îð÷íû ãàçðûã àøèãëóóëàõ
.
Ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëàãà, ãàäààä
•
•
óëñûí õóóëèéí ýòãýýäýä: ãàçðûã òîäîðõîé
õóãàöààãààð ò¿ðýýñ, êîíöåññèéí ãýðýýãýýð
àøèãëóóëàõ àñóóäëûã Óëñûí Èõ Õóðàë
Ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íä:
çºâõºí õóâèéí ãýð, îðîí ñóóöíû õàøààíû
çîðèóëàëòààð 0.05 ãà, õ¿íñíèé íîãîî, æèìñ
æèìñãýíý òàðèõ çîðèóëàëòààð 0.1 ãà-ãààñ èë¿¿ã¿é
ãàçðûã 5 æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð ãýðýýãýýð
àøèãëóóëàõ áà ò¿¿íèéã íýã óäààä ñóíãàõ õóãàöàà
5 æèëýýñ èë¿¿ã¿é áàéíà. Ýíý àñóóäëûã äóóäëàãà
õóäàëäààíû çàð÷ìààð òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà
Ãàäààäûí õºðºíãº îðóóëàëòòàé àæ àõóéí
íýãæèä: ãàçðûã òóñãàé çîðèóëàëò, õóãàöàà
áîëçîëòîéãîîð àøèãëóóëàõ áà õóãàöààã Çàñãèéí
ãàçàð òîãòîîíî.
Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîîíä îð÷íû ãàçðûã
àøèãëóóëàõ: ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîîíû
ãàçàð àøèãëàõ ýðõèéã õîëáîîíû ã¿éöýòãýõ
çàõèðàë õ¿ñýëòýý ãàðãàñíààð òóõàéí øàòíû
Çàñàã äàðãàä øèéäâýðëýíý. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä

á¿òýýí áàéãóóëàëòò ýð÷èìòýé õèéãäýæ îëîí
áàðèëãà áàéøèí áàðèãäàæ áàéíà, õýðýâ íèéòèéí
çîðèóëàëòòàé õýä õýäýí îðîí ñóóöíû áàéøèíãèéí
îð÷íû ãàçàð äàâõàðäàæ áàéâàë òóõàéí îðîí
ñóóöíû áàéøèíãèéí ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîîä
äóíäààñ ñîíãîãäñîí àëü íýã ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí
õîëáîîíû ã¿éöýòãýõ çàõèðàë õ¿ñýëò ãàðãàæ
øèéäâýðë¿¿ëíý.
Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîîíä àøèãëóóëàõ
îð÷íû ãàçðûí àøèãëàõ õóãàöàà 15 æèë áàéíà,
õóãàöààã 15 æèëýýð õýäýí ÷ óäàà ñóíãàæ áîëíî.
Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîî îð÷íû ãàçðûã çºâõºí
çîðèóëàëòààð íü àøèãëàõ áºãººä áóñäàä
àøèãëóóëàõ, àøèãëàõ çºâøººðºë îëãîõ, ò¿ðýýñëýõ
áàðüöààëàõ, ãàçðûí àøèãòàé ÷àíàðûã ãàðãàæ
õýðýãëýõ ýðõã¿é.
Ãàçðûã ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷ ººðºº àøèãëàõûí
çýðýãöýý äàðààõü àðãà õýëáýðýýð áóñäàä
àøèãëóóëæ ò¿¿íèé ¿ð øèìèéã õ¿ðòýæ áîëäîã
áàéíà.
Ãàçðûã ò¿ðýýñëýõ.
Ãàçðûã áàðüöààëàõ.
•
•
Áóñäûí ýçýìøèë, àøèãëàëòàä áàéãàà
- 6 -
ãàçðûã õÿçãààðëàãäìàë ýðõòýéãýýð àøèãëàõ /
óçóôðóêò/.
•

- 67 -
Ýíýõ¿¿ äóðüäñàí òîõèîëäëîîð ãàçàð àøèãëàæ
áàéãàà òóñ óëñûí èðãýäòýé òºðººñ ãàçàð àøèãëàõ
ãýðýý áàéãóóëàõã¿é. Õàðèí òýä ãàçàð ýçýìøèã÷,
ºì÷ëºã÷òýé õîîðîíäîî ãýðýý áàéãóóëàõ áà óã
ãýðýýíèé äàãóó, ò¿¿íä çààñàí íºõöëººð, ýíý á¿ëýãò
òàíèëöóóëñàí åðºíõèé øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí
ãàçðûã àøèãëàíà. Òýäýíä ìºí ãàçàð àøèãëàã÷èéí
ãýð÷èëãýý îëãîõã¿é.
3.2. Ãàçàð ò¿ðýýñëýõ
Ãàçàð ò¿ðýýñýýð àøèãëàõàä äàðààõü ç¿éëèéã
àíõààðàõ íü ç¿éòýé.
Ãàçàð ò¿ðýýñëýõ ãýðýýãýýð àæ àõóéí áîëîí
áóñàä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ çîðèëãîîð ãàçðûã àøèãëàõ áà õºëñ òºëºõººð
òîõèðîëöîíî.
Ãàçðûí ò¿ðýýñèéí ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëæ,
¿ë õ ºäëýä ðíãèéí óëñûí áðòãýëä
á¿ðòãëíý.
Ãàçðûã õýðýãëýãäýõ¿íèé õàìò òðýýñýëñýí
áîë õýðýãëýãäýõ¿íèéã õýðõýí àøèãëàõ,
¿íý õºëñèéã õýðõýí òëõèéã òîõèðîõ íü
ç¿éòýé.
Õº äàæ àõóéí çîðèóëàëòòàé ãàçðûã
ñóóöíû áîëîí àæ àõóéí çîðèóëàëòààð àøèãëàãäàõ áàðèëãà áàéãóóëàìæ
, çàì,
õàøàà çýðãèéí õàìò ò¿ðýýñýëæ áîëîõ áà
•
•
•
•

- 68 -
óã ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý. Ò¿ðýñëëýã÷
íü ò¿ðýýñëýã÷èéí ðýýñýëæ àâñàí ýä
õºðºíãèéã àøèãëàñíû ¿ð ä¿íä îëæ àâñàí ýä
þìñ, ¿ð øèìèéã áàðüöàëàõ ýðõòýé.
Ãàçðûã ýä
õ º ðíãëñëáîëîí õºðíãèéã ¿íý òëáðãé àøèãëàõ
ãýðýãýð àøèãëàõ áîëîìæòîé.
•
3.3. Ãàçðûí áàðüöàà
Ãàçàð ºì÷ëºã÷ íü ãàçðàà, ýçýìøèã÷ íü ãàçàð
ýçýìøèõ ýðõýý /ãýð÷èëãýýãýý/ áóñäàä áàðüöààëæ
áîëíî. Ýíý íü ãàçàð ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷ áóñäààñ
çýýë àâàõ çýðãýýð ò¿¿íèé ºìíº òîäîðõîé ¿¿ðýã
õ¿ëýýñýí òîõèîëäîëä ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãº áîëîõ
ãàçðûã ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ õýðýãñýë
áîëãîí õýðýãëýõ àðãà þì.
Ãàçàð çýðýã ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí áàðüöààã
“èïîòåê” ãýíý. Áàðüöààíû ãîë óòãà ó÷èð íü
áàðüöààëóóëàã÷ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä
áàðüöààëñàí ç¿éëýýð òóõàéí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã
òýðã¿¿í ýýëæèíä õàíãàõ áîëîìæòîé áàéäàãò
îðøèíî. Æèøýý íü: ãàçðàà áàðüöààëæ çýýë àâñàí
èðãýí óã çýýëýý õóãàöààíä íü òºëºõã¿é áîë çýýë
ºãñºí ýòãýýä áàðüöààëñàí ãàçðûã õóóëèéí äàãóó
äóóäëàãààð õóäàëäàí çýýëñýí ìºíãº, õ¿¿íèéõýý
òºëáºðèéã òýðõ¿¿ ãàçðûí ¿íýýñ îëæ àâíà ãýñýí ¿ã
þì.

- 69 -
Ãàçðûí áàðüöààíä äàðààõü àñóóäëûã
àíõààðâàë çîõèíî:
ãàçðûí áàðüöàíû ãýðýýã áè÷ãýýð
áàéãóóëíà;
óãýðýã íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿ëíý;
óëñûí á¿ðòãýëä ðòãëíý;
ãàçðûí áàðüöàíû ãýðýýã çºâõí òóñ
óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí
õîîðîíä õèéíý;
ãàçàð ýçýìøèã÷ íü Çàñàã äàðãûí
çºâøººðëèéã àâñàíû ¿íäñýí äýýð áàð
üöàíû ãýðý áàéãóóëæ áîëíî;
ãàçàð ýçýìøèã÷ ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý
áàðüöàëñàí áîë ãàçðûí äààìàë, ãàçðûí
àëáàíä á¿ðòãëæ, óã ãýð÷èëãýýíä ýíý
òóõàé òýìäýãëýë õèéíý. Ýäãýýð øààðäëàãûã
áèåë¿¿ëýýã¿é ãýðýýã õ¿÷èí òºãºëäºð ãýæ ¿çýõã¿é
;
áàðüöàëóëàã÷ íü ¿ðãýý ãéöýòãýëãé
õóãàöàà õýòð¿ëñýí áîë áàðüöàëàã÷
áóþó çýýë ºãã÷ íü óã ãàçðûã õóäàëäàõûã
øàðäàõ ýðõòýé;
ýíý òîõèîëäîëä ø¿õýýð àñóóäëûã
øèéäâýðë¿ëæ, ãàçðûã àëáàäàí äóóäëàãà
õóäàëäààíä îðóóëíà;
•
•
•
•
•
•
•
•

- 70 -
ýñõ¿ë òàëóóä çºâøðñí áîë äýýðõýýñ
ºð àðãà çàìûã ø¿õ òîãòîîæ áîëíî;
äóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ òîõèîëäîëä
ò¿íèéã ÿâóóëàõààñ 14 õîíîãèéí º
ìíõýâëýë ìýäýýëëýýð íèéòýä çàðëàñàí áàéíà
;
äóóäëàãà õóäàëäààã õîéøëóóëàõ çýðýã áîëîìæèéã õóóëèàð áàñ òîãòîîñîí áàéäàã
.
•
•
•
3.4. Óçóôðóêò
Áóñäûí ýä õºðºíãèéã õÿçãààðòàéãààð ýçýìøèõ,
àøèãëàõ ýðõèéã óçóôðóêò ãýíý. Óçóôðóêò íü
áóñäûí ýä õºðºíãèéã ò¿ð õóãàöààãààð ýçýìøèõ
áóþó àøèãëàæ ò¿¿íèé ¿ð øèìèéã íü õ¿ðòýõ, àøèã
îëîõ çîðèëãîòîé ¿éë àæèëëàãàà þì.Òóõàéëáàë,
áóñäûí ºì÷èéí áóþó ýçýìøëèéí ãàçðûã òîäîðõîé
íýã çîðèëãîîð ýçýìøèæ, àøèãëàæ áîëîõ þì.
Èéíõ¿¿ ºì÷èéí ãàçðûã óçóôðóêò òîãòîîí àâñàí
òîõèîëäîëä òóõàéí ºì÷ëºã÷ººñ äóòàõã¿é çàõèðàí
çàðöóóëàõààñ áóñàä ýðõèéã ýäýëíý. Õàðèí ººð
ýòãýýäýä ò¿ðýýñëýõ, áàðüöààëàõ áîë ºì÷ëºã÷èéí
çºâøººðëèéã çààâàë àâíà.
Óçóôðóêòûã õóãàöààòàé, õóãàöààã¿é, óçóôðóêò
ýçýìøèã÷èéí á¿õ íàñààð íü, òºëáºðòýé, òºëáºðã¿é
òîãòîîæ áîëíî. Ýçýìøèë ãàçðûí õóâüä óçóôðóêò
ýçýìøèã÷ íü òóõàéí ãàçðûí àæ àõóéí çîðèóëàëòûã
íîöòîé ººð÷ëºõã¿éãýýð áàéãóóëàìæ áàðèõ, òîíîã

- 71 -
òºõººðºìæ ñóóðèëóóëàõ ýðõòýé. Óçóôðóêòûã
ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð øèëæ¿¿ëýõ áóþó
äàâõàð óçóôðóêò òîãòîîæ áîëîõã¿é.
3.5. Áóñäûí ãàçàð äýýð áàðèëãà
áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ
ªºðèéí ºì÷èéí ãàçàð äýýðýý áàðèëãà
áàéãóóëàìæ áàðèõàä ÿìàð íýãýí õ¿íäðýëòýé
àñóóäàë ãàðàõã¿é íü òîäîðõîé. Õàðèí ººð
ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä áàéãàà ººðººð õýëáýë òºðèéí
ºì÷èéí, ýñõ¿ë èðãýíèé õóâèéí ºì÷èéí ãàçðûã
ãýðýýãýýð ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà òîõèîëäîëä
òóõàéí ãàçàð äýýð áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ
ýðõèéí àñóóäëààð òîäîðõîé ìýäëýãòýé áàéõ íü
÷óõàë þì. Ýíý òàëààð äàðààõü ç¿éëä àíõààðàõ
õýðýãòýé:
Áóñäûí ºì÷èéí ãàçàð äýýð áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ àâñàí áîë òóõàéí ãàçðûã ýçýìøèëäýý øèëæ¿¿ëýí àâàõ ýðõòýé
áà ãàçàð ºì÷ëã÷ íü ãàçðàà ýçýìøèëä íü
ºãõ ¿ðýã ëýýíý. Ýíý íü áàðüñàí áàðèëãà
áàéãóóëàìæèéã õóäàëäàõ, øèëæ¿ëýõýä
ò¿¿íèé ãàçðûí ýðõèéã øèëæ¿¿ëíý ãýñýí îéëãîëòûã ìºí àãóóëæ áàéíà
.
Áóñäûí ºì÷èéí ãàçàð äýýð áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ çààâàë òîäîðõîé
õóãàöààòàé ºããäí. Ýíý íü 99 æèëýýñ
èë¿ãé áàéíà.
•
•

- 72 -
Áóñäûí ºì÷èéí ãàçàð äýýð áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ àâñàí ýòãýýä
ýíý ýðõýý áóñäàä õóäàëäàõ, ºâë¿ëýõ,
áàðüöàëàõ çýðýã ýðõòýé.
Äýýðõ ýðõèéí òàëààðõ ãýðýýã çºâõºí íýã òàëûí ñàíàà÷ëàãààð öóöàëæ áîëîõã¿é
.
Èéì ýðõ àâñàí ýòãýýä ãýðýýíä ºð
òîõèðîîã¿é áîë ýðõ ýçýìøñýíèé òºëáðèéã
òºëí. Õàðèí 2 æèë äóòàì òºëã¿é áîë
ãàçàð ºì÷ëã÷ ãýðýýã öóöàëæ áîëíî.
Äýýðõ çîðèóëàëòààð îëãîñîí ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä áàðèëãà
áàéãóóëàìæèéí ¿íèéã ãàçàð ºì÷ëã÷
í ºõòëõ, ýñõ¿ë óã õóãàöààã ñóíãàæ
áîëíî. Õóãàöàà ñóíãàõààñ òàòãàëçâàë
í ºõòëáð àâàõ ýðõýý àëäàíà. Õóãàöàà
äóñàõàä áàðèëãà áàéãóóëàìæ, ò¿íèé
á¿ðýëäõ¿¿í õýñãèéã ñàëãàí àâ÷ ÿâæ áîëîõã¿é
.
Ãàçðûí áàðüöààòàé çýýë.
Ìàíàé õýäýí ºðõ õàìòàð÷ îëîí æèë 20 ãà
ãàçàð äýýð òàðèàëàí ýðõýëëýý. Ýíý æèë ãàíö
íýã òðàêòîð, òåõíèê àâìààð áàéíà. Ýíý ãàçðàà
áàðüöààëæ çýýë àâúÿ ãýâýë áàíêóóä ºãºõ áîëîâ óó?
1. Óã òàðèàëàíãèéí ãàçàð íü ºì÷ëºëä àâñàí
áîë áàðüöààëàõ ýðõ ÿìàð áàéäëààð
õýðýãæèõ âý?
•
•
•
•

- 73 -
2. Óã ãàçàð íü ýçýìøëèéí ãàçàð áîë
áàðüöààëàõ ýðõ ÿìàð áàéäëààð õýðýãæèõ
âý?
3. Ãàçàð áàðüöààëàí çýýë àâàõàä õààíà
á¿ðòã¿¿ëæ òýìäýãë¿¿ëýõ âý?
4. Ìºí ãàçàð áàðüöààëàõ òóõàé ãýðýýã õýðõýí
áàòàëãààæóóëàõ âý?
Ñîíèíû íèéòëýëýýñ:
Çàõ õÿçãààðûí íóòàã äýâñãýðèéã ãàäààäûíõàíä
îëîí æèëýýð ò¿ðýýñë¿¿ëáýë àøèãòàé. Äàðàà
íü ýðã¿¿ëýýä ë àâ÷èõíà. Áàðüñàí õîò, áàðèëãà
áàéãóóëàìæàà í¿¿ëãýýä àâààä ÿâàõ áèø. Õîíêîíã
øèã áîëîõ áèø ¿¿?
1. Èéì àñóóäëûã õóóëèàð çºâøººðäºã ¿¿?
2. Õóóëèíä ÿìàð çîõèöóóëàëò áàéäàã âý?
Ìýäýýëýë: “Ãîâèéí æèìñ”.
Ãîâüä æèìñ òàðüäàã òóõàé ÿðèõàä ãàéõäàã
áàéñàí ¿å ºíãºð÷ýý. ªíººäºð ãîâèéíõîí õ¿íñíèé
íàðèéí íîãîî áàéòóãàé ÷àöàðãàíà, ÷àâãà õ¿ðòýë
òàðèàëæ áàéíà. Ãàçðûí ¿ð øèìèéã õ¿ðòýõèéí
æèøýýã áàéãàëèéí á¿õ íºõöëººð õàíãàãäñàí
õàíãàéíõàíä ÷ ¿ç¿¿ëäýã. ªìíºãîâèéí Áóëãàí
ñóìûíõàí òàðèàëàí÷, àæèëñàã àðä ò¿ìýí.
Òýä ÓÁ õîòûí óëààí ëîîëèéí õýðýãöýýíèé
äºðºâíèé íýãèéã õàíãàäàã. Îäîî òýä óëààí ëîîëü
áîëîâñðóóëàí òîìàò ¿éëäâýðëýõ ¿éëäâýð îðîí
íóòàãòàà áàéãóóëàõààð àæèëëàæ áàéíà.

- 74 -
4. Áýë ×ýýð èéí ãàçàð
¯ð ä¿í
ìàë÷èä ºâºëæººíèé ãàçàð,
áýë÷ýýðèéí ãàçðûã ºì÷èëæ, ýñõ¿ë
ýçýìøèæ áîëîõ ýñýõ òàëààð
ìàë÷èä ãàçàð õóâü÷ëàëä õàìðàãäàõ
áîëîìæîî àøèãëàõ;
áýë÷ýýðèéí ãàçàð, õóâü÷èëæ àâñàí
ãàçðûí õóðààìæ, òàòâàðûã
õàðüöóóëàí òîîöîæ, ¿éë
àæèëëàãààíäàà õýðýãëýõ.
1.
2.
3.
4.
4.1. Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí ýðõ ç¿éí õàðèëöàà
Áýë÷ýýð ãýæ ìàë, àìüòàí áýë÷ýýõ çîðèóëàëòòàé
áàéãàëèéí áîëîí òàðèìàë óðãàìëûí íºìðºã á¿õèé
õºäºº àæ àõóéí ãàçðûã õýëíý.
Ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðàë ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä
ºâºëæºº, õàâàðæàà, çóñëàí, íàìàðæàà, îòðûí
íººö íóòàã ãýñýí åðºíõèé õóâààðèéã òóñãàæ
áàòàëíà.
Áýë÷ýýðèéí áîëîí ñóóðèí ìàë ìàëëàãààíû á¿ñ
íóòãèéã Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí

- 75 -
Òºëººëºã÷äèéí Õóðëààñ òîãòîîæ áîëíî.
Ýð÷èìæñýí ñóóðèí ìàë àæ àõóé ýðõëýõ áîëîí
òýæýýâýð àìüòíûã ºñãºí ¿ðæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð
õàøñàí áýë÷ýýðèéã èðãýí, àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãà óëèðàë õàðãàëçàõã¿é ãýðýýãýýð
àøèãëàæ áîëíî. Îéí ñàí á¿õèé ãàçðûã áýë÷ýýðò
àøèãëàæ áîëíî.
Àéìàã äóíäûí îòðûí áýë÷ýýð íü óëñûí òóñãàé
õýðýãöýýíèé ãàçàðò õàìààðíà. Ò¿¿íèé áàéðøèë,
çààãèéã îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí õ¿ñýëòèéã
õàðãàëçàí Çàñãèéí ãàçàð òîãòîîíî. Ñóì äóíäûí
îòðûí íººö íóòàã, çààãèéã àéìãèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë òîãòîîíî. Áýë÷ýýð, áýë÷ýýð
äýõ óñò öýã, õóæèð ìàðàà á¿õèé ãàçðûã íèéòýýð
àøèãëàíà. Çóñëàí, íàìàðæàà, îòðûí áýë÷ýýðèéã
áàã, õîò àéëààð õóâààðèëæ íèéòýýð àøèãëàíà.
ªâºëæºº, õàâàðæààíû áýë÷ýýðèéã òàëõëàãäàõààñ
õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ çîðèëãîîð Çàñàã
äàðãàòàé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé äàãóó ìàë÷èä õýñýã
á¿ëãýýð àøèãëàæ áîëíî.
Áýë÷ýýð àøèãëàëòààð ãàðñàí ìàðãààíûã
áàãèéí èðãýäèéí Íèéòèéí õóðëààð çîõèöóóëíà.
Ýñ òîõèðîëöâîë ñóìûí Çàñàã äàðãà øèéäíý.
Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ñóì
ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàòàé òîõèðîëöîí áýë÷ýýðèéí
çîõèõ óðãàöòàé õýñãèéã õàäëàíãèéí òàëáàé áîëãîí
àøèãëàæ áîëíî.

- 76 -
Õàäëàíãèéí òàëáàéã óñàëãààòàé áîëãîõ,
õàìãààëàõ, áîðäîõ, îéí çóðâàñ òàðèõ çýðãýýð
ººðèéí õ¿÷ õºðºíãººð ñàéæðóóëàëò õèéæ, óðãàöûã
íü òîãòâîðòîé äýýøë¿¿ëñýí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãàä óã òàëáàéã íü ýçýìø¿¿ëæ áîëíî.
4.2. Ñóìûí òºâä ìàë÷èä ãàçàð àâ÷ áîëîõ
ýðõòýé ýñýõ
Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé
õóóëü áîëîí ýíý õóóëèéã äàãàæ ìºðäºõ æóðìûí
òóõàé õóóëèéí äàãóó ãàçàð õóâü÷ëàëûã õýðõýí
ÿâóóëàõ, èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òàëààð ºìíºõ
á¿ëýãò òîäîðõîé ¿çñýí áèëýý.
Äàðààõü áàéäëààð ìàë÷èä ãàçàð ºì÷èëæ
àâàõ áîëîìæòîé.
Òóñ óëñûí èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä íü
çîðèóëàí íýã óäàà ¿é õóâü÷ëàõ ãàçðûã
íèéñëýëèéí îðøèí ñóóã÷ ìàë÷èí íèéñëýëä áîëîí àë
ü ÷ àéìàã, ñóìûí òºâä, áóñàä ãàçàðò
îðøèí ñóóã÷ ìàë÷èí íèéñëýëýýñ áóñàä àëü ÷
àéìàã, ñóìûí òºâä ì÷ëí àâàõ ýðõòýé.
¯íýã ¿é óäàà õóâü÷ëàõààñ áóñàä
òîõèîëäîëä ãàçàð òàðèàëàíãèéí áîëîí àæ
àõóéí çîðèóëàëòààð ìàë÷èä íèéñëýë áîëîí àë
ü ÷ àéìàã, ñóìûí íóòàãò ãàçðûã õóäàëäàí
àâàõ, äóóäëàãà õóäàëäààãààð àâàõ, áýëýãëýõ,
àðèëæèõ, ºâëõ çýðýã á¿ðýí ýðõòýé.
•
•

- 7 -
Òýãýõëýýð ìàë÷äûí ãàçàð õóâü÷ëàõ áîëîí
áóñàä õýëáýðýýð ºì÷ëºí àâàõ ýðõ íü ºðãºí
õ¿ðýýòýé áºãººä áóñàä èðãýäèéí àäèë áàéãààã òà
õàðæ áàéíà. Õàðèí ìàë÷èä ºâºëæºº, õàâàðæààíû
äîîðõ ãàçðûã ºì÷ëºõ áîëîìæã¿é áîëîâ÷ ò¿¿íèéã
ýçýìøèõ, õîò àéëààð äóíäàà õàìòðàí ýçýìøèõ
ýðõòýé. Ýíýõ¿¿ ýçýìøèë íü ãàçàð ýçýìøèõ
åðºíõèé ýðõèéí õ¿ðýýíä ýõíèé óäàà 15-60 æèë,
öààøèä 40 æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð äàõèí äàõèí
ñóíãàãäàõ áóþó ºâ çàëãàìæëàãäàõ áîëîìæòîé.
Áýë÷ýýðèéí ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëæ áîëîõã¿é.

- 78 -
Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí ýðõèéí ÿëãàà
Ä/ä
Áýë÷ýýðèéí
ãàçðûí
òºðºë/ ýðõ
ªì÷ëºõ
ýðõ
Ýçýìøèõ ýðõ Àøèãëàõ ýðõ
1
áýë÷ýýð, óñò
öýã, õóæèð
ìàðàà á¿õèé
ãàçàð
áîëîõã¿é áîëîõã¿é Íèéòýýð
àøèãëàíà.
2
çóñëàí,
íàìàðæàà,
îòðûí
áýë÷ýýð
áîëîõã¿é áîëîõã¿é
Áàã, õîò àéëààð
õóâààðèëæ
íèéòýýð
àøèãëàíà.
3
ºâºëæºº,
õàâàðæààíû
áýë÷ýýð áîëîõã¿é áîëîõã¿é
Ìàë÷èí
äàíãààð, ìºí
õýñýã á¿ëãýýð
àøèãëàíà.
4
ºâºëæºº,
õàâàðæààíû
äîîðõ ãàçàð
áîëîõã¿é Ìàë÷èí
õîò àéëààð
õàìòðàí
ýçýìøèíý.
Ìàë÷èí
õîò àéëààð
õàìòðàí
àøèãëàíà.
4.3. Áýë÷ýýðèéí ãàçàð áà õóâü÷èëæ àâñàí
ãàçðûí õóðààìæ, òàòâàð
Áýë÷ýýðèéí ãàçàð íü òºðèéí ºì÷èä áàéæ,
òºðººñ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä
ãýðýýãýýð àøèãëóóëæ áàéãàà òóë èéíõ¿¿ àøèãëàñíû
òºëºº òºñºâò òîäîðõîé õýìæýýíèé òºëáºð òºëºõ
øààðäëàãàòàé áîëäîã. Ýíý íü Ãàçðûí òºëáºðèéí
òóõàé õóóëèàð çîõèöóóëàãääàã.
Åð íü òºðèéí ºì÷èéí ãàçðûã àøèãëàñíû òºëºº
òºëæ áàéãàà òºëáºðèéã á¿õèé ë òºðëèéí ãàçàð
äýýð òºëíº.

- 79 -
Ãàçðûí òºëáºðèéã ãàçðûí ñóóðü ¿íýëãýýíýýñ
õàìààðóóëàí òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëòýýð äàðààõü
áàéäëààð òîîöîæ òîãòîîäîã áàéíà.
Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí òóõàéä áýë÷ýýðèéí íýãæ òàëáàéí ñóóð
ü ¿íýëãýýíèé õóâèàð õîíèí
òîëãîéä øèëæ¿ëñýí ìàëûí òîëãîé òóòàìä.
Çàì, øóãàì ñ¿ëæýýíèé ãàçðûí êì òóòàìä.
Áóñàä ãàçðààñ íýã ãà ãàçðûí ñóóðü ¿íýëãýýíèé
õóâèàð.
Ìàëûã õîíèí òîëãîéä øèëæ¿¿ëýõäýý
àäóó, ¿õðèéã 6.0, òýìýýã 5.0, ÿìààã 0.9 ãýñýí
èòãýëö¿¿ðýýð òîîöíî. Ãýõäýý òºðººñ òîäîðõîé
áîäëîãûí ¿¿äíýýñ äàðààõü áàéäëààð ãàçðûí
òºëáºðººñ ÷ºëººëäºã áîëîõûã ìýäýæ áàéõ íü
ç¿éòýé:
ìàë÷èí ºðõèéã áýë÷ýýð, õàäëàíãèéí ãàçðûí
òºëáðñ á¿ðýí;
òóñ óëñûí èðãýíèéã ãýð á¿ëèéíõýý õýðýãöýýíä
àõóéí çîðèóëàëòààð ýçýìøèæ, àøèãëàæ
áàéãàà 0.07 ãà õ¿ðòýëõ ãàçðûí òºëáðèéí 90
õóâèéã;
òóñ óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûã
õèëèéí çóðâàñ ãàçðûí òºëáðñ á¿ðýí;
ºì÷èéí á¿õ õýëáýðèéí ÿñëè, öýöýðëýã,
õ¿õäèéí çóñëàí, åðºíõèé áîëîâñðîëûí
ñóðãóóëü, àñðàìæèéí áàéãóóëëàãûí ãàçðûí
òºëáðñ á¿ðýí;
•
••
•
•
•
•

- 80 -
îëîí íàñò, áóóðöàãò óðãàìàë òàðèàëñàí
òàëáàéã ýõíèé 5 æèëä.
Ãàçðûí òºëáºðèéã òºëºõäºº æèëèéнõèéã
•
óëèðàë á¿ðò òýíö¿¿ õóâààí óëèðàë á¿ðèéí ýõíèé
ñàðûí 25-íû äîòîð òºëñºí áàéõ ¸ñòîé.
Ãàçðûã õóâüä ºì÷ëºí àâñàí òîõèîëäîëä
òóõàéí èðãýíèé õóâèéí õºðºíãº áîëæ áàéãàà òóë
ãàçðûí òºëáºð áèø õàðèí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí
òàòâàð òºëºõ áîëíî. Ãàçðûí òàòâàðûã õýðõýí
òîãòîîí, òºëºõ òóõàé àñóóäëûã ¯ë õºäëºõ ýä
õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëèàð
çîõèöóóëäàã. Ãàçðûí òàòâàðûã ãàçðûí ñóóðü
¿íýëãýýíýýñ 0.6 õóâèàð òîîöîæ íîãäóóëíà. Èðãýí
ãàçðûí òàòâàðûã æèë á¿ðèéí 2 äóãààð ñàðûí 15-
íû äîòîð íýã óäàà òºëíº.
Ãàçðààñ àâàõ òàòâàðûã èõýýõýí õºíãºëºõ
áîäëîãûã òºðººñ áàðèìòàëæ áàéãàà áºãººä
äàðààõü õóâèàð ÷ºëººëíº:
Áàéðøèë
Ãýð á¿ëèéí
õýðýãöýýíèé
ãàçàð, õºíãºëºõ
õóâü
Ãàçàð
òàðèàëàíãèéí
õóâü
Ãàçàð
òàðèàëàíãààñ
áóñàä àæ àõóéí
õóâü
Íèéñëýë 95 õóâü 30 õóâü 95 õóâü
Àéìãèéí òºâ 97 õóâü 70 õóâü 95 õóâü
Ñóìûí òºâ, òîñãîí 98 õóâü 85 õóâü 95 õóâü

Gazar

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

Gazar