Tesviin tuhai-huuli

Ìîíãîë Óëñûí Ñàíãèéí ÿàì
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
ÕÓÓËÈÉÍ ÝÌÕÝÒÃÝË
Òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí àæèëòíóóäûí àëáàí àæëûí
õýðýãöýýíä çîðèóëàâ.
Óëààíáààòàð õîò
2013 îí

2
© «ÝÊÈÌÒÎ» Õýâëýëèéí ãàçàð. 2013
Õàÿã: Óëààíáààòàð, ×èíãýëòýé ä¿¿ðýã, 1-ð õîðîî.
Óòàñ: 976-11-320001, 99188772
Ôàêñ: 976-70113367
Ýìõýòãýæ õýâëýëä
áýëòãýñýí:
Á.Íÿìàà
Ñ.Ìºíãºíöýöýã
Õýâëýëèéí ôîðìàò: À5
Õýâëýëèéí õóóäàñ: 11õõ
Õýâëýñýí òîî: 7000ø

3
ÃÀÐ×ÈÃ
1. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü...................... 9
2. Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëüä
íýìýëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü ...........................................
25
3. Ìîíãîë Óëñûí Íýãäñýí òºñâèéí òóõàé õóóëüä
íýìýëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü............................................
27
4. Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí
òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü....
28
5. Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëèéí òóõàé
õóóëüä íýìýëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü................................
30
6. Mîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ñîíãóóëèéí òóõàé
õóóëèàñ .............................................................................
31
7. Òºñâèéí òóõàé õóóëü......................................................... 33
8. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí òóõàé õóóëüä íýìýëò
îðóóëàõ òóõàé õóóëü .........................................................
130
9. Õóóëü, Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä øèéäâýðèéí òºñºë
áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé õóóëüä
íýìýëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü.............................................
131
10. Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëüä íýìýëò
îðóóëàõ òóõàé õóóëü..........................................................
133
11. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíû
äýãèéí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
òóõàé õóóëü........................................................................
134
12. Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ òóõàé õóóëü..........................................................
135
13. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí òóõàé õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü..........................
139
14. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí õºðºíãººð áàðàà,
àæèë, ¿éë÷èëãýý õóäàëäàí àâàõ òóõàé õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü.........................................
143

4
15. Òàòâàðûí åðºíõèé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
òóõàé õóóëü
145
16. Êîíöåññûí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
146
17. Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ òóõàé õóóëü
149
18. Òºðèéí àóäèòûí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ
150
19. Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí òóõàé õóóëüä
ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü
151
20. Ìîíãîë óëñûí ßàìíû ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëüä
152
21. Çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàãèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûí
òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü
153
22. Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëüä
154
23. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëüä
155
24. Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò
156
25. Óñ, ðàøààíû íººö àøèãëàñíû òºëáºðèéí òóõàé
õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü
157
26. Àãíóóðûí íººö àøèãëàñíû òºëáºð, àí àìüòàí àãíàõ,
áàðèõ çºâøººðëèéí õóðààìæèéí òóõàé õóóëüä
160
27. Îéãîîñ õýðýãëýýíèé ìîä, ò¿ëýý áýëòãýæ àøèãëàñíû
òºëáºðèéí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé
õóóëü
161
28. Àðõèâûí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ
162
29. Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò
163

ÒªÑÂÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÉÍ ÝÌÕÝÒÃÝË
5
30. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò
164
31. Òºðèéí õÿíàëò øàëãàëòûí òóõàé õóóëüä
165
32. Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóõàé õóóëüä
166
33 Ñòàòèñòèêèéí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ
167
34 Ìîíãîë Óëñûí Íýãäñýí òºñâèéí òóõàé õóóëèéã
õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöîõ òóõàé õóóëü
168
35 Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí
òóõàé õóóëèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöîõ òóõàé
õóóëü
169
36 Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéí çàðèì õýñãèéã
õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöîõ òóõàé õóóëü
170
37 Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí òóõàé õóóëèéí çàðèì
ç¿éëèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöîõ òóõàé õóóëü
171
38 “Ìîíãîë ìàë” ¿íäýñíèé õºòºëáºð áàòëàõ òóõàé
òîãòîîëûí çàðèì çààëò õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöîõ òóõàé
ÓÈÕ-ûí òîãòîîë
172
39 ¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé
õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé
173
40 Ìîíãîë óëñûí àâòîòýýâðèéí áîëîí ººðºº ÿâàã÷
õýðýãñëèéí àëáàí òàòâàðûí õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé
174

6

7
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÁÀÉÄËÛÍ
ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜ, Ò¯¯ÍÒÝÉ ÕÎËÁÎÃÄÎÍ
ÍÝÌÝËÒ ÁÎËÎÍ ÍÝÌÝËÒ ªªÐ×ËªËÒ
ÎÐÑÎÍ ÁÓÑÀÄ ÕÓÓËÈÓÄ

8

9
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÕÓÓËÜ
2010 îíû 06ñàðûí 24 ºäºð Òºðèéí îðäîí Óëààíáààòàð õîò
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ
ÁÀÉÄËÛÍ ÒÓÕÀÉ
ÍÝÃÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÍÈÉÒËÝÃ ¯ÍÄÝÑËÝË
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí çîðèëò
1.1.Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü íýãäñýí òºñâèéí òîãòâîðòîé
áàéäëûã õàíãàõàä ÷èãëýñýí òºñâèéí óäèðäëàãûí çàð÷èì, òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãûã òîãòîîõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íä õÿíàëò òàâèõàä
òºðèéí áàéãóóëëàãûí ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã òîäîðõîéëîõ, ýðäýñ
áàÿëãèéí îðëîãîîð íºõºí ñýðãýýãäýõ áàÿëàã á¿òýýõ, ýäèéí çàñãèéí
õºãæëèéã äýìæèõ õºðºíãº îðóóëàëò õèéõ, ñàíõ¿¿ãèéí õóðèìòëàë
á¿ðä¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî.
2 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü
òîãòîîìæ
2.1.Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ íü
ÌîíãîëÓëñûí¯íäñýíõóóëü,1
ýíýõóóëüáîëîíýäãýýðòýéíèéö¿¿ëýí
ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñ á¿ðäýíý.
3 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ¿éë÷ëýõ õ¿ðýý
3.1.Ýíý õóóëü íü Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò
íýãäñýí òºñâèéí òýíöëèéí çîðèëòûã òîäîðõîéëæ òóñãàõ, äóíä
õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë áîëîí òóõàéí æèëèéí
íýãäñýí òºñâèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ, áàòëàõ,
1 Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü -“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1992 îíû
1 ä¿ãýýðò íèéòëýãäñýí.

10
òýäãýýðò íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ, íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã
áàòëàõ, õÿíàëò òàâèõ, ñàíõ¿¿ãèéí õóðèìòëàëûí óäèðäëàãûã
õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí ¿éë àæèëëàãààíä õàìààðíà.
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí íýð òîìú¸îíû òîäîðõîéëîëò
4.1.Ýíý õóóëüä õýðýãëýñýí äàðààõ íýð òîìú¸îã äîð äóðäñàí
óòãààð îéëãîíî:
4.1.1. “òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãà” ãýæ íýãäñýí
òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä ÷èãëýñýí,
òºñâèéí áîãèíî, äóíä, óðò õóãàöààíû áîäëîãî,
äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã
òîäîðõîéëîõîä áàðèìòëàõ, ýíý õóóëèàð
òîãòîîñîí çîõèñòîé ¿ç¿¿ëýëòèéí ò¿âøèí,
õàðüöàà, õÿçãààðëàëòûã;
4.1.2. “ãîë íýð òºðëèéí ýðäýñ áàÿëàã” ãýæ òóõàéí
æèëèéí íýãäñýí òºñâèéí îðëîãûí ãóðàâ áà
ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéã íü á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà òóõàéí
òºðëèéí ýðäýñ áàÿëãèéã;
4.1.3. “ãîë íýð òºðëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí
òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãî” ãýæ òóõàéí æèëèéí
íýãäñýí òºñâèéí îðëîãûí ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ
äýýø õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà òóõàéí òºðëèéí
ýðäýñ áàÿëãààñ ýíý õóóëèéí 11.1.3-ò çààñíû
äàãóó òîäîðõîéëñîí ¿íèéí ò¿âøèíã áàðèìòëàí
òîîöîæ òºñºâò îðóóëàõ îðëîãûí ä¿íã;
4.1.4. “íýãäñýí òºñâèéí ñóóðü îðëîãî” ãýæ ãîë íýð
òºðëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí
îðëîãîîñ áóñàä îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðèéã;
4.1.5. “íýãäñýí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãî” ãýæ
ãîëíýðòºðëèéíýðäýñáàÿëãèéíòýíöâýðæ¿¿ëñýí
îðëîãî, íýãäñýí òºñâèéí ñóóðü îðëîãûí
íèéëáýðèéã;
4.1.6. “íýãäñýí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí òýíöýë”
ãýæ íýãäñýí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãî,
íýãäñýí òºñâèéí íèéò çàðëàãûí çºð¿¿ã;

11
4.1.7. ”ýðäýñ áàÿëãèéí áóñ äîòîîäûí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿í” ãýæ óóë óóðõàéí ñàëáàðààñ áóñàä
á¿õ ñàëáàðûí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
ä¿íã;
4.1.8. “óëñûí ºð” ãýæ Çàñãèéí ãàçðûí äîòîîä, ãàäààä
çýýë, ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ, Çàñãèéí ãàçðûí
ãàðãàñàí áàòàëãàà, ºðèéí áè÷èã, òºðèéí
áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò áîëîí òýäãýýð ºì÷
äàâàìãàéëñàí õóóëèéí ýòãýýäèéí èðýýä¿éä
ýðãýí òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ñàíõ¿¿ãèéí á¿õ
òºðëèéí òºëáºðèéí ¿¿ðãèéí ìºíãºí ä¿í,
ò¿¿íä íîãäîõ õóãàöàà õýòýðñýí õ¿¿, àëäàíãè,
òîðãóóëèéí íèéëáýðèéã;
4.1.9. “äóíä õóãàöàà” ãýæ äàðàà æèëèéí áîëîí ò¿¿íèé
äàðààõü äàðààëñàí õî¸ð æèëèéã õàìàðñàí
òºñâèéí ãóðâàí æèëèéã;
4.1.10. “äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë”
ãýæ òóõàéí òºñâèéí æèëèéí õ¿ëýýãäýæ
áàéãàà ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîëîí òºñâèéí
ã¿éöýòãýëèéí òºëºâ áàéäàë, äóíä õóãàöààíû
ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áà òºñâèéí ¿íäñýí
¿ç¿¿ëýëòèéí òºñººëºëä ñóóðèëñàí òºñâèéí
áîäëîãûí áàðèìò áè÷ãèéã;
4.1.11. “íýãäñýí òºñºâ” ãýæ Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí
òºñâèéí òóõàé2
õóóëèéí 3.2-òçààñíûã Òºñâèéí
òóõàé õóóëèéí 21.1-ò çààñíûã.
ÕÎ¨ÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÓÄÈÐÄËÀÃÛÍ ÇÀÐ×ÈÌ, ÒÓÑÃÀÉ ØÀÀÐÄËÀÃÀ
5 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí óäèðäëàãûí çàð÷èì
5.1.Òºñâèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äàðààõ çàð÷ìûã
áàðèìòàëíà:
5.1.1. òºñâèéí áîãèíî, äóíä õóãàöààíû áîäëîãî,
ñòðàòåãè çîðèëò, óðò õóãàöààíû ÷èã õàíäëàãûí
2 Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí òºñâèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí
2002 îíû 44 ä¿ãýýðò íèéòëýãäñýí.

12
òºñººëºë, òýäãýýðèéí àãóóëãà, õýðýãæèëò íü èë
òîä áàéõ;
5.1.2. òºñâèéí áîäëîãî, ñòðàòåãèéí çîðèëò íü ìàêðî
ýäèéí çàñãèéí áîëîí òàòâàðûí òîãòâîðòîé
îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ, èíôëÿöèéã õÿçãààðëàõàä
÷èãëýñýí áàéõ;
5.1.3. òºñâèéíòóñãàéøààðäëàãàäíèéö¿¿ëýíáàòàëñàí
äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëýýð
òºñâèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íä ¿íäýñëýí
àëü ÷ øàòíû òºñâèéí ýðõ çàõèðàã÷ íü òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãûã õàíãàñàí äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí ¿ç¿¿ëýëò áîëîí
ò¿¿íä íèéö¿¿ëýí áàòàëñàí òºñâèéí õÿçãààðò
áàãòààí òºñâèéí òºñëºº çîõèîõ;
5.1.4. òºñâèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõäîî îëîí óëñàä
íèéòëýã õýðýãëýãääýã àðãà÷ëàë, ìýäýýëëèéí ýõ
ñóðâàëæèéã àøèãëàõ çàìààð òºñâèéí òîîöîîíû
õàðààò áóñ, ¿íýí çºâ áàéäëûã õàíãàõ;
5.1.5. ¿íäýñíèé áàÿëãèéã õ¿í àì, íèéãìèéí á¿ëýã
áîëîí ºíºº áà õîé÷ ¿åèéíõýíä øóäàðãà,
òýíöâýðòýé õóâààðèëàõ;
5.1.6. òºñâèéí õºðºíãèéí õóâààðèëàëò, áàéðøóóëàëò,
õýðýãëýý íü ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèãòàé, íèéãìèéí
à÷ õîëáîãäîëòîé áàéõ.
6 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãà
6.1.Òºñºâò äàðààõ òóñãàé øààðäëàãóóä íýãýí çýðýã
õàíãàãäñàí áàéíà:
6.1.1. íýãäñýí òºñâèéí îðëîãûã òýíöâýðæ¿¿ëñýí
æóðìààð òîîöäîã áàéõ;
6.1.2. íýãäñýí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí òýíöýë
íü òóõàéí òºñâèéí æèëèéí äîòîîäûí
íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé õî¸ð õóâèàñ èë¿¿ã¿é
àëäàãäàëòàé, ýñõ¿ë àøèãòàé áàéõ;

13
6.1.3. òóõàéí æèëèéí íýãäñýí òºñâèéí íèéò çàðëàãûí
ºñºëòèéí õóâü íü òóõàéí æèëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí
áóñ äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëòèéí
õóâü, òóõàéí æèëèéí ºìíºõ äàðààëñàí 12
æèëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí áóñ äîòîîäûí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëòèéí äóíäæèéí àëü èõýýñ
õýòðýõã¿é áàéõ;
6.1.4. óóë óóðõàéí ñàëáàðûí ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàëòòàé õóóëèéí ýòãýýäèéí ä¿ðìèéí ñàíä
õóâü îðóóëàõ çîðèóëàëòòàé áºãººä òóõàéí
õóóëèéí ýòãýýäèéí èðýýä¿éí àøãààñ ýðãýí
òºëºãäºõ íºõöºëòýé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé äàãóó
àâñàí Çàñãèéí ãàçðûí çýýë, ýñõ¿ë ãýðýýíèé
ýíýõ¿¿ íºõöºëººð ãàðãàñàí Çàñãèéí ãàçðûí
áàòàëãààã õàìààðóóëàõã¿éãýýð òîîöñîí óëñûí
ºðèéí ºíººãèéí ¿íý öýíýýð èëýðõèéëñýí
¿ëäýãäýë íü òóõàéí æèëèéí îíû ¿íýýð òîîöñîí
äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 40 õóâèàñ
õýòðýõã¿é áàéõ.
7 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã áàðèìòëàõ
7.1.Òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã äàðààõ ¿éë àæèëëàãààíä
áàðèìòàëíà:
7.1.1. Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò
òºñâèéí òýíöëèéí çîðèëòûã òîäîðõîéëæ
òóñãàõ;
7.1.2. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë
áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ;
7.1.3. íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã ãàðãàõ, òàéëàãíàõ,
áàòëàõ.
7.2.Ýíý õóóëèéí 7.1.1-ä çààñàí òºñâèéí òýíöëèéí çîðèëòûã
äºðâºí æèë òóòàìä íýã óäàà ººð÷ëºí òîãòîîíî.
7.3.Òºñâèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ, áàòëàãäñàí òºñºâò
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõäàà äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëíý.

14
7.4.Ýíý õóóëüä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãûã áàðèìòëàõã¿éãýýð äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ áîëîí äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëýõã¿éãýýð òºñâèéí òºñºë
áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ, áàòëàãäñàí òºñºâò íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõûã õîðèãëîíî.
8 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûí ¿éë÷ëýëèéã
ò¿ð ò¿äãýëç¿¿ëýõ òîõèîëäîë
8.1.Òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûí ¿éë÷ëýëèéã äàðààõ
òîõèîëäîëä ò¿ð õóãàöààãààð ò¿äãýëç¿¿ëæ áîëíî:
8.1.1. òóõàéí æèëèéí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
ºñºëò íü ºìíºõ æèëòýé õàðüöóóëàõàä “0”, ýñõ¿ë
ò¿¿íýýñ áàãà, õàñàõ õóâüòàé áîë;
8.1.2. ãàìøãèéí àþóëûí õîð óðøèã, îíöãîé íºõöºëèéí
¿ð äàãàâðûã àðèëãàõàä òºñâººñ íýìæ
øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý íü òóõàéí
æèëèéí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàâàí
õóâü áà ò¿¿íýýñ äýýø õýìæýýíä õ¿ðýõýýð áîë.
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÁÀÉÄËÛÃ ÕÀÍÃÀÕ ÒÀËÀÀÐÕÈ
ÒªÐÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ Á¯ÐÝÍ ÝÐÕ
9 ä¿ãýýð ç¿éë. Óëñûí Èõ Õóðëûí á¿ðýí ýðõ
9.1.Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä Óëñûí Èõ Õóðàë
äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
9.1.1. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã
ýíý õóóëèéí 11.1.3-ò çààñíû äàãóó òîîöñîí
ãîë íýð òºðëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí ¿íèéã òóñãàæ
òîäîðõîéëñîí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí
îðëîãûí õýìæýý, òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãàä
íèéö¿¿ëæ õóóëü÷ëàí áàòëàõ;
9.1.2. æèëèéí òºñºâ áàòëàõ, ò¿¿íä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõàä ýíý õóóëèéí 11.1.3-ò çààñíû äàãóó
òîîöñîí ãîë íýð òºðëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí ¿íèéã
òóñãàæ òîäîðõîéëñîí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí

15
îðëîãûí õýìæýý, äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëýõ;
9.1.3. ýíý õóóëèéí 8 äóãààð ç¿éëä çààñíûã
¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãûí ¿éë÷ëýëèéã ò¿ð õóãàöààãààð
ò¿äãýëç¿¿ëýõ øèéäâýðèéã ãàðãàæ, òóõàéí
æèëèéí òºñâèéí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ;
9.1.4. ýíý õóóëèéí 10.1.6-ä çààñàí õºòºëáºðèéã
õýëýëöýí áàòëàõ, ò¿¿íèé õýðýãæèëòýä õÿíàëò
òàâèõ.
10 äóãààð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõ
10.1.Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä Çàñãèéí ãàçàð
10.1.1. ýíý õóóëèéí 6.1.2-ò çààñàí òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãûã äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä
ýçëýõ õóâèàð, æèëýýð òîîöîæ Çàñãèéí ãàçðûí
¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò òóñãàõ;
òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí
áîëîâñðóóëæ, Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ;
10.1.3. òºñâèéí òºñºë áîëîí áàòëàãäñàí òºñºâò íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàë áîëîâñðóóëàõäàà
äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä
íèéö¿¿ëýõ;
10.1.4. òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëä
òàéëàãíàõäàà äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäëèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã õàíãàñàí ýñýõ
òóõàé òàéëáàðûã õàìòàä íü õ¿ðã¿¿ëýõ;
10.1.5. ýíý õóóëèéí 8.1-ä çààñàí àëü íýã òîõèîëäîë
áèé áîëñîí áîë òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûí
¿éë÷ëýëèéã ò¿ð ò¿äãýëç¿¿ëýõ òóõàé ñàíàë,

16
ò¿¿íòýé õîëáîãäóóëàí òóõàéí æèëèéí òºñâèéí
òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
òóõàé õóóëèéí òºñëèéã òàíèëöóóëãà, òîîöîî,
¿íäýñëýëèéí õàìò Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ;
10.1.6. ýíý õóóëèéí 8.1-ä çààñàí òîõèîëäîë àðèëñíû
äàðàà ãóðâàí ñàðûí äîòîð òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãûí ¿éë÷ëýëèéã ò¿ð ò¿äãýëç¿¿ëñýí
øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõ ñàíàëàà ýíý
äàãóó õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýíèé õºòºëáºðèéí
õàìò Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ;
10.1.7. òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõòýé
õîëáîãäñîí æóðìûã áàòàëæ, íèéòýä ìýäýýëýõ.
11 ä¿ãýýð ç¿éë. Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõ
11.1.Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä ñàíõ¿¿, òºñâèéí
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà äàðààõ
á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãà, Çàñãèéí ãàçðûí
¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò òóñãàãäñàí
òºñâèéí òýíöëèéí çîðèëòîò ¿ç¿¿ëýëòèéã
áàðèìòëàí áîëîâñðóóëæ, õîëáîãäîõ òîîöîî,
ä¿í øèíæèëãýýíèé õàìò Çàñãèéí ãàçàðò ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ;
11.1.2. òºñâèéí òºñºë áîëîí áàòëàãäñàí òºñºâò íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàë áîëîâñðóóëàõäàà
òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãà, äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã áàðèìòëàõ;
11.1.3. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä
áîëîí æèëèéí òºñâèéí òºñºëä òóñãàõ ãîë íýð
òºðëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí ¿íèéã
äàðààõü àðãà÷ëàëààð òîäîðõîéëæ áàéõ:

17
11.1.3.à.òóõàéí òºñâèéí æèëèéí äàðààõ æèëèéí òºñâèéí
òºñºëä áàðèìòëàõ, ò¿¿íèé äàðààãèéí õî¸ð,
ãóðàâ äàõü æèëèéí òºñâèéí òºñººëºëä òóñãàõ
ãîëíýðòºðëèéíýðäýñáàÿëãèéíòýíöâýðæ¿¿ëñýí
¿íèéã Îëîí óëñûí âàëþòûí ñàíãààñ ãàðãàñàí
ò¿¿õèé ýäèéí ¿íèéí ñòàòèñòèêò òóñãàñàí òóõàéí
òºñâèéí æèëèéí ºìíºõ äàðààëñàí õàðãàëçàõ
12, 11, 10 æèëèéí äóíäàæ ¿íý, ýðäýñ áàÿëãèéí
¿íèéí òºñººëëèéã ìýäýýëäýã îëîí óëñàä íýð
õ¿íä á¿õèé, Çàñãèéí ãàçðààñ òîäîðõîéëñîí
ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãààñ òóõàéí
æèëèéí ãóðàâäóãààð ñàðä àíõ çàðëàñàí ºäðèéí
òóõàéí òºñâèéí æèëèéí áîëîí ò¿¿íèé äàðààõü
ãóðâàí æèëèéí äóíäàæ ¿íèéí òºñººëëèéã
äóíäàæëàí òóñ òóñ òîîöîõ;
11.1.3.á. ýíý õóóëèéí 11.1.3.à-ä çààñàí ãîë íýð òºðëèéí
ýðäýñ áàÿëãèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí ¿íèéí
òîîöîîíä àëòíû òóõàéí òºñâèéí æèëèéí ºìíºõ
äàðààëñàí õàðãàëçàõ æèë¿¿äèéí äóíäàæ ¿íèéã
òóñãàõäàà ýðäýñ áàÿëãèéí ¿íèéí òºñººëëèéã
ìýäýýëäýã îëîí óëñàä íýð õ¿íä á¿õèé, Çàñãèéí
ãàçðààñ òîäîðõîéëñîí ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí
áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñàí ñòàòèñòèêò òóñãàñàí
¿íèéí äóíäæààð òîîöîõ;
11.1.4. òºñâèéí ã¿éöýòãýë íü äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã õýðõýí õàíãàñàí áàéäàëä
ä¿í øèíæèëãýý õèéõ;
11.1.5. ýíý õóóëèéí 10.1.6-ä çààñàí õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàõ.

18
ÄªÐªÂÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÓÑÃÀÉ ØÀÀÐÄËÀÃÛÃ ÄÓÍÄ ÕÓÃÀÖÀÀÍÛ
ÒªÑÂÈÉÍ Õ¯ÐÝÝÍÈÉ ÌÝÄÝÃÄÝËÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ
12 äóãààð ç¿éë. Äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäýë
12.1.Äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä äàðààõ
¿ç¿¿ëýëòèéã òóñãàíà:
12.1.1. äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîäèò ºñºëòèéí
õýìæýý;
12.1.2. õýðýãëýýíèé ¿íèéí ºñºëòèéí ò¿âøèí;
12.1.3. íýãäñýí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãûí
õýìæýý;
12.1.4. íýãäñýí òºñâèéí íèéò çàðëàãûí äýýä õýìæýý;
12.1.5. íýãäñýí òºñâèéí íèéò çàðëàãûí ºñºëòèéí
õýìæýý;
12.1.6. íýãäñýí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí òýíöýë;
12.1.7. íýãäñýí òºñâèéí õºðºíãèéí çàðäëûí õýìæýý;
12.1.8. óëñûí ºðèéí íèéò õýìæýý;
12.1.9. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé3
õóóëüä çààñíû
äàãóó òºñâººñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çàðäëûí íèéò
õýìæýý.
12.2.Ýíý õóóëèéí 12.1.3-12.1.9-ä çààñàí ¿ç¿¿ëýëòèéã òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí ¿íýìëýõ¿é õýìæýý áîëîí äîòîîäûí
íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ýçëýõ õóâèàð òîîöíî.
12.3.Äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë íü äàðààõ
àãóóëãàòàé áàéíà:
12.3.1. òºñâèéí áîäëîãî, çîðèëòûã ýíý õóóëèéí 5 äóãààð
ç¿éëä çààñàí òºñâèéí óäèðäëàãûí çàð÷èì, 6
äóãààð ç¿éëä çààñàí òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãàä
3 Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü- “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2006 îíû 4
ä¿ãýýðò íèéòëýãäñýí.

19
íèéö¿¿ëæ äóíä õóãàöààãààð òîäîðõîéëñîí
áàéäàë;
òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãàä íèéö¿¿ëæ òóñãàñàí
òºñâèéí áîäëîãûí çîðèëòûã õàíãàõ àðãà
õýìæýý;
12.3.3. ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé áàéäàëä
òºñâèéí áîäëîãûí íºëººëëèéí òàëààð õèéñýí
ä¿í øèíæèëãýý;
12.3.4. ºìíºõ õî¸ð æèëèéí ã¿éöýòãýë, òóõàéí æèëèéí
òºñºâëºëò, äàðààãèéí æèëèéí áîëîí ò¿¿íèé
äàðààõü äàðààëñàí õî¸ð æèëèéí òºëºâ
áàéäëûã õàìðóóëàí òîîöñîí äîòîîäûí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿í, õýðýãëýýíèé ¿íèéí ò¿âøèí,
ìºíãºíèé áîäëîãûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò, àæèë
ýðõëýëò áîëîí àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí,
òºëáºðèéí òýíöýë, ãàäààä õóäàëäààíû óðñãàë
òýíöëèéí òàëààðõè ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí
¿ç¿¿ëýëò¿¿ä;
12.3.5. ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâ áàéäàë, äóíä
õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí
¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõîä õýðýãëýñýí àðãà÷ëàë,
òîîöîîíû ¿íäýñëýë;
12.3.6. òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãîîð òîîöñîí
íýãäñýí òºñâèéí òýíöýë, óëñûí õºðºíãº
îðóóëàëò, òºñâèéí íèéò îðëîãî, çàðëàãûã
áàãòààñàí òºñâèéí ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, òýäãýýðèéí
òºëºâëºãººã ã¿éöýòãýë, ¿ð ä¿íòýé íü
õàðüöóóëñàí áàéäàë;
12.3.7. òºñâèéí áîëçîøã¿é ºð òºëáºð, ò¿¿íèé òàëààðõè
øèíæèëãýý;
12.3.8. ºìíºõ 2 æèëèéí ã¿éöýòãýë, òóõàéí æèëèéí
òºñºâëºëò, äàðààãèéí æèëèéí áîëîí ò¿¿íèé
äàðààõü äàðààëñàí õî¸ð æèëèéí òºëºâ áàéäëûã

20
õàìðóóëàí òîîöñîí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí
îðëîãûí òºëºâëºãºº áîëîí ò¿¿íèé ã¿éöýòãýë,
òºñâèéí íèéò çàðëàãûí õýìæýý, ò¿¿íèé ºñºëò,
òºñâèéí õºðºíãº îðóóëàëòûí õýìæýý, òºñâèéí
òýíöâýðæ¿¿ëñýí òýíöëèéí çîðèëòîò ¿ç¿¿ëýëò,
ò¿¿íèé ã¿éöýòãýë, óëñûí ºðèéí íèéò ¿ëäýãäýë,
àâ÷ àøèãëàõ çýýë, ºðèéí áè÷èã ãàðãàëòûí
òàëààðõè íýãäñýí òºñâèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä;
12.3.9. òºñâèéí òºëºâëºëòèéí òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãàä íèéöñýí áàéäàë, äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëýýð òàâèãäñàí çîðèëò,
àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áàéäàë.
13 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûí õýðýãæèëòýä
õÿíàëò òàâèõ
13.1.Òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûí õýðýãæèëòýä õÿíàëò
òàâèõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã Òºðèéí àóäèòûí òóõàé4
õóóëüä
çààñíû äàãóó çîõèöóóëíà.
14ä¿ãýýðç¿éë.Òºñâèéíòóñãàéøààðäëàãûíõýðýãæèëòèéã
òàéëàãíàõ
14.1.Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã õýðõýí
õàíãàñàí òóõàé ä¿ãíýëò, òàéëàíã áýëòãýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí
òàéëàíä òóñãàæ, Óëñûí Èõ Õóðàëä òàéëàãíàíà.
14.2.Ýíý õóóëèéí 14.1-ä çààñàí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí
òàéëàíä òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãà àóäèò õèéõäýý òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãûã õýðõýí õýðýãæ¿¿ëñýí áàéäàëä ä¿ãíýëò
ãàðãàíà.
15 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òºñºëä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõàä ¿íýëãýý õèéëãýæ, ä¿ãíýëò ãàðãóóëàõ
15.1.Óëñûí Èõ Õóðàë íü äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäýë áîëîí æèëèéí òºñºâò, ýñõ¿ë Çàñãèéí ãàçðààñ Óëñûí Èõ
Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëñýí ýäãýýð áàðèìò áè÷ãèéí òºñºëä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ, øèíý õºòºëáºð íýìæ òóñãàõ òîõèîëäîëä óã
4 Òºðèéí àóäèòûí òóõàé õóóëü-Òºðèéí ìýäýýëýë ýìõòãýëèéí 2003 îíû 2 äóãààðò
íèéòëýãäñýí.

21
àñóóäàë íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâ áàéäàëä áîëîí òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãûã áàðèìòëàõàä õýðõýí íºëººëºõ òàëààð Çàñãèéí
ãàçðààð ¿íýëãýý õèéëãýæ, ä¿ãíýëò ãàðãóóëæ áîëíî.
ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÁÀÉÄËÛÃ ÕÀÍÃÀÕ
16 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàí
16.1.Òºñâèéí óäèðäëàãûí çàð÷èì, òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãàä íèéöñýí íýãäñýí òºñâèéí äóíä, óðò õóãàöààíû
òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãî á¿õèé Òºñâèéí
òîãòâîðæóóëàëòûí ñàíòàé áàéíà.
16.2.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàíãèéí õºðºíãº íü
äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàâàí õóâèàñ äîîøã¿é áàéíà.
16.3.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã
á¿ðä¿¿ëýõ, çàðöóóëàõ, õÿíàëò òàâèõ, ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõòàé
õîëáîãäñîí õàðèëöààã Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé5
õóóëèàð çîõèöóóëíà.
ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÑÀÍÕ¯¯ÃÈÉÍ ÕÓÐÈÌÒËÀËÛÍ ÓÄÈÐÄËÀÃÀ
17 äóãààð ç¿éë. Ñàíõ¿¿ãèéí õóðèìòëàë, ò¿¿íèé õºðºíãº
îðóóëàëò
17.1.Ýíý õóóëèéí 16.2-ò çààñàí Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí
ñàíãèéí õºðºíãèéí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 10 õóâèàñ
äàâñàí ñàíõ¿¿ãèéí õóðèìòëàëûí õºðºíãººð äîòîîä áîëîí
ãàäààä çàõ çýýëä õèéõ õºðºíãº îðóóëàëòûí îíîâ÷òîé õýìæýýã
Ìîíãîëáàíêíû Åðºíõèéëºã÷, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí áîëîí
ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé
õàìòàðñàí øèéäâýðýýð æèë á¿ð òîãòîîíî. /Ýíý çààëòàä 2012 îíû 08
äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðóóëñàí/
17.2.Ýíý õóóëèéí 17.1-ä çààñàí õýìæýýã òîãòîîõäîî
èíôëÿöèéí ºñºëòèéã íýã îðîíòîé òîîíä õÿçãààðëàõ, òºãðºãèéí
õàíøèéí îãöîì õýëáýëçëýýñ ñýðãèéëýõ, ìàêðî ýäèéí çàñãèéí
áîëîí òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ
5 Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëü - “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí
2006 îíû 27 äóãààðò íèéòëýãäñýí.

22
çîðèëòòîé óÿëäóóëíà.
17.3.Çàñãèéí ãàçàð äîòîîä çàõ çýýëäõèéõ õºðºíãº îðóóëàëòûí
ýíý õóóëèéí 17.1-ä çààñíû äàãóó òîãòîîñîí õýìæýýíä áàãòààæ
òºðèéí ºì÷èò õºãæëèéí áàíêíû áóöààí õóäàëäàí àâàõ íºõöºëòýé
ãàðãàñàí óðò õóãàöààò ¿íýò öààñûã õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó
õóäàëäàí àâíà.
17.4.Òºðèéí ºì÷èò õºãæëèéí áàíê ýíý õóóëèéí 17.3-ò
çààñàí ¿íýò öààñûã áîðëóóëæ, òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí ñàíõ¿¿ãèéí
õóðèìòëàëûí ýõ ¿¿ñâýðýýð çºâõºí õºãæëèéí õºðºíãº îðóóëàëòûí
äàðààõü òºñºë, àðãà õýìæýýã äóíä, óðò õóãàöààíû çýýëýýð
ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëíî:
17.4.1. òºìºð çàìûí ñ¿ëæýý, ãàçðûí òîñ áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð, ýð÷èì õ¿÷íèé öàõèëãààí ñòàíö áàðüæ
áàéãóóëàõ;
17.4.2. îëîí óëñûí áîëîí Åâðîïûí õîëáîîíû ñòàíäàðòûí
øààðäëàãà õàíãàñàí ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ.
17.5.Òºðèéí ºì÷èò õºãæëèéí áàíê ýíý õóóëèéí 17.4.1,
17.4.2-ò çààñàí õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºë, àðãà õýìæýýã ñîíãîí
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõäýý Áàíêíû òóõàé,6
Áàíê, ýðõ á¿õèé õóóëèéí
ýòãýýäèéí ìºíãºí õàäãàëàìæ, òºëáºð òîîöîî, çýýëèéí ¿éë
àæèëëàãààíû òóõàé7
õóóëèéã áàðèìòàëíà. /Ýíý õýñãèéã 2011 îíû 02
äóãààð ñàðûí 10-íû ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/.
17.6.Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
òºâ áàéãóóëëàãà ýíý õóóëèéí 17.1-ä çààñíû äàãóó òîãòîîñîí ãàäààä
çàõ çýýëä õèéõ ñàíõ¿¿ãèéí õºðºíãº îðóóëàëòûã Ìîíãîëáàíêààð
ãýðýýíèé äàãóó ã¿éöýòã¿¿ëíý.
17.7.Ýíý õóóëèéí 17.1-ä çààñàí ñàíõ¿¿ãèéí õóðèìòëàëûí
õºðºíãèéã ýíý õóóëèéí 17.3-ò çààñíààñ ººð çîðèóëàëòààð
çàðöóóëàõ, ýíý õóóëèéí 17.6-ä çààñíààñ ººð õýëáýðýýð
ñàíõ¿¿ãèéí õºðºíãº îðóóëàëò õèéõèéã õîðèãëîíî.
ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
6 Áàíêíû òóõàé õóóëü -“Òºðèéí ìýäýýëýë”ýìõòãýëèéí 2010 îíû 7 äóãààðò
7 Áàíê, ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäèéí ìºíãºí õàäãàëàìæ, òºëáºð òîîöîî, çýýëèéí
¿éë àæèëëàãààíû òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë”ýìõòãýëèéí 1996 îíû 1

23
ÁÓÑÀÄ
18 äóãààð ç¿éë. Õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ ¿íäýñëýë
18.1.Ýíý õóóëèéí 7 äóãààð ç¿éëèéã çºð÷ñºí áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàíä õóóëüä çààñíû äàãóó õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýíý.
18.2.Çàñãèéí ãàçðààñ ºðãºí ìýä¿¿ëñýí äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë, òóõàéí æèëèéí íýãäñýí òºñâèéí
òºñºë íü òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã õàíãààã¿é òîõèîëäîëä
òºñâèéí òºñëèéã áóöààíà.
18.3. Íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýë íü òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãûã ýíý õóóëèéí 8.1-ä çààñíààñ áóñàä
øàëòãààíààð õàíãààã¿é íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí Äº÷èí ãóðàâäóãààð ç¿éëèéí 4-ò çààñíû
äàãóó Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ òóõàé ñàíàë ãàðãàõ
¿íäýñëýë áîëíî.
18.4. Óëñûí Èõ Õóðàë äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäýë, æèëèéí òºñºâ áàòëàõ, òýäãýýðò íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõäàà òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã
õàíãààã¿é íü Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí Ãó÷èí ãóðàâäóãààð ç¿éëèéí 1
äýõ õýñãèéí 1-ä çààñíû äàãóó õîðèã òàâèõ á¿ðýí ýðõýý
õýðýãæ¿¿ëýõ ¿íäýñëýë áîëíî.
19 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéã äàãàæ ìºðäºõ æóðàì
19.1.Ýíý õóóëèéí 6.1.2, 6.1.3-ò çààñàí òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãûã 2013 îíû òºñâèéí æèëýýñ ýõëýí äàãàæ ìºðäºíº.
19.2.Ýíý õóóëèéí 6.1.4-ò çààñàí òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã
2014 îíû òºñâèéí æèëýýñ ýõëýí äàãàæ ìºðäºíº.
19.3.Ýíý õóóëèéí 6.1.4-ò çààñàí òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã
õºãæëèéí õºðºíãº îðóóëàëòûí ýõ ¿¿ñâýðèéí áîäèò õýðýãöýý,
ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé àøèãò ìàëòìàëûí îðäûí
àøèãëàëòààñ òºñºâò îðóóëàõ îðëîãî, òýäãýýð îðä àøèãëàëòûí
óðüä÷èëãàà òºëáºðèéí áîëîìæ, ºìíºõ æèë¿¿äýä àâ÷ àøèãëàñàí
ãàäààä çýýëèéí ýðãýí òºëºëòèéí õóâààðüòàé óÿëäóóëæ, ¿å øàòòàé
õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð óëñûí íèéò ºðèéí ºíººãèéí öýâýð ¿íý

24
öýíýýð èëýðõèéëñýí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ýçëýõ õóâü
õýìæýýã 2011 îíû òºñâèéí æèëä 50 õóâèàñ, 2012 îíû òºñâèéí æèëä
60 õóâèàñ, 2013 îíû òºñâèéí æèëä 50 õóâèàñ, 2014 îíû òºñâèéí
æèëýýñ ýõëýí 40 õóâèàñ òóñ òóñ õýòð¿¿ëýõã¿é áàéíà.
19.4.Ýíý õóóëèéí 19.3-ò çààñíû äàãóó ºíººãèéí öýâýð
¿íý öýíýýð èëýðõèéëñýí óëñûí íèéò ºðèéí äîòîîäûí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿íä ýçëýõ õóâü õýìæýýíèé 40 õóâèàñ äàâñàí õýñýãò
Çàñãèéí ãàçàð çºâõºí ýíý õóóëèéí 17.1-ä çààñàí ñàíõ¿¿ãèéí
õóðèìòëàë áèé áîëãîõ õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ýíý õóóëèéí 17.4.1,
17.4.2-ò çààñàí õºãæëèéí õºðºíãº îðóóëàëòûí çîðèóëàëòààð
òºðèéí ºì÷èò õºãæëèéí áàíêèíä çýýëèéí áàòàëãàà ãàðãàíà.
19.5.Ýíý õóóëèéí 16.2-ò çààñàí íºõöºëèéã 2018 îíû òºñâèéí
æèëýýñ ºìíº õàíãàíà.
19.6.Óëñûí Èõ Õóðëûí íýãäñýí õóðàëäààíä îðîëöñîí
ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ðîîñ äîîøã¿é õóâèéí ñàíàëààð ýíý õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëæ áîëíî.
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ
ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÄÀÐÃÀ Ä.ÄÝÌÁÝÐÝË

25
ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÒÓÑÃÀÉ ÑÀÍÃÈÉÍ
ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëüä
äîð äóðäñàí àãóóëãàòàé äàðààõü ç¿éë, çààëò íýìñ¿ãýé:
1/5 äóãààð ç¿éëèéí 5.4.28 äàõü çààëò:
“5.4.28.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàí.”
“6.2.8.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàí.”
3/ 91
ä¿ãýýð ç¿éë:
“91
ä¿ãýýð ç¿éë.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàí
91
.1.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàí íü òºñâèéí óäèðäëàãûí
çàð÷èì, òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã ìºðäºæ, íýãäñýí òºñâèéí
äóíä, óðò õóãàöààíû òýíöâýðòýé, òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ,
òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí ãîðèìûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ñàíõ¿¿ãèéí
õýðýãñëèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.
91
.2.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàíã äàðààõü ýõ ¿¿ñâýðýýñ
á¿ðä¿¿ëíý:
91
.2.1. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé8
õóóëüä
çààñàí íºõöºëººð òîäîðõîéëñîí òºñâèéí
òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãîîñ äàâñàí òºñâèéí
îðëîãî;
91
.2.2. òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí òýíöëèéí àøèã;
91
.2.3. Çàñãèéí ãàçðûí íººö ñàíãèéí áîëîí Ýðñäýëèéí
ñàíãèéíòóõàéíòºñâèéíæèëèéíçàðöóóëàãäààã¿é
÷ºëººò ýõ ¿¿ñâýð;
8 Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2010
îíû 30 äóãààðò íèéòëýãäñýí.

26
91
.2.4. Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàíãèéí ñàíõ¿¿ãèéí
¿éë àæèëëàãààíààñ îëñîí îðëîãî;
91
.2.5. áóñàä îðëîãî.
91
.3.Ýíý õóóëèéí 91
.1-ä çààñàí ñàíãèéí õºðºíãººñ äîð
äóðäñàí ñàíõ¿¿æèëò õèéõ çîðèóëàëòààð óëñûí òºñºâò øèëæ¿¿ëæ
áîëíî:
91
.3.1. òóõàéí æèëèéí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí
îðëîãûí òºëºâëºãºº, òºñâèéí îðëîãûí
ã¿éöýòãýëèéí çºð¿¿;
91
.3.2. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 8
äóãààð ç¿éëä çààñàí òîõèîëäëûí óëìààñ ¿¿ññýí
òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí íýìýëò ýõ ¿¿ñâýð.
91
.3.1-ä çààñàí çºð¿¿ã íºõºí çàðöóóëàëò
õèéõ øèéäâýðèéã Çàñãèéí ãàçàð ãàðãàí õýðýãæ¿¿ëæ, òºñâèéí
ã¿éöýòãýëä òóñãàíà.
91
.5.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàíãèéí õºðºíãº íü ýíý
õóóëèéí 91
.3.1-ä çààñàí òºñâèéí àëäàãäëûã á¿ðýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä
õ¿ðýëöýõã¿é òîõèîëäîëä óã àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèóëàëòààð
Çàñãèéí ãàçàð Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 6.1.4-ò
çààñàí óëñûí ºðèéí õÿçãààðò áàãòààí çýýë àâ÷ áîëíî.
91
.6.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàíãèéí õºðºíãèéã
Ìîíãîëáàíêèí äàõü òºðèéí ñàíãèéí òóñãàé äàíñàíä áàéðøóóëíà.
91
.7.Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàíãèéí õºðºíãèéã ýíý
õóóëèéí 91
.3-ò çààñàí çîðèóëàëòààð ñàíõ¿¿æèëò õèéõýä áàéíãà
õºðâºõ ÷àäâàðòàé áàéëãàõ, ýðñäýëýýñ õàìãààëàõ, îëîí óëñûí
ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä ¿ð àøèãòàé õºðºíãº îðóóëàëò õèéõýä
÷èãëýñýí ñàíõ¿¿ãèéí íººöèéí óäèðäëàãûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýíòºðèéíçàõèðãààíûòºâáàéãóóëëàãà,Ìîíãîëáàíêõîîðîíä
áàéãóóëñàí ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð Ìîíãîëáàíê õýðýãæ¿¿ëíý.”
2 äóãààð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëèéí
õóóëèéí 2 äóãààð ç¿éëèéí 2.1 äýõ õýñãèéí “õóóëü òîãòîîìæ íü”
ãýñíèé äàðàà “Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé,” ãýæ íýìñ¿ãýé.
3 äóãààð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí
òóõàé õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí ºäðººñ ýõëýí äàãàæ ìºðäºíº.

27
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÍÝÃÄÑÝÍ ÒªÑÂÈÉÍ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí òºñâèéí òóõàé õóóëèéí
2 äóãààð ç¿éëèéí 2.1 äýõ õýñãèéí “ýíý õóóëü áîëîí” ãýñíèé äàðàà
“Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé,” ãýæ, 13 äóãààð ç¿éëèéí 13.1,
13.3 äàõü õýñãèéí “Çàñãèéí ãàçðûí íººö õºðºíãº,” ãýñíèé äàðàà
“Òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí ñàí,” ãýæ òóñ òóñ íýìñ¿ãýé.
òóõàé õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí ºäðººñ ýõëýí äàãàæ ìºðäºíº.

28
ÒªÑÂÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄËÀÃÀ,
ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ
ÍÝÌÝËÒ, ªªÐ×ËªËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà,
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 7 äóãààð ç¿éëèéí 7.1.2 äàõü
õýñãèéí “Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð” ãýñíèé ºìíº
“Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 5, 6 äóãààð ç¿éëèéã
áàðèìòëàí,” ãýæ, 8 äóãààð ç¿éëèéí 8.1.2 äàõü çààëòûí“óëñûí
òºñâèéí òºñëèéã” ãýñíèé äàðàà “Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí
òóõàé õóóëèéí 5,6 äóãààð ç¿éëèéã áàðèìòëàí áîëîâñðóóëæ”
ãýæ, 9 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 9.1.4 äýõ çààëòûí “Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë
àæèëëàãààíû õºòºëáºðò” ãýñíèé ºìíº “Òºñâèéí òîãòâîðòîé
áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 5,6 äóãààð ç¿éëä áîëîí” ãýæ, 37 äóãààð
ç¿éëèéí 37.1 äýõ õýñãèéí “òºñâèéí ã¿éöýòãýë” ãýñíèé äàðàà“,
ò¿¿íèé äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä õýðõýí
íèéöñýí òàëààðõè ä¿í øèíæèëãýý“ ãýæ òóñ òóñ íýìñ¿ãýé.
2 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà,
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð ç¿éëèéí 6.1.2 äàõü
çààëòûã äîð äóðäñàíààð ººð÷ëºí íàéðóóëñóãàé:
”6.1.2.Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 5, 6 äóãààð
ç¿éëä çààñíûã áàðèìòëàí äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäëèéã õýëýëöýí áàòëàõ;”
3 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà,
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí “òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë”
ãýñíèéã òîõèîëäîë á¿ðò íü “äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäýë” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

29
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà,
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëèéí 25.2 äàõü
õýñãèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.
òóõàé õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí ºäðººñ ýõëýí äàãàæ
ìºðäºíº.

30
2011 îíû 12 ñàðûí 15 ºäºð Òºðèéí îðäîí Óëààíáààòàð õîò
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÅÐªÍÕÈÉËªÃ×ÈÉÍ
ÑÎÍÃÓÓËÈÉÍ ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ
ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëèéí
õóóëüä äîð äóðäñàí àãóóëãàòàé 231
ä¿ãýýð ç¿éë íýìñ¿ãýé:
“231
ä¿ãýýð ç¿éë. Ñîíãóóëèéí ìºðèéí õºòºëáºðò òàâèãäàõ
øààðäëàãà
231
.1.Ñîíãóóëüä íýð äýâøèã÷èéí ñîíãóóëèéí ìºðèéí
õºòºëáºðò òóõàéí íýð äýâøèã÷èéã äýâø¿¿ëñýí óëñ òºðèéí íàì,
óëñ òºðèéí íàìóóäûí ñîíãóóëèéí ýâñëèéí Óëñûí Èõ Õóðëûí
áîëîí àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðëûí ñîíãóóëüä îðîëöñîí ìºðèéí õºòºëáºðò òóñãàãäààã¿é,
óëñûí òºñâººñ ñàíõ¿¿æèëò øààðäàãäàõ àëèâàà çîðèëòûã òóñãàõã¿é
áàéíà.
231
.2.Ñîíãóóëüä íýð äýâøèã÷ íü ñîíãóóëü çîõèîí áàéãóóëàõ
õóãàöààíä ñîíãóóëèéí ìºðèéí õºòºëáºðòºº òóñãàãäààã¿é àëèâàà
çîðèëò, àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð àìëàõ, ñóðòàë÷èëãàà
ÿâóóëàõûã õîðèãëîíî.
231
.1, 231
.2-ò çààñíûã çºð÷ñºí íü
Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîî íýð äýâøèã÷èéã á¿ðòãýõã¿é áàéõ,
á¿ðòãýëýýñ õàñàõ ¿íäýñëýë áîëíî.”
2 äóãààð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2011 îíû 12 äóãààð ñàðûí 15-íû
ºäðººñ ýõëýí äàãàæ ìºðäºíº.

31
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÕ ÕÓÐËÛÍ
ÑÎÍÃÓÓËÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
ÄÎËÄÓÃÀÀÐ ÁYËÝÃ
ÑÎÍÃÓÓËÈÉÍ ÌªÐÈÉÍ ÕªÒªËÁªÐ,
ÑÓÐÒÀË×ÈËÃÀÀ
34 ä¿ãýýð ç¿éë.Ñîíãóóëèéí ìºðèéí õºòºëáºð
34.1.Íàì, ýâñýë áîëîí áèå äààí íýð äýâøèã÷ íü ñîíãóóëèéí
ìºðèéí õºòºëáºðòýé áàéíà.
34.2.Íàì, ýâñëýýñ íýð äýâøèã÷ íü òóõàéí íàì, ýâñëèéí
ñîíãóóëèéí ìºðèéí õºòºëáºðººñ ººð áèå äààñàí ñîíãóóëèéí
ìºðèéí õºòºëáºðòýé áàéõûã õîðèãëîíî.
34.3.Ýíý õóóëèéí 34.1-ä çààñàí ñîíãóóëèéí ìºðèéí
õºòºëáºðò ìºíãº, ýä õºðºíãº, ýä õºðºíãºòýé õîëáîãäñîí ýðõ îëãîõ,
óóë óóðõàé, ãàçðûí òîñ, ýðäýñ áàÿëãèéí áîëîí áóñàä ñàëáàðûí
îðëîãîîñ èðãýäýä àëèâàà õèøèã, õóâü, òýäãýýðòýé àäèëòãàõ áóñàä
ç¿éë õ¿ðòýýõ, ýñõ¿ë çýýëèéí áîëîí áóñàä ºð òºëáºðèéã õ¿÷èíã¿éä
òîîöîõ, õºðâ¿¿ëýõ, ò¿¿í÷ëýí ¿íý òºëáºðã¿é, ýñõ¿ë õÿìäðàëòàé
¿íýýð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, ýñõ¿ë àæëûí áàéðàíä çóó÷ëàõ, àæèëä
îðóóëàõ çýðýã àìëàëò àâàõààð òóñãàõûã õîðèãëîíî.
34.4.Íàì, ýâñëèéí ñîíãóóëèéí ìºðèéí õºòºëáºðò ñàíõ¿¿ãèéí
òîäîðõîé ýõ ¿¿ñâýð øààðäñàí àðãà õýìæýý òóñãàãäñàí òîõèîëäîëä
ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ çàðäëûí ä¿í íü Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëüä9
çààñàí òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãàä íèéöñýí áàéíà.
34.5.Íàì, ýâñýë ñîíãóóëèéí ìºðèéí õºòºëáºðºº Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëüä çààñàí òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãàä íèéöýæ áàéãàà ýñýõ òàëààð òºðèéí àóäèòûí
áàéãóóëëàãààð ä¿ãíýëò ãàðãóóëíà.
34.6.Ñîíãóóëüä îëîíõè ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñëèéí ñîíãóóëèéí
9 Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü -“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2010

32
ìºðèéí õºòºëáºð íü òóõàéí ñîíãóóëèéí ¿ð ä¿íä áàéãóóëàãäñàí
Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàéãóóëàõ Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû
õºòºëáºðèéí ¿íäýñ áîëíî.
34.7.Íàì, ýâñýë áîëîí áèå äààí íýð äýâøèã÷ íü ñîíãóóëèéí
ìºðèéí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéí
òàëààðõ òîîöîî, ñóäàëãààã õºíäëºíãèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãààð
õÿíóóëñàí áàéíà.
34.8.Ýíý õóóëèéí 34.2, 34.3-ò çààñíûã çºð÷ñºí íü òóõàéí íýð
äýâøèã÷èéã íýðèéí æàãñààëòààñ õàñàõ, íàì, ýâñëèéã ñîíãóóëüä
îðîëöîõîîð á¿ðòãýñýí òóõàé øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿éä òîîöîõ
¿íäýñëýë áîëîõ áºãººä óã øèéäâýðèéã Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîî
íèéòýä ìýäýýëíý.

33
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
/Øèíý÷èëñýí íàéðóóëãà/
ÍÝÃÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÍÈÉÒËÝÃ ¯ÍÄÝÑËÝË
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí çîðèëò
1.1.Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü òºñºâ, ò¿¿íèé çàð÷èì, òîãòîëöîî,
á¿ðýëäýõ¿¿í, àíãèëëûã òîãòîîæ, òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã
õýðýãæ¿¿ëýõ, òºñâèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã,
õàðèóöëàãûã òîäîðõîéëæ, òºñºâ áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ, çàðöóóëàõ,
á¿ðòãýõ, òàéëàãíàõ, õÿíàëò òàâèõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã
çîõèöóóëàõàä îðøèíî.
2 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ
2.1.Òºñâèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëü,10
Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü,11
ýíý õóóëü
áîëîí ýäãýýð õóóëüòàé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí
áóñàä àêòààñ á¿ðäýíý.
3 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ¿éë÷ëýõ õ¿ðýý
3.1.Ýíý õóóëü íü òºñâèéí áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé àëáàí
òóøààëòàí, Çàñãèéí ãàçðûí áîëîí îðîí íóòãèéí òóñãàé ñàí,
òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõ àæèë, ¿éë÷èëãýýã ãýðýýíèé ¿íäñýí
äýýð õýðýãæ¿¿ëäýã áîëîí õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó òºñºâò îðëîãî
òºâëºð¿¿ëýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò,
òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäýä
10 Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü -“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1992 îíû 1
11 Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü - “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí

34
õàìààðíà.
3.2.Ýíý õóóëüä çààñàí õºòºëáºðèéí òºëºâëºëò, ¿ð ä¿íãèéí
ãýðýý, ò¿¿íèé ã¿éöýòãýë, òàéëàãíàëòàé õîëáîãäñîí çîõèöóóëàëò
íü õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó óëñûí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõòàé
õîëáîãäñîí ã¿éöýòãýõ àæèë ýðõëýõ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí
ã¿éöýòãýõ àæèëä õàìààðàõã¿é.
3.3.Ýíý õóóëüä çààñàí èë òîä áàéäàëòàé õîëáîãäñîí
çîõèöóóëàëò íü õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó òºðèéí íóóöàä
õàìààðàõ òºñºâò áîëîí ýíý õóóëèéí 3.2-ò çààñàí ã¿éöýòãýõ àæèëä
õàìààðàõã¿é.
3.4.Òºñâèéí õàðèëöààã çºâõºí ýíý õóóëèàð çîõèöóóëàõ
áºãººä îðîí íóòàã, ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààíä ñàíõ¿¿æèëòèéí
ýõ ¿¿ñâýðèéí õýìæýýã õóóëü÷ëàí òîãòîîõ, ò¿¿íèéã õóâààðèëàõ
àëèâàà õàðèëöàà ¿¿íä íýãýí àäèë õàìààðíà.
4 ä¿ãýýð ç¿éë.Õóóëèéí íýð òîìü¸îíû òîäîðõîéëîëò
4.1.Ýíý õóóëüä õýðýãëýñýí äàðààõ íýð òîìü¸îã äîð äóðäñàí
óòãààð îéëãîíî:
4.1.1. “òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãà” ãýæ Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð
ç¿éëä çààñíûã;
4.1.2. “äóíä õóãàöàà” ãýæ Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí
òóõàé õóóëèéí 4.1.9-ä çààñíûã;
4.1.3. “äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë”
ãýæ Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí
4.1.10-ò çààñíûã;
4.1.4. “òºñâèéí òºñºë” ãýæ äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä ¿íäýñëýí, õóóëüä çààñàí
øààðäëàãûí äàãóó òºñâèéí øàòëàë á¿ðýýð
òºñâèéí àíãèëàë àøèãëàí Çàñãèéí ãàçðààñ
Óëñûí Èõ Õóðàëä, ò¿¿í÷ëýí á¿õ øàòíû Çàñàã
äàðãààñ òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëñýí òºñâèéí ñàíàëûã;
4.1.5. “òºñºâ” ãýæ òºðèéí ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä

35
øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã áèé
áîëãîõ çîðèëãîîð òºðèéí ìýäýëä õóðèìòëóóëàí
õóâààðèëæ, çàðöóóëàõ õºðºíãº, îðëîãî,
çàðëàãà, ºð, òºëáºð, ñàíõ¿¿ãèéí àìëàëò áîëîí
¿¿ðýã, òýäãýýðòýé õîëáîãäñîí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë
àæèëëàãàà, õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý, ò¿¿íä
øààðäàãäàõ îðö, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí íèéëáýð
öîãöûã;
4.1.6. “óëñûí òºñºâ” ãýæ Óëñûí Èõ Õóðëààñ
áàòàëñàí, Çàñãèéí ãàçàð áîëîí óëñûí
òºñºâò õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èéí á¿ðä¿¿ëæ, õóâààðèëàí çàðöóóëàõ
òºñâèéã;
4.1.7. “ñóóðü ò¿âøèíä ¿íäýñëýñýí òºñºâ” ãýæ ìàêðî
ýäèéí çàñãèéí òààìàãëàëä íèéö¿¿ëæ, òóõàéí
òºñºâ õýðýãæèõ æèëä õóóëü òîãòîîìæ, ýñõ¿ë
òºðèéí áîäëîãîä ººð÷ëºëò îðîõã¿é áàéõààð
òîîöñîí òºñâèéí òîîöîîã;
4.1.8. “æèëèéí òºñâèéí õÿçãààð” ãýæ òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãà, äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëýí òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òóõàéí æèëèéí òºñºâ
áîëîâñðóóëàõàä áàðèìòëàõ îðëîãûí äîîä
õýìæýý, çàðëàãûí äýýä õýìæýýã;
4.1.9. “òºñâèéí îðëîãî” ãýæ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó
óëñûí áîëîí îðîí íóòãèéí òºñºâ á¿ðä¿¿ëýõ
îðëîãî, òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ººðèéí ¿éë
àæèëëàãààíû îðëîãûã;
4.1.10. “òºñâèéí çàðëàãà” ãýæ òºñºâ çàõèðàã÷èéí ¿éë
àæèëëàãàà, õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, òºñºë, àðãà
õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýýð áàòëàãäñàí òºñâººñ
õóâààðèëàí, çàðöóóëàõ õºðºíãèéã;
4.1.11. “òºñâèéí òýíöýë” ãýæ òóõàéí òºñâèéí æèëèéí
òºñâèéí íèéò îðëîãî, çàðëàãûí çºð¿¿ã;

36
4.1.12. “òºñâèéí àøèã” ãýæ òºñâèéí çàðëàãààñ äàâñàí
îðëîãûã;
4.1.13. “òºñâèéí àëäàãäàë” ãýæ òºñâèéí îðëîãîîñ
äàâñàí çàðëàãûã;
4.1.14. ”îðëîãî” ãýæ òóõàéí ýòãýýäèéí äîòîîä
ã¿éëãýýíýýñ áóñàä ãàäíààñ õ¿ëýýí àâàõ á¿õ
òºðëèéí ã¿éëãýýã;
4.1.15. ”çàðëàãà” ãýæ òóõàéí ýòãýýäèéí äîòîîä
ã¿éëãýýíýýñ áóñàä ãàäàãø ÷èãëýñýí á¿õ òºðëèéí
ã¿éëãýýã;
4.1.16. “õºòºëáºð” ãýæ òºñºâ õóâààðèëàõ çîðèëãîîð
¿ð ä¿íã íü òîîöîæ, òàéëàãíàæ áîëîõóéö ººð
õîîðîíäîî óÿëäàà á¿õèé òºðèéí ÷èã ¿¿ðãèéã
õàíãàõàä ÷èãëýñýí áàãö àðãà õýìæýýã;
4.1.17. “àðãà õýìæýý” ãýæ õºòºëáºðèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä
áàãòàõ, òîî õýìæýý, öàã õóãàöàà, ÷àíàðûí
øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýð òîäîðõîéëîãäîõ àæèë,
¿éë÷èëãýýã;
4.1.18. “îðö” ãýæ òóõàéí àæèë, ¿éë÷èëãýýã
õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ ýä õºðºíãº áîëîí
ýäèéí áóñ õºðºíãèéã;
4.1.19. “ýäèéí çàñãèéí òîìñãîñîí àíãèëàë” ãýæ ýäèéí
çàñãèéí äýëãýðýíã¿é àíãèëëûí õýä õýäýí
ç¿éëèéã íýãòãýí á¿ëýãëýñíèéã;
4.1.20. “ýäèéí çàñãèéí äýëãýðýíã¿é àíãèëàë” ãýæ ýäèéí
çàñãèéí àíãèëëûí àíõäàã÷ ç¿éëèéã;
4.1.21. “ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã” ãýæ òºñâèéí àëäàãäëûã
íºõºõ çîðèëãîîð îëãîõ õºðºíãèéã;
4.1.22. “îðëîãûí øèëæ¿¿ëýã” ãýæ îðîí íóòãèéí òºñâèéã
äýìæèõ çîðèëãîîð äýýä øàòíû òºñâèéí
îðëîãîîñ îðîí íóòãèéí òºñºâò òîîöîæ îëãîõ
õºðºíãèéã;

37
4.1.23. “òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëýã” ãýæ ýíý
õóóëèéí 61.1-ä çààñàí ÷èã ¿¿ðãèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
çîðèëãîîð òóñãàéëàí òîãòîîñîí çîðèóëàëò,
íºõöºë, øààðäëàãûí äàãóó àéìàã, íèéñëýëèéí
òºñºâò óëñûí òºñâººñ îëãîõ õºðºíãèéã;
4.1.24. ”õºðºíãº îðóóëàëò” ãýæ òºñâººñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ,
òóõàéí øàòíû òºñºâò õàìààðàõ õóóëèéí
ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä øèëæèõ õºðºíãèéí
çàðëàãûã;
4.1.25. “òàòâàðûí çàðëàãà” ãýæ òàòâàðûí õóóëèàð
òóõàéí æèëä òàòâàð òºëºã÷èä îëãîõ òàòâàðûí
õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëòèéã;
4.1.26. “òºñâèéí òîäîòãîë” ãýæ òóõàéí æèëèéí òºñâèéã
áàòàëñàí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí øèéäâýðò
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõûã;
4.1.27. “îðîí íóòãèéí òºñºâ” ãýæ àéìàã, íèéñëýë, ñóì,
ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëààñ
áàòàëñàí, òóõàéí øàòíû òºñºâò õàðüÿàëàãäàõ
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí á¿ðä¿¿ëæ, õóâààðèëàí
çàðöóóëàõ òºñâèéã;
4.1.28. “îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí ñàí” ãýæ
îðîí íóòãèéí õºãæëèéã äýìæèõ, á¿ñ íóòãèéí
òýíöâýðòýé áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîîð óëñûí
òºñâººñ îðîí íóòãèéí òºñºâò îëãîõîîð äàõèí
õóâààðèëàëò õèéõ õºðºíãèéã;
4.1.29. “îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñóóðü îðëîãî” ãýæ
òóõàéí øàòíû òºñºâò îðîõ òàòâàðûã äîîä õóâü,
õýìæýýãýýð òîîöñîí îðëîãî áîëîí òàòâàðûí áóñ
îðëîãûí íèéëáýðèéã;
4.1.30. “îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñóóðü çàðëàãà” ãýæ ýíý
õóóëèéí 58.1.1, 58.2.1, 58.3.1, 58.4.1-ä çààñàí
÷èã ¿¿ðýãòýé õîëáîãäîõ óðñãàë áîëîí õºðºíãèéí
çàðëàãà, ýíý õóóëèéí 58.1.4, 58.1.14, 58.2.4,
58.2.13, 58.3.2, 58.3.5, 58.4.2, 58.4.6-ä çààñàí

38
÷èã ¿¿ðýãòýé õîëáîãäîõ óðñãàë çàðëàãûí
íèéëáýðèéã;
4.1.31. “îðîí íóòãèéí òºñâèéí ¿íäñýí òýíöëèéí
àëäàãäàë” ãýæ îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñóóðü
îðëîãîîñ äàâñàí îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñóóðü
çàðëàãûã;
4.1.32. “Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ” ãýæ
Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëèéí12
äàãóó
á¿ðä¿¿ëæ, çàðöóóëàõ, òóõàéí æèëä Óëñûí Èõ
Õóðëààñ áàòàëñàí òºñâèéã;
4.1.33. ”Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ” ãýæ Õ¿íèé õºãæèë
ñàíãèéí òóõàé õóóëèéí13
äàãóó á¿ðä¿¿ëæ,
çàðöóóëàõ, òóõàéí æèëä Óëñûí Èõ Õóðëààñ
áàòàëñàí òºñâèéã;
4.1.34. ”òºñâèéí áàéãóóëëàãà” ãýæ áàòëàãäñàí òºñâèéí
äàãóó òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõ àæèë,
¿éë÷èëãýýã õýðýãæ¿¿ëäýã, Õóóëèéí ýòãýýäèéí
óëñûí á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëèéí14
7.1.3-ò
çààñíû äàãóó ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä
á¿ðòã¿¿ëñýí òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò,
àøãèéí òºëºº áóñ õóóëèéí ýòãýýäèéã;
4.1.35. “òºñâèéí çàõèðàã÷” ãýæ òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷, òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ áîëîí
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéã;
4.1.36. “òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷” ãýæ ººðèéí
ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíèé òºñâèéã òºëºâëºõ,
áàòëàãäñàí òºñâèéã õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó
õóâààðèëàõ, õÿíàëò òàâèõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ,
ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéã;
12 Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëü -“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1994 îíû 8
äóãààðò íèéòëýãäñýí.
13 Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2009 îíû 45
äóãààðò íèéòëýãäñýí.
14 Õóóëèéí ýòãýýäèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë”
ýìõòãýëèéí 2003 îíû 22 äóãààðò íèéòëýãäñýí.

39
4.1.37. “òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷” ãýæ òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ààñ õóâààðèëñàí ÷èã
¿¿ðãèéí òºñâèéã òºëºâëºõ, òºñâèéí øóóä
çàõèðàã÷èä õóâààðèëàõ, õÿíàëò òàâèõ, õóóëü
òîãòîîìæèéí äàãóó çàõèðàí çàðöóóëàõ,
ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéã;
4.1.38. “òºñâèéíøóóäçàõèðàã÷”ãýæòºñâèéíåðºíõèéëºí
çàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí
çàõèðàã÷ààñ õóâààðèëñàí ÷èã ¿¿ðãèéí òºñâèéã
òºëºâëºõ, õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó çàõèðàí
çàðöóóëàõ, ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõ ýðõ á¿õèé
ýòãýýäèéã;
4.1.39. ”òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõ àæèë, ¿éë÷èëãýýã
ã¿éöýòãýã÷” ãýæ òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõ
àæèë, ¿éë÷èëãýýã ãýðýýíèé äàãóó ã¿éöýòãýæ,
òóõàéí àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, òîî õýìæýý,
õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ õàðèóöëàãûã áèå äààí
õ¿ëýýõ ýòãýýäèéã;
4.1.40. “òºðèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãàà” ãýæ òºñºâ,
ìºíãºí õºðºíãº, ºð òºëáºðèéí óäèðäëàãûã
õýðýãæ¿¿ëýõ, òºëáºð òîîöîîã ã¿éöýòãýõ, òºñâèéí
ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõûã;
4.1.41. ”òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñ” ãýæ Çàñãèéí
ãàçðûí íýãäñýí çîõèöóóëàëò á¿õèé òºñâèéí
åðºíõèé äàíñ áîëîí Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí
òºñºâò õàìààðàõ á¿õ òºñâèéí çàõèðàã÷èéí
Ìîíãîëáàíêèíä áàéðøèõ ìºíãºí õºðºíãèéí
õàðèëöàõ äàíñûã;
4.1.42. ”òºñâèéí åðºíõèé äàíñ” ãýæ òóõàéí øàòíû
òºñâèéí ìºíãºí ã¿éëãýýã íýãòãýí á¿ðòãýõ
õàðèëöàõ äàíñûã;
4.1.43. “çàðöóóëàëòûí ýðõ” ãýæ áàòëàãäñàí òºñâèéí
õ¿ðýýíä òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ñàð, óëèðàëä
çàðöóóëàõ òºñâèéí äýýä õÿçãààðûã;

40
4.1.44. “Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí óäèðäëàãà” ãýæ
Çàñãèéí ãàçðûí äóíä áîëîí áîãèíî
õóãàöààíû ñàíõ¿¿ãèéí çàðäàë, ýðñäýëèéí
ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ ñòðàòåãè áîëîâñðóóëæ,
õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã;
4.1.45. ”ºð” ãýæ ºðèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëàí òóõàéí
ýòãýýäýýñ áóñàä ýòãýýäèéí ºìíº èðýýä¿éä ýðãýí
òºëºõ òºëáºðèéí ¿¿ðãèéã;
4.1.46. “ºðèéí õýðýãñýë” ãýæ á¿õ òºðëèéí çýýë, ¿íýò
öààñ áîëîí ºð ¿¿ñãýõ àëèâàà ãýðýý, õýëöëèéã;
4.1.47. “óëñûí ºð” ãýæ Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí
òóõàé õóóëèéí 4.1.8-ä çààñíûã;
4.1.48. “áîëçîøã¿é ºð òºëáºð” ãýæ Çàñãèéí ãàçðûí
ãàðãàñàí áàòàëãààã õàíãàõ, ýñõ¿ë ¿íäýñíèé
àþóëã¿é áàéäàë, óëñ òºð, íèéãýì, ýäèéí çàñàã,
ñàíõ¿¿, òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ
çîðèëãîîð òºðººñ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí
àðãà õýìæýýòýé õîëáîãäîí òºñºâò ¿¿ñ÷
áîëçîøã¿é ýðñäýëèéã ìºíãºí ä¿íãýýð òîîöîæ
èëýðõèéëñíèéã;
4.1.49. “äîòîîä àóäèò” ãýæ òºñâèéí õºðºíãèéã ç¿é
çîõèñòîé, ¿ð àøèãòàé çàðöóóëàõ, ýðñäýëèéí
óäèðäëàãààð õàíãàõàä ÷èãëýñýí òºñâèéí äîòîîä
õÿíàëòûí ¿éë àæèëëàãààã;
4.1.50. “ýðãýëòèéí ñàí” ãýæ ¿éë àæèëëàãàà íü íýãýýñ
äýýø òºñâèéí æèë äàìæèí áàéíãà õýðýãæèõ,
ººðèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã õóóëüä çààñàí ¿éë
àæèëëàãààíä çàðöóóëæ, ò¿¿íýýñ îðîõ îðëîãî,
ýñõ¿ë çàðöóóëñàí õºðºíãèéí ýðãýí òºëºëòèéã
òóõàéí ¿éë àæèëëàãààã äàõèí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
çîðèóëàëòòàé òºñâèéí òóñãàé äàíñûã.

41
ÕÎ¨ÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÇÀÐ×ÈÌ, Ò¯¯ÍÈÉÃ ÕÝÐÝÃÆ¯¯ËÝÕ
5 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí çàð÷èì
5.1.Òºñâèéã òºëºâëºõ, áàòëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, òàéëàãíàõàä
äàðààõ çàð÷ìûã áàðèìòàëíà:
5.1.1. òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ;
5.1.2. òºñâèéí èæ á¿ðýí, ¿íýí çºâ áàéäëûã õàíãàñàí
áàéõ;
5.1.3. ñàíõ¿¿, òºñâèéí çîõèñòîé óäèðäëàãûã
õýðýãæ¿¿ëýõ;
5.1.4. èë òîä áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ;
5.1.5. õàðèóöëàãàòàé áàéõ.
6 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõ
6.1.Òºñâèéã òºëºâëºõ, áàòëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, òàéëàãíàõàä ýðõ
á¿õèé áàéãóóëëàãà, òºñâèéí çàõèðàã÷ íü òºñâèéí çàð÷ìûã ìºðäëºã
áîëãîæ, õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
6.2.Ýíý õóóëèéí 5.1.1-ä çààñàí òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã
õàíãàñàí áàéõ çàð÷ìûã äàðààõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý:
6.2.1. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëüä
çààñàí òóñãàé øààðäëàãûã õàíãàõ;
6.2.2. æèë á¿ðèéí òºñâèéí çàðëàãûã îðëîãî áîëîí
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áóñàä ýõ ¿¿ñâýðýýð íü á¿ðýí
íºõäºã áàéõààð òºëºâëºí áàòàëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ;
6.2.3. óðüä÷èëàí òîîöîîëîõ áîëîìæã¿é íºõöºë
áàéäëûí óëìààñ òºñâèéí îðëîãî áóóðàõ,
ýñõ¿ë çàðëàãà íýìýãäñýíýýð òºñâèéí àëäàãäàë
íýìýãäýõýýð áîë òºñâèéí çàðëàãûã áóóðóóëàõ,
ýñõ¿ë îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðèéã íýìýãä¿¿ëýõ çàìààð
òóõàéí æèëèéí òºñºâò òîäîòãîë õèéæ, òºñâèéã
òýíöâýðæ¿¿ëýõ;

42
6.2.4. Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Óëñûí Èõ Õóðàë,
íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ áàéãóóëëàãà, Çàñãèéí
ãàçàð, Çàñàã äàðãûí àëèâàà øèéäâýð íü
òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéí òàëààðõ ä¿ãíýëòýä
¿íäýñëýñýí áàéõ;
6.2.5. òºñâèéí æèëèéí äóíäóóð îðëîãî áóóðóóëàõ,
çàðëàãà íýìýãä¿¿ëýõ ¿ð äàãàâàðòàé áîäëîãûí
àëèâààøèéäâýðãàðãàñàíáîëò¿¿íèéãäàðààãèéí
òºñâèéí æèëýýñ õýðýãæ¿¿ëäýã áàéõ.
6.3.Ýíý õóóëèéí 5.1.2-ò çààñàí òºñâèéí èæ á¿ðýí, ¿íýí çºâ
áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ çàð÷ìûã äàðààõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý:
6.3.1. òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãà, õºðºíãº, ºð òºëáºðèéí
ã¿éëãýýã áóóðóóëàõ áè÷èëò õèéõã¿éãýýð íèéò
ä¿íãýýð íü òºëºâëºæ, òàéëàãíàõ;
6.3.2. ñàíõ¿¿ãèéí àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã íÿãòëàí
áîäîõ á¿ðòãýëèéí îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé
ñòàíäàðòûí äàãóó, öàã õóãàöààíä íü, ¿íýí
çºâ, ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãòýýð èëýðõèéëýí
á¿ðòãýæ, òàéëàãíàõ;
6.3.3. òºñâèéí îðëîãîîð áàòàëãààæñàí Çàñãèéí
ãàçðûí áàòàëãàà, çýýë, á¿õ òºðëèéí ñàíõ¿¿ãèéí
¿¿ðýãòýé õîëáîãäñîí ãýðýý, õýëöýë, ¿éë
àæèëëàãààã òºñºâò òóñãàõ;
6.3.4. òºñâèéí æèëèéí ÿâöàä øèíýýð áèé áîëñîí
àëèâààîðëîãî,ýõ¿¿ñâýð,çýýë,õàíäèâ,òóñëàìæ,
òýäãýýðýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí ¿éë àæèëëàãààíû
çàðëàãà íü òºñâèéí á¿ðýëäýõ¿¿í áàéõ.
6.4.Ýíý õóóëèéí 5.1.3-ò çààñàí ñàíõ¿¿, òºñâèéí çîõèñòîé
óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ çàð÷ìûã äàðààõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý:
6.4.1. òºñâèéã ¿ð àøèãòàé, õýìíýëòòýé áàéõààð
òºëºâëºæ, çàðöóóëàõ;
6.4.2. òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõã¿é õºòºëáºð, àðãà
õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõã¿é áàéõ;

43
6.4.3. èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð
ã¿éöýòã¿¿ëýõ áîëîìæòîé õºòºëáºð, àðãà
õýìæýýã òýäãýýðýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ ÷èãëýë
áàðèìòëàõ;
6.4.4. õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë áàðàà
íèéë¿¿ëýõ, àæèë ã¿éöýòãýõ, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
ýòãýýäèéã ÷ºëººò ºðñºëäººí, íýýëòòýé ñîíãîí
øàëãàðóóëàëòûí àðãààð ñîíãîõ;
6.4.5. òºñâèéí çàõèðàã÷ òºñâèéí îðëîãûã áàðüöààëàõ,
ò¿¿ãýýð áàòàëãàà ãàðãàõã¿é áàéõ;
6.4.6. õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òºñâèéí îðëîãûã
àëüíýãýòãýýä,ýñõ¿ë¿éëàæèëëàãààíäòóñãàéëàí
îíîîõã¿é áàéõ;
6.4.7. òºðººñ õýðýãæ¿¿ëýõ àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà,
õºòºëáºð, àðãà õýìæýý, òàòâàð íîãäóóëàëò,
ýñõ¿ë õºíãºëºëò, áàòàëãàà, çýýë, ºð òºëáºð,
ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà, áîëçîøã¿é ºð
òºëáºð, òýäãýýðèéí ¿ð ä¿í íü ºíºº áîëîí
èðýýä¿é ¿åèéí õîîðîíä òýãø áóñ áàéäàë
¿¿ñãýõã¿é áàéõ;
6.4.8. òºñâèéã çîõèñòîé óäèðäàæ àâëàãà, ºð òºëáºð
¿¿ñãýõã¿é áàéõ.
6.5.Ýíý õóóëèéí 5.1.4-ò çààñàí òºñâèéí èë òîä áàéäëûã
õàíãàñàí áàéõ çàð÷ìûã äàðààõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý:
6.5.1. òºñºâ õýëýëöýõ, áàòëàõ ¿éë àæèëëàãààã
íèéòýä íýýëòòýé áàéëãàæ, òºñâèéí òºëºâëºãºº,
ã¿éöýòãýë, òàéëàãíàëûí òàëààð òîãòîîñîí
õóãàöààíä íèéòýä îéëãîìæòîé, õ¿ðòýýìæòýé
áàéäëààð ìýäýýëýõ;
6.5.2. òºñâèéã òºëºâëºõ, á¿ðä¿¿ëýõ, õóâààðèëàõ,
òàéëàãíàõ ¿éë àæèëëàãààíä îëîí íèéòèéí
îðîëöîîã õàíãàõ;
6.5.3. òºñâèéí ã¿éöýòãýë, çàðöóóëàëò íü áàòëàãäñàí
òºëºâëºãººíèé äàãóó õýðýãæèæ áàéãàà ýñýõýä
îëîí íèéò õÿíàëò òàâèõ áîëîìæîîð õàíãàõ;

44
6.5.4. òºðººñ ¿ç¿¿ëæ áàéãàà àëèâàà àæèë, ¿éë÷èëãýý,
õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà àðãà õýìæýý, òýäãýýðèéí
õ¿ðýýíä õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà áàðàà, àæèë,
¿éë÷èëãýýíä îëîí íèéò õÿíàëò òàâèõ áîëîìæîîð
õàíãàõ;
6.5.5. õºòºëáºð, òºñºë, àðãà õýìæýýíèé à÷ õîëáîãäëûí
ýðýìáý, õýðýãæ¿¿ëýõ äàðààëàë, àðãà çàìûã
òîäîðõîéëîõ øèéäâýðò îëîí íèéòèéí ñàíàëûã
õàðãàëçàí ¿çýõ;
6.5.6. òºñâèéí àñóóäëààð èðãýä, òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñàí ñàíàë, ä¿ãíýëòèéã ýðõ
á¿õèé ýòãýýä íü øèéäâýðòýý õýðõýí òóñãàñàí
òóõàé, òºñâèéí ¿éë àæèëëàãààí äàõü îëîí
íèéòèéí îðîëöîîã õàíãàæ àæèëëàñàí ä¿íã
òýäýíä òóõàé á¿ð ìýäýýëæ áàéõ.
6.6.Ýíý õóóëèéí 5.1.5-ä çààñàí õàðèóöëàãàòàé áàéõ çàð÷ìûã
äàðààõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý:
6.6.1. òºñâèéí çàõèðàã÷ íü ò¿¿íèéã òîìèëñîí
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû ºìíº, ýñõ¿ë
äýýä øàòíûõàà òºñâèéí çàõèðàã÷èéí ºìíº
òºñâèéí òàëààð õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã áàéõ;
6.6.2. òºñâèéí çàõèðàã÷ íü òºñâèéí àñóóäëàà ººðèéí
õàðüÿàëàãäàõ äýýä øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷ààð
äàìæóóëàí øèéäâýðë¿¿ëäýã áàéõ;
6.6.3. òºñâèéí çàõèðàã÷ íü ººðèéí ýðõ, ¿¿ðãýý äîîä
øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷èä øèëæ¿¿ëæ áîëîõ
áîëîâ÷ ýíý íü ò¿¿íèéã õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºõ
¿íäýñëýë áîëîõã¿é áàéõ;
6.6.4. òºñâèéí çàõèðàã÷ íü òºñâèéí æèëèéí äóíäóóð
ýíý õóóëèàð îëãîãäñîí á¿ðýí ýðõèéíõýý õ¿ðýýíä
òóõàéí æèëèéí òºñºâòºº ººð÷ëºëò îðóóëæ,
çîõèöóóëàëò õèéñýí áîë ã¿éöýòãýëèéã íü àíõíû
áàòëàãäñàí çîðèëò, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íòýé õàðüöóóëæ
òàéëàãíàäàã áàéõ;

45
6.6.5. îðîí íóòãèéí òºñâººð õýðýãæ¿¿ëýõýýð ýíý
õóóëüä çààñàí ÷èã ¿¿ðãýýñ áóñàä ÷èã ¿¿ðãèéã ººð
õóóëü òîãòîîìæîîð òîãòîîñîí áîë òóõàéí ÷èã
¿¿ðãèéã ñàíõ¿¿æèëòèéíõ íü õàìò øèéäâýðëýí,
øèëæ¿¿ëäýã áàéõ;
6.6.6. òóõàéí øàòíû òºñâººñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýýð
õóóëèàð òîãòîîñîí ÷èã ¿¿ðãèéã çºâõºí òóõàéí
øàòíû òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õýðýãæ¿¿ëýõ.
7 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí æèë
7.1.Òºñâèéí æèë íü òóõàéí îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé
ºäºð ýõýëæ, òóõàéí îíû 12 äóãààð ñàðûí 31-íèé ºäºð äóóñãàâàð
áîëíî.
7.2.Òºñâèéí æèë íü ñàð, óëèðàë, õàãàñ æèë, á¿òýí æèë ãýñýí
¿åä õóâààãäàíà.
7.3.Òºñâèéã íýã æèëýýð áàòàëæ, òàéëàãíàõ áºãººä
áàòëàãäñàí òºñâèéã ñàð, óëèðëààð õóâààðèëàí, õýðýãæèëòèéã
çîõèîí áàéãóóëíà.
7.4.Òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðýýð, ñàíõ¿¿ãèéí
áîëîí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíã óëèðàë, õàãàñ æèë, á¿òýí
æèëýýð áýëòãýæ, òàéëàãíàíà.
7.5.Áàòëàãäñàí òºñâèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áýëòãýë àæëûã òóõàéí
æèëèéí òºñâèéã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí ºäðººñ ýõëýí
çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî.
7.6.Òºñâèéí æèë ýõëýõýä òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òóõàéí
òºñâèéí æèëèéí áàòëàãäñàí òºñâèéã çàðöóóëàõ ýðõ íü íýýãäýíý.
7.7.Ýíý õóóëèéí 43 äóãààð ç¿éëä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä
òºñâèéí æèë äóóñàõàä òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òºñºâ çàðöóóëàõ
ýðõ íü äóóñãàâàð áîëîõ áºãººä òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òºñâèéí
çàðöóóëàãäààã¿é ¿ëäýãäëèéã òóõàéí øàòíû òºñâèéí åðºíõèé
äàíñàíä òàòàí òºâëºð¿¿ëíý.
7.8.Ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààíû îíöëîãîîñ õàìààð÷ òºñâèéí
õýðýãæèëòèéí õóãàöàà íü òºñâèéí æèëýýñ çºð¿¿òýé áîë òºñâèéí
òºëºâëºëòèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿íèé áàòàëñàí àðãà÷ëàëûí äàãóó çîõèöóóëíà.

46
8 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí öàãëàáàð
8.1.Äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã äàðààõ
öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà:
8.1.1 ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñëèéã
áîëîâñðóóëæ, æèë á¿ðèéí 4 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû
äîòîð Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.1.2. Çàñãèéí ãàçàð äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäëèéí òºñëèéã õýëýëöýí æèë á¿ðèéí 5
äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð Óëñûí Èõ Õóðàëä
ºðãºí ìýä¿¿ëýõ;
8.1.3. Óëñûí Èõ Õóðàë äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñëèéã æèë á¿ðèéí
6 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð õýëýëöýæ,
áàòëàõ;
8.1.4. Óëñûí Èõ Õóðàë äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã áàòàëñíààñ õîéø àæëûí
äîëîîí ºäðèéí äîòîð õýâëýí íèéòëýõ.
8.2.Óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéã
äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà:
8.2.1. õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà
óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí
÷èãëýëèéí òºñëèéã æèë á¿ðèéí 4 ä¿ãýýð ñàðûí
01-íèé äîòîð áîëîâñðóóëæ, Çàñãèéí ãàçàðò
õ¿ðã¿¿ëýõ; /Ýíý çààëòàä 2012 îíû 08 äóãààð ñàðûí 17-
íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðóóëñàí/
8.2.2. Çàñãèéí ãàçàð ýíý õóóëèéí 8.2.1-ä çààñàí ýäèéí
çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí
òºñëèéã äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé
ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëýí õÿíàæ, Óëñûí Èõ Õóðàëä
æèë á¿ðèéí 5 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ;

47
8.2.3. Óëñûí Èõ Õóðàë óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã
õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñëèéã æèë
á¿ðèéí õàâðûí ÷óóëãàíààð õýëýëöýí áàòëàõ.
8.3.Äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä ñóóðèëñàí
òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûã
äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà.
8.3.1. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä ñóóðèëñàí
æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûí ñàíàëàà ñàíõ¿¿,
òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
òºâ áàéãóóëëàãàä æèë á¿ðèéí 6 äóãààð ñàðûí
10-íû äîòîð õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.3.2. ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí æèëèéí òºñâèéí
õÿçãààðûí ñàíàëûã íýãòãýí áîëîâñðóóëæ, æèë
á¿ðèéí 6 äóãààð ñàðûí 20-íû äîòîð Çàñãèéí
ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.3.3. Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí
æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûí òºñëèéã õýëýëöýí
æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð
áàòëàõ;
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà Çàñãèéí ãàçðûí
áàòàëñàí æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûã òºñâèéí
óäèðäàìæèéí õàìò æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí
5-íû äîòîð òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä
õ¿ðã¿¿ëýõ.
8.4.Òóõàéí æèëèéí óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí
òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñâèéã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó
áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà:
8.4.1. òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä õàðüÿàëàãääàã
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íü æèëèéí òºñâèéí
òºñëºº æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð

48
õàðüÿàëàõ òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä
õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.4.2. òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷, òºñâèéí
òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä õàðüÿàëàãääàãã¿é
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ æèë á¿ðèéí 8 äóãààð
ñàðûí 01-íèé äîòîð æèëèéí òºñâèéí òºñëºº
õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä
õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.4.3. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ æèëèéí òºñâèéí
ñàíàëàà æèë á¿ðèéí 8 äóãààð ñàðûí 15-íû
äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ;
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà ýíý õóóëèéí
8.4.3-ò çààñàí æèëèéí òºñâèéí ñàíàëûã íýãòãýí
áîëîâñðóóëæ, æèë á¿ðèéí 9 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû
äîòîð Çàñãèéí ãàçàðò ºðãºí ìýä¿¿ëýõ;
8.4.5. Çàñãèéí ãàçàð æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã æèë
á¿ðèéí 10 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð Óëñûí Èõ
Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ;
8.4.6. Çàñãèéí ãàçàð æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã Óëñûí
Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëñíýýñ õîéø àæëûí
ãóðâàí ºäðèéí äîòîð íèéòýä ìýäýýëýõ;
8.4.7. òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãà æèëèéí
òºñâèéí òºñëèéí òàëààðõ ä¿ãíýëòèéã Óëñûí
Èõ Õóðàëä æèë á¿ðèéí 10 äóãààð ñàðûí 15-íû
äîòîð õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.4.8. Óëñûí Èõ Õóðàë æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã
õýëýëöýí æèë á¿ðèéí 11 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû
äîòîð áàòëàõ.
8.5.Àéìàã, íèéñëýëèéí æèëèéí òºñâèéã äàðààõ öàãëàáðûí
äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà:

49
8.5.1. àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí øàòíû
æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã æèë á¿ðèéí 11 ä¿ãýýð
ñàðûí 25-íû äîòîð òóõàéí øàòíû èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ;
8.5.2. àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðàë òóõàéí øàòíû æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã
õýëýëöýí æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 05-íû
äîòîð áàòëàõ;
8.5.3. ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí øàòíû
æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã æèë á¿ðèéí 12 äóãààð
ñàðûí 10-íû äîòîð òóõàéí øàòíû èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ;
8.5.4. ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðàë òóõàéí øàòíû æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã
õýëýëöýí æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 20-íû
äîòîð áàòëàõ;
8.5.5. àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí
øàòíû æèëèéí áàòëàãäñàí òºñâèéã 12 äóãààð
ñàðûí 31-íèé äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
õ¿ðã¿¿ëýõ.
8.6.Óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé
õºãæèë ñàíãèéí æèëèéí òºñâèéí ñàð, óëèðëûí õóâààðèéã äàðààõ
öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà:
8.6.1. òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéí
òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä õàðúÿàëàãääàãã¿é
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ òºñâèéí õóâààðèéí
ñàíàëàà æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 15-
íû äîòîð õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.6.2. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òºñâèéí
õóâààðèéí ñàíàëàà æèë á¿ðèéí 12 äóãààð
ñàðûí 25-íû äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
õ¿ðã¿¿ëýõ;

50
8.6.3. ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿í óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí
äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë
ñàíãèéí æèëèéí òºñâèéí õóâààðèéã æèë á¿ðèéí
01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé äîòîð áàòëàõ.
8.7.Àéìàã, íèéñëýëèéí æèëèéí òºñâèéí ñàð, óëèðëûí
õóâààðèéã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà:
æèëèéí òºñâèéí ñàð, óëèðëûí õóâààðèéã æèë
á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð áàòëàõ;
æèëèéí òºñâèéí ñàð, óëèðëûí áàòëàãäñàí
õóâààðèéã æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 31-íèé
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ.
8.8.Óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ,
Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ, àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí ñàðûí
ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ,
áàòàëíà.
8.8.1. òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ òºñâèéí ñàðûí
ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí 02-íû äîòîð
õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä
õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.8.2. òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ òóñãàé ñàí,
òºñâèéí ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí
04-íèé äîòîð õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí
8.8.3. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òºñâèéí ñàðûí
ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí 06-íû äîòîð
ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ;
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà íýãäñýí òºñâèéí
ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí 08-íû
äîòîð íýãòãýí ãàðãàõ;

51
ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí 15-íû
äîòîð íèéòýä õýâëýí ìýäýýëýõ.
8.9.Óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ,
Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ, îðîí íóòãèéí òºñâèéí óëèðàë,
õàãàñ, á¿òýí æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èéí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðààõ öàãëàáðûí
äàãóó áîëîâñðóóëíà:
8.9.1. òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ óëèðëûí òºñâèéí
ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã äàðàà óëèðëûí
ýõíèé ñàðûí 15-íû äîòîð ãàðãàæ õàðüÿàëàãäàõ
äýýä øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷èä, æèëèéí
òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã äàðàà
îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 25-íû äîòîð òºðèéí
àóäèòûí áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí
ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã 02 äóãààð ñàðûí 25-íû
äîòîð õàðüÿàëàãäàõ äýýä øàòíû òºñâèéí
8.9.2. òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ õàãàñ æèëèéí
òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí
òàéëàíã æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí 25-íû
äîòîð ãàðãàæ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä,
æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí
òàéëàíã äàðàà îíû 3 äóãààð ñàðûí 05-íû ºäðèéí
äîòîð òºðèéí àóäèòûí áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ,
àóäèò õèéñýí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 3 äóãààð
ñàðûí 25-íû ºäðèéí äîòîð òºñâèéí åðºíõèéëºí
8.9.3. ñóì, ä¿¿ðãèéíòºðèéí ñàí íü òóõàéí øàòíû
òºñâèéí õàãàñ æèëèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí
íýãòãýñýí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí
25-íû äîòîð ãàðãàæ äýýä øàòíû òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä, æèëèéí òºñâèéí
ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðàà
îíû 3 äóãààð ñàðûí 05-íû äîòîð òºðèéí

52
àóäèòûí áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí
òàéëàíã æèë á¿ðèéí 3 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð
äýýä øàòíû òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä
õ¿ðã¿¿ëýõ áà àóäèò õèéñýí òàéëàíã íèéòýä
ìýäýýëýõ;
8.9.4. àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷ æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí
òàéëàíã æèë á¿ðèéí 4 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé
äîòîð òºðèéí àóäèòûí áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ,
àóäèò õèéñýí òàéëàíã 4 ä¿ãýýð ñàðûí 20-íû
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ áà
àóäèò õèéñýí òàéëàíã íèéòýä ìýäýýëýõ;
8.9.5. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ õàãàñ æèëèéí
òºñâèéíã¿éöýòãýë,ñàíõ¿¿ãèéííýãòãýñýíòàéëàíã
æèë á¿ðèéí 8 äóãààð ñàðûí 15-íû äîòîð ñàíõ¿¿,
òºâ áàéãóóëëàãàä, æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë,
ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðàà îíû 4
ä¿ãýýð ñàðûí 05-íû äîòîð òºðèéí àóäèòûí òºâ
áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí òàéëàíã
æèë á¿ðèéí 4 ä¿ãýýð ñàðûí 25-íû äîòîð ñàíõ¿¿,
òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.9.6. ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ õàãàñ æèëèéí òºñâèéí
ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã æèë
á¿ðèéí 8 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð ãàðãàõ;
8.9.7. ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ æèëèéí òºñâèéí
ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðàà
îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû äîòîð ãàðãàæ, òºðèéí
àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ áà òºðèéí
àóäèòûíòºâ áàéãóóëëàãà 5 äóãààð ñàðûí 05-íû
äîòîð àóäèò õèéæ, ñàíàë ä¿ãíýëò ãàðãàõ;

53
8.9.8. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò, òºðèéí
áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí
ýòãýýä æèëèéí ýöñèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãàà
äàðàà æèëèéí 02 äóãààð ñàðûí 15-íû äîòîð
òºðèéí àóäèòûí áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò
õèéñýí òàéëàíã 3 äóãààð ñàðûí 15-íû äîòîð
õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷
áîëîí Òºðèéí ºì÷èéí õîðîîíä õ¿ðã¿¿ëýõ.
8.10.Íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí
íýãòãýñýí òàéëàíã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëíà:
ã¿éöýòãýë, Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí
òàéëàíã æèë á¿ðèéí 5 äóãààð ñàðûí 10-íû äîòîð
òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.10.2. òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãà íýãäñýí
òºñâèéí ã¿éöýòãýë, Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí
íýãòãýñýí òàéëàíä íýã ñàðûí äîòîð àóäèò õèéæ,
Çàñãèéí ãàçàð, Óëñûí Èõ Õóðàëä õ¿ðã¿¿ëýõ;
8.10.3. Çàñãèéí ãàçàð ýíý õóóëèéí 8.10.2-ò çààñàí
àóäèòûí ä¿ãíýëò ãàðñíààñ õîéø àæëûí äîëîîí
ºäðèéí äîòîð íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýë,
ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã àóäèòûí
ä¿ãíýëòèéí õàìò Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ;
8.10.4. Óëñûí Èõ Õóðàë íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí
òàéëàíã õàâðûí ÷óóëãàíààð õýëýëöýí, óëñûí
òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã áàòëàõ;
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéí ã¿éöýòãýë
áîëîí àóäèò õèéñýí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí
òàéëàíãíèéòýä õýâëýí ìýäýýëýõ.

54
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÒªÐÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÀ,
ÀËÁÀÍ ÒÓØÀÀËÒÍÛ Á¯ÐÝÍ ÝÐÕ
9 ä¿ãýýð ç¿éë.Óëñûí Èõ Õóðëûí á¿ðýí ýðõ
9.1.Óëñûí Èõ Õóðàë òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã
õýðýãæ¿¿ëíý:
9.1.1. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí
9.1.1-ä çààñíû äàãóó äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã áàòëàõ;
9.1.2. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä
íèéö¿¿ëæ óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã
õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë, óëñûí òºñºâ,
Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé
õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ, òýäãýýðèéí òîäîòãîëûã
õýëýëöýæ, áàòëàõ;
9.1.3. íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã õýëýëöýí, óëñûí
òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã áàòëàõ;
9.1.4. òºñâèéí õºðºíãèéí çàðöóóëàëò, ¿ð ä¿íä õÿíàëò
òàâèõ;
9.1.5. Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ ãàðãàõ çºâøººðºë
îëãîõ.
10 äóãààð ç¿éë.Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõ
10.1.Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã
10.1.1. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí
òºñëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ;
10.1.2. Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä áàãòààí òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðýýð æèëèéí òºñâèéí
õÿçãààð áàòëàõ;
10.1.3. Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð,
äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä
íèéöñýí óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ

55
¿íäñýí ÷èãëýë, æèëèéí òºñâèéí òºñºë, òºñâèéí
òîäîòãîëûí òºñëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ;
10.1.4. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðèéí õóäàëäàí
àâàõ áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé òºëºâëºãººã
áàòëàõ;
10.1.5. óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºð áàòëàõ;
10.1.6. òºñâèéí òºñºë íü ýíý õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëä
çààñàí øààðäëàãûã õàíãàæ áàéãàà ýñýõèéã
õÿíàõ;
10.1.7. òºñâèéí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ;
10.1.8. íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëä
òàéëàãíàõ;
10.1.9. Óëñûí Èõ Õóðëûí çºâøººðñíººð Çàñãèéí
ãàçðûí ¿íýò öààñ ãàðãàõ;
10.1.10. Óëñûí Èõ Õóðëûí øèéäâýðýýð áàéãóóëàõààð
õóóëüä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä òºñâèéí
áàéãóóëëàãûã øèíýýð áàéãóóëàõ, ººð÷ëºí
áàéãóóëàõ, òàòàí áóóëãàõ;
10.1.11. òºñâèéí õºðºíãèéã ¿ð àøèãòàé çàõèðàí
çàðöóóëæ, óëñûí òºñâèéí áàéãóóëëàãààñ
íèéë¿¿ëýõàðãàõýìæýýíèé÷àíàðûíøààðäëàãûã
õàíãóóëàõ;
10.1.12. Çàñãèéí ãàçðûí çýýë áîëîí óëñûí ºðèéí
óäèðäëàãà, ò¿¿íèé ñòðàòåãèéã òîäîðõîéëæ,
10.1.13. óëñûíõºðºíãºîðóóëàëòààðõýðýãæ¿¿ëýõòºñëèéã
áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ,
õÿíàëò òàâèõ æóðìûã áàòëàõ;
10.1.14. òóõàéí æèëèéí òºñâèéí õóóëèàð áàòëàãäñàí
õºðºíãº îðóóëàëòûí àðãà õýìæýýíèé
æàãñààëòàä øèíý àðãà õýìæýý íýìæ

56
òóñãàõã¿éãýýð, òýäãýýðèéí ã¿éöýòãýëèéí ÿâö
áàéäàëòàé óÿëäóóëàí, òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èéí òºñâèéí áàãöûí ä¿íä áàãòààí
õºðºíãèéí çîõèöóóëàëò õèéõ.
10.2.Òºñºâ, ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí òºëºâëºëòèéã
ñàéæðóóëàõ, ò¿¿íèé òàéëàãíàëò, èë òîä áàéäëûã õàíãàõ, îëîí
íèéòèéí õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé òàòâàð òºëºã÷äèéí
òºëººëºë á¿õèé òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, ìýðãýæëèéí õîëáîîä
áîëîí ñàëáàðûí ýðäýìòäýýñ á¿ðäñýí 9 ãèø¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé
îðîí òîîíû áóñ òºñºâ, ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñíèé çºâëºëèéã
Åðºíõèé ñàéäûí äýðãýä áàéãóóëæ àæèëëóóëíà.
10.3.Ýíý õóóëèéí 10.2-ò çààñàí ¿íäýñíèé çºâëºë íü òºñâèéí
òºñºë áîëîí óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí
÷èãëýëèéí òºñëèéã õýëýëöýæ, ñàíàë, ä¿ãíýëòýý Çàñãèéí ãàçàðò
õ¿ðã¿¿ëíý.
10.4.Ýíý õóóëèéí 10.2-ò çààñàí ¿íäýñíèé çºâëºëèéí
ä¿ðìèéã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà.
11 ä¿ãýýð ç¿éë. Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé á¿ðýí ýðõ
11.1.Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿í òºñâèéí óäèðäëàãûí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã
11.1.1. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë,
òºñâèéí òºñºë, òºñâèéí òîäîòãîëûí òºñºë áîëîí
æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûã Çàñãèéí ãàçðûí
õóðàëäààíààð õýëýëö¿¿ëýõ;
11.1.2. ñàíõ¿¿, òºñâèéí óäèðäëàãûí àñóóäëààð ººðèéí
ýðõ õýìæýýíèé õ¿ðýýíä çààâàð, æóðàì áàòëàí
ãàðãàõ;
11.1.3. òºñâèéí çàðëàãûí íîðì, íîðìàòèâ áîëîí
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí á¿òöèéí áîëîí îðîí
òîîíû æèøèã, õÿçãààðûã òîãòîîõ;
11.1.4. òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà, òºëºâëºëò,

57
çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ñàíàë
áîëîâñðóóëàí, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààð
øèéäâýðë¿¿ëýõ;
11.1.5. òºñâèéí äýëãýðýíã¿é àíãèëëûã áàòëàõ;
11.1.6. Çàñãèéí ãàçðààñ ýðõ îëãîñíîîð çîõèõ õóóëü
òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó Çàñãèéí ãàçðûí
íýðèéí ºìíººñ ºð ¿¿ñãýõ, ºðèéí áàòàëãàà
ãàðãàõ, ºð ¿¿ñãýõ çºâøººðëèéã ýíý õóóëèéí
62.6.2-ò çààñíû äàãóó îëãîõ;
11.1.7. òºñºâ, òàòâàðûí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ õóóëèéí
òºñºë íü òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí áîäëîãûí áàðèìò
áè÷èãòýé íèéöýæ áàéãàà ýñýõ òàëààð ä¿ãíýëò
ãàðãàõ;
11.1.8. çýýë, òóñëàìæèéí ñàíõ¿¿æèëò, ¿éë÷èëãýý,
á¿ðòãýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ; /Ýíý çààëòûã
2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºí
íàéðóóëñàí/
11.1.9. ºðèéí óäèðäëàãà, ò¿¿íèé ñòðàòåãèéã
áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ;
11.1.10. òºðèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààã óäèðäëàãààð
õàíãàõ;
11.1.11. òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí äîòîîä àóäèò, õÿíàëò
øàëãàëòûã çîõèîí áàéãóóëæ, óäèðäëàãààð
õàíãàõ;
11.1.12. òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí ¿éë àæèëëàãààã íýãäñýí
óäèðäëàãààð õàíãàõ;
11.1.13. ýíý õóóëèéí 8.6.3-ò çààñàí òºñâèéí õóâààðèéã
áàòëàí ìºðä¿¿ëýõ, ò¿¿íä ººð÷ëºëò îðóóëàõ;
11.1.14. òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãîîð
ãàðãàñàí Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû íºõöºëèéã
òîãòîîõ, òóõàéí æèëèéí òºñâèéí áîëîí òºñâèéí
íýìýëò, ººð÷ëºëòòýé íü õàìò áàòëóóëàõ; /Ýíý
çààëòûã 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí õóóëèàð
ººð÷ëºí íàéðóóëñàí/

58
11.1.15. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷, òºñâèéí
áàéãóóëëàãà, áóñàä ýòãýýäýä óëñûí òºñâººñ
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã
áàòëàãäñàí òºñâèéí äàãóó îëãîõ;
11.1.16. òºðèéí ºì÷èéí ýä õºðºíãº àøèãëàñíû
òºëáºðèéí õýìæýýã òîãòîîõ;
11.1.17. îðîí íóòãèéí òºñâèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ
æóðàì áàòëàõ;
11.1.18. Çàñàã äàðãûí íººö õºðºíãèéí çîðèóëàëò,
çàðöóóëàëòûí íèéòëýã æóðìûã òîãòîîõ;
11.1.19. ýíý õóóëüä çààñàí á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã òºñâèéí
áàéãóóëëàãà, áóñàä ýòãýýäýýñ ãàðãóóëàí àâàõ.
111
ä¿ãýýð ç¿éë. Ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé á¿ðýí ýðõ
111
.1.Ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿í òºñâèéí óäèðäëàãûí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã
111
.1.1. õºðºíãº îðóóëàëòûí çîðèëãîîð ãàðãàñàí
Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû íºõöºëèéã òîãòîîõ,
óã ¿íýò öààñíû òºëáºðèéí õóâààðèéã òºñâèéí
àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íòýé
çºâøèëöºí øèéäâýðëýõ;
111
.1.2. çýýë, òóñëàìæèéí íýãäñýí áîäëîãî,
çîõèöóóëàëòûí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ.
/Ýíý ç¿éëèéã 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí
õóóëèàð íýìñýí/
12 äóãààð ç¿éë. Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõ
òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéí óäèðäëàãûí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã

59
òºñºë, ò¿¿íä òóñãàõ ýäèéí çàñàã, òºñâèéí
òààìàãëàëûã áîëîâñðóóëàõ;
12.1.2. óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí
òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñâèéí òºñºë,
òýäãýýðèéí òîäîòãîëûí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ;
12.1.3. Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí äóíä õóãàöààíû
òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä áàãòààí òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðýýð æèëèéí òºñâèéí
õÿçãààð áîëîâñðóóëàõ;
12.1.4. æèëèéí òºñâèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ
óäèðäàìæèéã òºñâèéí öàãëàáðûã áàðèìòëàí
áýëòãýæ, òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä
õ¿ðã¿¿ëýõ;
12.1.5. òºñâèéí òîäîòãîë õèéõ òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí
ñàíàëûã áîëîâñðóóëàõ;
12.1.6. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òºñâèéí
ã¿éöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ;
12.1.7. íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàí ãàðãàõ;
12.1.8. Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí íýãäñýí òàéëàíã
îëîí óëñûí íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí
ñòàíäàðòûí äàãóó ãàðãàõ;
12.1.9. îëîí óëñûí íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí
ñòàíäàðòûí äàãóó Ìîíãîë Óëñûí íÿãòëàí
áîäîõ á¿ðòãýëèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëæ,
õýðýãæèëòèéã õàíãàõ;
12.1.10. òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãîîð
ãàðãàñàí Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû íºõöºëèéã
ººð÷ëºõ, çýýë òºëºõ ñàíàë áîëîâñðóóëàõ;
/Ýíý çààëòûã 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí
õóóëèàð ººð÷ëºí íàéðóóëñàí/
12.1.11. áàíêèíä äàíñ íýýõ çºâøººðëèéã òºñâèéí
áàéãóóëëàãàä îëãîõ;

60
12.1.12. òºëºãäººã¿é óëñûí ºðèéí ¿ëäýãäýë, äóíä
õóãàöààíû ºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé òààìàãëàëûã
õàãàñ æèë òóòàì ãàðãàæ íèéòýä õýâëýí íèéòëýõ;
12.1.13. òºâ òºðèéí ñàíãèéí ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëæ,
òºñâèéí õºðºíãº, íººöèéí ñàíã áàéðøóóëàõ;
12.1.14. ýäèéí çàñàã, òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí àëáàäûã ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí
óäèðäëàãààð õàíãàõ;
12.1.15. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí õàðüÿà
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà
õýìæýýíèé ã¿éöýòãýë áîëîí óëñûí òºñâèéí
õºðºíãººð îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãààñ
õóäàëäàí àâàõ àðãà õýìæýýíèé ã¿éöýòãýëèéí
ÿâöàä õÿíàëò òàâèõ;
12.1.16. òºñâèéí äîòîîä àóäèò, õÿíàëò øàëãàëòûí ¿éë
àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ;
12.1.17. òºñâèéí îðëîãûí á¿ðäýëòòýé óÿëäóóëàí
ìºíãºí õºðºíãèéí çîõèöóóëàëòûí õ¿ðýýíä
ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîí çàðöóóëàëòûí ýðõèéã
áóóðóóëàõ;
12.1.18. ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, òºñâèéí áîäëîãûí
øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû àæëûã ýðõëýõ ÷èã ¿¿ðýã
á¿õèé áèå äààñàí òºâèéã áàéãóóëæ àæèëëóóëàõ
àñóóäëûã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä îðóóëæ
øèéäâýðë¿¿ëýõ;
12.1.19. òºñâèéí òºëºâëºëò, òºñâèéí ã¿éöýòãýë, íÿãòëàí
áîäîõ á¿ðòãýë, òàéëàãíàëòûí ìýäýýëëèéí
íýãäñýí òîãòîëöîîã óäèðäàõ;
12.1.20. ýíý õóóëüä çààñàí á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã òºñâèéí
áàéãóóëëàãà, áóñàä ýòãýýäýýñ ãàðãóóëæ àâàõ.
13äóãààðç¿éë.Õºãæëèéíáîäëîãî,òºëºâëºëòèéíàñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõ
/Ýíý ç¿éëèéí ãàð÷èãò 2012 îíû 08 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò
îðóóëñàí/

61
13.1.Õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéí òºëºâëºëòèéí òàëààð
äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: /Ýíý õýñýãò 2012 îíû 08 äóãààð
ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðóóëñàí/
13.1.1. óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí
÷èãëýëèéí òºñºë áîëîâñðóóëæ, Çàñãèéí ãàçàðò
õ¿ðã¿¿ëýõ;
13.1.2. óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðèéí òºñºë
áîëîâñðóóëàõ.
13.1.3. õºðºíãº îðóóëàëòûí çîðèëãîîð ãàðãàñàí
Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû áîëîí çýýëèéí
íºõöºëèéã ººð÷ëºõ ñàíàë áîëîâñðóóëàõ, óã ¿íýò
öààñíûòºëáºðèéí õóâààðèéã òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íòýé çºâøèëöºí
øèéäâýðëýõ. /Ýíý çààëòûã 2012 îíû 10 äóãààð
ñàðûí 25-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/
14 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷, ò¿¿íèé
á¿ðýí ýðõ
14.1.Äàðààõ àëáàí òóøààëòàí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷
áàéíà:
14.1.1. Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí
äàðãà Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí òºñâèéí;
14.1.2. Óëñûí Èõ Õóðëûí äàðãà Óëñûí Èõ Õóðëûí
òºñâèéí;
14.1.3. Óëñûí Èõ Õóðàëä àæëàà øóóä õàðèóöàí
òàéëàãíàäàã áàéãóóëëàãûí äàðãà òóõàéí
áàéãóóëëàãûí òºñâèéí;
14.1.4. Åðºíõèé ñàéä ò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð
õàðüÿàëóóëñàí áàéãóóëëàãûí òºñâèéí;
14.1.5. Òýðã¿¿í Øàäàð ñàéä ò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð
/Ýíý çààëòûã 2012 îíû 03 äóãààð ñàðûí 07-íû ºäðèéí
õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/

62
14.1.6. Øàäàð ñàéä ò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð
14.1.7. Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí äàðãà
Åðºíõèé ñàéäûí òºñºâ, Øàäàð ñàéäûí àæëûí
àëáàíû òºñºâ, Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ
ãàçðûí òºñºâ áîëîí ò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð
õàðüÿàëóóëñàí áóñàä áàéãóóëëàãûí òºñâèéí;
/Ýíý çààëòàä 2012 îíû 03 äóãààð ñàðûí 07-íû ºäðèéí
õóóëèàð ººð÷ëºëò îðñîí/
14.1.8. Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í õîëáîãäîõ òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí áîëîí ò¿¿íä
õóóëü òîãòîîìæîîð õàðüÿàëóóëñàí áóñàä
14.1.9. ¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí äàðãà ¯íäñýí õóóëèéí
öýöèéí òºñâèéí;
14.1.10. Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí Åðºíõèé ø¿¿ã÷ òóõàéí
ø¿¿õèéí òºñâèéí;
14.1.11. Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëèéí äàðãà íü Ø¿¿õèéí
åðºíõèé çºâëºëèéí àæëûí àëáà, àéìàã,
íèéñëýë, ñóì, ñóì äóíäûí, ä¿¿ðãèéí áîëîí
äàãíàñàí ø¿¿õèéí òºñâèéí;
14.1.12. Óëñûí åðºíõèé ïðîêóðîð ïðîêóðîðûí
14.1.13. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºëèéí íàðèéí
áè÷ãèéí äàðãà òóñ çºâëºëèéí;
14.1.14. Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçðûí äàðãà òóõàéí
14.1.15. àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðëûí äàðãà òóõàéí øàòíû
èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëûí òºñâèéí;
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä àæëàà õàðèóöàí
òàéëàãíàäàã áàéãóóëëàãûí äàðãà òóõàéí

63
14.1.17. àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà
òóõàéí øàòíû îðîí íóòãèéí ýíý õóóëèéí 14.1.15,
14.1.16-ä çààñíààñ áóñàä òºñâèéí.
14.2.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òºñâèéí óäèðäëàãûí
òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
14.2.1. æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààí òºñâèéí
òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ;
14.2.2. ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëýõ
õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã áîäèòîé
òîäîðõîéëîõ;
14.2.3. ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä òºñâèéã ¿ð
àøèãòàé óäèðäàõ, ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ;
14.2.4. ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä òóõàéí òºñºâ
õýðýãæèõæèëáîëîíäóíäõóãàöààíäõýðýãæ¿¿ëýõ
õºðºíãº îðóóëàëòûí àðãà õýìæýýã æèëèéí
òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààí ñàíõ¿¿æèëòèéí
á¿õ òºðëèéí ýõ ¿¿ñâýðòýé íü óÿëäóóëàí
áîëîâñðóóëàõ;
14.2.5. ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíèé àãåíòëàã,
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã
õàíãàõ;
14.2.6. õºòºëáºðèéí ¿ð ä¿í, òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí
òàéëàíã ãàðãàí, Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíä
òàíèëöóóëàõ;
14.2.7. ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíèé àãåíòëàã,
òºñâèéí áóñàä áàéãóóëëàãà, Çàñãèéí ãàçðûí
òóñãàé ñàí, ãàäààäûí çýýë, òóñëàìæààð
õýðýãæñýí òºñëèéí òàéëàí á¿õèé õàãàñ
æèëèéí áîëîí æèëèéí ýöñèéí ñàíõ¿¿ãèéí
òàéëàíã íýãòãýí, ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
õ¿ðã¿¿ëýõ;

64
14.2.8. õºðºíãº îðóóëàëòûí àðãà õýìæýýíèé
õýðýãæèëòèéã òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí ÿâöàä
õÿíàæ, ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä óëèðàë
á¿ð òàéëàãíàõ;
14.2.9. õºðºíãº îðóóëàëòûí àðãà õýìæýý õýðýãæèæ
äóóññàíû äàðàà õºðºíãº îðóóëàëòûí ¿ð ä¿íãèéí
òàëààðõ òàéëàíãñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
õ¿ðã¿¿ëýõ;
14.2.10. ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä äîòîîä
àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ.
14.3.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí
òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí ç¿é çîõèñòîé, ¿ð àøèãòàé áàéäàë, ¿ð
ä¿íãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàæ, ººðò õàìààðàõ òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí
áèåëýëòèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
òºâ áàéãóóëëàãà, òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë,
Çàñãèéí ãàçàð, Óëñûí Èõ Õóðëûí ºìíº á¿ðýí õàðèóöíà.
14.4.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü òºñºâ õóâààðèëàõ,
çàðöóóëàõòàé õîëáîãäñîí á¿ðýí ýðõýý òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí
çàõèðàã÷, ýñõ¿ë õàðüÿàëàõòºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èä øèëæ¿¿ëæ
áîëîõ áºãººä èéíõ¿¿ øèëæ¿¿ëñýí íü ò¿¿íèéã õàðèóöëàãààñ
÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
14.5.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ò¿¿íä õàìààðàõ
òºñâèéí àñóóäëûã õàðèóöàí ã¿éöýòãýõ ñàíõ¿¿ãèéí íýãæ, íÿãòëàí
áîäîã÷, àæèëòàíòàé áàéíà.
15 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷, ò¿¿íèé
á¿ðýí ýðõ
15.1.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ººðèéí óäèðäëàãà
äîð òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéã õàðüÿàëàõ ýðõ á¿õèé òºñâèéí
òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷òàé áàéæ áîëíî.
15.2.Ýíý õóóëèéí 39.1-ä çààñàí ãýðýýãýýð òóñãàé çîðèóëàëòûí
øèëæ¿¿ëýã õ¿ëýýí àâñàí òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ íü àéìàã,
íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà áàéíà.

65
15.3.Òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷, ò¿¿íä õàðüÿàëàãäàõ
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéã Çàñãèéí ãàçàð òîãòîîíî.
15.4.Òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ íü ò¿¿íä õàðüÿàëàãäàõ
òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
15.4.1. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí ýíý õóóëèéí
14.2.2, 14.2.3, 14.2.5, 14.2.8–ä çààñàí áîëîí
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéí ýíý õóóëèéí 16.5-ä
çààñàí á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ;
15.4.2. ýíý õóóëèéí 14.2.8-ä çààñàí òàéëàíã íýãòãýí
õàðüÿà òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä
õ¿ðã¿¿ëýõ.
16 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷, ò¿¿íèé á¿ðýí
ýðõ
16.1.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà íü ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààã ¿ð
àøèãòàé óäèðäëàãààð õàíãàæ, àæëûí ¿ð ä¿íã õàðèóöàõ ¿¿ðýã
á¿õèé òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷òàé áàéíà.
16.2.Óëñûí Èõ Õóðàëä àæëàà øóóä õàðèóöàí òàéëàãíàäàã
áàéãóóëëàãûí òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéã õàðüÿàëàõ òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òîãòîîíî.
16.3.Àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä
àæëàà õàðèóöàí òàéëàãíàäàã áàéãóóëëàãûí òºñâèéí øóóä
çàõèðàã÷èéã õàðüÿàëàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òîãòîîíî.
16.4.Äàðààõ àëáàí òóøààëòàí òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ áàéíà:
16.4.1. Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí
äýä äàðãà Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí áîëîí
ò¿¿íèé Òàìãûí ãàçðûí òºñâèéí;
16.4.2. Óëñûí Èõ Õóðëûí Òàìãûí ãàçðûí Åðºíõèé
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Óëñûí Èõ Õóðëûí
òºñâèéí;
16.4.3. Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí òýðã¿¿í
äýä äàðãà Åðºíõèé ñàéäûí òºñâèéí, Øàäàð
ñàéäûí àæëûí àëáàíû, Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã

66
ýðõëýõ ãàçðûí òºñâèéí; /Ýíý çààëòàä 2012 îíû 03
äóãààð ñàðûí 07-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºëò îðñîí/
16.4.4. òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí Òºðèéí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà òóñ áàéãóóëëàãûí
òºñâèéí;
16.4.5. àãåíòëàãèéí äàðãà òóñ àãåíòëàãèéí òºñâèéí;
16.4.6. ¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí àæëûí àëáàíû äàðãà
¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí òºñâèéí;
16.4.7. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºëèéí àæëûí
àëáàíû äàðãà òóñ çºâëºëèéí òºñâèéí;
16.4.8. Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà
Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí òºñâèéí;
16.4.9. Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëèéí íàðèéí áè÷ãèéí
äàðãà Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëèéí àæëûí
àëáàíû òºñâèéí;
16.4.10. Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçðûí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà
òóñ áàéãóóëëàãûí òºñâèéí;
16.4.11. àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ñóì äóíäûí, ä¿¿ðãèéí
áîëîí äàãíàñàí ø¿¿õèéí òàìãûí õýëòñèéí
äàðãà òóõàéí øàòíû ø¿¿õèéí òºñâèéí;
16.4.12. Óëñûí åðºíõèé ïðîêóðîðûí ãàçðûí Òàìãûí
ãàçðûí äàðãà Óëñûí åðºíõèé ïðîêóðîðûí
ãàçðûí òºñâèéí;
16.4.13. àéìàã, íèéñëýëèéí ïðîêóðîðûí ãàçðûí Òàìãûí
õýëòñèéí äàðãà òóõàéí øàòíû ïðîêóðîðûí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà òóõàéí øàòíû èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðëûí òºñâèéí;
16.4.15. àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí
Òàìãûí ãàçðûí äàðãà òóõàéí øàòíû Çàñàã
äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí òºñâèéí;

67
16.4.16. Çàñãèéí ãàçðûí øóãàìààð àâ÷ áàéãàà
õºíãºëºëòòýé çýýë áîëîí áóöàëòã¿é òóñëàìæèéí
õºðºíãººð õýðýãæèæ áàéãàà òºñëèéí íýãæèéí
äàðãà òóõàéí òºñëèéí òºñâèéí;
16.4.17. Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí çàõèðàã÷ òóõàéí
ñàíãèéí òºñâèéí;
16.4.18. òºñâèéí áóñàä áàéãóóëëàãûí äàðãà (çàõèðàë,
ýðõëýã÷) òóõàéí áàéãóóëëàãûí òºñâèéí.
16.5.Òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íü òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí
ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
16.5.1. òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ºäºð òóòìûí ¿éë
àæèëëàãààã óäèðäàõ;
16.5.2. áàòëàãäñàí òºñºâ, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
òàëààð òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷òàé
áàéãóóëñàí ãýðýýíèé õ¿ðýýíä òºñâèéí õºðºíãèéã
óäèðäàõ, çàðöóóëàëòàä íü õÿíàëò òàâèõ;
16.5.3. áàòëàãäñàí öàëèíãèéí ñàí, îðîí òîîíû õÿçãààðò
áàãòààí òºñâèéí áàéãóóëëàãûí îðîí òîî,
àæèëëàã÷äûí öàëèí õºëñèéã òîãòîîõ;
16.5.4. òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã
äýýøë¿¿ëýõ;
16.5.5. áàòëàãäñàí òºñâèéã çîðèóëàëòûí äàãóó
çàðöóóëàõ;
16.5.6. äîòîîä àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ;
16.5.7. áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òºñâèéí
ã¿éöýòãýëèéí ìýäýý,òàéëàí, ¿ð ä¿íãèéí
ãýðýýíèé áèåëýëòèéã ¿íýí çºâ ãàðãàõ, òîãòîîñîí
õóãàöààíä òàéëàãíàõ;
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ øààðäñàí
ìýäýýëëèéã õóãàöààíä íü ãàðãàæ ºãºõ.

68
17 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí áàéãóóëëàãà
17.1.Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, õàíäèâëàã÷ îðíîîñ Çàñãèéí
ãàçðûí øóãàìààð Ìîíãîë Óëñàä îëãîæ áàéãàà çýýë, òóñëàìæààð
õýðýãæ¿¿ëýõ òºñëèéí íýãæ íü òºñâèéí áàéãóóëëàãà áàéíà.
17.2.Õóóëèéí ýòãýýäèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëüä
çààñíû äàãóó òºñâèéí áàéãóóëëàãûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà á¿ðòãýíý.
17.3.Òºñâèéí çàõèðàã÷èéí íýã óäààãèéí øèíæ ÷àíàðòàé,
áàéíãûí áóñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ íýãæ
íü ò¿¿íèéã øóóä õàðüÿàëàõ òºñâèéí çàõèðàã÷èä õàðüÿàëàãäàæ,
òºñâèéí õàðèëöààíä îðîëöîíî.
18 äóãààð ç¿éë. Òóñãàé ñàí
18.1.Òºðèéí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã
òóñãàé ñàíãààð äàìæóóëàí ã¿éöýòãýæ áîëíî.
18.2.Òóñãàé ñàí íü Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàí, îðîí íóòãèéí
òóñãàé ñàí ãýñýí òºðºëòýé áàéíà.
18.3.Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíã áàéãóóëàõ, ò¿¿íèé ¿éë
àæèëëàãààíû çàð÷èì, õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýã, óã ñàíãèéí îðëîãî,
ò¿¿íèé çàðöóóëàëòûí òàëààðõ õàðèëöààã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
18.4.Îðîí íóòãèéí òóñãàé ñàíã áàéãóóëàõ, ò¿¿íèé ¿éë
àæèëëàãààíû çàð÷èì, õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýã, óã ñàíãèéí
îðëîãî, ò¿¿íèé çàðöóóëàëòûí òàëààðõ õàðèëöààã ýíý õóóëèàð
çîõèöóóëíà.
18.5.Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàí íü óëñûí òºñâèéí, îðîí
íóòãèéí òóñãàé ñàí íü îðîí íóòãèéí òºñâèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã
áàéíà.
18.6.Ýíý õóóëèéí 4.1.50-ä çààñàí ýðãýëòèéí ñàíãèéí
¿ëäýãäëèéã òºñºâò òàòàí òºâëºð¿¿ëýõ àñóóäëûã òóõàéí æèëèéí
òºñâèéí òóõàé õóóëèàð øèéäâýðëýíý.
18.7.Ýðãýëòèéí ñàí áàéãóóëàõ, ýðãýëòèéí ñàíãèéí îðëîãî,
çîðèóëàëò, çàðöóóëàëò, òàéëàãíàëòòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã
Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëèàð çîõèöóóëíà.

69
19 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñâèéí åðºíõèé íÿãòëàí áîäîã÷èéã
òîìèëîõ, ÷ºëººëºõ
19.1.Á¿õ øàòíû òºñºâ íü òóõàéí øàòíû òºñâèéí åðºíõèé
íÿãòëàí áîäîã÷òîé áàéíà.
19.2.Ýíý õóóëèéí 14.1.3, 14.1.7, 14.1.8, 14.1.11, 14.1.12,
14.1.16-ä çààñàí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü òºñâèéí åðºíõèé
íÿãòëàí áîäîã÷òîé áàéíà.
19.3.Ýíý õóóëèéí 19.1, 19.2-ò çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä
òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí
çàõèðàã÷, øóóä çàõèðàã÷ íü òºñâèéí àõëàõ íÿãòëàí áîäîã÷, íÿãòëàí
áîäîã÷òîé áàéíà.
19.4.Ýíý õóóëèéí 14.1.3, 14.1.7, 14.1.8, 14.1.11, 14.1.12-ò
çààñàí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òóõàéí òºñâèéí åðºíõèé
íÿãòëàí áîäîã÷èéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàòàé
çºâøèëöºí òîìèëæ, ÷ºëººëíº.
19.5.Ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ººðèéí
òºñâèéí åðºíõèé íÿãòëàí áîäîã÷èéã àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷òàé, àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷ íü ººðèéí òºñâèéí åðºíõèé íÿãòëàí áîäîã÷èéã ñàíõ¿¿,
òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí
òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàòàé çºâøèëöºí òîìèëæ, ÷ºëººëíº.
19.6.Òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéí øóóä
çàõèðàã÷ íü òºñâèéí àõëàõ íÿãòëàí áîäîã÷èéã äàðààõ áàéäëààð
çºâøèëöºí òîìèëæ, ÷ºëººëíº:
19.6.1. óëñûíòºñºâ,Íèéãìèéíäààòãàëûíñàíãèéíòºñºâ,
Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñºâò õàðüÿàëàãäàõ
òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéí
øóóä çàõèðàã÷ íü ººðèéí òºñâèéí íÿãòëàí
áîäîã÷èéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí Òºðèéí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàòàé;
19.6.2. ýíý õóóëèéí 39 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí ãýðýýãýýð
îðîí íóòàãò øèëæ¿¿ëñýí òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí

70
çàõèðàã÷èä õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí
áàéãóóëëàãûí àõëàõ íÿãòëàí áîäîã÷èéã
àéìàã, íèéñëýëèéí òºðèéí ñàíãèéí õýëòñèéí
äàðãàòàé;
19.6.3. àéìàã, íèéñëýëèéí òºñºâò õàðüÿàëàãäàõ
áàéãóóëëàãûí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ áîëîí
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íü ººðèéí òºñâèéí
íÿãòëàí áîäîã÷èéã, ñóìûí òºñºâò õàðüÿàëàãäàõ
áàéãóóëëàãûí òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íü ººðèéí
òºñâèéí íÿãòëàí áîäîã÷èéã àéìàã, íèéñëýëèéí
òºðèéí ñàíãèéí õýëòñèéí äàðãàòàé òóñ òóñ;
19.6.4. ä¿¿ðãèéí òºñºâò õàðüÿàëàãäàõ áàéãóóëëàãûí
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íü ººðèéí òºñâèéí
íÿãòëàí áîäîã÷èéã ä¿¿ðãèéí òºðèéí ñàíãèéí
õýëòñèéí äàðãàòàé.
19.7.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà, òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí
ºì÷èéí îðîëöîîòîé àæ àõóéí íýãæèéí åðºíõèé íÿãòëàí áîäîã÷èä
òàâèãäàõ øààðäëàãà, øàëãóóð æóðìûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òîãòîîíî.
20 äóãààð ç¿éë. Ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí íýãäñýí
òîãòîëöîî
20.1.Á¿õ øàòíû òºñºâ áîëîâñðóóëàõ, òºñâèéí ã¿éöýòãýë,
íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë, òàéëàãíàëòûã òºñâèéí ìýäýýëëèéí
íýãäñýí ñ¿ëæýýãýýð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëíý.
20.2.Ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí íýãäñýí òîãòîëöîîí äàõü
ìýäýýëýë íü õîëáîãäîõ øèéäâýð, ýðõ ç¿éí àêò, íÿãòëàí áîäîõ
á¿ðòãýëèéí áàðèìòààð áàòàëãààæñàí áàéíà.
20.3.Õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí òºñâèéí
ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîíä ¿íýí çºâ ìýäýýëëèéã öàã õóãàöààíä
íü îðóóëàõ, ìýäýýëëèéí ¿íäñýí áàðèìòûã á¿ðä¿¿ëýõ, á¿ðòãýõ,
õàäãàëàõ, õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé.

71
ÄªÐªÂÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ Á¯ÒÝÖ
21 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñâèéí øàòëàë
21.1.Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí òºñºâ íü óëñûí òºñºâ, îðîí
íóòãèéí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë
ñàíãèéí òºñâººñ á¿ðäýíý.
21.2.Îðîí íóòãèéí òºñºâ íü àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí
òºñâººñ á¿ðäýíý.
21.3.Àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí äýýä øàòíû òºñºâ íü
óëñûí òºñºâ, ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñâèéí äýýä øàòíû òºñºâ íü àéìàã,
íèéñëýëèéí òºñºâ áàéíà.
21.4.Òºñâèéí øàòëàë á¿ðä íîãäîõ îðëîãî, òóõàéí øàòíû
òºñâººð õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðãèéã õóóëèàð òîãòîîíî.
22 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí àíãèëàë
22.1.Òºñâèéã òîãòîîñîí àíãèëëûí äàãóó òºëºâëºæ,
ã¿éöýòãýëèéã õýðýãæ¿¿ëæ, á¿ðòãýí, òàéëàãíàíà.
22.2.Òºñâèéã äîð äóðäñàíû äàãóó àíãèëíà:
22.2.1. òºñâèéí øàòëàëààð;
22.2.2. òºñâèéí çàõèðàã÷ààð;
22.2.3. ýäèéí çàñãèéí àíãèëëààð;
22.2.4. õºòºëáºðººð;
22.2.5. àðãà õýìæýýãýýð;
22.2.6. ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýðýýð.
22.3.Ýíý õóóëèéí 22.2-ò çààñàí àíãèëàë íü òºñâèéí àíõäàã÷
àíãèëàë áàéíà.
22.4.Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéí áóñàä
àíãèëàë áîëîí òºñâèéí àíãèëëûí äóãààðëàëò (êîä)-ûí ò¿âøèíã
òîãòîîæ áîëíî.
22.5.Òºñâèéí àíãèëëûí ç¿éëä ñàíààòàéãààð áóðóó ìýäýýëýë

72
îðóóëæ òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí õýìæýýã ººð÷ëºõèéã õîðèãëîíî.
22.6.Òºñâèéã òºëºâëºõ, áàòëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, òàéëàãíàõ ¿å
øàò á¿ðä òºñâèéí àíãèëëûã äàðààõ áàéäëààð õýðýãëýíý:
22.6.1.äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí øàëãóóð
¿ç¿¿ëýëòèéã òºñâèéí øàòëàë á¿ðýýð òîãòîîõ;
22.6.2.òºñâèéí çàðëàãûí äýýä õÿçãààðûã òºñâèéí øàòëàë,
òýäãýýðò õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðýýð,
çàðëàãûí òîìñãîñîí àíãèëëààð òîãòîîõ;
22.6.3.òºñâèéí òºëºâëºëò, á¿ðòãýë, òàéëàãíàëòûã òºñâèéí
àíãèëëûí òºðºë òóñ á¿ðýýð, òýäãýýðèéí äýëãýðýíã¿é àíãèëëûí
äàãóó áýëòãýõ;
22.6.4.òºñºâ áàòëàõ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà íü òºñâèéã
øàòëàë á¿ðýýð, ò¿¿íä õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷, òýäãýýðèéí õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, õ¿ðýõ ¿ð ä¿í, õºðºíãº
îðóóëàëòûí òºñºë, àðãà õýìæýý, òóñãàé ñàí, îðëîãî, ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
ýõ ¿¿ñâýð á¿ðýýð íü áàòëàõ; /Ýíý çààëòàä 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû
ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºëò îðóóëñàí/
22.6.5.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ººðèéí áàòëàãäñàí
òºñâèéã òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ á¿ðýýð, òºñâèéí
òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä õàðüÿàëàãäàõã¿é òºñâèéã òºñâèéí øóóä
çàõèðàã÷ á¿ðýýð, ýíý õóóëèéí 22.2.3-22.2.6-ä çààñàí àíãèëëààð,
õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí õàìò áàòëàõ;
22.6.6.òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ íü ººðèéí áàòëàãäñàí
òºñâèéã òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ á¿ðýýð, ýíý õóóëèéí 22.2.3-22.2.6-
ä çààñàí àíãèëëààð, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí õàìò áàòëàõ;
22.6.7.òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íü áàòëàãäñàí òºñâèéã ýíý
õóóëèéí 22.2.3-22.2.6-ä çààñàí àíãèëëààð á¿ðòãýæ, òàéëàãíàõ;
22.6.8.òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí ÿâöûí õÿíàëòûã ýíý õóóëèéí
22.2-ò çààñàí àíãèëëààð õèéõ áºãººä ýäèéí çàñãèéí äýëãýðýíã¿é
àíãèëëûí äîòîð òîìñãîñîí àíãèëëààð õÿíàëòûí ò¿âøèíã òîãòîîæ
áîëíî.
22.7.Ýíý õóóëèéí 22.2-ò çààñàí òºñâèéí àíãèëëûí òºðºë

73
á¿ðýýð äýëãýðýíã¿é àíãèëàë òîãòîîõ, ò¿¿íèéã òºñâèéí òºëºâëºëò,
òàéëàãíàëò, ã¿éöýòãýëä àøèãëàõ æóðìûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òîãòîîíî.
22.8.Òºñâèéí àíãèëëûã Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí
ñòàòèñòèêèéí îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëýí õºðâ¿¿ëýõ
àðãà÷ëàëûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
òºâ áàéãóóëëàãà òîãòîîíî.
22.9.Ýíý õóóëèéí 22.6.8-ä çààñàí àíãèëëààð òîãòîîñîí
òºñâèéã ç¿éë õîîðîíä øèëæ¿¿ëýí çàðöóóëàõ ýðõèéã òºñâèéí
çàõèðàã÷èéí àíãèëàë á¿ðýýð òîãòîîõ, òîìñãîñîí õÿíàëòûí ò¿âøèíã
òîãòîîõ íèéòëýã æóðìûã Çàñãèéí ãàçàð òîãòîîí ìºðä¿¿ëíý.
23 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí îðëîãî
23.1.Òºñâèéí îðëîãî íü òàòâàðûí îðëîãî, òàòâàðûí áóñ
îðëîãîîñ á¿ðäýíý.
23.2.Òàòâàðûí îðëîãî íü Òàòâàðûí åðºíõèé õóóëèàð15
òîãòîîñîí àëáàí òàòâàð, òºëáºð, õóðààìæààñ á¿ðäýíý.
23.3.Òàòâàðûí áóñ îðëîãî íü òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí
ºì÷èò, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí
ýòãýýäèéí òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èä íîãäîõ õóâüöààíû
íîãäîë àøèã, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí ýä õºðºíãèéã
àøèãëàñíû òºëáºð, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéã
õóâü÷èëñàí, õóäàëäñàí, ò¿ðýýñëýñíèé îðëîãî, òîðãóóëèéí îðëîãî,
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí òóñëàõ ¿éë àæèëëàãààíû îðëîãî, ãàäààä
óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ àâñàí çýýë,òóñëàìæ áîëîí õóóëü
òîãòîîìæèéí äàãóó òºñºâò òºâëºð¿¿ëýõ áóñàä îðëîãîîñ á¿ðäýíý.
23.4.Óëñûí òºñâèéí òàòâàðûí îðëîãî äàðààõ îðëîãîîñ
á¿ðäýíý:
23.4.1. àæ àõóéí íýãæèéí îðëîãûí àëáàí òàòâàð;
23.4.2. íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàð;
23.4.3. îíöãîé àëáàí òàòâàð;
23.4.4. ãààëèéí àëáàí òàòâàð;
15 Òàòâàðûí åðºíõèé õóóëü “Òºðèéí ìýäýýëýë”ýìõòãýëèéí 2008 îíû 22 äóãààðò

74
23.4.5. àâòîáåíçèí, äèçåëèéí ò¿ëøíèé àëáàí òàòâàð;
23.4.6. àøèãò ìàëòìàëûí íººö àøèãëàñíû òºëáºð;
23.4.7. àøèãòìàëòìàëûíõàéãóóëûíáîëîíàøèãëàëòûí
òóñãàé çºâøººðëèéí òºëáºð;
23.4.8. àãààðûí áîõèðäëûí òºëáºð;
23.4.9. Óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæèéí òóõàé õóóëèéí16
11.2-ò çààñàí óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæ.
23.4.10. óñ áîõèðäóóëñíû òºëáºð.
23.5.Óëñûí òºñâèéí òàòâàðûí áóñ îðëîãî äàðààõ îðëîãîîñ
á¿ðäýíý:
23.5.1. òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé
õóóëèéí ýòãýýäèéí Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òóõàé
õóóëèéí 3.2.1-ä çààñíààñ áóñàä òºðèéí ºì÷èä
íîãäîõ õóâüöààíû íîãäîë àøèã;
23.5.2. òºðèéí ºì÷èéí ýä õºðºíãèéã àøèãëàñíû òºëáºð
áîëîí áîðëóóëñíû îðëîãî;
23.5.3. õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó óëñûí òºñºâò
òºâëºð¿¿ëýõ áóñàä îðëîãî.
23.6.Àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí òàòâàðûí îðëîãî äàðààõ
îðëîãîîñ á¿ðäýíý:
23.6.1. íèéñëýë õîòûí àëáàí òàòâàð;
23.6.2. ãàçðûí òºëáºð;
23.6.3. ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàð;
23.6.4. àâòîòýýâðèéí áîëîí ººðºº ÿâàã÷ õýðýãñëèéí
àëáàí òàòâàð.
23.6.5. ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð
àøèãëàñàí óñíû òºëáºð;
23.6.6. Õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí òóõàé17
16 Óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí
2010 îíû 1 ä¿ãýýðò íèéòýãäñýí.
17 Õóâüõ¿íèéîðëîãûíàëáàíòàòâàðûíòóõàéõóóëü-“Òºðèéíìýäýýëýë”ýìõòãýëèéí

75
õóóëèéí 8.1.1-ä çààñàí îðëîãîä íîãäîõ àëáàí
òàòâàð
23.6.7. ºâ çàëãàìæëàë, áýëýãëýëèéí àëáàí òàòâàð;
23.6.8. ýíý õóóëèéí 23.4.9-ä çààñíààñ áóñàä óëñûí
òýìäýãòèéí õóðààìæ.
23.7.Àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí òàòâàðûí áóñ îðëîãî äàðààõ
23.7.1. îðîí íóòãèéí ºì÷èò áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí
îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäèéí îðîí íóòãèéí
ºì÷èä íîãäîõ õóâüöààíû íîãäîë àøèã;
23.7.2. îðîí íóòãèéí ºì÷èéí ýä õºðºíãèéã àøèãëàñíû
òºëáºð áîëîí áîðëóóëñíû îðëîãî, õ¿¿,
òîðãóóëèéí îðëîãî;
23.7.3. õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó àéìàã, íèéñëýëèéí
òºñºâò òºâëºð¿¿ëýõ áóñàä îðëîãî.
23.8.Ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñâèéí òàòâàðûí îðëîãî äàðààõ
23.8.1. Õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí òóõàé
õóóëèéí 8.1.1-ä çààñàí îðëîãîä íîãäîõ àëáàí
òàòâàðààñ áóñàä õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí
òàòâàð;
23.8.2. áóóíû àëáàí òàòâàð;
23.8.3. ýíý õóóëèéí 23.4.9-ä çààñíààñ áóñàä óëñûí
òýìäýãòèéí õóðààìæ;
23.8.4. àãíóóðûí íººö àøèãëàñíû òºëáºð, àí àìüòàí
àãíàõ, áàðèõ çºâøººðëèéí õóðààìæ;
23.8.5. àøèãò ìàëòìàëààñ áóñàä áàéãàëèéí áàÿëàã
àøèãëàõàä îëãîõ ýðõèéí çºâøººðëèéí
õóðààìæ;
23.8.6. áàéãàëèéí óðãàìàë àøèãëàñíû òºëáºð;

76
23.8.7. îéãîîñ õýðýãëýýíèé ìîä, ò¿ëýý áýëòãýæ
àøèãëàñíû òºëáºð;
23.8.8. ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò ìàëòìàë àøèãëàñíû
òºëáºð;
23.8.9. õ¿í àìûí óíä, àõóéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð
óñ, ðàøààí àøèãëàñíû òºëáºð;
23.8.10. îðëîãûã íü òóõàé á¿ð òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é
àæèë, ¿éë÷èëãýý õóâèàðàà ýðõëýã÷ õóâü õ¿íèé
îðëîãûí àëáàí òàòâàð;
23.8.11. íîõîéíû àëáàí òàòâàð.
23.8.12. õîã õàÿãäëûí ¿éë÷èëãýýíèé õóðààìæ
23.9.Ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñâèéí òàòâàðûí áóñ îðëîãî äàðààõ
23.9.1. îðîí íóòãèéí ºì÷èò áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí
îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäèéí îðîí íóòãèéí
ºì÷èä íîãäîõ õóâüöààíû íîãäîë àøèã;
23.9.2. îðîí íóòãèéí ºì÷èéí ýä õºðºíãèéã àøèãëàñíû
òºëáºð áîëîí áîðëóóëñíû îðëîãî, õ¿¿,
òîðãóóëèéí îðëîãî;
23.9.3. õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñºâò
îðîõ áóñàä îðëîãî.
23.10.Ýíý õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëä çààñàí òóñëàìæèéí
îðëîãî íü òºñâèéí îðëîãûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéíà.
23.11.Ãàçàð, áàéãàëèéí áàÿëãèéí íººöèéã õóóëüä çààñàí
õýëáýðýýð ýçýìøèõ, àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõòàé õîëáîãäîí
áèé áîëîõ îðëîãî íü òºñâèéí îðëîãî áàéíà.
24 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñâèéí çàðëàãà
24.1.Òºñâèéí çàðëàãà íü óðñãàë çàðäàë, õºðºíãèéí çàðäëààñ
á¿ðäýíý.
24.2.Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò àæ àõóéí íýãæèéí

77
ººðºº ñàíõ¿¿æ¿¿ëñíýýñ áóñàä õýëáýðýýð òºðèéí áîëîí îðîí
íóòãèéí ºì÷ áèé áîëãîõ, õóäàëäàí àâàõ, õóóëèéí ýòãýýä ¿¿ñãýí
áàéãóóëàõ çàðäàë, õóâü îðîëöîî, ä¿ðìèéí ñàíä îðóóëñàí õºðºíãº,
ò¿¿íòýé õîëáîãäñîí á¿õ òºðëèéí ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýë íü òóõàéí
øàòíû òºñâèéí çàðëàãà áàéíà.
24.3.Òàòâàðûí çàðëàãûã íýð òºðºë, ñàëáàð á¿ðýýð íü
òºëºâëºæ, òºñâèéí ã¿éöýòãýëä òóñãàí äýëãýðýíã¿é òàéëàãíàíà.
24.4.Òºñâèéí õºðºíãººð áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýã õóäàëäàí
àâàõ àæèëëàãàà õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó çîõèîí áàéãóóëàãäààã¿é
áîë òºñâººñ ñàíõ¿¿æèëò ãàðãàõûã õîðèãëîíî.
24.5.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí áîëîí ò¿¿íèé ýðõëýõ
àñóóäëûí õ¿ðýýíèé àãåíòëàã, õàðüÿà áàéãóóëëàãûí õýðýãæ¿¿ëýõ
àðãà õýìæýý, àæèë, ¿éë÷èëãýýã òóõàéí òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èéí õýðýãæ¿¿ëýõ àëü íýã õºòºëáºðò õàìðóóëñàí áàéíà.
25 äóãààð ç¿éë. Òóñëàìæèéí îðëîãî, ò¿¿ãýýð ñàíõ¿¿æèõ
çàðëàãà
25.1.Òóñëàìæèéí îðëîãî íü äîð äóðäñàí õýëáýðòýé áàéíà:
25.1.1. îëîí óëñûí ãýðýýíèé äàãóó àâàõ õºãæëèéí
òóñëàìæ;
25.1.2. òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò áóñ ýòãýýäýýñ
àâàõ òóñëàìæ, õàíäèâ.
25.2.Çºâõºí äîð äóðäñàí íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã
òºñâèéí áàéãóóëëàãà ýíý õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó õàíäèâ,
òóñëàìæ àâ÷ áîëíî:
25.2.1. ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý;
25.2.2. á¿õ øàòíû áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý;
25.2.3. ñî¸ëûí ¿éë÷èëãýý.
25.3.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí àâàõ òóñëàìæ,
õàíäèâûí õýìæýý òóõàéí òºñºâò áàéãóóëëàãûí áàòëàãäñàí
òºñâèéí 50 õóâèàñ õýòðýõã¿é áàéíà.

78
25.4.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷ààðàà äàìæóóëàí äàðààõ òîõèîëäîëä òºðèéí áîëîí
îðîí íóòãèéí ºì÷èò áóñ õóóëèéí ýòãýýäýýñ ìºíãºí õºðºíãº, õºäëºõ
ýä õºðºíãèéí õýëáýðýýð òóñëàìæ, õàíäèâ àâ÷ áîëíî:
25.4.1. ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýð äóòàãäñàí õºòºëáºð,
àðãà õýìæýýã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ;
25.4.2. áàéãóóëëàãûí õ¿íèé íººöèéí ÷àäàâõèéã
áýõæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ñóðãàëòûí õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõ.
25.5.Äàðààõ òîõèîëäëûã àøèã ñîíèðõëûí çºð÷èëòýé ãýæ
¿çýí òºñâèéí áàéãóóëëàãà õàíäèâ, òóñëàìæ àâàõûã õîðèãëîíî:
25.5.1. õàíäèâ, òóñëàìæ ºãñºí ýòãýýä íü òºñâèéí
áàéãóóëëàãûí õýðýãöýýíä ººðèéí áàðààã
õóäàëäàõ, àæèë ã¿éöýòãýõ, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã
áàéõ;
25.5.2. áàéãóóëëàãûí àæèëòíû ýíý õóóëèéí 25.4.2-ò
çààñíààñ áóñàä íèéãìèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ
çîðèëãîòîé áàéõ.
25.6.Òóñëàìæèéí îðëîãîîñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä òºñâººñ
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýíä òàâèãäàõ øààðäëàãûã íýãýí àäèë
áàðèìòàëíà.
25.7.Òóñëàìæ, õàíäèâûí îðëîãûã õîëáîãäîõ æóðìûí äàãóó
á¿ðòãýæ, ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàíà.
25.8.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òóñëàìæ, õàíäèâ àâñàí
òóõàé áàðèìòûí õóâèéã òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, ýñõ¿ë àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí
òºðèéí ñàíä íýã ñàðûí äîòîð õ¿ðã¿¿ëíý.
25.9.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí
ºì÷èò áóñ õóóëèéí ýòãýýä òàòâàð íîãäóóëñíû äàðààõ àøãààñ
õàíäèâ, òóñëàìæ ºãíº.
25.10.Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò õóóëèéí ýòãýýä
õàíäèâ, òóñëàìæ ºãºõèéã õîðèãëîíî.

79
25.11.Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíèé äàãóó õºãæëèéí
òóñëàìæ àâàõ, çàðöóóëàõ, óäèðäàõ, á¿ðòãýõ, òàéëàãíàõòàé
õîëáîãäñîí õàðèëöààã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
25.12.Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é
áîë òóñëàìæèéí îðëîãûã òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñàíä
áàéðøóóëíà.
26 äóãààð ç¿éë. Ñàíõ¿¿ãèéí á¿ðòãýë, ñòàíäàðò
26.1.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà íü íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí îëîí
óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé ñòàíäàðòûí äàãóó á¿ðýí àêêðóýë ñóóðüòàé
íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë õºòºëíº.
26.2.Òºñâèéí á¿ðòãýëèéã òîõèðóóëñàí àêêðóýë ñóóðèàð
á¿ðòãýæ, òàéëàãíàíà.
26.3.Óëñûí ñàëáàð, òºñâèéí á¿ðòãýëä àøèãëàõ íÿãòëàí
áîäîõ á¿ðòãýëèéí ¿íäýñíèé ñòàíäàðòûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áîëîâñðóóëæ,
ìºðä¿¿ëíý.
ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÒªÑªË ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ, ªÐÃªÍ ÌÝÄ¯¯ËÝÕ,
ÁÀÒËÀÕ
27 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõàä òàâèãäàõ
øààðäëàãà
27.1.Òºñâèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõàä Òºñâèéí òîãòâîðòîé
áàéäëûí òóõàé õóóëüä çààñàí øààðäëàãààñ ãàäíà äàðààõ
øààðäëàãà òàâèãäàíà:
27.1.1. òºñâèéí çàð÷ìûã ìºðäëºã áîëãîõ;
27.1.2. ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâ áàéäàë, ä¿í
øèíæèëãýý, òîîöîîíä ¿íäýñëýñýí áàéõ;
27.1.3. òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õ¿ðòýýìæèéã
íýìýãä¿¿ëæ, òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí ¿ð àøãèéã
äýýøë¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áàéõ;
27.1.4. æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðò ¿íäýñëýñýí áàéõ;
27.1.5. òºñâèéí òºñëèéã õºòºëáºð, òºñâèéí åðºíõèéëºí

80
çàõèðàã÷ á¿ðýýð òîäîðõîéëñîí áàéõ;
27.1.6. òºñâººñ ñàíõ¿¿æèõ á¿õ áàéãóóëëàãûí òºñâèéã
àëü íýã òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí
òºñâèéí òºñºëä õàìðóóëñàí áàéõ;
27.1.7. îðëîãî, çàðëàãûã äîòîîä ã¿éëãýýíýýñ áóñàä
íèéò ã¿éëãýýíèé ä¿íãýýð òºëºâëºæ, á¿ðòãýæ,
òàéëàãíàõ.
27.2.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ æèëèéí
òºñâèéí õÿçãààð íü äàðààõ øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà:
27.2.1. òºñâèéí õÿçãààðûã óðñãàë áîëîí õºðºíãèéí
çàðäëààð òîãòîîñîí áàéõ;
27.2.2. õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðò òóñãàãäàõ øèíý
áîëîí ¿ðãýëæëýí õýðýãæèõ òºñºë, àðãà õýìæýýã
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýðýýð àíãèëàí òóñãàõ.
27.3.Óëñûí òºñºâò õàìààðàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èéí òºñâèéí òºñºë áýëòãýõ íàðèéâ÷èëñàí çààâðûã
òóñãàñàí òºñâèéí óäèðäàìæèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëíý.
27.4.Òºñâèéí óäèðäàìæèä äàðààõ ç¿éëèéã òóñãàíà:
òîîöîî áîëîí ãàðãàñàí øèéäâýðèéí òàéëáàð;
27.4.2. Çàñãèéí ãàçðûí áàòàëñàí æèëèéí òºñâèéí
õÿçãààð;
27.4.3. óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí
÷èãëýë áîëîí Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû
òºëºâëºãººíèé òàëààðõ áîäëîãûí óäèðäàìæ;
27.4.4. õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºë áîëîâñðóóëàõàä
òàâèãäàõ åðºíõèé áîëîí òóñãàé øààðäëàãà;
27.4.5. òºñâèéí òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí õ¿ñýëò ãàðãàõ
åðºíõèé íºõöºë;
27.4.6. òºñâèéí òºñºë áýëòãýõ òóñãàé ìàÿãò, ò¿¿íèé

81
çààâàð;
27.4.7. òºñâèéí òºñºë õ¿ðã¿¿ëýõ õóãàöàà.
27.5.Îðîí íóòãèéí òºñâèéí òºñºë áýëòãýõ íàðèéâ÷èëñàí
çààâðûã òºñâèéí óäèðäàìæèä òóñãàí, àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã
äàðãàä õ¿ðã¿¿ëíý.
28 äóãààð ç¿éë. Óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðèéí
òºëºâëºëò
28.1.Óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðò ýäèéí çàñãèéí
ºñºëòèéã óðò õóãàöààíä õàíãàõàä ÷èãëýãäñýí, íýãýýñ äýýø æèëèéí
õóãàöààíä õýðýãæèõ 30.0 òýðáóì òºãðºãººñ äýýø ºðòºã á¿õèé
äýä á¿òýö, õºãæëèéí õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºë, àðãà õýìæýýã
õàìðóóëíà.
28.2.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ óëñûí õºðºíãº
îðóóëàëòûí õºòºëáºðò òóñãóóëàõ òºñºë, àðãà õýìæýýíèé ñàíàëàà
õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëíý. /Ýíý õýñýãò 2012 îíû 08
äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðóóëñàí/
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí óëñûí
õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðò òóñãàõ òºñºë, àðãà õýìæýýíèé
òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë, õýðýãæ¿¿ëýõ äàðààëëûã äàðààõ ç¿éëèéã
õàðãàëçàí òîãòîîíî: /Ýíý õýñýãò 2012 îíû 08 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí
õóóëèàð íýìýëò îðóóëñàí/
28.3.1. óëñûí õºãæëèéí óðò áîëîí äóíä õóãàöààíû
áîäëîãî;
28.3.2. ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã, õºðºíãº îðóóëàëòûí
ºãººæ;
28.3.3. íèéãìèéí à÷ õîëáîãäîë;
28.3.4. Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð,
òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë;
28.3.5. òºðººñ îëîí íèéòýä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé

82
ñòàíäàðò;
28.3.6. ñàëáàðûí õºãæëèéí áîäëîãî;
28.3.7. á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí áîäëîãî;
28.3.8. îðîí íóòãèéí õºãæëèéí õýðýãöýý;
28.3.9. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë;
28.3.10. áîëçîøã¿é ºð òºëáºð áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí áóñàä
ýðñäýëèéí ¿íýëãýý.
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà ýíý õóóëèéí 28.3.1-28.3.8-ä
çààñíûã õàðãàëçàí óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðò òóñãàãäàõ
30.0 òýðáóì òºãðºãººñ äýýø õýìæýýíèé òºñºë, àðãà õýìæýýíä
òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýëèéí óðüä÷èëñàí ñóäàëãààã õèéíý.
/Ýíý õýñýãò 2012 îíû 08 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðóóëñàí/
òºâ áàéãóóëëàãà óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðò òóñãàãäàõ
òºñëèéã ýíý õóóëèéí 28.3.9, 28.3.10-ò çààñàí øààðäëàãûã õàíãàæ
áàéãàà ýñýõèéã õÿíàí áàòàëãààæóóëíà.
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà ýíý õóóëèéí 28.3.2, 28.3.3-ò
çààñàí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã, íèéãìèéí à÷ õîëáîãäëûã õàðãàëçàí
¿çýõýä ¿ð ä¿íòýé áîëîõ íü óðüä÷èëñàí ñóäàëãààãààð òîãòîîãäñîí
íºõöºëä çóðàã òºñºâ, òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýëèéí òîîöîî
õèéíý. /Ýíý õýñýãò 2012 îíû 08 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò
îðóóëñàí/
28.7.Ýíý õóóëèéí 28.4, 28.6-ä çààñàí ñóäàëãàà, òîîöîî íü
äàðààõ òºñºë, àðãà õýìæýýíä õàìààðàõã¿é:
28.7.1. ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, óëñûí áàòëàí
õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí òºñºë,
àðãà õýìæýý;
28.7.2. áàéãàëèéí ãàìøãèéí ¿ð äàãàâðûã àðèëãàõ,
íºõºí ñýðãýýõ òºñºë, àðãà õýìæýý.
28.8.Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí òºðèéí áîäëîãûí áàðèìò

83
áè÷ãèéí õ¿ðýýíä Çàñãèéí ãàçàð óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí
õºòºëáºðèéã äºðâºí æèëä íýã óäàà áàòàëæ, æèë á¿ð òîäîòãîíî.
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà æèë á¿ðèéí 5 äóãààð
ñàðûí 15-íû äîòîð òóõàéí æèëä õèéãäýõ õºðºíãº îðóóëàëòûí
õºòºëáºðèéí òîäîòãîëûí òºñëèéã Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëíý. /Ýíý
õýñýãò 2012 îíû 08 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðóóëñàí/
28.10.Óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðò òºñºâ, çýýë,
òóñëàìæ áîëîí êîíöåññûí ãýðýý, Õºãæëèéí áàíêíû ñàíõ¿¿æèëòýýð
õýðýãæèõ òºñºë, àðãà õýìæýý õàìààðíà.
28.11.Õºðºíãº îðóóëàëòûí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã, íèéãìèéí
à÷ õîëáîãäëûã õàðãàëçàí ¿ð ä¿íã òîîöîõ àðãà÷ëàëûã ñàíõ¿¿,
òºñâèéí áîëîí õºãæëèéí áîëîãî, òºëºâëºëòèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿ä õàìòðàí áàòàëíà. /Ýíý õýñýãò 2012 îíû 08
äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºëò îðóóëñàí/
29 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºâëºëò
29.1.Óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä
øèíýýð áîëîí ¿ðãýëæëýí õýðýãæèõ õºðºíãº îðóóëàëòûí
òºñºë,àðãà õýìæýýíèé ñàíàëûã õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, ò¿¿í÷ëýí
ýíý õóóëèéí 28.1-ä çààñíààñ áóñàä, íèéò òºñºâò ºðòºã íü 30.0
òýðáóì òºãðºãººñ áàãà ºðòºãòýé õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñëèéí
ñàíàëûã òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òºñâèéí óäèðäàìæèä
çààñíû äàãóó òóñ òóñ áýëòãýæ ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä ýíý õóóëèéí 8.4.3-ò çààñàí
õóãàöààíä èð¿¿ëíý. /Ýíý õýñýãò 2012 îíû 08 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí
õóóëèàð íýìýëò îðóóëñàí/
29.2.Õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñëèéí ñàíàëä ¿íäñýí õºðºíãèéí
àøèãëàëòòàé õîëáîîòîé óðñãàë çàðäàë, îðîí òîî, ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
ýõ ¿¿ñâýð çýðýã õîëáîãäîõ òîîöîîã õàâñàðãàæ, òºñºâò íºëººëºõ
à÷ààëëûí òàëààðõ ä¿ãíýëòèéã ãàðãàñàí áàéíà.
òºâ áàéãóóëëàãà, òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà õºðºíãº îðóóëàëòûí
òºñºë, àðãà õýìæýýíèé íèéò ñàíàëûã äàðààõ áàéäëààð æèëèéí

84
òºñâèéí òºñºëä òóñãàíà:
29.3.1. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë
áîëîí æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààõ;
29.3.2. óëñûí õºðºíãº îðóóëàëòûí õºòºëáºðò áàãòñàí
òºñºë, àðãà õýìæýýíèé íèéò ºðòºã, ýõëýõ áîëîí
äóóñàõ õóãàöàà, òºñâèéí æèëä çàðöóóëàõ
õýìæýýãýýð òóñãàõ;
29.3.3. íýã æèëèéí äîòîð õýðýãæèæ äóóñàõ áîãèíî
õóãàöààíû õºðºíãèéí óðñãàë çàñâàð, õºðºíãèéí
øèíý÷ëýë, òîíîã òºõººðºìæ áîëîí áóñàä
õºðºíãèéí òºñëèéã õºòºëáºð áîëîí òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ààð òîîöîæ òóñãàõ;
29.3.4. ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýðýýñ ¿ë õàìààðàí òºñºë
íýã á¿ðèéã á¿ðýí õýìæýýãýýð òóñãàõ;
29.3.5. øèíýýð ýõëýõ áàðèëãà, áàéãóóëàìæ, õºðºíãº
îðóóëàëòûí òºñºë, àðãà õýìæýýíèé íèéò òºñºâò
ºðòãººñ òóõàéí æèëä íîãäîõ õýñýã íü òºñºë,
àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöààíä òýíö¿¿
õóâààðèëñàí õýìæýýíýýñ áàãàã¿é áàéõààð
òîîöîæ òóñãàõ.
29.4.Õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºâò òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí
¿íäýñëýë õèéãäñýí, çóðàã òºñâºº áàòëóóëñàí, õóóëüä çààñàí áóñàä
çºâøººðºë îëãîãäñîí òºñºë, àðãà õýìæýýã òóñãàíà.
29.5.Ýíý õóóëèéí 28.3-ò çààñàí øààðäëàãûã íèéò òºñºâò
ºðòºã íü 30.0 òýðáóì òºãðºãººñ áàãà ºðòºãòýé õºðºíãº îðóóëàëòûí
òºñºë, àðãà õýìæýýíä íýãýí àäèë ìºðäºíº.
29.6.Íèéò òºñºâò ºðòºã íü 30.0 òýðáóì òºãðºãººñ áàãà ºðòºãòýé
õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºë, àðãà õýìæýýíèé òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí
¿íäýñëýëèéí òîîöîî ñóäàëãààã òóõàéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà õàðèóöàí õèéõ áºãººä ñàíõ¿¿,
òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà ýíý
õóóëèéí 28.6-ä çààñíû äàãóó òóõàéí õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñëèéí
¿ð ä¿íòýé áîëîõûã òîãòîîñîí íºõöºëä òºñºâò òóñãàíà.

85
29.7.¯éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí ¿íèéí èíäåêñ íü
áàòëàãäñàí òºñºâò òîîöñîí õýìæýýíýýñ õî¸ð äàõèí ºññºí
òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã òóõàéí æèëèéí òºñâèéí òîäîòãîëä òóñãàí
ººð÷èëíº.
29.8.Ã¿éöýòãýã÷ áàéãóóëëàãûí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíààñ
õàìààð÷ ýíý õóóëèéí 29.7-ä çààñàí íºõöºë áàéäàë ¿¿ññýí íü
õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºâò ºðòãèéã ººð÷ëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
30 äóãààð ç¿éë. Òºð áà õóâèéí õýâøëèéí ò¿íøëýë
30.1.Òºð áà õóâèéí õýâøëèéí ò¿íøëýëèéí äàðààõ õýëáýð
áàéíà:
30.1.1. òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õóâèéí õýâøëèéí
áàéãóóëëàãààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ;
30.1.2. êîíöåññûí ãýðýýãýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ.
30.2.Òºð áà õóâèéí õýâøëèéí ò¿íøëýëèéã äàðààõ òîõèîëäîëä
30.2.1. õóâèéí õýâøëèéí ýçýìøèæ áàéãàà òåõíèê,
òåõíîëîãè,¿ðàøèãòàéóäèðäëàãûíàðãàáàðèëûã
òºðèéí ¿éë÷èëãýýíä íýâòð¿¿ëýõ;
30.2.2. õóâèéí õýâøèë äàíãààðàà õýðýãæ¿¿ëýõ
áîëîìæã¿é, òºðèéí äýìæëýã çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé òºñºë, àðãà õýìæýýã
30.2.3. òºñºë, àðãà õýìæýý íü ýäèéí çàñãèéí õóâüä ¿ð
àøèãòàé íü òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýëýýð
íîòëîãäñîí áàéõ.
30.3.Òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí äóòàãäëûã íºõºõ, òºñâººñ
òºëºõ òºëáºðèéã õîéøëóóëàõ çîðèëãîîð òºð áà õóâèéí õýâøëèéí
ò¿íøëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéã õîðèãëîíî.
30.4.Êîíöåññûí ãýðýýãýýð õýðýãæ¿¿ëýõ òºñºë, àðãà õýìæýý íü
òºñâèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéíà.
30.5.Êîíöåññûí ãýðýýòýé õîëáîãäñîí õàðèëöààã õóóëèàð

86
31 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí æèëèéí
òºñâèéí òºñºë
31.1.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí æèëèéí òºñâèéí
òºñºë äàðààõ øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà:
31.1.1. ñàíõ¿¿æèëòèéã ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõ
õºòºëáºð, àðãà õýìæýýíèé õ¿ðýýãýýð
òîäîðõîéëñîí áàéõ;
31.1.2. õºòºëáºðèéí çîðèëãî, çîðèëò, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí
¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëñîí áàéõ;
31.1.3. æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààñàí áàéõ;
31.1.4. ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä õºðºíãº îðóóëàëòûí
àðãà õýìæýý, ò¿¿íä øààðäàãäàõ õºðºíãèéí
õýìæýýã õîëáîãäîõ õºòºëáºðò òóñãàñàí áàéõ;
31.1.5. ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä òºñâººñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
òýòãýâýð,òýòãýìæ,áóñàäñàíõ¿¿ãèéíäýìæëýãèéí
òºðºë, õýìæýýã õîëáîãäîõ õºòºëáºðò òóñãàñàí
áàéõ;
31.1.6. õóäàëäàí àâàõ áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé
òºëºâëºãººíèé òºñëèéã õàâñàðãàñàí áàéõ.
31.2.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ýíý õóóëèéí
31.1.3-ò çààñàí õÿçãààðò áàãòààã¿é ñàíàëàà òºñâèéí òºñëèéí
òîîöîîíä òóñãàõã¿éãýýð õîëáîãäîõ ¿íäýñëýë, òàéëáàðûí õàìò
èð¿¿ëíý.
òºâ áàéãóóëëàãà íü ýíý õóóëèéí 31.1-ä çààñàí øààðäëàãûã
õàíãààã¿é òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òºñâèéí òºñëèéã
áóöààíà.
31.4.Òºñâèéí åðºíõèéëºíçàõèðàã÷èéí òºñâèéí òºñºëä
äàðààõ òîîöîîã õàâñàðãàíà:
31.4.1. òºñºâò òºâëºð¿¿ëýõ îðëîãûí òîîöîî;
31.4.2. òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíû
îðëîãûí òîîöîî;

87
31.4.3. øèíýýð õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, òºñºë, àðãà
õýìæýýíèé òîîöîî;
31.4.4. íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õóâüä à÷ õîëáîãäîëã¿é
áîëñîí õºòºëáºð, òºñºë,àðãà õýìæýýã çîãñîîõ,
ýñõ¿ë ñàíõ¿¿æèëòèéã áóóðóóëàõ ñàíàë, òîîöîî;
31.4.5. òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí ä¿í øèíæèëãýýíèé
òàéëàí áîëîí òóõàéí æèëèéí òºñâèéí õ¿ëýýãäýæ
áàéãàà ã¿éöýòãýëèéí óðüä÷èëñàí òîîöîî;
31.4.6. òºñâèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ îðö,
òºñºâ, ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýð, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íã
õºòºëáºðººð áîëîí ýäèéí çàñãèéí àíãèëëààð
èëýðõèéëñýí çàðëàãûí õóâààðèëàëòûí òîîöîî;
31.4.7. êîíöåññûí ãýðýýãýýð õýðýãæ¿¿ëýõ òºñºë, àðãà
õýìæýýíèé ¿íäýñëýë, òîîöîî, Êîíöåññûí òóõàé
õóóëèéí18
10.3-ò çààñàí ìýäýýëýë.
31.5.Çàñãèéí ãàçàð áîëîí Çàñàã äàðãûí çºâëºë íü òºñâèéí
òºñëèéã òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðýýð õýëýëöýíý.
32 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí òºñëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ
32.1.Çàñãèéí ãàçàð óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí
ñàíãèéí òºñºâ áîëîí Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñâèéí òºñëèéã
ýíý õóóëèéí 32.2-ò çààñàí òàíèëöóóëãûí õàìò ýíý õóóëèéí 8.4-ò
çààñàí öàãëàáðûí äàãóó Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëíý.
32.2.Òºñâèéí òºñëèéí òàíèëöóóëãàä äàðààõ ç¿éëèéã òóñãàíà:
32.2.1. ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òóõàéí ¿åèéí íºõöºë
áàéäëûí ¿íýëãýý, èðýýä¿éí ÷èã õàíäëàãûí
òºñººëºë, òîîöîî;
32.2.2. ìàêðî ýäèéí çàñàã, òºñâèéí òîãòâîðòîé
áàéäëûã õàíãàõ òàëààð Çàñãèéí ãàçðààñ òóõàéí
æèëä áàðèìòëàõ áîäëîãî, òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë,
òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã òºñâèéí
òºñºëä òóñãàñàí áàéäàë;
18 Êîíöåññûí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë”ýìõòãýëèéí 2010 îíû 9 äóãààðò

88
32.2.3. òºñâèéí òýíöëèéí çîðèëòîò ¿ç¿¿ëýëòèéã
òîîöñîí áàéäàë;
32.2.4. òºñâèéí ã¿éöýòãýëä íºëººëæ áîëçîøã¿é
ýðñäýëèéí ¿íýëãýý;
32.2.5. òºñâèéí æèëèéí òàòâàðûí çàðäëûí òîîöîîã
òàòâàðûí îðëîãûí íýð òºðºë á¿ðýýð, ºìíºõ
õî¸ð æèëèéí ã¿éöýòãýë, äàðààãèéí õî¸ð
æèëèéí òºñººëºë;
32.2.6. õºðºíãº îðóóëàëòûí àðãà õýìæýýíèé æàãñààëò
/íýð òºðºë, ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýðýýð/;
32.2.7. ñàíõ¿¿æèëòèéã íü çîãñîîõ áîëîí áàãàñãàõ
õºòºëáºð, àðãà õýìæýýíèé æàãñààëò, ò¿¿íèé
òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë, òàéëáàð;
32.2.8. ãàäààäçýýë,òóñëàìæèéíõºðºíãººðõýðýãæ¿¿ëýõ
òºñºë, àðãà õýìæýýíèé æàãñààëò /íýð òºðºë,
îáúåêò, ¿íèéí ä¿íãýýð/;
32.2.9. òóñãàé ñàíãèéí îðëîãî, çàðëàãûí òîîöîî;
32.2.10. òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò, òºðèéí áîëîí
îðîí íóòãèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí
ýòãýýäèéí òºñºâò òºëºõ íîãäîë àøãèéí õýìæýý;
32.2.11. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðèéí
õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, àðãà õýìæýý, ò¿¿íä
øààðäàãäàõ îðö, õ¿ðýõ ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí
øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò, òýäãýýðòýé õîëáîãäñîí
òàéëáàð, òàíèëöóóëãà;
32.2.12. òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãàä áîëîí äóíä
õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéöýæ
áàéãàà òàëààðõ òàéëáàð;
32.2.13. òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã ò¿ð áàðèìòëàõã¿é
òîõèîëäîëä ò¿¿íèé ¿íäýñëýë, ñàíàë;
32.2.14. íýãäñýí òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí ¿ç¿¿ëýëòèéí
õóðààíãóé òàéëáàð;

89
32.2.15. òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãûã òîîöñîí
áàéäàë;
32.2.16. òºñºâ àëäàãäàëòàé òºëºâëºãäñºí áîë óã
àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ òóõàé ñàíàë;
32.2.17. Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí ¿ëäýãäýë, òºñëèéí
çýýëèéí äîòîîä ýõ ¿¿ñâýðèéí õýìæýý, Çàñãèéí
ãàçðààñ ãàðãàñàí áàòàëãàà, ò¿¿íèé ä¿í;
32.2.18. íýãäñýí òºñâèéí îðëîãûí íýã õóâèàñ õýòýðñýí
ä¿íòýé òýíöýõ áîëçîøã¿é ºð òºëáºð, ò¿¿íýýñ
ó÷èð÷ áîëçîøã¿é ýðñäýëèéí òîîöîî;
õýìæýý, ò¿¿íèé ¿íäýñëýë, òîîöîî, Êîíöåññûí
òóõàé õóóëèéí 10.3-ò çààñàí ìýäýýëýë;
32.2.20. òºñâèéí òºñºëòýé õîëáîãäóóëàí øèéäâýðë¿¿ëýõ
õóóëü òîãòîîìæèéí òºñºë.
33 äóãààð ç¿éë.Óëñûí Èõ Õóðàë òºñºâ áàòëàõ
33.1.Óëñûí Èõ Õóðàë Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé
õóóëüä çààñàí òóñãàé øààðäëàãûã õàíãàñàí óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí
äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ áîëîí Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñâèéã ýíý
õóóëèéí 8.4-ò çààñàí öàãëàáàðûí äàãóó õóóëü÷ëàí áàòàëíà.
33.2.Òºñºâò äàðààõ ç¿éëèéã òóñãàæ, áàòàëíà:
33.2.1. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí õàðüÿàëàãäàõ
øàòíû òºñºâòºº òóõàéí æèëä òºâëºð¿¿ëýõ
îðëîãî, õàðüÿàëàõ òºñâèéí áàéãóóëëàãûí
ººðèéí îðëîãî;
33.2.2. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òóõàéí
æèëèéí òºñâèéí çàðëàãûí äýýä õýìæýý, óðñãàë
áîëîí õºðºíãèéí çàðëàãûí äýýä õýìæýý, ¿¿íýýñ
òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëãèéí õýìæýý;
33.2.3. òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýð,
Çàñãèéí ãàçðûí øèíýýð ¿¿ñãýõ ºð, ãàðãàõ
áàòàëãààíû äýýä õÿçãààð, ìºíãºí ã¿éëãýýòýé
õîëáîãäîõ õÿçãààðëàëò;

90
33.2.4. áóñàä øàòíû òºñºâò îëãîõ îðëîãûí øèëæ¿¿ëýã,
ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã;
33.2.5. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðèéí
õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, õºòºëáºðèéí õ¿ðýõ ¿ð
ä¿íãèéí òàëààðõ ÷àíàðûí áîëîí òîî õýìæýýíèé
¿ç¿¿ëýëòèéã õàâñðàëòààð;
33.2.6. õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºë, àðãà õýìæýýíèé
æàãñààëòûã õàâñðàëòààð /íýð, áàéðøèë, õ¿÷èí
÷àäàë, õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöàà, òºñºâò ºðòºã,
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýð, òóõàéí òºñâèéí æèëèéí
ñàíõ¿¿æèëòèéí ä¿í/;
õýìæýýíèé æàãñààëò, òýäãýýðò òàâèãäàõ òóñãàé
øààðäëàãà, íºõöºëèéã õàâñðàëòààð/ Ý
34 ä¿ãýýð ç¿éë.Òºñâèéí òîäîòãîë
34.1.Çàñãèéí ãàçàð äàðààõ òîõèîëäîëä òóõàéí æèëèéí
òºñâèéí òîäîòãîëûí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ, Óëñûí Èõ Õóðàëä
ºðãºí ìýä¿¿ëíý:
34.1.1. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëüä
çààñàí òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã
áàðèìòëàõã¿é áàéõ íºõöºë áàéäàë ¿¿ññýí;
34.1.2. óðüä÷èëàí òîîöîõ áîëîìæã¿é íºõöºë áàéäëûí
óëìààñ òºñâèéí îðëîãî áóóðàõ, çàðëàãà
íýìýãäýæ, íýãäñýí òºñâèéí àëäàãäàë äîòîîäûí
íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèéãóðâàí õóâèàð íýìýãäýõ;
34.1.3. ýíý õóóëèéí 29.7-ä çààñàí ¿íäýñëýë áèé áîëñîí
òîõèîëäîëä áàòëàãäñàí õºòºëáºð, òºñºë, àðãà
õýìæýýíèé òºñºâò ºðòºãò ººð÷ëºëò îðóóëàõ;
34.1.4. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ õîîðîíä òºñâèéí
çîõèöóóëàëò õèéõ.
34.2.Çàñàã äàðãà äàðààõ òîõèîëäîëä òóõàéí æèëèéí òºñâèéí
òîäîòãîëûã áîëîâñðóóëæ, òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëíý:

91
34.2.1. äýýä øàòíû òºñºâò òîäîòãîë õèéñíèé óëìààñ
òóõàéí øàòíû òºñºâò òîäîòãîë õèéõ çàéëøã¿é
øààðäëàãà áèé áîëñîí;
34.2.2. óðüä÷èëàí òîîöîõ áîëîìæã¿é íºõöºë áàéäëûí
óëìààñ òºñâèéí îðëîãî áóóðàõ, çàðëàãà
íýìýãäýæ, îðîí íóòãèéí òºñºâ àëäàãäàëòàé
áîëîõ íºõöºë áàéäàë áèé áîëñîí;
34.2.3. ýíý õóóëèéí 29.7-ä çààñàí ¿íäýñëýë áèé áîëñîí
òîõèîëäîëä áàòëàãäñàí õºòºëáºð, òºñºë, àðãà
õýìæýýíèé òºñºâò ºðòºãò ººð÷ëºëò îðóóëàõ.
34.3.Òóõàéí æèëèéí òºñºâò òîäîòãîë õèéæ äóóñàõ õ¿ðòýëõ
õóãàöààíä äàðààõ õºòºëáºð, òºñºë, àðãà õýìæýýíèé õýðýãæèëò,
ñàíõ¿¿æèëòèéã ò¿ð çîãñîîæ áîëíî:
34.3.1. ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õýìæýý íü áàãàñàõààð, ýñõ¿ë
õàñàãäàõààð òºñâèéí òîäîòãîëûí òºñºëä
òóñãàñàí;
34.3.2. òóõàéí õºòºëáºð, òºñºë, àðãà õýìæýýã
õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí àëèâàà ãýðýý
áàéãóóëàãäààã¿é.
ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ, Ã¯ÉÖÝÒÃÝË
35 äóãààð ç¿éë. Òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñ
35.1.Ñàíõ¿¿ãèéí õºðºíãèéã Ìîíãîëáàíêèíä áàéðøèõ Òºðèéí
ñàíãèéí íýãäñýí äàíñààð äàìæóóëàí óäèðäàíà.
35.2.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà íü òºâëºð¿¿ëñýí òºñâèéí îðëîãî
áîëîí ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíû îðëîãûã Òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí
äàíñàíä ñààäã¿é áàéðøóóëíà.
òºâ áàéãóóëëàãûí çºâøººðëººð áàíêèíä òóñäàà äàíñ íýýñíýýñ
áóñàä òîõèîëäîëä òºñºâò õàìààðàõ á¿õ ã¿éëãýýã Òºðèéí ñàíãèéí
íýãäñýí äàíñààð ã¿éöýòãýíý.

92
òºâ áàéãóóëëàãûí áè÷ãýýð èð¿¿ëñýí çºâøººðºëã¿éãýýð áàíê
àëèâàà òºñâèéí áàéãóóëëàãàä äàíñ íýýõèéã õîðèãëîíî.
35.5.Áàíêèíä òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñíààñ ãàäóóð íýýñýí
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí äàíñàíä òóõàéí øàòíû òºðèéí ñàí áîëîí
òºðèéí àóäèòûí áàéãóóëëàãà ¿çëýã, õÿíàëò õèéí, ýíý õóóëèéí
35.3-ò çààñàí çºâøººðºëã¿éãýýð íýýñýí äàíñûã õààëãàõ, õºðºíãèéã
òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñàíä òàòàí òºâëºð¿¿ëíý.
35.6.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñíààñ
ãàäóóð áàíêèíä äàíñ íýýõ, ò¿¿íèéã õààõòàé õîëáîãäñîí æóðìûã
ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ
áàéãóóëëàãà Ìîíãîëáàíêòàé õàìòðàí áàòàëíà.
36 äóãààð ç¿éë.Òºðèéí ñàíãèéí òîãòîëöîî
36.1.Òºðèéí ñàíãèéí òîãòîëöîî íü òºâ òºðèéí ñàí, àéìàã,
íèéñëýëèéí òºðèéí ñàí, ñóì, ä¿¿ðãèéí òºðèéí ñàí, òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí òºðèéí ñàíãèéí íýãæ, òºñâèéí
íÿãòëàí áîäîã÷ /öààøèä “òºðèéí ñàí” ãýõ/-îîñ á¿ðäýíý.
36.2.Òºâ òºðèéí ñàí íü ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä, àéìàã, íèéñëýë, ñóì,
ä¿¿ðãèéí òºðèéí ñàí íü òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãûí Òàìãûí
ãàçðûí äýðãýä áàéíà.
36.3.Ñóì, ä¿¿ðýãò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà òºñâèéí
áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë áîëîí òºñâèéí
õýìæýýã íü õàðãàëçàí òºðºëæ¿¿ëæ, òýäãýýðò õàìààðàõ òºñâèéí
áàéãóóëëàãóóäàä íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
íýãäñýí àëáà áàéãóóëæ áîëíî.
36.4.Ýíý õóóëèéí 36.3-ò çààñàí íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ àëáà áàéãóóëàõ àñóóäëûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí
çºâøººðñíººð àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà øèéäâýðëýíý.
36.5.Ýíý õóóëèéí 36.3-ò çààñàí àëáà áàéãóóëñàí òîõèîëäîëä
òºñâèéí áàéãóóëëàãàä óã àëáàòàé äàâõàðäñàí ÷èã ¿¿ðýã
õýðýãæ¿¿ëýõ îðîí òîî áèé áîëãîõûã õîðèãëîíî.

93
36.6.Òºâ òºðèéí ñàí íü àéìàã, íèéñëýëèéí òºðèéí ñàí áîëîí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí òºðèéí ñàíãèéí íýãæèéí ¿éë
àæèëëàãààíä, àéìàã, íèéñëýëèéí òºðèéí ñàí íü ñóì, ä¿¿ðãèéí
òºðèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààíä ñàíõ¿¿ãèéí äîòîîä õÿíàëòûã òóñ
òóñ õýðýãæ¿¿ëíý.
37 äóãààð ç¿éë.Òºðèéí ñàíãèéí íèéòëýã ÷èã ¿¿ðýã
37.1.Òºðèéí ñàí äàðààõ íèéòëýã ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
37.1.1. òºñâèéí õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ, ò¿¿íä
õÿíàëò òàâèõ;
37.1.2. òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí ºäºð òóòìûí ã¿éëãýýã
õèéõ;
37.1.3. òºñâèéí õÿíàëòûã çàðäëûí á¿ëýãëýñýí ä¿íãýýð
37.1.4. òºñâèéí çàðëàãûí òºëáºðèéí äàðààëëûã
òîãòîîõ;
37.1.5. òºñâèéí ã¿éëãýýã öàõèì ñèñòåìýýð õýðýãæ¿¿ëæ
õÿíàëò òàâèõ;
37.1.6. òºñâèéã áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýý õóäàëäàí
àâàõ ãýðýýíèé á¿ðòãýë áîëîí òºëáºðèéí
äààëãàâàðòàé õàðüöóóëæ òºëáºðèéí àìëàëòûã
á¿ðòãýõ;
37.1.7. òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãà, õºðºíãº, ºð òºëáºðèéã
Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëèéí19
äàãóó õîëáîãäîõ äàíñàíä á¿ðòãýõ, òàéëàãíàõ;
37.1.8. òºñâèéí ñàð, óëèðëûí õóâààðüò ¿íäýñëýí
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí á¿ðòãýëèéí äàíñàíä
ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîí çàðöóóëàëòûí ýðõ îëãîõ.
37.2.Òºðèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû æóðìûã Çàñãèéí ãàçàð
áàòàëíà.
19 Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëü- “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2002
îíû 4 ä¿ãýýðò íèéòëýãäñýí.

94
38 äóãààð ç¿éë.Òºâ òºðèéí ñàíãèéí ÷èã ¿¿ðýã
òºâ áàéãóóëëàãà òºâ òºðèéí ñàíãèéí äàðààõ ÷èã ¿¿ðãèéã
38.1.1. òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñûã óäèðäàõ;
38.1.2. òºðèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû æóðàì,
çààâðûã òºëáºð áîëîí îðëîãûí ã¿éëãýýã
ã¿éöýòãýõ æóðàì, çààâàð áîëîâñðóóëæ
38.1.3. òºðèéí ñàíãèéí àæèëòíûã ìýðãýø¿¿ëýõ
÷èãëýëýýð ñóðãàëòûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ
38.1.4. òºðèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû æóðàì,
çààâðûã áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ;
38.1.5. ìºíãºí õºðºíãèéí íýãäñýí óäèðäëàãûã
38.1.6. óëñûí òºñºâ áîëîí Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí
òºñâèéí çàðëàãûã òîãòìîë õóãàöààíä
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ìºíãºí õºðºíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã
ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëýýñ á¿ðä¿¿ëýõ;
38.1.7. óëñûí òºñºâ áîëîí Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí
òºñâèéí çàðëàãûã òîãòìîë õóãàöààíä
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ìºíãºí õºðºíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã
òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñíû õ¿ðýýíä
óëñûí òºñºâ áîëîí óëñûí òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èä òóõàéí æèëèéí ýöýñò õààãäñàí
áàéõààð ìºíãºí õºðºíãèéí ºãëºã ¿¿ñãýí
á¿ðä¿¿ëýõ;
38.1.8. õºðºíãèéí ÷ºëººò ¿ëäýãäëèéã Ìîíãîëáàíêààð
äàìæóóëàí áîãèíî õóãàöààíû õºðºíãº
îðóóëàëòàä îðóóëàõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõ;
38.1.9. òºñâèéí çàõèðàã÷èä ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýõ;

95
38.1.10. ñàíõ¿¿ãèéí õºðºíãº, ºð òºëáºðèéí íýãäñýí
óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ;
38.1.11. íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàí, ìýäýýã
íýãòãýí áîëîâñðóóëàõ;
38.1.12. òºñâèéí çàõèðàã÷èä òºëáºð òîîöîîíû
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ.
39 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçðûí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã îðîí
íóòàãò òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõ ãýðýý
39.1.Ýíý õóóëèéí 14.1.6, 14.1.8-ä çààñàí òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷ íü àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãàòàé ýíý õóóëèéí 61.1-ä
çààñàí ÷èã ¿¿ðãèéã îðîí íóòàãò òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõ ãýðýýã óëñûí
òºñºâ áàòëàãäñàíààñ õîéø àæëûí 14 ºäðèéí äîòîð áàéãóóëíà.
39.2.Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã
äàðãàòàé ýíý õóóëèéí 39.1-ä çààñàí ãýðýýã ñóì, ä¿¿ðãèéí ò¿âøèíä
àéìàã, íèéñëýëèéí òºñºâ áàòëàãäñàíààñ õîéø àæëûí 14 ºäðèéí
äîòîð áàéãóóëíà.
39.3.Ýíý õóóëèéí 39.1, 39.2-ò çààñàí ãýðýýíä äàðààõ
íºõöºëèéã çààâàë òóñãàíà:
39.3.1. çàðëàãûí çîðèóëàëò;
39.3.2. ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðòûã õàíãàõàä øààðäàãäàõ
ñàíõ¿¿æèëòèéã òîäîðõîéëîõîä àøèãëàñàí òîîí
áîëîí ÷àíàðûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò;
39.3.3. ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýëëèéã
òàéëàãíàõàä òàâèãäàõ øààðäëàãà.
39.4.Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ýíý õóóëèéí
61.1-ä çààñàí ÷èã ¿¿ðãèéã òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõýä äàðààõ
øààðäëàãà òàâèãäàíà:
39.4.1. òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëãèéã îðîí íóòãèéí
òºñâèéí ñóóðü çàðëàãà áîëîí áóñàä ñàëáàðûí
ñàíõ¿¿æèëòýä øèëæ¿¿ëýõã¿é áàéõ;
39.4.2. ºð, àâëàãà ¿¿ñãýõã¿é áàéõ;

96
39.4.3. ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðò, òîî õýìæýý, ÷àíàð,
õ¿ðòýýìæèéã áóóðóóëàõã¿é áàéõ.
39.5.Ýíý õóóëèéí 39.1, 39.2-ò çààñàí ãýðýýíèé áèåëýëòèéã
õîëáîãäîõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ õàãàñ, á¿òýí æèëýýð
ä¿ãíýæ, äîòîîä àóäèò õèéíý.
40 ä¿ãýýð ç¿éë.¯ð ä¿íãèéí ãýðýý
40.1.Òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí
çàõèðàã÷ íü õàðüÿàëàãäàõ äýýä øàòíûõàà òºñâèéí çàõèðàã÷òàé
òºñâèéí æèë ýõëýõýýñ ºìíº ¿ð ä¿íãèéí ãýðýý áàéãóóëíà.
40.2.Ýíý õóóëèéí 40.1-ä çààñàí ¿ð ä¿íãèéí ãýðýýíä
áàéãóóëëàãûí òºñâèéí æèëä õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, àðãà õýìæýý,
òýäãýýðèéí òºñºâ, õ¿ðýõ ¿ð ä¿í, ò¿¿íèéã ä¿ãíýõ òàëààð òóñãàñàí
áàéíà.
40.3.¯ð ä¿íãèéí ãýðýýíèé áèåëýëòèéã õàðüÿàëàãäàõ äýýä
øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷ íü õàãàñ, á¿òýí æèëýýð ä¿ãíýíý.
40.4.¯ð ä¿íãèéí ãýðýýíèé áèåëýëò, õýðýãæèëòèéí ÿâö áàéäàëä
¿íäýñëýí ¿ð ä¿íãèéí ãýðýýã ä¿ãíýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä íü äàðààõ àðãà
õýìæýýã àâíà:
40.4.1. òºñâèéí ¿ð ä¿íã ñàéæðóóëàõ, õýðýãæèëòèéã
ýð÷èìæ¿¿ëýõ òàëààð ¿¿ðýã ºã÷, õÿíàëò òàâüæ
àæèëëàõ;
40.4.2. õóóëüä çààñàí á¿ðýí ýðõèéíõýý õ¿ðýýíä
óðàìøóóëàõ, õàðèóöëàãà òîîöîõ.
41 ä¿ãýýð ç¿éë.Òºñâèéí õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ
41.1.Áàòëàãäñàí òºñâèéã õýðýãæ¿¿ëýõ íàðèéâ÷èëñàí õóâààðü,
òºñâèéí äýëãýðýíã¿é õóâààðèëàëò, òºñâèéí çàðöóóëàëò áîëîí
á¿ðä¿¿ëýëòýä òàâèõ õÿíàëòûã òºñâèéí ñàð, óëèðëûí áàòëàãäñàí
õóâààðèéí äàãóó õýðýãæ¿¿ëíý.
41.2.Á¿õ øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷ òºñâèéí õýðýãæèëòèéí
òàëààð äàðààõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
41.2.1. õóóëèéí äàãóó óëñ, îðîí íóòãèéí òºñºâò îðóóëàõ
áîëîí òóõàéí òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ººðèéí ¿éë
àæèëëàãààíû îðëîãûã á¿ðýí òºâëºð¿¿ëýõ;

97
41.2.2. áàòëàãäñàí òºñâèéí õ¿ðýýíä çàðëàãà ãàðãàõ;
41.2.3. òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó
õýðýãæ¿¿ëæ, òàéëàãíàõ;
41.2.4. òºñâèéí ñàð, óëèðëûí õóâààðèéã áàðèìòàëæ
àæèëëàõ;
41.2.5. ýíý õóóëèéí 37.1.8-ä çààñàí ýðõèéí õ¿ðýýíä
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ;
41.2.6. òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí õºðºíãººð
õóäàëäàí àâàõ áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé
ã¿éöýòãýëèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã áàðàà, àæèë,
¿éë÷èëãýý õóäàëäàí àâàõ àæèëëàãààíû ãýðýý,
òºëáºðèéí õóâààðèéã ¿íäýñëýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ;
41.2.7. õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ, õ¿ðýõ
¿ð ä¿íã õàíãàæ àæèëëàõ.
41.3.Òºñâèéí ñàð, óëèðëûí õóâààðèéã òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èéí ñàíàëûã ¿íäýñëýí ýíý õóóëèéí 11 ä¿ãýýð ç¿éë, 65.1,
66.1-ä çààñàí ýðõ á¿õèé ýòãýýä áàòàëæ, ìºðä¿¿ëíý.
41.4.Òºñâèéí æèë ýõëýõýä òºñºâ áàòëàãäààã¿é áàéõ íºõöºë
áàéäàë ¿¿ñâýë òºñºâ áàòëàãäàõ õ¿ðòýë òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí
ò¿ð ãîðèìûã ýíý õóóëèéí 41.6-ä çààñàí ýðõ á¿õèé ýòãýýä òîãòîîæ,
òºñâèéí çàðëàãûã äàðààõ áàéäëààð ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý:
41.4.1. òºñâèéí áàéãóóëëàãàä àæèëòíû öàëèíã
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýãýýð íü;
41.4.2. íèéãìèéí õàëàìæèéí áîëîí íèéãìèéí
äààòãàëûí òýòãýâýð, òýòãýìæèéã äîîä
õýìæýýãýýð íü;
41.4.3. Çàñãèéí ãàçðûí íººö ñàí, Çàñàã äàðãûí
íººöõºðºíãèéã ºìíºõ îíû ò¿âøèíä;
41.4.4. áàòëàí õàìãààëàõ, ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë,
õèë õàìãààëàõ, äîòîîäûí öýðýã, ¿íäýñíèé
àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ, ø¿¿õ, ïðîêóðîðûí
áàéãóóëëàãà, öàãäàà, îíöãîé áàéäàë, òàòâàð,
ãààëü, ìýðãýæëèéí õÿíàëò áîëîí áóñàä
òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí

98
¿éë àæèëëàãààíû óðñãàë çàðäëûã ºìíºõ îíû
ò¿âøèíä;
41.4.5. ýíý õóóëèéí 41.4.4-ò çààñíààñ áóñàä òºñâèéí
áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû óðñãàë
òºñâèéã òýäãýýðèéí ºìíºõ îíû óðñãàë òºñâèéí
50 õóâèàð;
41.4.6. Çàñãèéí ãàçðûí çýýëèéí ¿íäñýí áîëîí õ¿¿ãèéí
òºëáºðèéã óã çýýëèéí ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà,
òºëáºðèéí õýìæýýã áàðèìòëàí.
41.5.Äîîä øàòíû òºñºâò õàìààðàõ ¿éë àæèëëàãààíû ýíý
õóóëèéí 41.4-ò çààñàí ñàíõ¿¿æèëòèéí äóòàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
çîðèëãîîð äýýä øàòíû òºñâººñ áîãèíî õóãàöààíû çýýë îëãîæ
áîëíî.
41.6.Ñàíõ¿¿æèëòèéí ò¿ð ãîðèì, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òºñâèéí
ñàð óëèðëûí õóâààðèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, ýñõ¿ë àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà
òîãòîîí, ìºðä¿¿ëíý.
41.7.Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí áàòëàãäñàí òºñºâ, ººðèéí îðëîãî,
çàðëàãûí õýìíýëò, òýäãýýðèéí çàðöóóëàëò, ã¿éöýòãýëèéí èë òîä
áàéäëûã õàíãàõ, îëîí íèéò, áàéãóóëëàãûí õàìò îëîíä íýýëòòýé
áàéõ øààðäëàãà, íºõöºëèéã òîãòîîñîí æóðìûã Çàñãèéí ãàçàð
áàòàëíà.
42 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òºñºâò çîõèöóóëàëò
õèéõ
42.1.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ õîîðîíäûí òºñâèéí
çîõèöóóëàëòûã çºâõºí òóõàéí æèëèéí òºñºâò òîäîòãîë õèéæ
øèéäâýðëýíý.
42.2.Òºñâèéí çàõèðàã÷ òºñºâòºº äàðààõ áàéäëààð
çîõèöóóëàëò õèéæ áîëíî:
42.2.1. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü:
42.2.1.à. ººðèéí òºñâèéí áàãöàä õàìààðàõ õºòºëáºð
õîîðîíä;

99
42.2.1.á. ò¿¿íä øóóä õàðüÿàëàãäàõ òºâëºð¿¿ëýí
çàõèðàã÷äûí òºñºâ õîîðîíä;
42.2.1.â. òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ áîëîí
òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷äûí òºñºâ õîîðîíä;
42.2.1.ã. ò¿¿íä øóóä õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí øóóä
çàõèðàã÷äûí òºñºâ õîîðîíä.
42.2.2. òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ íü ò¿¿íä
õàìààðàõ òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷äûí òºñºâ
õîîðîíä;
42.2.3. òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íü çºâõºí ººðèéí óðñãàë
çàðäàëä.
42.3.Òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéí òºñºâòºº çîõèöóóëàëò õèéõ
àñóóäëûã äàðààõ áàéäëààð øèéäâýðëýíý:
42.3.1. òºñâèéí çàõèðàã÷ íü òºñºâò çîõèöóóëàëò õèéõ
ñàíàëàà õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí
çàõèðàã÷èä, òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä
õàðüÿàëàãääàãã¿é áîë òºñâèéí åðºíõèéëºí
42.3.2. òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ íü ñàíàëàà
õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä
õ¿ðã¿¿ëýõ;
42.3.3. çîõèöóóëàëò õèéõ ñàíàë íü óëñûí òºñºâ, Õ¿íèé
õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí
ñàíãèéí òºñºâò õàìààðàõààð áîë òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ñàíàëàà ñàíõ¿¿,
òºâ áàéãóóëëàãàä, îðîí íóòãèéí òºñºâò
õàìààðàõààð áîë ñàíàëàà àéìàã, íèéñëýë, ñóì,
ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä òóñ òóñ õ¿ðã¿¿ëýõ;
42.3.4. ýíý õóóëèéí 42.3.3-ò çààñàí áàéãóóëëàãà,
ýñõ¿ë àëáàí òóøààëòàí íü ýíý õóóëèéí 42.2-ò
çààñàí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷äûí
ñàíàëûã õÿíàæ, çºâøººðñíèé äàãóó òºñâèéí

100
ñàð, óëèðëûí õóâààðüò ººð÷ëºëò îðóóëàí
øèéäâýðëýõ.
42.4.Ýíý õóóëèéí 42.2-ò çààñàí òºñâèéí çîõèöóóëàëòûã
õèéõýä äýýä øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷èéí çºâøººðëèéã àâíà.
42.5.Ýíý õóóëèéí 15.2-ò çààñàí òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí
çàõèðàã÷ íü ò¿¿íä õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéí
òºñºâò çîõèöóóëàëò õèéõ àñóóäëûã ººðèéí áàòàëñàí òºñâèéí ñàð,
óëèðëûí õóâààðüò ººð÷ëºëò îðóóëàí øèéäâýðëýíý.
42.6.Òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òºñºâò çîõèöóóëàëò õèéõ õÿçãààð,
íºõöºë, æóðìûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿í áàòàëíà.
42.7.Òºñºâò çîõèöóóëàëò õèéõäýý õºðºíãèéí áîëîí óðñãàë
çàðäëûã õîîðîíä íü øèëæ¿¿ëýõ, òºñºâò òóñãàãäààã¿é øèíý
õºòºëáºð, àðãà õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõèéã õîðèãëîíî.
43 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí æèë äàìæèí õýðýãæèõ àðãà
õýìæýýíèé çîõèöóóëàëò
43.1.Òóõàéí òºñâèéí æèëä àøèãëàãäààã¿é òºñâèéí äàðààõ
¿ëäýãäëèéã òºñâèéí äàðààãèéí æèëä ¿ðãýëæë¿¿ëýí çàðöóóëæ
áîëíî:
43.1.1. Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí áè÷èã, çýýëèéí ¿íäñýí
áîëîí õ¿¿ãèéí òºëáºð;
43.1.2. òºñºë,àðãà õýìæýýíèé îíöëîãîîñ øàëòãààëàí
ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ìº÷ëºã íü òºñâèéí æèëýýñ
çºð¿¿òýé õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºë, àðãà
õýìæýýíèé òºñºâ;
43.1.3. Óëñûí Èõ Õóðëààñ ñî¸ðõîí áàòàëñàí, Çàñãèéí
ãàçàð õîîðîíäûí ãýðýýãýýð áîëîí îëîí
óëñûí áàéãóóëëàãûí õºíãºëºëòòýé çýýëýýð
õýðýãæ¿¿ëýõ òºñºë, àðãà õýìæýýíèé òºñºâ;
43.1.4. ýíý õóóëèéí 44.6-ä çààñíààñ áóñàä òºñâèéí
óðàìøóóëàë;
àâñàí òóñëàìæ, õàíäèâ.

101
43.2.Çàðöóóëàõ ýðõ íü äàðààãèéí òºñâèéí æèëä äàìæñàí,
ýíý õóóëèéí 43.1.3-ò çààñíààñ áóñàä òºñâèéí íèéò ä¿í íü òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òóõàéí æèëèéí òºñâèéí ãóðâàí õóâèàñ
õýòðýõã¿é áºãººä ò¿¿íýýñ äàâñàí õýñãèéã òóõàéí øàòíû òºñâèéí
åðºíõèé äàíñàíä òàòàí òºâëºð¿¿ëíý.
43.3.Òºñâèéí æèë äóóñàõàä Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí
òóõàé õóóëüä20
çààñàí ýðãýëòèéí ñàíãèéí ¿ëäýãäýë õºðºíãèéã
òºñºâò òàòàí òºâëºð¿¿ëýõ àñóóäëûã ýíý õóóëèéí 18.6-ä çààñíû
äàãóó øèéäâýðëýõ áºãººä òóõàéí õºðºíãèéã äàðààãèéí æèëèéí
áàòëàãäñàí òºñâèéí äàãóó çàðöóóëíà.
43.4.Òºñâèéí çàõèðàã÷ íü ýíý õóóëèéí 43.1.2-ò çààñàí òºñâèéã
äàðààãèéí òºñâèéí æèëèéí 3 äóãààð ñàðûí 31-íèé ºäºð õ¿ðòýëõ
õóãàöààíä çàðöóóëàõ ýðõòýé.
43.5.Òºñâèéí çàõèðàã÷ íü ýíý õóóëèéí 43.1.3, 43.1.5-
ä çààñíààñ áóñàä òºñâèéã õî¸ð òºñâèéí æèë äàìæóóëàí
çàðöóóëàõã¿é.
43.6.Òºñºâ çàðöóóëàõ ýðõèéã äàðààãèéí òºñâèéí æèëä
øèëæ¿¿ëñýí íü áàòëàãäñàí òºñâººð õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, àðãà
õýìæýýíèé òóõàéí æèëä õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí çîðèëòîò ò¿âøèíã
áóóðóóëàõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
44 ä¿ãýýð ç¿éë.Òóñëàõ ¿éë àæèëëàãàà
44.1.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà äàðààõ øààðäëàãûã õàíãàñàí
òîõèîëäîëä òóñëàõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, îðëîãî îëæ áîëíî:
44.1.1. òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ óðüä÷èëàí
áè÷ãýýð çºâøººðñºí áàéõ;
44.1.2. òóñëàõ ¿éë àæèëëàãààíààñ àëäàãäàë ó÷èðâàë
ò¿¿íèéã íºõºõ òºñâèéí áóñ ýõ ¿¿ñâýðèéã
òºëºâëºñºí áàéõ;
44.1.3. ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí áîëîí ¿ð ä¿íãèéí ãýðýýíä óã
¿éë àæèëëàãààíû òàëààð çîõèõ ¸ñîîð òóñãàñàí
áàéõ;
20 Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí

102
44.1.4. áàéãóóëëàãûí õºðºíãèéã çîðèóëàëò áóñààð
àøèãëààã¿é, àæèëòíûã ¿¿ðýãò àæëààñ íü
õºíäèéð¿¿ëýýã¿é áàéõ;
44.1.5. òóñëàõ ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ íü òóõàéí
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ÷èã ¿¿ðýã, ¿íäñýí ¿éë
àæèëëàãààíä õàðøëàõã¿é áàéõ.
44.2.Òóñëàõ ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàëä òóõàéí ¿éë
àæèëëàãààã ýðõëýõòýé õîëáîãäñîí øóóä áîëîí øóóä áóñ á¿õ
òºðëèéí çàðäàë, ºãëºã, ñàíõ¿¿ãèéí ¿¿ðãèéã îðóóëæ òîîöíî.
44.3.¯íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû çàðäëààñ òóñëàõ ¿éë
àæèëëàãààíä çîðèóëæ øóóä áîëîí øóóä áóñààð õºðºíãº
çàðöóóëàõûã õîðèãëîíî.
44.4.Òóñëàõ ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ çºâøººðëèéã òºñâèéí
æèëèéí äóíäóóð àâñàí áîë ò¿¿íèé òºñâèéã íýìýëò òºñºâ õýëáýðýýð,
áóñàä òîõèîëäîëä òóõàéí æèëèéí òºñºâò òóñãàí õýðýãæ¿¿ëíý.
44.5.Òóñëàõ ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä áèé áîëîõ àøãèéã
äàðààõ ç¿éëä çàðöóóëíà:
44.5.1. òóõàéí áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû
òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã áóóðóóëàõ;
44.5.2. òóõàéí ñàëáàð áîëîí áàéãóóëëàãûí ¿éë
àæèëëàãààã äýìæèõ çîðèóëàëò á¿õèé õºðºíãº
îðóóëàëò õèéõ;
44.5.3. òóõàéíñàëáàðáîëîíáàéãóóëëàãûíàæèëëàã÷äûí
íèéãìèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ.
44.6.¯ëäýãäýë àøãèéã òºñâèéí æèëèéí ýöýñò òóõàéí øàòíû
òºñâèéí åðºíõèé äàíñàíä òàòàí òºâëºð¿¿ëíý.
44.7.Òóñëàõ ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí àøãèéã
ýíý õóóëèéí 44.5.2, 44.5.3-ò çààñàí çîðèóëàëòààð çàðöóóëàõòàé
õîëáîãäñîí õàðèëöààã ýíý õóóëèéí 46 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó
45 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí çàðëàãûí õýìíýëò
45.1.Òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òºñâèéí äàðààõ çàðöóóëàãäààã¿é
¿ëäýãäëèéã òºñâèéí çàðëàãûí õýìíýëòýä òîîöíî:

103
45.1.1. óðñãàë òºñâººð õýðýãæ¿¿ëýõ áàðàà, àæèë,
¿éë÷èëãýý õóäàëäàí àâàõ ¿éë àæèëëàãààíû ¿åä
íýãæèä íîãäîõ ºðòºã, ¿íý íü áóóðñíû óëìààñ
áèé áîëñîí ¿ëäýãäëèéã;
45.1.2. òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû
çàðäëûí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëæ, ÷àíàðûã
áóóðóóëàõã¿éãýýð íýãæèä íîãäîõ ºðòºã, çàðäëûã
áóóðóóëñíààñ áèé áîëîõ ¿ëäýãäëèéã;
45.1.3. íýãæèä íîãäîõ íîðì, íîðìàòèâààð òîîöîí
òºñâèéã íü áàòàëñàí òºñºë, àðãà õýìæýý,
¿éë àæèëëàãààíû ÷àíàðûã áóóðóóëàõã¿éãýýð
íýãæèéí ºðòºã, çàðäëûã áóóðóóëñíààñ áèé áîëîõ
¿ëäýãäëèéã.
45.2.Òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òºñâèéí äàðààõ çàðöóóëàãäààã¿é
¿ëäýãäëèéã òºñâèéí õýìíýëòýä òîîöîõã¿é áºãººä òóõàéí
¿ëäýãäëèéã òóõàéí øàòíû òºñâèéí åðºíõèé äàíñàíä
òºâëºð¿¿ëíý:
45.2.1. íýãæèä íîãäîõ íîðì, íîðìàòèâààð òîîöîí
òºñâèéã íü áàòàëñàí áà ã¿éöýòãýë íü àíõ òîîöñîí
íýãæèéí òîî õýìæýýíýýñ áàãà áîë;
45.2.2. òºëºâëºñºí òºñºë, àðãà õýìæýý õýðýãæýýã¿éí
óëìààñ, ýñõ¿ë òîî õýìæýý íü áóóðñíààñ áèé
áîëñîí ¿ëäýãäýë;
45.2.3. õºðºíãº îðóóëàëòûí õóäàëäàí àâàõ ¿éë
àæèëëàãààíû ¿åä íýãæèä íîãäîõ ºðòºã, ¿íý, òîî
õýìæýý íü áóóðñíààñ áèé áîëñîí ¿ëäýãäýë;
45.2.4. òºñâèéí áàéãóóëëàãà íü áàòëàãäñàí òîîíîîñ
äóòóó îðîí òîîãîîð àæèëëàñíààñ áèé áîëñîí
òºñâèéí ¿ëäýãäýë.
46 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí óðàìøóóëàë
46.1.Òºñâèéí çàõèðàã÷èä òóñëàõ ¿éë àæèëëàãààíû àøèã,
òºñâèéí çàðëàãûí õýìíýëò áîëîí òºñâèéí çàõèðàã÷èéí ¿ð ä¿íãèéí
ãýðýýíèé óðàìøóóëëûã òºñâèéí óðàìøóóëàë áîëãîí òóñ òóñ îëãîæ
áîëíî.

104
46.2.Ýíý õóóëèéí 46.1-ä çààñàí óðàìøóóëàë îëãîõîä
øààðäàãäàõ õºðºíãèéã òóõàéí æèëèéí õ¿ëýýãäýæ áàéãàà
ã¿éöýòãýëä ¿íäýñëýí òóõàéí øàòíû òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí äàðàà æèëèéí òºñâèéí áàãöàä
òóñãàí áàòàëæ, ò¿¿íèé øèéäâýðýýð îëãîíî.
46.3.Ýíý õóóëèéí 46.1-ä çààñàí óðàìøóóëëûã õýðõýí
çàðöóóëàõ àñóóäëûã áàéãóóëëàãûí íèéò àæèëòíûã îðîëöóóëñàí
õàìò îëíû õóðëààð õýëýëöýí, ò¿¿íèéã ¿íäýñëýí øèéäâýðëýõ
áºãººä óã õóðëûí òýìäýãëýë áîëîí øèéäâýðèéí õóâèéã òóõàéí
øàòíû òºðèéí ñàíä õ¿ðã¿¿ëýõ áà ò¿¿íèéã ¿íäýñëýí óðàìøóóëëûã
çàðöóóëàõ ýðõèéã îëãîíî.
46.4.Òºñâèéí óðàìøóóëëûã ýíý õóóëèéí 44.5-ä çààñàí
àðãà õýìæýý áîëîí áàéãóóëëàãûí õàìò îëíûã àæëûí ¿ð ä¿íã
íü õàðãàëçàí óðàìøóóëàõ, íèéò àæèëòíû íèéãìèéí àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ çýðýã íèéòëýã àðãà õýìæýýíä çàðöóóëíà.
46.5.Òºñâèéí óðàìøóóëàë îëãîõ õóâü, õýìæýý, øàëãóóð
¿ç¿¿ëýëò, ò¿¿íèéã çàðöóóëàõ, òàéëàãíàõ, íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëä
òóñãàõ, õÿíàëò òàâèõ æóðìûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà.
46.6.Òºñâèéí óðàìøóóëëûã æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã
Óëñûí Èõ Õóðàë, ýñõ¿ë èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëñíýýñ õîéø íýã ñàðûí äîòîð òîãòîîæ, îëãîíî.
47 äóãààð ç¿éë.Íýìýëò òºñºâ
47.1.Òºñâèéí çàõèðàã÷ íü äàðààõ íýìýëò òºñâèéã õîëáîãäîõ
òºñºë, àðãà õýìæýýíä çàðöóóëæ áîëíî:
àâñàí õàíäèâ, òóñëàìæ;
47.1.2. òºñâèéí æèëèéí ÿâöàä Óëñûí Èõ Õóðëààñ
ñî¸ðõîí áàòàëñàí, Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí
ãýðýý áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ àâàõ
õºíãºëºëòòýé çýýë;
47.1.3. Çàñãèéí ãàçðûí íººö ñàí, Çàñàã äàðãûí íººö
õºðºíãº, ò¿¿íòýé àäèëòãàõ àíãèëàãäààã¿é íººö

105
õºðºíãººñ çîõèõ áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéí
äàãóó òóõàéí òºñâèéí çàõèðàã÷èä õóâààðèëñàí
õºðºíãº;
47.1.4. äýýä øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òºñºâò
òóñãàãäñàí òºñâººñ äîîä øàòíû òºñâèéí
çàõèðàã÷èä õóâààðèëñàí õºðºíãº;
47.1.5. òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû
õ¿ðýýíä áèé áîëñîí íýìýëò îðëîãî;
47.1.6. òºñâèéí óðàìøóóëàë.
47.2.Íýìýëò òºñºâ, ò¿¿íòýé õîëáîãäñîí ¿éë àæèëëàãàà íü
òºñâèéí íýãýí àäèë ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí
òàéëàíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéíà.
47.3.Ýíý õóóëèéí 47.1.2, 47.1.5, 47.1.6-ä çààñàí îðëîãûã
çºâõºí áàòëàãäñàí òºñâèéí õ¿ðýýíä çàðöóóëíà.
ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ªÌ× ÕªÐªÍÃª, ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ªÐÈÉÍ ÓÄÈÐÄËÀÃÀ
48 äóãààð ç¿éë.ªì÷ õºðºíãº
48.1.Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷, õºðºíãèéí óäèðäëàãà,
çîõèöóóëàëò, çàðöóóëàëò, á¿ðòãýë, òàéëàãíàëòòàé õîëáîîòîé
õàðèëöààã òóñãàé õóóëèàð çîõèöóóëíà.
49 ä¿ãýýð ç¿éë.Çàñãèéí ãàçàð ºð ¿¿ñãýõ
49.1.Çàñãèéí ãàçàð äàðààõ çîðèëãîîð ºð ¿¿ñãýæ áîëíî:
49.1.1. Çàñãèéí ãàçðûí òºñºë, õºòºëáºðèéã
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ;
49.1.2. óëñûí òºëáºðèéí òýíöëèéã äýìæèõ çîðèëãîîð
Ìîíãîëáàíêíû ãàäààä öýâýð àëáàí íººöèéã
íýìýãä¿¿ëýõ;
49.1.3. òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ;
49.1.4. õ¿¿ãèéí õýìæýý áîëîí çàðäëûã áóóðóóëàõ
çîðèëãîîð ºðèéã äàõèí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ;
49.1.5. óëñûí òºñâèéí óëèðëûí ÷àíàðòàé îðëîãûí

106
äóòàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ.
49.2.Ýíý õóóëèéí 49.1.4-ò çààñíû äàãóó ºðèéã äàõèí
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõäýý ò¿¿íèé õóãàöààã ñóíãàõûã õîðèãëîíî.
49.3.ªð ¿¿ñãýæ á¿ðä¿¿ëñýí ýõ ¿¿ñâýðèéã çºâõºí òºñºâò
òóñãàí, áàòàëñàí õºòºëáºð, òºñºë, àðãà õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä
çàðöóóëíà.
50 äóãààð ç¿éë.Çàñãèéí ãàçàð çýýë îëãîõ
50.1.Òóõàéí æèëèéí òºñâèéí õóóëèàð ýõ ¿¿ñâýð íü
áàòëàãäñàí òîõèîëäîëä óëñûí òºñâººñ äàðààõ çîðèëãîîð çýýë
îëãîæ áîëíî:
50.1.1. àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí óëèðëûí ÷àíàðòàé
îðëîãûí äóòàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ;
50.1.2. Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãààñ õóóëüä çààñàí
çîðèóëàëòààð;
50.1.3. ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ àâñàí
çýýëèéã çîðèóëàëòûí äàãóó äàìæóóëàí
çýýëä¿¿ëýõ.
50.2.ªð ¿¿ñãýæ á¿ðä¿¿ëñýí ýõ ¿¿ñâýðèéã çºâõºí òºñºâò
òóñãàí, áàòàëñàí õºòºëáºð, òºñºë, àðãà õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä
çàðöóóëíà.
51 ä¿ãýýð ç¿éë.Çàñãèéí ãàçðûí áàòàëãàà
51.1.Çàñãèéí ãàçàð õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýëýýð ºðèéí
áàòàëãàà ãàðãàæ áîëíî.
51.2.Ýõ ¿¿ñâýð íü òóõàéí æèëèéí òºñâèéí õóóëèàð
áàòëàãäñàí òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 51.1-ä çààñàí áàòàëãààã
îëãîíî.
51.3.Çàñãèéí ãàçðûí áàòàëãàà íü òºñâèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã
áàéíà.
51.4.Òóõàéí æèëèéí òºñºâò òóñãàí, áàòàëñàí õ¿ðýýíä
Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàõ ºðèéí áàòàëãààã Çàñãèéí ãàçðûí ºðãºí
ìýä¿¿ëñíýýð Óëñûí Èõ Õóðàë õýëýëöýí áàòàëíà.

107
52 äóãààð ç¿éë. Áîëçîøã¿é ºð òºëáºð
52.1.Çàñãèéí ãàçðûí áîëçîøã¿é ºð òºëáºðèéí òàëààðõ
ìýäýýëëèéã Óëñûí Èõ Õóðàë áîëîí íèéòýä ìýäýýëíý.
52.2.Çàñãèéí ãàçðûí áîëçîøã¿é ºð òºëáºðèéí òàëààðõ
ìýäýýëëèéã æèëèéí áîëîí òîäîòãîñîí òºñâèéí òºñºë, òºñâèéí
õàãàñ áîëîí á¿òýí æèëèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíä á¿ðýí òóñãàíà.
52.3.Áîëçîøã¿é ºð òºëáºð,ºðèéí áàòàëãàà, òýäãýýðòýé
õîëáîãäñîí ìýäýýëýëä òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãà õÿíàëò
òàâüæ, ä¿ãíýëò ãàðãàíà.
52.4.Áîëçîøã¿é ºð òºëáºð, çýýëèéí áàòàëãàà, ýäãýýðýýñ
ó÷èð÷ áîëçîøã¿é ýðñäýë, òºëáºðèéí õýìæýýã òîîöîí ìýäýýëñíèéã
òýäãýýðèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, ºãëºã ¿¿ñãýñýíä òîîöîõã¿é.
53 äóãààð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí óäèðäëàãà
òºâ áàéãóóëëàãà Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí óäèðäëàãûã äàðààõ
áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý:
53.1.1. Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãöýý, ýðñäýëèéí
¿íýëãýýã ¿íäýñëýí ºðèéí óäèðäëàãûí ñòðàòåãè
áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ;
53.1.2. Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí óäèðäëàãûí çîðèëò,
ºðèéí õýìæýý, á¿òýö, ýðñäýëèéã áîãèíî, äóíä
õóãàöààãààð òîäîðõîéëæ, óäèðäàí çîõèöóóëàõ;
53.1.3. òóõàéí æèëèéí òºñâèéí õóóëèàð Çàñãèéí ãàçðûí
øèíýýð ¿¿ñãýõ ºð, áàòàëãààíû äýýä õÿçãààðûã
áàòëóóëæ ìºðäºõ;
53.1.4. òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí 51, ò¿¿íýýñ
äýýø õóâèéí îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäèéí
àâàõ çýýëèéí õýìæýýíèé äýýä õÿçãààðûã
òîãòîîx;
53.1.5. àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí óëñûí òºñâººñ
àâàõ ºðèéí õýìæýýíèé äýýä õÿçãààðûã òîãòîîõ;

108
53.1.6. Çàñãèéí ãàçðûí ºð áîëîí ºðèéí áàòàëãààíû
ìýäýýëëèéí ñàíã á¿ðä¿¿ëýõ;
53.1.7. Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí ìýäýýëëèéí èë òîä
áàéäëûã õàíãàõ;
53.1.8. çýýëä¿¿ëýã÷èéí ýðõ òýãø áàéäëûã õàíãàõ.
53.2.Õºðºíãº, ºð òºëáºðèéí óäèðäëàãà, Çàñãèéí ãàçðûí çýýë
àâàõ, çýýë îëãîõ, äàìæóóëàí çýýëä¿¿ëýõ, ºðèéíáàòàëãàà ãàðãàõ,
òýäãýýðò òàâèãäàõ øààðäëàãà, íºõöºë, õÿçãààðëàëò, áîëçîøã¿é
ºðòºëáºðèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí õàðèëöààã
õóóëèàð çîõèöóóëíà.
ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÀÉËÀÃÍÀËÒ
54 ä¿ãýýð ç¿éë. Ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí
òàéëàí
54.1.Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíä óëñ,
îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí, òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èéí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàí, òºðèéí áîëîí îðîí
íóòãèéí ºì÷èò, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé
õóóëèéí ýòãýýäèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí õàìààðíà.
54.2.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí
õ¿ðýýíèé òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí, Çàñãèéí
ãàçðûí øóãàìààð àâ÷, àøèãëàæ áàéãàà õºíãºëºëòòýé çýýë
áîëîí áóöàëòã¿é òóñëàìæèéí õºðºíãººð õýðýãæèæ áàéãàà òºñºë,
õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí
ºì÷èò, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí
ýòãýýäèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíä
õàìààðóóëíà.
54.3.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü òºñâèéí ã¿éöýòãýë
áîëîí æèëèéí ýöñèéí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã íÿãòëàí áîäîõ
á¿ðòãýëèéí îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí äàãóó ãàðãàíà.
54.4.Ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàí íü äàðààõ á¿ðýëäýõ¿¿íòýé
áàéíà:
54.4.1. ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íãèéí òàéëàí;

109
54.4.2. ñàíõ¿¿ãèéí áàéäëûí òàéëàí;
54.4.3. ìºíãºí ã¿éëãýýíèé òàéëàí;
54.4.4. ºì÷èéí ººð÷ëºëòèéí òàéëàí;
54.4.5. ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí òîäðóóëãà.
54.5.Òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàí íü äàðààõ á¿ðýëäýõ¿¿í
õýñýãòýé áàéíà:
54.5.1. òóõàéí æèëèéí òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí
ã¿éöýòãýë /íèéò ä¿íãýýð, õºòºëáºðººð, òºñâèéí
çàõèðàã÷ààð, õºðºíãº îðóóëàëòûí àðãà õýìæýý
á¿ðýýð/;
54.5.2. òàòâàðûí çàðëàãûã õóóëèéí ýòãýýä, ñàëáàð
á¿ðýýð, õîëáîãäîõ ýðõ ç¿éí ¿íäýñëýëèéí õàìò;
54.5.3. òóõàéí æèë õóäàëäàí àâñàí áàðàà, àæèë,
¿éë÷èëãýýíèé ã¿éöýòãýë;
54.5.4. õºòºëáºð, àðãà õýìæýýíä çàðöóóëñàí òºñºâ,
õ¿ðñýí ¿ð ä¿í, ò¿¿íèé òàíèëöóóëãà (õºòºëáºðèéí
ã¿éöýòãýëèéí áèåëýëò, áîäëîãûí çîðèëòûí
õýðýãæèëò, ò¿¿íèé ¿ð íºëººíä õèéñýí ä¿ãíýëò,
õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëñýí õºðºíãº
îðóóëàëòûí àðãà õýìæýýíèé áèåëýëò, òàñàðñàí
áîë øàëòãààí);
54.5.5. íýìýëò òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ò¿¿íèé òàíèëöóóëãà.
54.6.Ýíý õóóëèéí 42 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó òºñºâò
çîõèöóóëàëò õèéñýí òîõèîëäîëä õºòºëáºðèéí ã¿éöýòãýëèéã àíõ
òºëºâëºñºí õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí çîðèëòòîé íü õàðüöóóëñàí áàéäëààð
òàéëàãíàíà.
55 äóãààð ç¿éë. Ñîíãóóëèéí ºìíºõ ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿,
òºñâèéí òºëºâ áàéäëûí òàéëàí
55.1.Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí áîëîí Óëñûí Èõ Õóðëûí
ñîíãóóëèéã çàðëàõààñ íýã ñàðààñ äîîøã¿é õóãàöààíû ºìíº Ìîíãîë
Óëñûí ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, òºñâèéí òºëºâ áàéäëûí òàëààðõ
ìýäýýëëèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû

110
òºâ áàéãóóëëàãà Óëñûí Èõ Õóðàëä èð¿¿ëíý.
55.2.Ýíý õóóëèéí 55.1-ä çààñàí ìýäýýëëèéã Óëñûí Èõ Õóðëûí
÷óóëãàíû íýãäñýí õóðàëäààíä ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í òàíèëöóóëíà.
55.3.Óëñûí Èõ Õóðàë ýíý õóóëèéí 55.1-ä çààñàí ìýäýýëýëòýé
òàíèëöñàíû äàðàà ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà ñîíãóóëèéí ºìíºõ ìàêðî ýäèéí
çàñàã, ñàíõ¿¿, òºñâèéí òºëºâ áàéäëûí òàéëàíã áýëòãýæ, íèéòýä
ìýäýýëíý.
55.4.Ñîíãóóëèéí ºìíºõ ìàêðî ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, òºñâèéí
òºëºâ áàéäëûí òàéëàíä äàðààõ ìýäýýëëèéã òóñãàñàí áàéíà:
55.4.1. Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí áîëîí Óëñûí
Èõ Õóðëûí ñîíãóóëèéí á¿ðýí ýðõèéí õóãàöààíä
Çàñãèéí ãàçðààñ õýðýãæ¿¿ëñýí ýäèéí çàñàã,
ñàíõ¿¿, òºñâèéí áîäëîãî, ¿ð ä¿í íü Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð
ç¿éëä çààñàí òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã
õàíãàñàí áàéäàë;
55.4.2. èðýõ äºðâºí æèëèéí ìàêðî ýäèéí çàñàã,
òºñâèéí òºëºâ áàéäëûí òºñººëºë;
55.4.3. Çàñãèéí ãàçðûí ºð, áîëçîøã¿é ºð òºëáºðèéí
ä¿í, ò¿¿íèé çîðèóëàëò, íºõöºë, õóãàöààíäàà
òºëºãäººã¿é çýýëèéí ¿íäñýí ºð áà õ¿¿ãèéí
òºëáºðèéí ä¿í;
55.4.4. Ìîíãîë Óëñûí òºñâèéí òîãòâîðæóóëàëòûí
ñàíãèéí ¿ëäýãäëèéí íèéò ä¿í, ýíý íü òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàæ áàéãàà ýñýõ áîëîí
äàðààãèéí õî¸ð æèëèéí õóãàöààí äàõü òóõàéí
ñàíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéí ººð÷ëºëòèéí òóõàé
¿íýëãýý;
55.4.5. áîëçîøã¿é ºð òºëáºð;

111
òóñãàãäñàí,õ¿ëýýãäýæáàéãàààðãàõýìæýý,ò¿¿íä
òºñâººñ ãàðãàõ çàðäëûí õýìæýý, ýõ ¿¿ñâýð;
55.4.7. Çàñãèéí ãàçðûí ãýðýý, õýëýëöýýðò òóñãàãäñàí,
õ¿ëýýãäýæ áàéãàà Çàñãèéí ãàçðûí ºð òºëáºð,
áàòàëãààíû ä¿í;
55.4.8. ñîíãóóëèéí æèëä Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàñàí
øèéäâýð íü äàðààãèéí æèë¿¿äèéí ñàíõ¿¿,
òºñâèéí òºëºâ áàéäàëä íºëººëºõ ¿ç¿¿ëýëò;
55.4.9. ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, òºñâèéí äóíä õóãàöààíû
òºñººëºë íü Óëñûí Èõ Õóðëààð áàòëàãäñàí
äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë,
ýñõ¿ë òóõàéí æèëèéí òºñºâ, Òºñâèéí òîãòâîðòîé
áàéäëûí òóõàé õóóëüä çààñàí òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãàä íèéöýæ áàéãàà òàëààðõ òàéëáàð.
55.5.Ýíý õóóëèéí 55.4.5-55.4.8-ä çààñàí ìýäýýëýë, ò¿¿íèé
òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã òîîí èëýðõèéëëýýð õàðóóëíà.
ÅÑÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ÒªÑÂÈÉÍ ÕÀÐÈËÖÀÀ
56 äóãààð ç¿éë. Òºñâèéí øàòëàë õîîðîíäûí õàðèëöàà
56.1.Äýýä øàòíû òºñâººñ äîîä øàòíû òºñºâò äàðààõ
õýëáýðýýð øèëæ¿¿ëýã îëãîíî:
56.1.1. äîîä øàòíû òºñâèéí ¿íäñýí òýíöëèéí
àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä çîðèóëàí äýýä
øàòíû òºñâººñ îëãîõ ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã;
56.1.2. äîîä øàòíû òºñâèéí õºðºíãº îðóóëàëò,
õºòºëáºð, òºñºë, àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõýä
íü çîðèóëæ äýýä øàòíû òºñâººñ îëãîõ îðëîãûí
øèëæ¿¿ëýã;
56.1.3. Çàñãèéí ãàçðûí õýðýãæ¿¿ëýõ çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã
îðîí íóòàã òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõýä çîðèóëæ
óëñûí òºñâººñ îëãîõ òóñãàé çîðèóëàëòûí
øèëæ¿¿ëýã.
56.2.Äîîä øàòíû òºñâèéí ¿íäñýí òýíöëèéí àøãààñ ñóóðü

112
çàðëàãàòàé òýíöýõ õýñãèéã òóõàéí øàòíû òºñºâò ¿ëäýýæ, ¿ëäýõ
õýñãèéã äýýä øàòíû òºñºâò òºâëºð¿¿ëíý.
òºâ áàéãóóëëàãà íü àéìàã, íèéñëýëèéí òºñºâò, àéìàã, íèéñëýëèéí
Çàñàã äàðãà íü ñóì ä¿¿ðãèéí òºñºâò îëãîõ ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã,
îðëîãûí øèëæ¿¿ëýã, òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëãèéã äàðààõ
çºð÷èë èëýðñýí òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã àðèëãàõ õ¿ðòýëõ õóãàöààíä
ò¿ð çîãñîîõ ýðõòýé:
56.3.1. òºñâèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí;
56.3.2. èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë òóõàéí æèëèéí
òºñâºº ¿íäýñëýëã¿éãýýð íýìýãä¿¿ëæ áàòàëñàí;
56.3.3. òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëãèéí çîðèóëàëò,
çàðöóóëàëòûí íºõöºë, øààðäëàãûã çºð÷ñºí;
56.3.4. îðîí íóòãèéí òºñâººñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðòûã ìºðäººã¿éãýýñ íèéò
òºñºâ íü àëäàãäàëòàé ãàðñàí;
56.3.5. îðîí íóòãèéí òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäàë
àëäàãäñàí;
56.3.6. îðîí íóòãèéí òºñâèéã ýíý õóóëèàð òîãòîîñîí
õóãàöààíä áàòëààã¿é.
56.4.Îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñóóðü çàðëàãûã òîîöîõ àðãà÷ëàë,
îðîí íóòãèéí òºñâººñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðò,
òýäãýýðèéí îðöûí áîëîí òºñâèéí íîðìàòèâûã Çàñãèéí ãàçàð
òîãòîîíî.
56.5.Ýíý õóóëèéí 56.1.3-ò çààñàí òóñãàé çîðèóëàëòûí
øèëæ¿¿ëãèéí çîðèóëàëò, çàðöóóëàëòàä òàâèãäàõ íºõöºë,
øààðäëàãûã ýíý õóóëèéí 39.1, 39.2-ò çààñàí ãýðýýãýýð òóñãàéëàí
òîãòîîæ, Çàñãèéí ãàçàð õÿíàëò òàâèíà.
56.6.Ýíý õóóëèéí 56.3-ò çààñàí çºð÷ëèéã àðèëãàõ, õóóëü
òîãòîîìæèéí õýðýãæèëò áîëîí îðîí íóòãèéí òºñâèéí òîãòâîðòîé
áàéäëûã õàíãàõ, òºñâèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí ÷àäàâõèéã
äýýøë¿¿ëýõ çîðèëãîîð Çàñãèéí ãàçàð áîëîí àéìàã, íèéñëýëèéí
Çàñàã äàðãà òóõàéí îðîí íóòàãò òîãòâîðæóóëàëòûí õºòºëáºð

113
õýðýãæ¿¿ëíý.
57 äóãààð ç¿éë. Îðîí íóòãèéí òºñºâ
57.1.Îðîí íóòãèéí òºñâººð õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýã, îðîí
íóòãèéí òºñºâò õóâààðèëàõ îðëîãûí íýð òºðëèéã ýíý õóóëèàð
òîãòîîíî.
57.2.Îðîí íóòãèéí òºñâèéã àëäàãäàëã¿é òºëºâëºí áàòàëæ,
õýðýãæ¿¿ëíý.
57.3.Îðîí íóòãèéí òºñâèéí óðüä îíû ¿ëäýãäëýýñ
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çàðëàãûã òºñºâò òóñãàí áàòàëæ õýðýãæ¿¿ëýõ áà
çàðëàãà íü ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýðýýñýý õýòðýõã¿é áàéíà.
57.4.Ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñâèéí îðëîãûí óëèðëûí ÷àíàðòàé
äóòàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãîîð àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâººñ
áîãèíî õóãàöààòàé çýýë îëãîæ áîëíî.
57.5.Îðîí íóòãèéí òºñºâò ýíý õóóëèéí 41.5, 50.1.1, 57.4,
62.2-ò çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ºð ¿¿ñãýõ, áàòàëãàà ãàðãàõûã
õîðèãëîíî.
58 äóãààð ç¿éë. Îðîí íóòãèéí òºñâººð õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã
¿¿ðýã
58.1.Íèéñëýë ººðèéí òºñâººð äàðààõ ÷èã ¿¿ðãèéã áèå äààí
58.1.1. íèéñëýëèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ;
58.1.2. õîò òºëºâëºëò, áàðèëãàæóóëàëò, øèíýýð äýä
á¿òýö áèé áîëãîõ;
58.1.3. íèéñëýëèéí ºì÷èéí áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí
èõ çàñâàð, øèíýýð ºì÷ áèé áîëãîõ, õºðºíãº
58.1.4. íèéãìèéí àñðàìæ, õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýõ, çîõèîí áàéãóóëàõ;
58.1.5. õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ, ÿäóóðëûã
áóóðóóëàõ õºòºëáºð, àðãà õýìæýýã

114
58.1.6. æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ;
58.1.7. áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò õèéõ;
58.1.8. óñàí õàíãàìæ,áîõèð óñ, öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ
áèé áîëãîõ;
58.1.9. îðîí ñóóö, íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýõ;
58.1.10. ¿åðèéí õàìãààëàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ;
58.1.11. íèéòèéí òýýâðèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ;
58.1.12. ìàë, àìüòíû õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ, õîðòîí
øàâæèéí óñòãàë, õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ;
58.1.13. ãàìøãààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ;
58.1.14. áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ;
58.1.15. íèéñëýëèéí äîòîðõ òîìîîõîí àâòî çàì, ã¿¿ð,
òýäãýýðèéí ãýðýëò¿¿ëýã, ãýðëýí äîõèî áîëîí
áóñàä õîëáîãäîõ áàéãóóëàìæèéã áèé áîëãîõ;
58.1.16. íèéñëýëèéí íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýíä õèéãäýõ
òîì õýìæýýíèé òîõèæèëò, íèéòèéí ýçýìøëèéí
àæ àõóéí ¿éë÷èëãýý, íèéòèéí àðèóí öýâýð,
ãóäàìæ òàëáàéí ãýðýëò¿¿ëýã, öýâýðëýãýý, õîã
çàéëóóëàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ;
58.1.17. íèéñëýëèéí äîòîðõ ºíäºð õ¿÷äýëèéí áîëîí
öàõèëãààíû øóãàì, äýä ºðòººíèé àøèãëàëò,
çàñâàð ¿éë÷èëãýý, õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã
õàíãàõòàé õîëáîãäñîí áóñàä ¿éë àæèëëàãààã
ýðõëýõ;
58.1.18. õóóëüä çààñàí áóñàä ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ.
58.2.Àéìàã ººðèéí òºñâººð òóõàéí øàòàíä õàìààðàõ äàðààõ
÷èã ¿¿ðãèéã áèå äààí õýðýãæ¿¿ëíý:
58.2.1. àéìãèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ;
58.2.2. õîò òºëºâëºëò, áàðèëãàæóóëàëò, øèíýýð äýä
á¿òýö áèé áîëãîõ;

115
58.2.3. îðîí íóòãèéí ºì÷èéí áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí
èõ çàñâàð, øèíýýð ºì÷ áèé áîëãîõ, õºðºíãº
58.2.4. íèéãìèéí àñðàìæ, õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýã
58.2.5. õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ, ÿäóóðëûã
áóóðóóëàõ õºòºëáºð, àðãà õýìæýýã
58.2.6. æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ;
58.2.7. ìàëæóóëàõ;
58.2.8. àéìãèéí íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýíä áýë÷ýýðèéí
ìåíåæìåíò õèéõ;
58.2.9. ìàëûí òýæýýëèéí íººö á¿ðä¿¿ëýõ;
58.2.10. óñàí õàíãàìæ, áîõèð óñ öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ,
îðîí ñóóö, íèéòèéí àæ àõóé, ¿åðèéí
õàìãààëàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ;
58.2.11. íèéòèéí òýýâðèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ;
58.2.12. ìàë, àìüòíû õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ, õîðòîí
øàâæèéí óñòãàë, õÿíàëò, ãàìøãààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ, ãàìøãèéí õîð õîõèðëûã àðèëãàõ;
58.2.13. áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ;
58.2.14. àéìãèéí äîòîðõ áîëîí ñóì õîîðîíäûí àâòî
çàì, ã¿¿ð, òýäãýýðèéí ãýðýëò¿¿ëýã, ãýðëýí äîõèî
áîëîí áóñàä õîëáîãäîõ áàéãóóëàìæèéã áèé
áîëãîõ;
58.2.15. àéìãèéí íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýíä õèéãäýõ
òîì õýìæýýíèé òîõèæèëò, íèéòèéí ýçýìøëèéí
çàéëóóëàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ;
58.2.16. àéìãèéí äîòîðõ ºíäºð õ¿÷äýëèéí áîëîí
öàõèëãààíû øóãàì, äýä ºðòººíèé àøèãëàëò,

116
çàñâàð ¿éë÷èëãýý, õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã
õàíãàõ áóñàä ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ;
58.3.Ä¿¿ðýã ººðèéí òºñâººð äàðààõ ÷èã ¿¿ðãèéã áèå äààí
58.3.1. ä¿¿ðãèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ;
58.3.2. ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí øèéäâýðýýð îëãîäîã
íèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýã
58.3.3. ä¿¿ðãèéí íóòàã äýâñãýð äýõ íèéòèéí ýçýìøëèéí
çàéëóóëàëòûã õèéõ;
58.3.4. ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ;
58.3.5. ä¿¿ðãèéí íóòàã äýâñãýðèéí áàéãàëü îð÷íûã
õàìãààëàõ;
58.3.6. ä¿¿ðãèéí äîòîðõ íèéòèéí ýçýìøëèéí
ãýðýëò¿¿ëãèéí óðñãàë çàñâàð, àð÷èëãààã õèéõ,
çîõèîí áàéãóóëàõ;
58.3.7. ä¿¿ðãèéí òîõèæèëò, ìîä, óðãàìàë
öýöýðëýãæ¿¿ëýëò, ÿâãàí çàì, àìðàëò áîëîí
õ¿¿õäèéí òîãëîîìûí òàëáàéã òîõèæóóëàõ,
àð÷ëàõ;
58.4.Ñóì ººðèéí òºñâººð äàðààõ ÷èã ¿¿ðãèéã áèå äààí
58.4.1. ñóìûí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ;
58.4.2. ñóìûí Çàñàã äàðãûí øèéäâýðýýð îëãîäîã
íèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýã

117
58.4.3. ñóìûí íóòàã äýâñãýð äýõ íèéòèéí ýçýìøëèéí
çàéëóóëàëòûã õèéõ;
58.4.4. ìàëæóóëàõ;
58.4.5. ñóìûí íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýíä áýë÷ýýðèéí
ìåíåæìåíò õèéõ;
58.4.6. ñóìûí íóòàã äýâñãýðèéí áàéãàëü îð÷íûã
õàìãààëàõ;
58.4.7. ñóìûí äîòîðõ íèéòèéí ýçýìøëèéí
ãýðýëò¿¿ëãèéí óðñãàë çàñâàð, àð÷èëãààã õèéõ,
çîõèîí áàéãóóëàõ;
58.4.8. ñóìûí òîõèæèëò, ìîä, óðãàìàë
öýöýðëýãæ¿¿ëýëò, ÿâãàí çàì, àìðàëò áîëîí
õ¿¿õäèéí òîãëîîìûí òàëáàéã òîõèæóóëàõ
àð÷ëàõ;
58.5.Ýíý õóóëèéí 58.1-58.4-ò çààñàí ÷èã ¿¿ðãèéã äàðààõ ýõ
¿¿ñâýðýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý:
58.5.1. àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí òàòâàðûí áîëîí
òàòâàðûí áóñ îðëîãî;
58.5.2. óëñûí òºñâººñ îëãîõ îðëîãûí øèëæ¿¿ëýã;
58.5.3. óëñûí òºñâººñ îëãîõ ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã.
59 ä¿ãýýð ç¿éë.Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí ñàí
59.1.Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí ñàí íü äàðààõ ýõ
¿¿ñâýðýýñ á¿ðäýíý:
59.1.1. èìïîðòîîñ áóñàä áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé
íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàðûí îðëîãûí 25
õóâü;
59.1.2. àøèãò ìàëòìàëûí íººö àøèãëàñíû òºëáºðèéí
îðëîãûí 5 õóâü;

118
59.1.3. îðîí íóòãèéí õºãæëèéã äýìæèõ çîðèëãîîð
îëãîñîí äîòîîäûí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí
áîëîí ãàäààäûí àëáàí ¸ñíû òóñëàìæ, õàíäèâ;
59.1.4. ýíý õóóëèéí 56.2-ò çààñàí òºâëºð¿¿ëýõ
õºðºíãº.
59.2.Àéìàã, íèéñëýë íü îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí
ñàíãààñ îëãîñîí øèëæ¿¿ëãèéí 60-ààñ äîîøã¿é õóâèéã ñóì,
ä¿¿ðãèéí õºãæëèéí ñàíä ýíý õóóëèéí 59.3-ò çààñàí ¿ç¿¿ëýëòèéã
õàðãàëçàí õóâààðèëíà.
59.3.Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí ñàíãààñ òóõàéí æèë
îðîí íóòãèéí òºñºâò îëãîõ øèëæ¿¿ëãèéã òîäîðõîéëîõäîî äàðààõ
èòãýëö¿¿ðèéã ¿íäýñëýí òîãòîîíî:
59.3.1. îðîí íóòãèéí õºãæëèéí èíäåêñ;
59.3.2. õ¿í àìûí òîî;
59.3.3. õ¿í àìûí íÿãòðàë, àëñëàëò, íóòàã äýâñãýðèéí
õýìæýý;
59.3.4. îðîí íóòãèéí òàòâàðûí èäýâõ ñàíàà÷èëãà.
59.4.Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí ñàíãààñ àøèãò
ìàëòìàëûí íººö àøèãëàñíû òºëáºðèéã îðîí íóòàãò
õóâààðèëàõäàà àøèãò ìàëòìàëûí îëáîðëîëò õèéãäñýí òóõàéí
îðîí íóòãèéí íýã õ¿íä íîãäîõ õýìæýýã áóñàä îðîí íóòãèéí íýã õ¿íä
íîãäîõ õýìæýýíýýñ 10 õ¿ðòýë õóâèàð íýìýãä¿¿ëýí òîãòîîíî.
59.5.Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí ñàí áîëîí Îðîí íóòãèéí
õºãæëèéí ñàíãààñ îëãîõ øèëæ¿¿ëãèéã òîîöîõ àðãà÷ëàëûã Çàñãèéí
ãàçàð áàòàëíà.
60 äóãààð ç¿éë.Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí ñàí
60.1.Òóõàéí øàòíû òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü îðîí
íóòãèéí õºãæëèéã äýìæèõ çîðèëãî á¿õèé Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí
ñàíòàé áàéíà.
60.2.Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí ñàí íü äàðààõ ýõ ¿¿ñâýðýýñ
á¿ðäýíý:

119
60.2.1. Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí ñàíãààñ îëãîõ
øèëæ¿¿ëýã;
60.2.2. ýíý õóóëèéí 59.2-ò çààñàí õºðºíãº;
60.2.3. ýíý õóóëèéí 56.2-ò çààñàí îðîí íóòãèéí òºñâèéí
¿íäñýí òýíöëèéí àøèã;
60.2.4. òàòâàðûí õóâü õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîí
çàðëàãûã õýìíýõ çàìààð áèé áîëãîñîí íýìýãäýë
ýõ ¿¿ñâýð;
60.2.5. òóõàéí îðîí íóòãèéí õºãæëèéã äýìæèõ
çîðèëãîîð îëãîñîí äîòîîä, ãàäààäûí õàíäèâ,
òóñëàìæ.
60.3.Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí ñàíãèéí õºðºíãèéã äàðààõ ç¿éëä
çàðöóóëàõûã õîðèãëîíî:
60.3.1. îðîí íóòãèéí òºñâººñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýýð
õóóëèàð òîãòîîñîí ÷èã ¿¿ðãýýñ áóñàä õºòºëáºð,
àðãà õýìæýý.
60.3.2. óëñ òºðèéí íàì, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí
çàðëàãà;
60.3.3. ¿íäýñíèé èõ áàÿð íààäìààñ áóñàä áàÿð,
íààäàì, îéí àðãà õýìæýý, øàøíû çàí ¿éëèéí
áîëîí ¸ñëîëûí çàðäàë;
60.3.4. íèéòèéí ýðõ àøèãò íèéöýýã¿é ¿éë àæèëëàãàà;
60.3.5. çýýë îëãîõ, ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð äàãàâàð á¿õèé
áàòàëãàà ãàðãàõ, õîõèðëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã
àâàõ;
60.3.6. îðîí íóòãèéí èðãýäèéí ñàíàëûã àâààã¿é, îðîí
íóòãèéí òºñâèéí òºëºâëºãººíä òóñãàæ áàòëààã¿é
çàðäàë, àðãà õýìæýý.
60.4.Ýíý õóóëèéí 60.3.1-ä çààñàí õóóëèàð òîãòîîñîí ÷èã
¿¿ðýãò àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã
¿¿ðýã õàìààðàõã¿é.

120
61 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçðûí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã îðîí
íóòàãò òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõ
61.1.Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà Çàñãèéí ãàçðûí äàðààõ
÷èã ¿¿ðãèéã îðîí íóòàãò òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëíý:
61.1.1. ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë;
61.1.2. åðºíõèé áîëîâñðîë;
61.1.3. ñî¸ëûí ¿éë÷èëãýý;
61.1.4. ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæ
¿éë÷èëãýý;
61.1.5. ãàçðûí õàðèëöàà, êàäàñòð;
61.1.6. õ¿¿õäèéí õºãæèë, õàìãààëëûí ¿éë÷èëãýý;
61.1.7. íèéòèéí áèåèéí òàìèð.
61.2.Ýíý õóóëèéí 61.1-ä çààñàí òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã
¿¿ðãèéã ýíý õóóëèéí 39 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí ãýðýýíèé ¿íäñýí
äýýð óëñûí òºñâººñ îëãîõ òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëãýýð
ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.
61.3.Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ýíý
õóóëèéí 61.1-ä çààñàí òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýã á¿ðýýð
ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâààðèëàëò õèéõ ñàíàëàà îðîí íóòãèéí òºñâèéí
òºñëèéí õàìò áýëòãýæ, õóóëüä çààñàí õóãàöààíû äîòîð çîõèõ
øàòíû èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëíý.
61.4.Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðàë ýíý õóóëèéí 39 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí ãýðýý, Çàñàã äàðãûí
ºðãºí ìýä¿¿ëñýí ñàíàëä ¿íäýñëýí òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýã
á¿ðýýð õóâààðèëñàí ñàíõ¿¿æèëòèéã ýíý õóóëèéí 39 ä¿ãýýð ç¿éëä
çààñàí ãýðýýãýýð øèëæ¿¿ëñýí íèéò õýìæýýíýýñ áóóðóóëàõã¿éãýýð
îðîí íóòãèéí òºñâèéí íýã õýñýã áîëãîæ áàòàëíà.
61.5.Òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëãèéã ýíý õóóëüä çààñàí
ñàð, óëèðëûí õóâààðèéí äàãóó àéìàã, íèéñëýëèéí òºðèéí ñàíä
øèëæ¿¿ëíý.
62 äóãààð ç¿éë. Îðîí íóòãèéí õýðýãöýýíä çîðèóëæ ºð
¿¿ñãýõ
62.1.Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà ýíý õóóëèéí 41.5, 50.1.1-

121
ä çààñàí çîðèóëàëòààð óëñûí òºñâººñ òóõàéí òºñâèéí æèëèéí
äîòîð ýðãýí òºëºãäºõ íºõöºëòýé ºð ¿¿ñãýæ áîëíî.
62.2.Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà ýíý õóóëèéí 58.1-ä çààñàí ÷èã
¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñëèéã
äºðºâ õ¿ðòýëõ æèëèéí õóãàöààòàéãààð ºð ¿¿ñãýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ
áîëíî.
62.3.Ýíý õóóëèéí 62.2-ò çààñàí ºðèéí õýìæýý íü ºìíºõ
æèëèéí òºñâèéí ñóóðü îðëîãûí ä¿íãýýñ, òºëºõ ºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé
íèéò õýìæýý íü ºìíºõ æèëèéí òºñâèéí ñóóðü îðëîãûí 15 õóâèàñ
òóñ òóñ õýòðýõã¿é.
62.4.Íèéñëýëèéí òºñºâò ýíý õóóëèéí 62.2-ò çààñàí
çîðèóëàëòààð ºð ¿¿ñãýõäýý äàðààõ õºðºíãº, îðëîãûã ºðèéí
áàðüöàà áîëãîõûã õîðèãëîíî:
62.4.1. ýíý õóóëèéí 61.1-ä çààñàí ÷èã ¿¿ðãèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä õàìààðàõ íèéñëýëèéí ºì÷èéí
ýä õºðºíãº;
62.4.2. íèéñëýëèéí òºñâèéí á¿õ îðëîãî.
62.5.Ýíý õóóëèéí 62.4.2-ò çààñàí îðëîãîä óëñûí òºñâººñ
îëãîñîí òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëýã íýãýí àäèë õàìààðíà.
62.6.Ýíý õóóëèéí 62.2-ò çààñàí çîðèóëàëòààð ºð ¿¿ñãýõäýý
íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà äàðààõ ç¿éëèéã áàðèìòàëíà:
62.6.1. ºðèéí çîðèóëàëòûã íèéòýä ìýäýýëýõ,
øààðäëàãàòàé áîë îëîí íèéòèéã îðîëöóóëñàí
íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã çîõèîí áàéãóóëæ
õýëýëö¿¿ëýõ;
62.6.2. ºð ¿¿ñãýõäýý ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ
çºâøººðºë àâàõ;
62.6.3. ºð ¿¿ñãýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õºðºíãº îðóóëàëòûí
òºñëèéã íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðëààð õýëýëö¿¿ëæ çºâøººðºë àâàõ.
62.7.Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà çýýëèéí ãýðýýíä áîëîí ºð

122
¿¿ñãýõ áóñàä àëèâàà ãýðýýíä ãàðûí ¿ñýã çóðñíààñ õîéø àæëûí
10 ºäðèéí äîòîð ãýðýýíèé õóóëáàðûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëíý.
63 äóãààð ç¿éë. Îðîí íóòãèéí òºñºâò èðãýä, îëîí íèéòèéí
îðîëöîîã õàíãàõ
63.1.Áàã, õîðîîíû Çàñàã äàðãà Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí
ñàíãèéí õºðºíãººð õýðýãæ¿¿ëýõ õºðºíãº îðóóëàëò, õºòºëáºð,
òºñºë, àðãà õýìæýý, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ äàðààëàë, àðãà
çàìûí òàëààð áàã, õîðîîäîä îëîí íèéòèéí íýýëòòýé ñàíàë àñóóëãà
ÿâóóëíà.
63.2.Ýíý õóóëèéí 63.1-ä çààñàí ñàíàë áîëîí áàã, õîðîîíû
èðãýäèéí Íèéòèéí Õóðàë äýýð ãàðñàí ñàíàëûã èðãýäèéí Íèéòèéí
Õóðàë õýëýëöýí, òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë á¿õèé òºñºë, àðãà õýìæýýã
ýðýìáýëýí ñîíãîíî.
63.3.Ýíý õóóëèéí 63.2-ò çààñíû äàãóó áàã, õîðîîíû èðãýäèéí
Íèéòèéí Õóðëààñ èð¿¿ëñýí ñàíàëûã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí
Òàìãûí ãàçàð à÷ õîëáîãäîë, òóõàéí îðîí íóòãèéí õºãæëèéí
áîäëîãîòîé óÿëäóóëàí ýðýìáýëæ, òºñâèéí òºñºëä òóñãàí ñóì,
ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëíý.
63.4.Ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë íü ýíý
õóóëèéí 63.3-ò çààñàí ñàíàëûã õýëýëöýæ, òºñâèéí òºñºëä òóñãàí,
áàòàëíà.
64 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëûí á¿ðýí
ýðõ
64.1.Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðàë îðîí íóòãèéí òºñâèéí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òàëààð
64.1.1. Çàñàã äàðãûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðèéã
õýëýëöýí áàòëàõ, õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ;
64.1.2. òóõàéí æèëèéí òºñºâ, ò¿¿íèé òîäîòãîëûí
òºñëèéã õýëýëöýí áàòëàõ, õýðýãæèëòýä õÿíàëò
òàâèõ, íèéòýä ìýäýýëýõ;
64.1.3. òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã õýëýëöýí áàòëàõ;

123
64.1.4. òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí
òàéëàíãèéí òàëààðõ Çàñàã äàðãûí ìýäýýëëèéã
ñîíñîõ.
65 äóãààð ç¿éë.Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí á¿ðýí
ýðõ
65.1.Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà îðîí íóòãèéí òºñâèéí
óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã
65.1.1. òóõàéí øàòíû òºñâèéí òºñºë, òîäîòãîëûí
òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ, õýëýëö¿¿ëýõ, áàòëóóëàõ,
òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã çîõèîí áàéãóóëæ, òóõàéí
øàòíû èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä
òàéëàãíàõ;
65.1.2. îðîí íóòàã äàõü òºñâèéí áàéãóóëëàãà, òóñãàé
çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëãýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
õºòºëáºð, àðãà õýìæýýíèé òºñâèéí òºñºë,
ã¿éöýòãýë, ñàð, óëèðëûí ìýäýý, ñàíõ¿¿ãèéí
òàéëàíã íýãòãýí áîëîâñðóóëæ, õîëáîãäîõ
òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ;
65.1.3. õîëáîãäîõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷òàé
Çàñãèéí ãàçðûí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã îðîí
íóòàãò òºëººëºí õýðýãæ¿¿ëýõ ãýðýýã áàéãóóëæ
àæèëëàõ;
65.1.4. îðîí íóòãèéí òºñâèéí õºðºíãººð õýðýãæ¿¿ëýõ
áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýã õóäàëäàí àâàõ ãýðýýã
õîëáîãäîõ õóóëüä íèéö¿¿ëýí áàéãóóëàõ;
65.1.5. èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëààð áàòàëñàí
îðîí íóòãèéí òºñâèéã ýíý õóóëèéí 8.5.5-ä
çààñàí õóãàöààíä ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
õ¿ðã¿¿ëýõ;
65.1.6. ýíý õóóëèéí 39.1-ä çààñàí ãýðýýíèé äàãóó óëñûí
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí òºëºâëºñºí çàðäëûã
çîðèóëàëòààð íü öàã õóãàöààíä íü, òàñðàëòã¿é

124
á¿ðýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ;
65.1.7. àéìàã, íèéñëýëèéí æèëèéí òºñâèéí ñàð,
óëèðëûí õóâààðèéã áàòàëæ, ìºðä¿¿ëýõ;
65.1.8. òóõàéí øàòíû òºñâèéí áàéãóóëëàãûí îðîí òîîã
òºñâèéí çàõèðàã÷ á¿ðýýð áàòëàõ.
66 äóãààð ç¿éë.Ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí á¿ðýí ýðõ
66.1.Ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà îðîí íóòãèéí òºñâèéí
óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã
66.1.1. òóõàéí øàòíû òºñâèéí òºñºë, ò¿¿íèé
òîäîòãîëûí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ,
õýëýëö¿¿ëýõ, áàòëóóëàõ, òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã
çîõèîí áàéãóóëæ, òóõàéí øàòíû èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä òàéëàãíàõ;
66.1.2. îðîí íóòàã äàõü òºñâèéí áàéãóóëëàãà, òóñãàé
çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëãýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
õºòºëáºð, àðãà õýìæýýíèé òºñâèéí òºñºë,
ã¿éöýòãýë, ñàð, óëèðëûí ìýäýý, ñàíõ¿¿ãèéí
òàéëàíã íýãòãýí áîëîâñðóóëæ àéìàã,
íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãàä õ¿ðã¿¿ëýõ;
66.1.3. àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãàòàé Çàñãèéí
ãàçðûí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã îðîí íóòàãò òºëººëºí
õýðýãæ¿¿ëýõ ãýðýýã áàéãóóëæ àæèëëàõ;
66.1.4. èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëààð áàòàëñàí
îðîí íóòãèéí òºñâèéã ò¿¿íèéã áàòàëñíààñ õîéø
àæëûí äîëîîí ºäðèéí äîòîð àéìàã, íèéñëýëèéí
Çàñàã äàðãàä õ¿ðã¿¿ëýõ;
66.1.5. ýíý õóóëèéí 39.2-ò çààñàí ãýðýýíèé äàãóó óëñûí
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí òºëºâëºñºí çàðäëûã
çîðèóëàëòààð íü öàã õóãàöààíä íü òàñðàëòã¿é
á¿ðýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ;
66.1.6. ñóì, ä¿¿ðãèéí æèëèéí òºñâèéí ñàð, óëèðëûí
õóâààðèéã áàòàëæ ìºðä¿¿ëýõ;
66.1.7. òóõàéí øàòíû òºñâèéí áàéãóóëëàãûí îðîí òîîã

125
òºñâèéí çàõèðàã÷ á¿ðýýð áàòëàõ.
67 äóãààð ç¿éë. Îðîí íóòãèéí òºñºâ áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ
67.1.Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà îðîí
íóòãèéí òºñâèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ, ýíý õóóëèéí 67.2-ò çààñàí
òàíèëöóóëãûí õàìò òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí
Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëíý.
67.2.Îðîí íóòãèéí òºñâèéí òºñëèéí òàíèëöóóëãàä ýíý
õóóëèéí 32.2.1-32.2.12, 32.2.19, 32.2.20-ä çààñíààñ ãàäíà äàðààõ
ç¿éëèéã òóñãàíà:
67.2.1. îðîí íóòãèéí òºñâèéí áîäëîãûí çîðèëòûã
òóñãàñàí äóíä õóãàöààíû òºëºâëºãºº;
67.2.2. ýíý õóóëèéí 22 äóãààð ç¿éëä çààñàí òºñâèéí
àíãèëëûí äàãóó áîëîâñðóóëñàí òºñâèéí òºñëèéí
òîîöîî, òàíèëöóóëãà;
67.2.3. àéìàã,íèéñëýëèéíòºñâººññóì,ä¿¿ðãèéíòºñºâò
îëãîõîîð òºëºâëºñºí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã,
îðëîãûí øèëæ¿¿ëãèéí ñàíàë;
67.2.4. äýýä øàòíû òºñºâòòóñãàí áàòàëñàí äýýä øàòíû
òºñºâò òºâëºð¿¿ëýõ õºðºíãèéí õýìæýý.
67.3.Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñâèéí òºñëèéã
áîëîâñðóóëàõ ÿâöäàà òºñëèéã òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà îëîí
íèéòýäòàíèëöóóëæ,òóõàéíàéìàã,íèéñëýë,ñóì,ä¿¿ðãèéíèðãýäèéí
ñàíàë, õ¿ñýëòèéã èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä òàíèëöóóëíà.
68 äóãààð ç¿éë.Îðîí íóòãèéí òºñºâ áàòëàõ
68.1.Îðîí íóòãèéí òºñºâò ýíý õóóëèéí 33.2.1-33.2.7-ä çààñíûã
òóñãàæ, áàòàëíà.
68.2.Òºñâèéí òºñëèéã èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëààð
õýëýëöýõ ÿâöàä íýìæ òóñãàõ õºðºíãº îðóóëàëòûí òºñºë, àðãà
õýìæýýã òóõàéí øàòíû òºñâèéã ºðãºí ìýä¿¿ëñýí ýòãýýäýýñ ýíý
õóóëèéí 29 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí øààðäëàãûã õàíãàæ áàéãàà ýñýõ
òàëààð ñàíàë, ä¿ãíýëòèéã àâñíû ¿íäñýí äýýð òóñãàíà.

126
68.3.Èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëààñ áàòàëñàí òóõàéí
æèëèéí òºñâèéã èë òîä, îëîí íèéòýä õ¿ðòýýìæòýé áàéäëààð
ìýäýýëíý.
ÀÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÕßÍÀËÒ, ØÀËÃÀËÒ
69 ä¿ãýýð ç¿éë.Äîòîîä àóäèò
69.1.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ð õóóëü òîãòîîìæèéí
õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ, òºñâèéí õºðºíãº, ºð, òºëáºð, îðëîãî,
çàðëàãà, õºòºëáºð, àðãà õýìæýý, õºðºíãº îðóóëàëòàä ñàíõ¿¿ãèéí
õÿíàëò,øàëãàëòõèéõ,¿íýëýëò,ä¿ãíýëò,çºâëºìæãàðãàõ,ýðñäýëèéí
óäèðäëàãààð õàíãàõàä ÷èãëýñýí äîòîîä àóäèòûí àëáûã áàéãóóëæ,
äîòîîä àóäèòîð àæèëëóóëíà.
òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí äîòîîä
àóäèòûí àëáûã ¿éë àæèëëàãààíû ñòàíäàðò, àðãà ç¿éí óäèðäëàãààð
õàíãàíà.
69.3.Äîòîîä àóäèòàä òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí
ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíèé òºñâèéí áàéãóóëëàãà, òºðèéí áîëîí
îðîí íóòãèéí ºì÷èò, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷ äàâàìãàéëñàí
õóóëèéí ýòãýýäèéí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààã õàìààðíà.
69.4.Äîòîîä àóäèòîð íü ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëò øàëãàëòûí óëñûí
áàéöààã÷èéí ýðõòýé áàéíà.
69.5.Äîòîîä àóäèòûí àëáàíû ä¿ðìèéã Çàñãèéí ãàçàð
áàòàëíà.
ÀÐÂÀÍ ÍÝÃÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÕÀÐÈÓÖËÀÃÀ Õ¯ËÝÝËÃÝÕ
70 äóãààð ç¿éë. Õóóëü òîãòîîìæ çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ
õàðèóöëàãà
70.1.Ýíý õóóëèéí 6.2-6.4, 6.6, 25.10, 42.7, 57.5, 60.3, 62.3,
62.4-ò çààñíûã òóñ òóñ çºð÷ñºí íü òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãûã
Ìîíãîë Óëñûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæ, ò¿¿íèé
óäèðäëàãûí òóõàé õóóëèéí21
32 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó
21 Ìîíãîë Óëñûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæ, ò¿¿íèé óäèðäëàãûí òóõàé
õóóëü- “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2007 îíû 2 äóãààðò íèéòëýãäñýí.

127
îãöðóóëàõ ¿íäýñëýë áîëíî.
70.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ýíý õóóëèéí 14.1.1, 14.1.3-
14.1.8,14.1.14-ò çààñàí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ýíý
õóóëèéí 6.2-6.4, 6.6, 25.10, 42.1, 42.7-ä çààñíûã òóñ òóñ çºð÷ñºí
íü òîìèëñîí ýðõ á¿õèé ýòãýýä òóõàéí àëáàí òóøààëòíûã àëáàí
òóøààëààñ íü îãöðóóëàõ ¿íäýñëýë áîëíî.
70.3.Ýíý õóóëèéí 6 äóãààð ç¿éë, 24.4-ò çààñíûã çºð÷ñºí
òîõèîëäîëä ýðõ á¿õèé ýòãýýä áóðóóòàé àëáàí òóøààëòàíä òºðèéí
àëáàíä 10 æèëèéí õóãàöààíä ýðãýæ îðîõ ýðõã¿éãýýð õàëàõ
ñàõèëãûí øèéòãýë íîãäóóëíà.
70.4.Òºñâèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí ýòãýýäýä
ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýýðã¿é áîë ø¿¿ã÷, ýñõ¿ë
ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëò øàëãàëòûí óëñûí áàéöààã÷ äàðààõ øèéòãýë
íîãäóóëíà:
70.4.1. ýíý õóóëèéí 8.3-8.10-ò çààñàí òîîöîî, ñàíàë,
òºñâèéí òºñºë, ìýäýý, òàéëàíã òîãòîîñîí
õóãàöààíä íü õ¿ðã¿¿ëýýã¿é áîë íýã ñàðûí
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâààñ
àðàâ äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé
òºãðºãººð òîðãîõ;
70.4.2. ýíý õóóëèéí 14.2.7, 14.2.8, 16.5.7-ä çààñàí
á¿ðýí ýðõýý çîõèõ ¸ñîîð õýðýãæ¿¿ëýýã¿é
áóðóóòàé àëáàí òóøààëòíûã íýã ñàðûí
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâààñ
àðàâ äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé
70.4.3. ýíý õóóëèéí 20.3-ò çààñíûã çºð÷ñºí áóðóóòàé
àëáàí òóøààëòíûã íýã ñàðûí õºäºëìºðèéí
õºëñíèé äîîä õýìæýýã õî¸ðîîñ ãóðàâ äàõèí
íýìýãä¿¿ëñýíòýéòýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð
òîðãîõ;
70.4.4. ýíý õóóëèéí 22.5-ä çààñíûã çºð÷ñºí áóðóóòàé
àëáàí òóøààëòíûã íýã ñàðûí õºäºëìºðèéí
õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâààñ àðàâ äàõèí

128
íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð
òîðãîõ;
70.4.5. ýíý õóóëèéí 25.2-25.8, 25.12,28.6,29.6-ä
çààñíûã çºð÷ñºí áîë áóðóóòàé àëáàí
òóøààëòíûã íýã ñàðûí õºäºëìºðèéí
õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâààñ àðàâ äàõèí
òîðãîõ;
70.4.6. ýíý õóóëèéí 30.3, 39.4, 41.2, 42.2, 43 äóãààð
ç¿éë, 49.3, 50.1, 50.2, 51.2, 65.1.6, 66.1.5-ä
çààñíûã çºð÷ñºí àëáàí òóøààëòíûã íýã ñàðûí
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã àðâààñ
àðâàí òàâ äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ
õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ;
70.4.7. ýíý õóóëèéí 35.3-ò çààñàí æóðìûã çºð÷èí,
çºâøººðºëã¿éãýýð áàíêèíä äàíñ íýýëãýñýí
òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ýðõ á¿õèé àëáàí
òóøààëòàí, ýíý õóóëèéí 35.4-ò çààñíûã
çºð÷èæ òºñâèéí áàéãóóëëàãàä äàíñ íýýñýí
áóðóóòàé ýòãýýäèéã íýã ñàðûí õºäºëìºðèéí
õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâààñ íàéì äàõèí
òóñ òóñ òîðãîõ;
70.4.8. ýíý õóóëèéí 36.5-ä çààñàí æóðìûã çºð÷èí,
òºñâèéí áàéãóóëëàãàä óã àëáàòàé äàâõàðäñàí
÷èã ¿¿ðýã õýðýãæ¿¿ëýõ îðîí òîî áèé áîëãîñîí
áîë áóðóóòàé àëáàí òóøààëòíûã íýã ñàðûí
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã õî¸ðîîñ
ãóðàâ äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé
70.4.9. òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óðàìøóóëëûã çàõèðàí
çàðöóóëàõ òàëààð ýíý õóóëèéí 46.3, 46.4-ò
çààñíûã çºð÷ñºí àëáàí òóøààëòíûã íýã ñàðûí
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã ãóðâààñ
òàâ äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé

129
70.4.10. ýíý õóóëèéí 55 äóãààð ç¿éëä çààñàí ñîíãóóëèéí
ºìíºõ ìàêðîýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, òºñâèéí
òºëºâ áàéäëûí òàéëàíã õóãàöààíä íü ãàðãàæ,
ìýäýýëýýã¿é áîë áóðóóòàé àëáàí òóøààëòíûã
íýã ñàðûí õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã
ãóðâààñ òàâ äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ
õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ;
70.4.11. ýíý õóóëüä çààñàí íèéòýä ìýäýýëýõ ¿¿ðãýý
áèåë¿¿ëýýã¿é àëáàí òóøààëòíûã íýã ñàðûí
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã äºðâººñ
çóðãàà äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ
õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ.
70.5.Çºð÷ëèéí õýëáýð, õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãààñ ¿ë õàìààðàí
ýíý õóóëèéã çºð÷ñºíèé óëìààñ òºðä õîõèðîë ó÷ðóóëñàí áóðóóòàé
ýòãýýä óã õîõèðëûã òºëæ áàðàãäóóëíà.
70.6.Ýíý õóóëèéí 70.4.2, 70.4.4,70.4.10-ä çààñàí øèéòãýëèéã
ø¿¿ã÷, 70.4.1, 70.4.3, 70.4.5-70.4.9, 70.4.11-ä çààñàí øèéòãýëèéã
ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëò, øàëãàëòûí óëñûí áàéöààã÷ òóñ òóñ
íîãäóóëíà.
71 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ
71.1.Ýíý õóóëèéí 71.2, 71.3-ò çààñíààñ áóñàä çààëòûã 2013
îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ýõëýí äàãàæ ìºðäºíº.
71.2.Òºñºâ,óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí
÷èãëýë, äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñëèéã
áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ, áàòëàõ,íèéòýä ìýäýýëýõ, òºñâèéí
öàãëàáðûã ìºðä¿¿ëýõ, ñîíãóóëèéí ºìíºõ ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿,
òºñâèéí òºëºâ áàéäëûí òàéëàíã áýëòãýõ, Óëñûí Èõ Õóðàëä
òàíèëöóóëàõ, íèéòýä ìýäýýëýõòýé õîëáîãäñîí ýíý õóóëèéí ç¿éë,
çààëòûã 2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ýõëýí äàãàæ
ìºðäºíº.
71.3.2012 îíû òºñâèéí òîäîòãîëûí òºñºë áîëîâñðóóëàõ,
ºðãºí ìýä¿¿ëýõ, áàòëàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààíä ýíý õóóëèéí
71.2 äàõü õýñýã õàìààðàõã¿é.
71.4.Ýíý õóóëèéí 43.1.2 äàõü çààëò, 43.4 äýõ õýñãèéã 2011

130
îíû 12 äóãààð ñàðûí 30-íû ºäðººñ ýõëýí äàãàæ ìºðäºíº.
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÒÓÕÀÉ
ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí òóõàé õóóëèéí
39 ä¿ãýýð ç¿éëä äîð äóðäñàí àãóóëãàòàé 39.3, 39,4 äýõ õýñýã
íýìñ¿ãýé:
“39.3.Óëñûí Èõ Õóðëûí Òºñâèéí áàéíãûí õîðîîíû äýðãýä
Óëñûí Èõ Õóðëààð òºñâèéí òºñºë õýëýëöýõ, òºñâèéí ã¿éöýòãýëä
òàâèõ õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ, ¿ð íºëººã äýýøë¿¿ëýõýä òóñëàõ,
áîäëîãûí çºâëºìæ ãàðãàõ, ä¿í øèíæèëãýý õèéõ áèå äààñàí
íýãæèéã àæèëëóóëíà.
39.4.Ýíý õóóëèéí 39.3-ò çààñàí íýãæ íü Óëñûí Èõ Õóðëûí
Òàìãûí ãàçðûí á¿òöýä áàéíà.”
2 äóãààð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-íèé

131
ÕÓÓËÜ, ÓËÑÛÍ ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÁÓÑÀÄ ØÈÉÄÂÝÐÈÉÍ
ÒªÑªË ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ, ªÐÃªÍ ÌÝÄ¯¯ËÝÕ ÆÓÐÌÛÍ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëü, Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä øèéäâýðèéí
òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé õóóëüä äîð
äóðäñàí àãóóëãàòàé 101 ä¿ãýýð ç¿éë íýìñ¿ãýé:
“101
ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí òºñëèéí ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð íºëººã
òîîöîõ, ä¿ãíýëò ãàðãàõ ÷èãëýëýýð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõ
101
.1.Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõàä ò¿¿íèé ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð
íºëººã òîîöîõ, ä¿ãíýëò ãàðãàõ ÷èãëýëýýð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà äàðààõ á¿ðýí ýðõ
ýäýëíý:
101
.1.1.òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí áîëîâñðóóëñàí
ñàíõ¿¿, òºñºâ, òàòâàðûí ÷èãëýëýýð õóóëèéí òºñëèéí ¿çýë
áàðèìòëàëûí òºñëèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàòàé íýãäñýí ñàíàë ä¿ãíýëòýä õ¿ðñíèé
¿íäñýí äýýð õàìòðàí áàòëàõ;
101
.1.2.Åðºíõèéëºã÷,ÓëñûíÈõÕóðëûíãèø¿¿íèéñàíàà÷èëñàí

132
õóóëèéí òºñºë íü Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëüä22
çààñàí òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãà, Òºñâèéí òóõàé õóóëüä çààñàí
òºñâèéí áóñàä øààðäëàãà, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ
¿íäñýí ÷èãëýë, äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã
õàíãàæ áàéãàà ýñýõ òàëààðõ Çàñãèéí ãàçðûí ñàíàë, ä¿ãíýëòèéí
òºñëèéã ýíý õóóëèéí 3.1.4-ò çààñíû äàãóó áýëòãýæ, Çàñãèéí ãàçðûí
õóðàëäààíä õýëýëö¿¿ëýõ;
101
.1.3.Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñºë íü
òºñâèéí çàðäàë íýìýãä¿¿ëýõ, îðëîãî áóóðóóëàõààð áîë ò¿¿íèéã
ýöýñëýí õÿíàæ, òóõàéí òºñëèéã Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíä
õýëýëö¿¿ëýõ áóþó Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ çºâøººðºë
îëãîõ.
101
.2.Ýíý õóóëèéí 101.1.3-ò çààñàí çºâøººðëèéã áè÷ãýýð
¿éëäýíý.”
2 äóãààð ç¿éë. Õóóëü, Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä øèéäâýðèéí
òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé õóóëèéí
18 äóãààð ç¿éëèéí 18.6 äàõü õýñãèéí “ãèø¿¿íä” ãýñíèé äàðàà
“, õóóëèéí òºñºë íü òºñâèéí çàðäàë íýìýãä¿¿ëýõ, îðëîãî áóóðóóëàõ
¿ð äàãàâðûã áèé áîëãîõîîð áîë ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿íä” ãýæ, “õÿíóóëàõààð” ãýñíèé äàðàà “òóñ òóñ” ãýæ,
18.7 äàõü õýñãèéí “10.1.5-ä çààñàí çºâøººðëèéã” ãýñíèé äàðàà
“, ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í óã
õóóëèéí 101.1.3-ò çààñàí çºâøººðëèéã” ãýæ, 20 äóãààð ç¿éëèéí
20.3.5 äàõü çààëòûí “çºâøººðºë” ãýñíèé äàðàà “, òºñâèéí çàðäàë
íýìýãä¿¿ëýõ, îðëîãî áóóðóóëàõ ¿ð äàãàâàð áèé áîëãîõ õóóëèéí
òºñëèéí òóõàéä ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿íèé áè÷ãýýð ºãñºí çºâøººðºë” ãýæ òóñ òóñ íýìñ¿ãýé.
22 Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü- Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2010

133
ÍßÃÒËÀÍ ÁÎÄÎÕ Á¯ÐÒÃÝËÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëèéí
8 äóãààð ç¿éëä äîð äóðäñàí àãóóëãàòàé 8.6, 8.7 äàõü õýñýã
íýìñ¿ãýé:
“8.6.Ã¿éëãýý íü õóóëüä íèéöýõã¿é, àëäààòàé õèéãäñýí íü
èëýðñýí äàðóéä õîëáîãäîõ òºñâèéí çàõèðàã÷ íü óã ã¿éëãýýã òºñºâò
áóöààõ ¿¿ðýãòýé.
8.7.Îðëîãî, çàðëàãûã çàëðóóëãûí ã¿éëãýýãýýð òîõèðóóëæ
á¿ðòãýõ áºãººä ò¿¿íèéã îðëîãî, çàðëàãàä òîîöîõã¿é.”
2 äóãààð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2013 îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé

134
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ×ÓÓËÃÀÍÛ ÕÓÐÀËÄÀÀÍÛ
ÄÝÃÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ, ªªÐ×ËªËÒ ÎÐÓÓËÀÕ
ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû
õóðàëäààíû äýãèéí òóõàé õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëä äîð äóðäñàí
àãóóëãàòàé 25.4 äýõ õýñýã íýìñ¿ãýé:
“25.4.Óëñûí Èõ Õóðëààð òºñâèéí òºñëèéã õýëýëöýõýä äîð
äóðäñàí ýòãýýä Çàñãèéí ãàçðûã òºëººëºí äàðààõ áàéäëààð
îðîëöîíî:
25.4.1.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü òºñâèéí æèëä
õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, ÷èã ¿¿ðýã, ò¿¿íèé òºñºâ, òýäãýýðèéí òîîöîî,
¿íäýñëýëèéí òàëààð;
25.4.2.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿í íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîîöîî, òºñâèéí îðëîãî, òºñâèéí
òýíöâýðòýé áàéäàë, Çàñãèéí ãàçðûí ºð òºëáºð, òºñâèéí øàòëàë
õîîðîíäûí òàòààñ, øèëæ¿¿ëãèéí òàëààð.”
2 äóãààð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû
õóðàëäààíû äýãèéí òóõàé õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëèéí 25.6, 25.7
äàõü õýñãèéí “25.4-ò” ãýñíèéã “25.5-ä” ãýæ, 25.10 äàõü õýñãèéí
“25.9-ä” ãýñíèéã “25.10-ò” ãýæ, 25.12 äàõü õýñãèéí “25.11-ä” ãýñíèéã
“25.12-ò” ãýæ, ìºí ç¿éëèéí 25.4-25.16 äàõü õýñãèéí äóãààðûã “25.5-
25.17” ãýæ òóñ òóñ ººð÷èëñ¿ãýé.
3 äóãààð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû
õóðàëäààíû äýãèéí òóõàé õóóëèéí 52 äóãààð ç¿éëèéã õ¿÷èíã¿é

135
áîëñîíä òîîöñóãàé.
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-íèé
ÒªÐÈÉÍ ÀËÁÀÍÛ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëüä äîð äóðäñàí
àãóóëãàòàé äàðààõ ç¿éë íýìñ¿ãýé:
1/281
“281
ä¿ãýýð ç¿éë. Àëáàí òóøààëòíû öàëèí õºëñíèé
òàëààð ñàíàë ãàðãàõ
281
.1.Òºðèéí àëáàíû òºâ áàéãóóëëàãà íü ýíý õóóëèéí 351.1-ä
çààñàí àëáàí òóøààëòíû öàëèí õºëñíèé òàëààð äàðààõ ýòãýýäýä
ñàíàë ãàðãàíà:
281
.1.1. Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí äýä äàðãà,
Óëñûí Èõ Õóðëûí Òàìãûí ãàçðûí Åðºíõèé
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã
ýðõëýõ ãàçðûí òýðã¿¿í äýä äàðãà, äýä äàðãûí
òàëààð òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä;
281
.1.2. òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí Òºðèéí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, àãåíòëàãèéí äàðãûí
òàëààð òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä;
281
.1.3. Óëñûí Èõ Õóðàëä àæëàà õàðèóöàí òàéëàãíàäàã

136
áàéãóóëëàãûíòºñâèéíøóóäçàõèðàã÷èéíòàëààð
Óëñûí Èõ Õóðëûí õîëáîãäîõ Áàéíãûí õîðîîòîé
çºâëºëäºæ Óëñûí Èõ Õóðàëä;
281
.1.4. Óëñûí åðºíõèé ïðîêóðîðûí ãàçðûí Òàìãûí
ãàçðûí äàðãûí òàëààð òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èä;
281
.1.5. àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí
ãàçðûí äàðãûí òàëààð òóõàéí àéìàã,
íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãàä.
281
.2.¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí ãèø¿¿í, á¿õ øàòíû ø¿¿õèéí
ø¿¿ã÷èéí öàëèí õºëñ, óðàìøóóëàëòàé õîëáîãäñîí àñóóäëûã òóñ
òóñûí õóóëèàð çîõèöóóëíà.
281
.3.Òºðèéí àëáàíû òºâ áàéãóóëëàãà íü óäèðäàõ àëáàí
òóøààëòíû öàëèí õºëñíèé òàëààð ñàíàë áîëîâñðóóëàõäàà
àëáàí òóøààëààñ íü ãàäíà àæëûí ¿ð ä¿íãýýñ õàìààðàõ ÷èãëýëèéã
áàðèìòëàí äàðààõ ç¿éëèéã õàðãàëçàí ¿çíý:
281
.3.1. àäèë àëáàí òóøààëä èæèë õýìæýýíèé öàëèí
õºëñ òîãòîîõ;
281
.3.2. òóõàéí àëáàí òóøààëûí õàðèóöëàãûí ò¿âøèíã
õàðãàëçàõ;
281
.3.3. òóõàéí àëáàí òóøààëààð õ¿ëýýñýí àæèë ¿¿ðãèéã
ã¿éöýòãýõýä øààðäàãäàõ ìýäëýã, ÷àäâàðûã
õàðãàëçàõ.
281
.4.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ ýíý õóóëèéí 281.1-ä
çààñàí öàëèí õºëñíèé õýìæýýã òîãòîîõäîî òºðèéí àëáàíû
òºâ áàéãóóëëàãûí ñàíàëûã õàðãàëçàæ ¿ð ä¿íãèéí ãýðýýíèé
õýðýãæèëòèéã ¿íäýñëýíý.”
2/351
“351
ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí áàéãóóëëàãûí çàðèì óäèðäàõ
àëáàí òóøààëä íýð äýâø¿¿ëýõ æóðàì
351
.1.Òºðèéí àëáàíû òºâ áàéãóóëëàãà äàðààõ àëáàí òóøààëä
íýã õ¿íèé íýðèéã äýâø¿¿ëæ, ò¿¿íèéã òîìèëîõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä

137
ñàíàë áîëãîíî:
351
.1.1. Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí äýä äàðãà ;
351
.1.2. Óëñûí Èõ Õóðëûí Òàìãûí ãàçðûí Åðºíõèé
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
351
.1.3. Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí òýðã¿¿í
äýä äàðãà;
351
.1.4. òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí Òºðèéí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
351
.1.5. Óëñûí Èõ Õóðàëä àæëàà õàðèóöàí òàéëàãíàäàã
áàéãóóëëàãûí òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷;
351
.1.6. àãåíòëàãèéí äàðãà /öàãäàà, òàãíóóë, ø¿¿õèéí
øèéäâýð ã¿éöýòãýõ, îíöãîé áàéäëûí àñóóäàë
ýðõýëñýí áîëîí çýâñýãò õ¿÷íèé áàéãóóëëàãààñ
áóñàä/;
351
.1.7. Óëñûí åðºíõèé ïðîêóðîðûí ãàçðûí Òàìãûí
ãàçðûí äàðãà;
351
.1.8. àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí
äàðãà.
351
.2.Òºðèéí àëáàíû òºâ áàéãóóëëàãà íü ñîíãîí øàëãàðóóëæ,
íýð äýâø¿¿ëýõýýñ àæëûí 21-ýýñ äîîøã¿é ºäðèéí ºìíº òóõàéí
àëáàí òóøààëûí òàëààð íèéòýä ìýäýýëíý.
351
.3.Ýíý õóóëèéí 351.1-ä çààñàí àëáàí òóøààëòíûã ñîíãîí
øàëãàðóóëæ íýð äýâø¿¿ëýõýä Åðºíõèéëºã÷, Óëñûí Èõ Õóðëûí
äàðãà, ãèø¿¿í, Åðºíõèé ñàéä, áóñàä òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷,
óëñ òºðèéí àëèâàà íàì, ýâñëèéí ç¿ãýýñ òºðèéí àëáàíû òºâ
áàéãóóëëàãàä íºëºº ¿ç¿¿ëýõèéã õîðèãëîíî.
351
.4.Òºðèéí àëáàíû òºâ áàéãóóëëàãà íü àëáàí òóøààëä íýð
äýâøèã÷èéã òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä òàíèëöóóëàí, õýðõýí
ñîíãîñîí òóõàéãàà íýð äýâøèã÷äèéí íýðñèéí æàãñààëòûí õàìò
íèéòýä ìýäýýëíý.
351
.5.Òîìèëîõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä òºðèéí àëáàíû òºâ
áàéãóóëëàãààñ ýíý õóóëèéí 351.1-ä çààñàí àëáàí òóøààëä ñàíàë

138
áîëãîñîí íýð äýâøèã÷èéã õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëä òîìèëíî.
351
.6.Òîìèëîõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä òºðèéí àëáàíû òºâ
áàéãóóëëàãûí ñàíàë áîëãîñîí íýð äýâøèã÷èéã òîìèëîõîîñ
õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýëýýð 1 óäàà òàòãàëçàõ ýðõòýé áºãººä ýíý
òîõèîëäîëä òºðèéí àëáàíû òºâ áàéãóóëëàãà ººð õ¿íèéã çîõèõ
æóðìûí äàãóó ñàíàë áîëãîíî.
351
.7.¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí ãèø¿¿í, á¿õ øàòíû ø¿¿õèéí
ø¿¿ã÷èéã òîìèëîõ, ÷ºëººëºõòýé õîëáîãäñîí àñóóäëûã òóñ òóñûí
õóóëèàð çîõèöóóëíà.”
2 äóãààð ç¿éë. Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 16 äóãààð
ç¿éëèéí 16.2.2 äàõü çààëòûí “òºðèéí” ãýñíèé ºìíº “õóóëüä ººðººð
çààãààã¿é áîë” ãýæ íýìñ¿ãýé.
3 äóãààð ç¿éë. Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 33 äóãààð
ç¿éëèéí 33.4 äýõ õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà,
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 45.1-ä çààñàí” ãýñíèéã “Ýíý õóóëèéí
351.1-ä çààñàí” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2013 îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé

139
ÒªÐÈÉÍ ÁÎËÎÍ ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ªÌ×ÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ, ªªÐ×ËªËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí òóõàé
õóóëüä äîð äóðäñàí àãóóëãàòàé äàðààõ ç¿éë, õýñýã íýìñ¿ãýé:
1/ 6 äóãààð ç¿éëèéí 2, 3 äàõü õýñýã:
“2.Òºñâèéí õºðºíãº îðóóëàëòààð áèé áîëñîí õºðºíãº íü
òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷ áàéíà. Òºñºâò àâñàí çýýë, õàíäèâ,
äýìæëýã, òóñëàìæààð áèé áîëñîí õºðºíãº ¿¿íä íýãýí àäèë
õàìààðíà.
3.Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò áóñ ýòãýýäòýé õàìòàð÷
õºðºíãº îðóóëñàí áîë òºñâººñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí õóâü õºðºíãèéí
õýìæýýãýýð òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èä õàìààðóóëíà.”
2/21 ä¿ãýýð ç¿éëèéí11-15 äàõü õýñýã:
“11.Òºðèéí ºì÷èéí òºëººëºã÷ íü òºëººëºí óäèðäàõ
çºâëºëòýé òóõàéí õóóëèéí ýòãýýäèéí õýòèéí òºëºâëºãººã
òîõèðîëöîæ, ò¿¿íèé õýðýãæèëòèéã õÿíàæ ä¿ãíýõýýñ áóñàä
õýëáýðýýð ºäºð òóòìûí óäèðäëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä

140
îðîëöîõã¿é.
12.Òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºëèéí ãèø¿¿íýýð òîìèëîãäñîí
òºðèéí àëáàí õààã÷ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ òîãòîîñîí öàëèí
õºëñíººñ áóñàä òºðëèéí øàí õàðàìæ, óðàìøóóëàë àâàõûã
õîðèãëîíî.
13.Òºðèéí ìýäëèéí õóâüöàà ýçýìøèã÷ íü òºðèéí ºì÷èò
áîëîí òºðèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäýýñ îëãîõ íîãäîë
àøãèéí õóâü õýìæýýã òîãòîîõ ñàíàëûã òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºëä
áè÷ãýýð ãàðãàíà.
14.Òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºë ýíý õóóëüä çààñàí òàéëàí,
áóñàä ìýäýýëëèéã õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãàä õóãàöààíä íü ãàðãàæ
ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
15.Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿í íèéò òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé
õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð ä¿í,
òýäãýýðýýñ òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ áîëîí ìºíãºí
õºðºíãèéí ã¿éëãýýíä íºëººëºõ áàéäàëä, Òºðèéí ºì÷èéí õîðîî íü
òóõàéí õóóëèéí ýòãýýäèéí àæëûí ¿ð ä¿íä õÿíàëò òàâèíà.”
3/ 211
“211
ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí
ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éë àæèëëàãààíû
òºëºâëºëò,òàéëàãíàëò
1.Òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí
ýòãýýäèéí óäèðäëàãà æèë á¿ðèéí 3 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð
òóõàéí õóóëèéí ýòãýýäèéí çîðèëò, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààðõ
ñàíàë /öààøèä “çîðèëòûí ñàíàë” ãýõ/-ûí òºñëèéã Òºðèéí ºì÷èéí
õîðîîíä õ¿ðã¿¿ëíý.
2.Çîðèëòûí ñàíàëä èðýõ 3 æèëä ýðõëýõ ¿éë àæèëëàãààòàé
õîëáîãäñîí äàðààõ ç¿éëèéã òóñãàíà:
1/ áàéãóóëëàãûí 3 æèëèéí õýòèéí çîðèëò;
2/ ¿éë àæèëëàãààíû òºðºë, õàìðàõ õ¿ðýý;

141
3/ íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéã õºòëºí ÿâóóëàõàä
áàðèìòàëñàí áîäëîãûí òóõàé òàéëáàð;
4/ ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâ, ò¿¿íèé äîòîð òºëºâëºæ áàéãàà àøèã;
5/ òºñºâò îðóóëàõààð òºëºâëºñºí íîãäîë àøèã;
6/ òºëºâëºæ áàéãàà õºðºíãº îðóóëàëò.
3.Òºðèéí ºì÷èéí õîðîî òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí
îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäèéí çîðèëòûí ñàíàëûã õÿíàæ íýãòãýí,
ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õàìò ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä 3 äóãààð ñàðûí 15-íû äîòîð
õ¿ðã¿¿ëíý.
4.Òºðèéí ºì÷èéí õîðîî íü òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí
ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäèéí çîðèëòûí ñàíàëä ñàíõ¿¿,
òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé ñàíàëûã
òóñãàí, òóõàéí õóóëèéí ýòãýýäèéí óäèðäëàãàòàé 3 äóãààð ñàðûí
25-íû äîòîð òîõèðîëöîíî.
5.Òºðèéí ºì÷èéí õîðîî òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí
îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäòýé ýöýñëýí òîõèðñîí çîðèëòûí
ñàíàëûã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
òºâ áàéãóóëëàãàä 4 ä¿ãýýð ñàðûí 05-íû äîòîð õ¿ðã¿¿ëíý.
6.Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í
Çàñãèéí ãàçàð áîëîí Óëñûí Èõ Õóðëûí õîëáîãäîõ Áàéíãûí
õîðîîíä çîðèëòûí ñàíàëûã òàíèëöóóëíà.
ýòãýýä íü Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí òóõàé áîëîí Êîìïàíèéí òóõàé
õóóëüä23
çààñàí æóðìûí äàãóó æèëèéí ýöñèéí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí
¿éë àæèëëàãààíû òàéëàí ãàðãàíà.
8.Òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé
õóóëèéí ýòãýýäèéí æèëèéí òàéëàí íü ò¿¿íèé çîðèëòûí ñàíàëòàé
õàðüöóóëàí ä¿ãíýæ áîëîõ èæèë ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéõ áºãººä
øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã àãóóëñàí áàéíà.
23 Êîìïàíèéí òóõàé õóóëü-”Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2011 îíû 42 äóãààðò

142
ýòãýýä íü æèëèéí ýöñèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíäàà äàðàà æèëèéí 3
äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð àóäèòûí ä¿ãíýëò õèéëãýíý.
ýòãýýä àóäèòûí ä¿ãíýëò ãàðñíààñ õîéø äîëîî õîíîãèéí äîòîð
òàéëàíãàà àóäèòûí ä¿ãíýëòèéí õàìò Òºðèéí ºì÷èéí õîðîîíä
õ¿ðã¿¿ëíý.”
2 äóãààð ç¿éë. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí òóõàé
õóóëèéí 6 äóãààð ç¿éëèéí “Òºðèéí ºì÷èä ýä õºðºíãèéã äàðààõü
õýëáýðýýð îëæ àâíà:” ãýñíèé ºìíº “1.” ãýæ íýìñ¿ãýé.
õóóëèéí 21 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 5 äàõü õýñãèéã äàðààõ áàéäëààð
ººð÷ëºí íàéðóóëñóãàé:
“5.Òºðèéí ºì÷èéí õîðîî òºðèéí ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí
îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäèéí òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºëèéí
á¿ðýëäýõ¿¿íä òºðèéã òºëººëæ îðîëöîõ ãèø¿¿äèéã òîìèëîõäîî
äàðààõ áîëçëûã õàíãàñàí íýð äýâøèã÷äýýñ òîìèëíî:
1/ òóõàéí õóóëèéí ýòãýýäèéí òºëººëºí óäèðäàõ
çºâëºëèéí ãèø¿¿íèé ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõýä øààðäàãäàõ
ìýäëýã, ÷àäâàðòàé;
2/ òóõàéí õóóëèéí ýòãýýäèéí òºëººëºí óäèðäàõ
çºâëºëèéí ãèø¿¿í áàéõàä àøèã ñîíèðõëûí çºð÷èë
¿¿ñýõã¿é áàéõ;
3/ òºðèéí çàõèðãààíû àëáàí õààã÷ áàéõ.”
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí òóõàé
õóóëèéí 14 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 2 äàõü õýñãèéí 2 äàõü çààëòûí
“Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé”
ãýñíèéã “Òºñâèéí òóõàé” ãýæ, 21 ä¿ãýýð ç¿éëèéí ãàð÷ãèéã “Òºðèéí
ºì÷èò áîëîí òºðèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýä, ò¿¿íèé
ýä õºðºíãèéí ýðõ, îíöëîã” ãýæ, ìºí ç¿éëèéí 2 äàõü õýñãèéí
“òºëººëëèéã äàðààõü àðãààð õýðýãæ¿¿ëíý” ãýñíèéã “òºëººëºã÷èéã
äàðààõ áàéäëààð òîìèëíî” ãýæ, 75 äóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ çààëòûí
“1-4, 6 äàõü õýñýãò” ãýñíèéã “1-4, 6 äàõü çààëò, 6.2, 6.3 äàõü õýñýãò”
ãýæ òóñ òóñ ººð÷èëñ¿ãýé.

143
õóóëèéí 21 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 10 äàõü õýñãèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä
òîîöñóãàé.
ÒªÐÈÉÍ ÁÎËÎÍ ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ªÌ×ÈÉÍ ÕªÐªÍÃªªÐ
ÁÀÐÀÀ, ÀÆÈË, ¯ÉË×ÈËÃÝÝ ÕÓÄÀËÄÀÍ ÀÂÀÕ ÒÓÕÀÉ
ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ, ªªÐ×ËªËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí õºðºíãººð
áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýý õóäàëäàí àâàõ òóõàé õóóëüä äîð äóðäñàí
àãóóëãàòàé äàðààõ ç¿éë, çààëò íýìñ¿ãýé:
1/7 äóãààð ç¿éëèéí 7.1.4 äýõ çààëò:
“7.1.4.îëîí íèéòèéí îðîëöîîòîé õóäàëäàí àâàõ
àæèëëàãààíû æóðàì.”
2/71
“71
ä¿ãýýð ç¿éë. Õóäàëäàí àâàõ àæèëëàãààí äàõü îëîí
íèéòèéí îðîëöîî
71
.1.Òºñâèéí òóõàé õóóëèéí 15 äóãààð ç¿éëä çààñàí
òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ íü õîëáîãäîõ òºñâèéí åðºíõèéëºí
çàõèðàã÷èéí çºâøººðñíººð õàðüÿàëàãäàõ áàéãóóëëàãûí òºñâèéí
õ¿ðýýíä õóäàëäàí àâàõ íýã òºðëèéí áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýã
íýãòãýí, íèéë¿¿ëýã÷ áîëîí ã¿éöýòãýã÷èéã íü ñîíãîí øàëãàðóóëæ

144
áîëíî.
71
.2.Ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñâèéí õ¿ðýýíä õóäàëäàí àâàõ õîðèí
ñàÿ õ¿ðòýëõ òºãðºãèéí ºðòºãòýé áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýý õóäàëäàí
àâàõ àæèëëàãààã îëîí íèéòèéí îðîëöîîòîéãîîð çîõèîí áàéãóóëæ
áîëíî.
71
.3.Îëîí íèéòèéí îðîëöîîòîé õóäàëäàí àâàõ àæèëëàãààíû
æóðàì, çààâàð, æèøèã áàðèìò áè÷ãèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áàòàëæ ìºðä¿¿ëíý.
71
.4.Îëîí íèéòèéí îðîëöîîòîé õóäàëäàí àâàõ àæèëëàãààíä
òóõàéí îðîí íóòãèéí èðãýäèéí òºëººëëèéã îðîëöóóëàí ñîíãîí
øàëãàðóóëàëò ÿâóóëàõ áºãººä òóõàéí òºñºë, àðãà õýìæýýíèé
õýðýãæèëò, ã¿éöýòãýëä îðîí íóòãèéí èðãýäèéã ºðãºíººð îðîëöóóëàõ
çàð÷ìûã áàðèìòàëíà.”
2 äóãààð ç¿éë. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí õºðºíãººð
áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýý õóäàëäàí àâàõ òóõàé õóóëèéí 7 äóãààð
ç¿éëèéí 7.2 äàõü õýñãèéí “ýíý õóóëèéí 7.1.2-7.1.3-ò çààñàí” ãýñíèéã
“ýíý õóóëèéí 7.1.2-7.1.4-ò çààñàí” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

145
ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÅÐªÍÕÈÉ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òàòâàðûí åðºíõèé õóóëèéí 8 äóãààð ç¿éëä
äîð äóðäñàí àãóóëãàòàé 8.6 äàõü õýñýã íýìñ¿ãýé:
“8.6.Àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë ýíý
õóóëèéí 7.4.7, 7.4.15-ä çààñàí òàòâàðûí õóâü, õýìæýýã òîãòîîíî.”
2 äóãààð ç¿éë. Òàòâàðûí åðºíõèé õóóëèéí 8 äóãààð ç¿éëèéí
8.2 äàõü õýñãèéí “Ýíý õóóëèéí 8.4, 8.5-ò” ãýñíèéã “Ýíý õóóëèéí
8.4-8.6-ä” ãýæ, ìºí ç¿éëèéí 8.4 äýõ õýñãèéí “àãààðûí áîõèðäëûí
òºëáºð, 7.4.5-ä çààñàí óñíû íººö àøèãëàñíû òºëáºð áîëîí
7.4.10-7.4.12-ò” ãýñíèéã “àãààðûí áîõèðäëûí òºëáºðèéí” ãýæ,
8.5 äàõü õýñãèéí “ýíý õóóëèéí 7.4.5-ä çààñàí ðàøààíû íººö
àøèãëàñíû òºëáºð áîëîí 7.4.3, 7.4.6, 7.4.8, 7.4.14-ò” ãýñíèéã “ýíý
õóóëèéí 7.4.2-7.4.6, 7.4.8, 7.4.10-7.4.14, 7.4.16-ä çààñàí” ãýæ òóñ
òóñ ººð÷èëñ¿ãýé.

146
ÊÎÍÖÅÑÑÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ,
ªªÐ×ËªËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Êîíöåññûí òóõàé õóóëèéí 2 äóãààð ç¿éëèéí
2.1 äýõ õýñãèéí “Èðãýíèé õóóëü” ãýñíèé äàðàà “Òºñâèéí òóõàé” ãýæ
íýìñ¿ãýé.
2 äóãààð ç¿éë. Êîíöåññûí òóõàé õóóëèéí äàðààõ ç¿éë, õýñýã,
çààëòûã äîð äóðäñàíààð ººð÷ëºí íàéðóóëñóãàé:
3.1.2. “êîíöåññûí ç¿éë” ãýæ Çàñãèéí ãàçàð, àéìàã,
íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðëààñ
áàòàëñàí, êîíöåññûí ãýðýýãýýð õýðýãæ¿¿ëýõ òºñºë,
àðãà õýìæýýíèé æàãñààëòàä òóñãàñàí ç¿éëèéã; /Ýíý
çààëòàä 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí õóóëèàð
ººð÷ëºëò îðóóëñàí/
2/6 äóãààð ç¿éëèéí 6.1.1 äýõ çààëò:
6.1.1. òºðèéí ºì÷èéí êîíöåññûí ç¿éëèéí æàãñààëòûã
áàòëàõ; /Ýíý çààëòàä 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-
íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºëò îðóóëñàí/
3/7 äóãààð ç¿éëèéí 7.1, 7.2 äàõü õýñýã:
“7.1.Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà îðîí íóòãèéí ºì÷èéí

147
êîíöåññûí ç¿éëèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
7.1.1. êîíöåññûí ç¿éëèéí æàãñààëòûí òºñëèéã áýëòãýæ,
èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä îðóóëàõ;
7.1.2. êîíöåññûí ç¿éëèéí òàëààð ñóäàëãàà õèéõ, ñàíàë
áîëîâñðóóëàõ;
7.1.3. êîíöåññûí ç¿éëèéí æàãñààëòûã íèéòýä ìýäýýëýõ;
7.1.4. ýíý õóóëèéí 6.2.4-6.2.6, 6.2.8-6.2.10-ò çààñàí
á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ.
7.2.Àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë
íü îðîí íóòãèéí ºì÷èéí êîíöåññûí ç¿éëèéí õóâüä äàðààõ á¿ðýí
ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
7.2.1. îðîí íóòãèéí ºì÷èéí êîíöåññûí ç¿éëèéí
æàãñààëòûã áàòëàõ, ò¿¿íä ººð÷ëºëò îðóóëàõ;
7.2.2. ýíý õóóëèéí 6.1.2, 6.1.4-ò çààñàí á¿ðýí ýðõèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ.“
4/9 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 9.1 äýõ õýñýã:
“9.1.Òºðèéí ºì÷èéí êîíöåññèéí ç¿éëèéí æàãñààëòûí
òºñëèéã áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã Òºñâèéí òóõàé
õóóëüä çààñíû äàãóó çîõèöóóëíà.”
5/10 äóãààð ç¿éëèéí 10.1 äýõ õýñýã:
10.1.Òºðèéí ºì÷èéí êîíöåññûí ç¿éëèéí æàãñààëòûã
Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà. /Ýíý õýñýãò 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí
õóóëèàð ººð÷ëºëò îðóóëñàí/
6/18 äóãààð ç¿éë:
“18 äóãààð ç¿éë. ªºðèéí ñàíàà÷èëãààð êîíöåññûí
ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàë èð¿¿ëýõ
18.1.Ìîíãîë Óëñûí áîëîí ãàäààä óëñûí õóóëèéí
ýòãýýä, ò¿¿íèé íýãäýë íü ººðèéí ñàíàà÷èëãààð êîíöåññûí ãýðýý
áàéãóóëàõ òºñëèéí ñàíàëàà çàðäàë, àøãèéí òîîöîîíû õàìò
òºðèéí ºì÷èéí êîíöåññûí ç¿éëèéí õóâüä ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí
àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íä, îðîí íóòãèéí ºì÷èéí
êîíöåññûí ç¿éëèéí õóâüä àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãàä èð¿¿ëæ
áîëíî. /Ýíý õýñýãò 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí õóóëèàð
ººð÷ëºëò îðóóëñàí/

148
18.2.Òºðèéí ºì÷èéí êîíöåññûí ç¿éëèéí õóâüä ýíý
õóóëèéí 18.1-ä çààñàí ñàíàëä òºñâèéí äýìæëýã øààðäëàãàòàé áîë
ñàíõ¿¿ãèéíàñóóäàëýðõýëñýíòºðèéíçàõèðãààíûòºâáàéãóóëëàãûí
ñàíàëûã àâñàí áàéíà.
/Ýíý õýñýãò 2012 îíû 08 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºëò
îðóóëñàí/
/Ýíý õýñãèéã 2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºí
íàéðóóëñàí/
18.3.Îðîí íóòãèéí ºì÷èéí êîíöåññûí ç¿éëèéí õóâüä
àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà óã ñàíàëûã êîíöåññûí ç¿éëèéí
æàãñààëòàä òóñãóóëàõààð áîë ñàíàëàà ýíý õóóëèéí 9 ä¿ãýýð
ç¿éëä çààñàí æóðìûí äàãóó áýëòãýæ, àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä õ¿ðã¿¿ëíý.
18.4.Çàñãèéí ãàçàð, àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë òóõàéí ç¿éëèéã êîíöåññûí ç¿éëèéí
æàãñààëòàä òóñãàõààð øèéäâýðëýñýí áîë ýðõ á¿õèé ýòãýýä ýíý
õóóëüä çààñíû äàãóó óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò ÿâóóëíà. /Ýíý õýñýãò
2012 îíû 10 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºëò îðóóëñàí/
18.5.Ýíý õóóëèéí 18.4-ò çààñàí óðàëäààíò
øàëãàðóóëàëòàä îðîëöîõ õ¿ñýëòýý ººð îðîëöîã÷ èð¿¿ëýýã¿é áîë
ýðõ á¿õèé ýòãýýä àíõ ñàíàà÷èëãà ãàðãàñàí ýòãýýäèéã õàìãèéí ñàéí
íºõöºë ñàíàë áîëãîñîí îðîëöîã÷ ãýæ ¿çýæ ä¿ãíýëò ãàðãàí Çàñãèéí
ãàçàð, ýñõ¿ë àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä
õ¿ðã¿¿ëíý.
18.6.Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòàä õýä õýäýí îðîëöîã÷
îðîëöñîí áîë òºñëèéí ñàíàëûã ¿íýëæ, ä¿ãíýëò ãàðãàõäàà àíõ
ñàíàà÷èëãà ãàðãàñàí ýòãýýäýä äàâóó áàéäàë îëãîõ áºãººä ýíý
òàëààð óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòûí áàðèìò áè÷èãò óðüä÷èëàí
çààíà.”
3 äóãààð ç¿éë. Êîíöåññûí òóõàé õóóëèéí 9 ä¿ãýýð ç¿éëèéí
9.6 äàõü õýñãèéí ”òºðèéí ºì÷èéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà” ãýñíèéã “ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà” ãýæ, 19 ä¿ãýýð
ç¿éëèéí 19.1, 19.3 äàõü õýñãèéí “18.6, 18.7-ä” ãýñíèéã “18.5, 18.6-
ä” ãýæ òóñ òóñ ººð÷èëñ¿ãýé.
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Êîíöåññûí òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð ç¿éëèéí
6.2.1-6.2.3 äàõü çààëò, 9 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 9.2, 9.3 äàõü õýñãèéã òóñ

149
òóñ õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.
5 äóãààð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-
íèé ºäðººñ ýõëýí äàãàæ ìºðäºíº.
ÀØÈÃÒ ÌÀËÒÌÀËÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ,
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëüä äîð äóðäñàí
àãóóëãàòàé 471
ä¿ãýýð ç¿éë íýìñ¿ãýé:
“471
ä¿ãýýð ç¿éë. Ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò ìàëòìàëûí
íººö àøèãëàñíû òºëáºð
471
.1.Àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ íü îëáîðëîæ
õóäàëäñàí, ýñõ¿ë õóäàëäàõààð à÷óóëñàí áîëîí àøèãëàñàí
á¿õ òºðëèéí ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòûí
¿íýëãýýíýýñ òîîöîæ ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò ìàëòìàëûí íººö
àøèãëàñíû òºëáºðèéã îðîí íóòãèéí òºñºâò òºëíº.
471
.2.Ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò ìàëòìàëûí íººö àøèãëàñíû
òºëáºð íü îëáîðëîæ õóäàëäñàí, ýñõ¿ë õóäàëäàõààð à÷óóëñàí áîëîí
àøèãëàñàí á¿õ òºðëèéí ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò ìàëòìàëûí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòûí ¿íýëãýýíèé 2,5-5 õóâüòàé òýíö¿¿
áàéíà.
471
.2-ò çààñàí òºëáºðèéí õóâü õýìæýýã òóõàéí
ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò ìàëòìàëûí òàðõàö, øèíæ ÷àíàð, áàéãàëü
îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûã õàðãàëçàí àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë òîãòîîíî.”
2 äóãààð ç¿éë. Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëèéí 47 äóãààð
ç¿éëèéí 47.3.1 äýõ çààëòûí “í¿¿ðñ áîëîí ò¿ãýýìýë òàðõàöòàé àøèãò
ìàëòìàëûí” ãýñíèéã “í¿¿ðñíèé” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.
3 äóãààð ç¿éë. Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëèéí 47 äóãààð

150
ç¿éëèéí 47.1 äýõ õýñãèéí “áîëîí îðîí íóòãèéí” ãýñíèéã õàññóãàé.
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëèéí 58, 59 ä¿ãýýð
ç¿éëèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.
ÒªÐÈÉÍ ÀÓÄÈÒÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí àóäèòûí òóõàé õóóëèéí 27 äóãààð
ç¿éëèéí 27.1 äýõ õýñãèéã äîð äóðäñàíààð ººð÷ëºí íàéðóóëñóãàé:
“27.1.Òºðèéí àóäèòèéí òºâ áàéãóóëëàãûí æèëèéí ýöñèéí
ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã òóõàé á¿ð ñîíãîí øàëãàðóóëæ, Óëñûí Èõ
Õóðëûí äàðãûí òîìèëñîí õàðààò áóñ ìýðãýæëèéí àóäèòîð
øàëãàæ, ä¿íã Óëñûí Èõ Õóðëûí õîëáîãäîõ Áàéíãûí õîðîîíä
òàíèëöóóëíà.”
2 äóãààð ç¿éë. Òºðèéí àóäèòûí òóõàé õóóëèéí 2 äóãààð
ç¿éëèéí 2.1 äýõ õýñýã, 18 äóãààð ç¿éëèéí 18.1,18.2 äàõü õýñãèéí
“Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé” ãýñíèéã
“Òºñâèéí òóõàé” ãýæ òóñ òóñ ººð÷èëñ¿ãýé.

151
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÒÓÕÀÉ
ÕÓÓËÜÄ ªªÐ×ËªËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí òóõàé õóóëèéí
18 äóãààð ç¿éëèéí 8 äàõü õýñýã, 183 äóãààð ç¿éëèéí 2 äàõü õýñãèéí
“Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí
45 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó” ãýñíèéã “Òºðèéí àëáàíû òóõàé
õóóëèéí 351 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñíû äàãóó” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

152
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ßÀÌÍÛ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÁÀÉÄËÛÍ
ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ ªªÐ×ËªËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí ÿàìíû ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé
õóóëèéí 2 äóãààð ç¿éëèéí 2.1 äýõ õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí
óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëü” ãýñíèéã “Òºñâèéí òóõàé
õóóëü” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

153
ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÀÃÅÍÒËÀÃÈÉÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÁÀÉÄËÛÍ
ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ ªªÐ×ËªËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàãèéí ýðõ ç¿éí
áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 2 äóãààð ç¿éëèéí 2.1 äýõ õýñãèéí “Òºñâèéí
áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé4
” ãýñíèéã “Òºñâèéí
òóõàé” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

154
ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÒÓÑÃÀÉ ÑÀÍÃÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëèéí
2 äóãààð ç¿éëèéí 2.1 õýñãèéí “Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí òºñâèéí
òóõàé1
, Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé2
,”
ãýñíèéã “Òºñâèéí òóõàé“ ãýæ, 26 äóãààð ç¿éëèéí 26.1 äýõ õýñýã,
28 äóãààð ç¿éëèéí 28.1 äýõ õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí
óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé” ãýñíèéã “Òºñâèéí òóõàé“ ãýæ,
30 äóãààð ç¿éëèéí 30.1 äýõ õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí
óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 39.2-ò çààñàí” ãýñíèéã
“Òºñâèéí òóõàé õóóëèéí 54 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí” ãýæ, 30 äóãààð
ç¿éëèéí 30.5 äàõü õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà,
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 37.2-ò çààñàí” ãýñíèéã “Òºñâèéí
òóõàé õóóëèéí 54.4-ò çààñàí” ãýæ, 31 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 31.1 äýõ
õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé
õóóëèéí 64 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí” ãýñíèéã “Òºñâèéí òóõàé õóóëèéí
69 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí” ãýæ òóñ òóñ ººð÷èëñ¿ãýé.
2 äóãààð ç¿éë.Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëèéí
20 äóãààð ç¿éëèéí 20.2 äàõü õýñãèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.

155
ÒªÑÂÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÁÀÉÄËÛÍ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí
4 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 4.1.11 äýõ çààëòûí “Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí
òºñâèéí òóõàé2
õóóëèéí 3.2-òçààñíûã” ãýñíèéã “Òºñâèéí òóõàé
õóóëèéí 21.1-ò çààñíûã” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.
2 äóãààð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2013 îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-

156
Õ¯ÍÈÉ ÕªÃÆÈË ÑÀÍÃÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òóõàé õóóëèéí 3 äóãààð
ç¿éëèéí 3.2.2-ò çààñàí “óëñûí òºñºâò íîãäîõ õýñýã” ãýñíèéã “70
õóâü” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

157
ÓÑ, ÐÀØÀÀÍÛ ÍªªÖ ÀØÈÃËÀÑÍÛ ÒªËÁªÐÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Óñ, ðàøààíû íººö àøèãëàñíû òºëáºðèéí
òóõàé õóóëèéí 7 äóãààð ç¿éëèéí 1-3 äàõü õýñãèéã äîð äóðñàíààð
“1.Óñ àøèãëàñíû òºëáºðèéí õóâü, õýìæýýã ýíý õóóëèéí 6
äóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñýãò çààñàí òºëáºð òîîöîõ ¿ç¿¿ëýëòèéí
íýãæèä äàðààõ õÿçãààðò áàãòààí òîãòîîíî:
Òºëáºð íîãäîõ óñ
Õýìæèõ
íýãæ
Òºëáºðèéí õÿçãààð
Ãàäàðãûí
óñàíä
Ãàçðûí
äîîðõ óñàíä
äîîä äýýä äîîä äýýä
I.Óñàí öàõèëãààí ñòàíö, óñàí
çàìûí òýýâýð, óñíû ò¿ãýýìýë
òàðõàöòàé àìüòàí, óðãàìàë
¿ðæ¿¿ëýõ, àÿëàë çóãààëãà,
áèåèéí òàìèðûí çýðýã
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé
áîðëóóëàëòûí îðëîãûí ä¿íãýýñ
õóâü 1.0 5.0

158
II.Õ¿í àìûí óíä, àõóéí
çîðèóëàëòààð àøèãëàñàí óñíû
øîîìåòð òóòàìä
òºã - - 1.00 30.00
III.Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãûí ¿éëäâýðëýë,
¿éë÷èëãýý, àæ àõóéí
çîðèóëàëòààð àøèãëàñàí óñíû
øîîìåòð òóòàìä:
òºã 10.00 20.00 30.00 50.00
1. õ¿íä ¿éëäâýðëýëä òºã 20 40 50 100
2. õºíãºí ¿éëäâýðëýëä òºã 20 40 50 100
3. àâòî çàì, çàñâàðò òºã 20 40 50 100
4. Áàðèëãà, áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëä
òºã 20 40 50 100
5. Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëä àøèãëàñàí óñíû øîîìåòð òóòàìä:
à) àðõè, ïèâî, ñîãòóóðóóëàõ
óíäàà
òºã 20 40 50 100
á) óíäàà, öýâýð óñ òºã 10 20 40 80
â) òàëõ, ÷èõýð, íàðèéí áîîâ,
áóñàä
òºã 10 20 30 60
6. Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëä òºã 10 20 30 60
7. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí
¿éëäâýðëýëä
òºã 10 20 30 60
8. Áóñàä àøèã îëîõ çîðèóëàëòààð àøèãëàñàí óñíû øîîìåòð òóòàìä:
à) Óëààíáààòàð, Äàðõàí,
Ýðäýíýò õîò
òºã 20 40 50 100
á) Áàÿí-ªëãèé, Õîâä, Óâñ,
Õºâñãºë, Áóëãàí, Ñýëýíãý,
Òºâ, Çàâõàí, Àðõàíãàé,
ªâºðõàíãàé, Äîðíîä, Õýíòèé
àéìãèéí òºâ, õîò, ñóóðèí
ãàçàð
òºã 20 40 40 80
â) Áàÿíõîíãîð, Äîðíîãîâü,
Äóíäãîâü, Ñ¿õáààòàð,
Ãîâü-Àëòàé, Ãîâüñ¿ìáýð,
ªìíºãîâü àéìãèéí òºâ, õîò,
ñóóðèí ãàçàð
òºã 20 40 50 100

159
IV. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëä àøèãëàñàí óñíû øîîìåòð òóòàìä:
à) àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ,
áàÿæóóëàõ
òºã 100 200 150 250
á) çýñèéí áàÿæìàë, õàéëóóð
æîíø áàÿæóóëàõ
òºã 100 200 150 250
â) óñûã øàâõàí çàéëóóëàõ òºã 0 80 50 150
ã) ýðýë, õàéãóóëûí ºðºìäëºã
õèéõ
òºã 50 100 100 200
2.Ðàøààí àøèãëàñíû òºëáºðèéí õýìæýýã ýíý õóóëèéí 6
äóãààð ç¿éëèéí 2 äàõü õýñýãò çààñàí òºëáºð òîîöîõ ¿ç¿¿ëýëòèéí
íýãæèä äàðààõ õÿçãààðò áàãòààí òîãòîîíî:
Òºëáºð íîãäîõ ðàøààí
Õýìæèõ
íýãæ
Òºëáºðèéí õÿçãààð /
òºãðºãººð/
õàëóóí õ¿éòýí
äîîä äýýä äîîä äýýä
1.Ýì÷èëãýý, ñóâèëãààíû
çîðèóëàëòààð àøèãëàõàä
Õ¿í-
õîíîã
10 100 5 80
2.¯éëäâýðëýëèéí ¿íäñýí
áîëîí òóñëàõ ò¿¿õèé ýä
áîëãîí àøèãëàõàä
øîîìåòð 500 2500 1000 6000
Ç.Óñ, ðàøààí àøèãëàñíû òºëáºðèéí õýìæýýã ýíý ç¿éëèéí 1, 2
äàõü õýñýãò çààñàí õÿçãààðò áàãòààí àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë òóñ òóñ òîãòîîíî.”
2 äóãààð ç¿éë.Ýíý õóóëèéã 2013 îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé

160
ÀÃÍÓÓÐÛÍ ÍªªÖ ÀØÈÃËÀÑÍÛ ÒªËÁªÐ, ÀÍ ÀÌÜÒÀÍ
ÀÃÍÀÕ, ÁÀÐÈÕ ÇªÂØªªÐËÈÉÍ ÕÓÐÀÀÌÆÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Àãíóóðûí íººö àøèãëàñíû òºëáºð, àí àìüòàí
àãíàõ, áàðèõ çºâøººðëèéí õóðààìæèéí òóõàé õóóëèéí 5 äóãààð
ç¿éëèéí 3 äàõü õýñãèéí “Çàñãèéí ãàçàð” ãýñíèéã “àéìàã, íèéñëýëèéí
èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

161
ÎÉÃÎÎÑ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÌÎÄ, Ò¯ËÝÝ ÁÝËÒÃÝÆ
ÀØÈÃËÀÑÍÛ ÒªËÁªÐÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Îéãîîñ õýðýãëýýíèé ìîä, ò¿ëýý áýëòãýæ
àøèãëàñíû òºëáºðèéí òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð ç¿éëèéí 2 äàõü
õýñãèéí “Çàñãèéí ãàçàð” ãýñíèéã “àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

162
ÀÐÕÈÂÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Àðõèâûí òóõàé õóóëèéí 10 äóãààð ç¿éëèéí 10.3
äàõü õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí
òóõàé õóóëèéí 45.1-ä çààñíû” ãýñíèéã “Òºðèéí àëáàíû òóõàé
õóóëèéí 351
.1-ä çààñíû” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

163
ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÄÀÀÒÃÀËÛÍ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëèéí 22
äóãààð ç¿éëèéí 3 äàõü õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà,
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 45.1.-ä çààñíû äàãóó” ãýñíèéã
“Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 351
.1-ä çààñíû äàãóó” ãýæ
ººð÷èëñ¿ãýé.

164
ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÕÀËÀÌÆÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð
ç¿éëèéí 6.3 äàõü õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà,
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 45.1.-ä çààñíû äàãóó” ãýñíèéã
“Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 351

165
ÒªÐÈÉÍ ÕßÍÀËÒ ØÀËÃÀËÒÛÍ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí õÿíàëò øàëãàëòûí òóõàé õóóëèéí
10 äóãààð ç¿éëèéí 10.2 äàõü õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí
óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 45.1-ä çààñíû äàãóó”
ãýñíèéã “Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 351

166
ÕªÄªËÌªÐ ÝÐÕËÝËÒÈÉÃ ÄÝÌÆÈÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóõàé õóóëèéí
29 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 29.2 äàõü õýñãèéí “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí
óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéí 45.1-ä çààñíû äàãóó”
ãýñíèéã “Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 351
2 äóãààð ç¿éë. Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóõàéõóóëèéí
24 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 24.2 äàõü õýñãèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.

167
ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ñòàòèñòèêèéí òóõàé õóóëèéí 12 äóãààð
ç¿éëèéí 3 äàõü õýñãèéí 23 äàõü çààëòûí “õîëáîãäîõ ÿàìäòàé”
ãýñíèéã “õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãàòàé” ãýæ ººð÷èëñ¿ãýé.

168
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÍÝÃÄÑÝÍ ÒªÑÂÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
ÕÓÓËÈÉÃ Õ¯×ÈÍÃ¯É ÁÎËÑÎÍÄ ÒÎÎÖÎÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë
ñàíãèéí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñâèéí òºñëèéã
áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîãäñîí ç¿éë, çààëòûã 2012 îíû 02 äóãààð
ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ýõëýí õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.
2 äóãààð ç¿éë. 2012 îíû òºñâèéí òîäîòãîëûí òºñºë
áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ, áàòëàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààíä
ýíý õóóëèéí 1 ä¿ãýýð ç¿éë õàìààðàõã¿é.
3 äóãààð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí òºñâèéí òóõàé õóóëèéí
ýíý õóóëèéí 1 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñíààñ áóñàä ç¿éë, çààëòûã 2013
îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ýõëýí õ¿÷èíã¿é áîëñîíä
òîîöñóãàé.
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-

169
ÒªÑÂÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄËÀÃÀ,
ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÉÃ Õ¯×ÈÍÃ¯É ÁÎËÑÎÍÄ
ÒÎÎÖÎÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºñºâ, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí
÷èãëýë, äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñëèéã
áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ, áàòëàõ, îëîí íèéòýä ìýäýýëýõ,
òºñâèéí öàãëàáàðûã ìºðä¿¿ëýõ, ñîíãóóëèéí ºìíºõ ýäèéí çàñàã,
ñàíõ¿¿, òºñâèéí òºëºâ áàéäëûí òàéëàíã áýëòãýõ, Óëñûí Èõ Õóðàëä
òàíèëöóóëàõ, îëîí íèéòýä ìýäýýëýõòýé õîëáîãäñîí ç¿éë, çààëòûã
2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ýõëýí õ¿÷èíã¿é áîëñîíä
òîîöñóãàé.
2 äóãààð ç¿éë. 2012 îíû òºñâèéí òîäîòãîëûí òºñºë
áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ, áàòëàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààíä
ýíý õóóëèéí 1 ä¿ãýýð ç¿éë õàìààðàõã¿é.
3 äóãààð ç¿éë. Ýíý õóóëèéí 1 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñíààñ áóñàä
ç¿éë, çààëòûã 2013 îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ ýõëýí
õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-

170
ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÉÍ ÇÀÐÈÌ
ÕÝÑÃÈÉÃ Õ¯×ÈÍÃ¯É ÁÎËÑÎÍÄ ÒÎÎÖÎÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéí 39 ä¿ãýýð
ç¿éëèéí 39.1 äýõ õýñãèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.
2 äóãààð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-

171
ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÕÀÐÈÓÖËÀÃÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÉÍ ÇÀÐÈÌ
Ç¯ÉËÈÉÃÕ¯×ÈÍÃ¯É ÁÎËÑÎÍÄ ÒÎÎÖÎÕ ÒÓÕÀÉ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí òóõàé õóóëèéí 431
ä¿ãýýð ç¿éëèéã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.

172
ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÒÎÃÒÎÎË
“Ìîíãîë ìàë” ¿íäýñíèé õºòºëáºð áàòëàõ òóõàé
òîãòîîëûí çàðèì çààëò õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöîõ òóõàé
Òºñâèéí òóõàé õóóëü áàòëàãäñàíòàé õîëáîãäóóëàí Ìîíãîë
Óëñûí Èõ Õóðëààñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:
1.“Ìîíãîë ìàë” ¿íäýñíèé õºòºëáºð áàòëàõ òóõàé” Óëñûí
Èõ Õóðëûí 2010 îíû 5 äóãààð ñàðûí 20-íû ºäðèéí 23 äóãààð
òîãòîîëûí 3 äàõü çààëòûã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.
2.Ýíý òîãòîîëûã 2012 îíû 02 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ
ýõëýí äàãàæ ìºðäñ¿ãýé.

173
¯Ë ÕªÄËªÕ ÝÄ ÕªÐªÍÃÈÉÍ
ÀËÁÀÍ ÒÀÒÂÀÐÛÍÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí
òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð ç¿éëèéí 6.1 äýõ õýñãèéã äîð äóðäñàíààð
“6.1.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûã ýíý õóóëèéí 5
äóãààð ç¿éëä çààñàí ¿íýëãýýíýýñ àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë òóõàéí õºðºíãèéí áàéðøèë, çîðèóëàëò,
õýìæýý, çàõ çýýëèéí ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéí áàéäëûã õàðãàëçàí
0.6-1.0 õóâèàð òîîöîæ íîãäóóëíà.”
2 äóãààð ç¿éë.Ýíý õóóëèéã 2013 îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé

174
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÀÂÒÎÒÝÝÂÐÈÉÍ ÁÎËÎÍ ªªÐªª
ßÂÀÃ× ÕÝÐÝÃÑËÈÉÍ ÀËÁÀÍ ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÕÓÓËÜÄ
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí àâòîòýýâðèéí áîëîí ººðºº
ÿâàã÷ õýðýãñëèéí àëáàí òàòâàðûí õóóëèéí 5 äóãààð ç¿éëä äîð
äóðäñàí àãóóëãàòàé 3, 4 äýõ õýñýã íýìñ¿ãýé:
“3.Ýíý ç¿éëèéí 1 äýõ õýñýãò çààñàí àâòîòýýâðèéí áîëîí
ººðºº ÿâàã÷ õýðýãñýëä íîãäóóëàõ àëáàí òàòâàðûí õýìæýýã Óëñûí
Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí õÿçãààðò áàãòààí àëáàí òàòâàð òºëºã÷èéí
àâòîòýýâðèéí áîëîí ººðºº ÿâàã÷ õýðýãñëèéí á¿ðòãýëòýé àéìàã,
íèéñëýëèéí èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàë òîãòîîíî.
4.Ýíý ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí 6 äàõü çààëòàä çààñàí à÷ààíû
àâòîìàøèíû äààöûí õýìæýý 2 àíãèëàëä äàâõàöñàí òîõèîëäîëä
ò¿¿íèéã ºìíºõ àíãèëëààð íü òîîöîæ àëáàí òàòâàð íîãäóóëíà.”
2 äóãààð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí àâòîòýýâðèéí áîëîí ººðºº
ÿâàã÷ õýðýãñëèéí àëáàí òàòâàðûí õóóëèéí äàðààõü õýñýã, çààëòûã
äîð äóðäñàíààð ººð÷ëºí íàéðóóëñóãàé:
1/4 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 5 äàõü çààëò:
“5/¿éëäâýðëýã÷ýýñ òóñãàéëàí òîíîãëîñîí, õ¿íñíèé
òåõíîëîãèéí òýýâýðëýëòèéí çîðèóëàëò á¿õèé àâòîìàøèíààñ
áóñàä õ¿í áîëîí à÷àà òýýâýðëýõýä çîðèóëàãäààã¿é òóñãàé

175
çîðèóëàëò á¿õèé àâòîìàøèí;”
2/5 äóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñýã:
“1.Àâòîòýýâðèéí áîëîí ººðºº ÿâàã÷ õýðýãñëèéí æèëèéí
àëáàí òàòâàðûã äàðààõü õýìæýýãýýð íîãäóóëíà:
Àâòîòýýâðèéí áîëîí ººðºº ÿâàã÷
õýðýãñëèéí òºðºë
Æèëä íîãäóóëàõ àëáàí
òàòâàðûí äýýä, äîîä õÿçãààð
/òºãðºãººð/
Óëààíáààòàð
õîò, Äàðõàí-
Óóë, Îðõîí
àéìãèéí
òºâèéí ñóìä
Áóñàä ñóìä
1 2 äóãóéòàé ìîòîöèêë 2 000-3 000 1 800-2 700
2 Ç äóãóéòàé ìîòîöèêë 3 000-4 500 2 800-4 200
3 Ñóóäëûí àâòîìàøèí:
à/ 2001 ñìÇ
õ¿ðòýë
á/ 2001-3001 ñìÇ
õ¿ðòýë
â/ 3001 ñìÇ
áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø
/Öèëèíäðèéí
áàãòààìæèéí
íýã ñì3
òóòàìä
òºãðºãººð/
16-24
18-27
22-33
14-21
16-24
20-30
4 Ìèêðîàâòîáóñ /15 õ¿ðòýë
ñóóäàëòàé/
35 000-52 500 28 000-42 000
5 Àâòîáóñ 52 000-78 000 40 000-60 000

176
6 À÷ààíû àâòîìàøèí:
1/ 1 õ¿ðòýë òí-ûí äààöòàé 25 000-37 500 20 000-30 000
2/ 1-2 òí-ûí äààöòàé 35 000-52 500 28 000-42 000
Ç/ 2-3 òí-ûí äààöòàé 45 000-67 500 36 000-54 000
4/ 3-5 òí-ûí äààöòàé 55 000-82 500 44 000-66 000
5/ 5-8 òí-ûí äààöòàé 80 000-120 000 64 000-96 000
6/ 8-10 òí-ûí äààöòàé 90 000-135 000 72 000-108 000
7/ 10-20 òí-ûí äààöòàé 100 000-150 000 80 000-120 000
8/ 20-30 òí-ûí äààöòàé 140 000-210 000 120 000-180 000
9/ 30-40 òí-ûí äààöòàé 180 000-270 000 160 000-240 000
10/ 40-50 òí-ûí äààöòàé 220 000-330 000 200 000-300 000
11/ 50-60 òí-ûí äààöòàé 280 000-420 000 240 000-360 000
12/ 60-70 òí-ûí äààöòàé 320 000-480 000 280 000-420 000
13/ 70-80 òí-ûí äààöòàé 360 000-540 000
400 000-600 000
440 000-660 000
480 000-720 000
320 000-480 000
380 000-570 000
420 000-630 000
440 000-660 000
14/ 80-90 òí-ûí äààöòàé
15/ 90-100 òí-ûí äààöòàé
16/ 100 òí-îîñ äýýø äààöòàé
7 Òóñãàé çîðèóëàëòûí àâòîìàøèí 16 000-24 000 15 000-22 500
8 Òðàêòîð, ººðºº ÿâàã÷ áóñàä
õýðýãñýë
14 000-21 000 11 200-16 800
9 Áàãà îâðûí òðàêòîð 7 000-10 500 5 600-8 400
10 ×èðã¿¿ë /äààöûí 1 òîíí òóòàìä/ 5 500-8 250 5 500-8 250
3 äóãààð ç¿éë. Ìîíãîë Óëñûí àâòîòýýâðèéí áîëîí ººðºº
ÿâàã÷ õýðýãñëèéí àëáàí òàòâàðûí õóóëèéí 1, 3 äóãààð ç¿éëèéí
“èðãýí” ãýñíèéã “õóâü õ¿í” ãýæ, 7 äóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí
“Èðãýí” ãýñíèéã “Õóâü õ¿í” ãýæ òóñ òóñ ººð÷èëñ¿ãýé.
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýíý õóóëèéã 2011 îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé

Tesviin tuhai-huuli

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

More from Munkh Orgil

Tesviin tuhai-huuli