Irgenii huuli

1. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÕÓÓËÜ
ÈÐÃÝÍÈÉ ÕÓÓËÜ
2002 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 10-íû ºäºð
Óëààíáààòàð õîò
I ÕÝÑÝÃ
ÅЪÍÕÈÉ ¯ÍÄÝÑËÝË
I ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÈÐÃÝÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÕÀÐÈËÖÀÀ, ÕÓÓËÜ ÒÎÃÒÎÎÌÆ
ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝà Íèéòëýã ¿íäýñëýë
1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí çîðèëò
1.1.Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü ýðõ ç¿éí ýòãýýäèéí õîîðîíä ¿¿ñýõ ýäèéí áîëîí ýäèéí áóñ áàÿëàãòàé
õîëáîîòîé õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî.
1.2.Èðãýíèé õóóëü òîãòîîìæ íü èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí ýðõ òýãø, áèå äààñàí
áàéäàë, ºì÷èéí õàëäàøã¿é áàéäàë, ãýðýýíèé ýðõ ÷ºëºº, õóâèéí õýðýãò õºíäëºí㺺ñ îðîëöîõã¿é áàéõ,
èðãýíèé ýðõ ¿¿ðãèéã ÿìàð íýã õÿçãààðëàëòã¿éãýýð õýðýãæ¿¿ëýõ, çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýëãýõ, ø¿¿õýýð
õàìãààëóóëàõ çàð÷èìä ¿íäýñëýíý.
1.3.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òàòâàð, òºñºâ, ñàíõ¿¿ çýðýã çàõèðãààíû õóóëü òîãòîîìæîîð
çîõèöóóëàõ áîëîí çàõèðãààíû òàëààð íýã ýòãýýä íºãººäºº çàõèðàãäàõ ýäèéí áîëîí ýäèéí áóñ áàÿëàãòàé
õîëáîîòîé õàðèëöààíä ýíý õóóëü ¿éë÷ëýõã¿é.
2 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé õóóëü òîãòîîìæ
2.1.Èðãýíèé õóóëü òîãòîîìæ íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, ýíý õóóëü áîëîí òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýí
ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñ á¿ðäýíý.
2.2.Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä ýíý õóóëüä çààñíààñ ººðººð çààñàí áîë îëîí óëñûí ãýðýýã
äàãàæ ìºðäºíº.
3 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé õóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãëýõ
3.1. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéã çºð÷ñºí õóóëèéã ø¿¿õ õýðýãëýõã¿é.
3.2. Òóõàéí àñóóäëààð äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé ãýæ îëîí óëñûí ãýðýýíä
çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýã õýðýãëýíý.
3.3.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, ýíý õóóëèàñ áóñàä õóóëü õîîðîíäîî çºð÷èëäâºë òóõàéí àñóóäëûã
èë¿¿ íàðèéâ÷ëàí çîõèöóóëñàí õóóëèéí, òèéì õóóëü áàéõã¿é áîë ñ¿¿ëä õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí õóóëèéí
çààëòûã õýðýãëýíý.
3.4.Õóóëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ òóõàé õóóëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîñíîîð ºìíº õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí õóóëèéí
¿éë÷ëýë ñýðãýõã¿é.
3.5.Õóóëüä çààñàí òîõèîëäîëä Çàñãèéí ãàçàð, ýðõ á¿õèé òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû ýíý
õóóëüä íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí, èðãýíèé ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý àãóóëñàí, íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ ýðõ ç¿éí àêòûã
õýðýãëýæ áîëíî. /¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí 2003 îíû 01äóãààð òîãòîîëîîð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí./
3.6. Õýì õýìæýý òîãòîîñîí ýðõ ç¿éí àêòûã çºâõºí õóóëèéí õýì õýìæýýã íºõºí çîõèöóóëñàí
òîõèîëäîëä õýðýãëýíý.
3.7.Õóóëèéã ìýäýõã¿é áóþó áóðóó îéëãîñîí íü õóóëèéã õýðýãëýõã¿é áàéõ, õóóëüä çààñàí
õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é..
4 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðãýíèé õóóëèéã òºñººòýé õýðýãëýõ
4.1.Èðãýíèé õóóëüä òóõàéí õàðèëöààã çîõèöóóëñàí õýì õýìæýý áàéõã¿é áîë ò¿¿íòýé òºñººòýé
õàðèëöààã çîõèöóóëñàí õóóëèéí õýì õýìæýýã õýðýãëýíý.
4.2.Òºñººòýé õàðèëöààã çîõèöóóëñàí õóóëèéí õýì õýìæýý áàéõã¿é áîë òóõàéí õàðèëöààã èðãýíèé
ýðõ ç¿éí àãóóëãà, çàð÷èì, íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí ñóðòàõóóíû õýì õýìæýýíä íèéö¿¿ëýí
çîõèöóóëíà.
4.3.Òóñãàé õàðèëöààã òóõàéëàí çîõèöóóëñàí õýì õýìæýýã áóñàä õàðèëöààíä òºñººòýé õýðýãëýæ ¿ë
áîëíî.

2. 2
5 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé õóóëü òîãòîîìæèéã áóöààí õýðýãëýõ
5.1. Õóóëüä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä èðãýíèé õóóëü òîãòîîìæèéã áóöààí õýðýãëýõã¿é.
5.2.Øèíýýð áàòàëñàí õóóëü òîãòîîìæ íü ãýðýýíèé íýã áóþó õî¸ð òàëûí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã
ñîíèðõîëä õîõèðîë ó÷ðóóëàõààð áîë ãýðýýíèé íºõöºë õ¿÷èí òºãºëäºð áàéíà.
5.3.Ãýðýýíèé òàëóóä õàðèëöàí õ¿ëýýí çºâøººðñºí òîõèîëäîëä ºìíº ¿éë÷èëæ áàéñàí õóóëü
òîãòîîìæîîñ èë¿¿ òààëàìæòàé íºõöºë îëãîæ áàéãàà øèíýýð áàòàëñàí õóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãëýæ áîëíî.
6 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíû îáúåêò
6.1.Õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýë, æóðìààð èðãýíèé ã¿éëãýýíýýñ õàñàãäààã¿é, ìºí㺺ð ¿íýëæ áîëîõ,
ýäèéí áîëîí ýäèéí áóñ áàÿëàã èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíû îáúåêò áàéíà.
6.2.Ýäèéí áîëîí ýäèéí áóñ ýðõ, ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é, ìýäýýëýë èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíû
îáúåêò áàéæ áîëíî.
7 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷
7.1.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ íü èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä, õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõã¿é
áàéãóóëëàãà áàéíà.
7.2. Èðãýí ãýæ èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷- Ìîíãîë Óëñûí èðãýí, ãàäààäûí èðãýí,
õàðüÿàëàëã¿é õ¿íèéã îéëãîíî.
7.3.Òºð, çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæ áîëîõ àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðýã íü èðãýíèé ýðõ
ç¿éí õàðèëöààíä õóóëèéí ýòãýýäèéí íýãýí àäèë îðîëöîíî.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÈÐÃÝÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÕÀÐÈËÖÀÀ ¯¯ÑÝÕ ¯ÍÄÝÑËÝË, ÕÀÌÃÀÀËÀËÒ, ÈÐÃÝÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ
ÕÀÐÈËÖÀÀÍÄ ÝÐÕ, ¯¯ÐÃÈÉà ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÕ
8 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöàà ¿¿ñýõ ¿íäýñëýë
8.1.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöàà äàðààõü ¿íäýñëýëýýð ¿¿ñíý:
8.1.1.õóóëüä çààñàí áóþó çààãààã¿é áîëîâ÷ àãóóëãûí õóâüä õóóëüä ¿ë õàðøëàõ õýëöýë;
8.1.2.èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöàà ¿¿ñãýõýä ÷èãëýñýí ø¿¿õèéí øèéäâýð;
8.1.3.õóóëüä çààñàí áîë èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöàà ¿¿ñãýõýä ÷èãëýñýí çàõèðãààíû øèéäâýð;
8.1.4.îþóíû ¿íýò ç¿éë á¿òýýõ;
8.1.5.ãýì õîð ó÷ðóóëàõ;
8.1.6.¿íäýñëýëã¿éãýýð ýä þìñ îëæ àâàõ, ýçýìøèõ;
8.1.7.èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààã ¿¿ñãýñýí õóóëü ç¿éí ¿éë ÿâäàë áèé áîëîõ;
8.1.8.èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöàà ¿¿ñãýõýýð õóóëüä çààñàí áóñàä ¿íäýñëýë.
9 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàìãààëàëò
9.1.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàìãààëàëò íü çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýõ çîðèëãîòîé áàéíà.
9.2.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ ýðõýý õàìãààëóóëàõ ýòãýýäèéã õóóëüä çààñíû äàãóó
ñîíãîõ ýðõòýé.
9.3.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàìãààëàëòûã ø¿¿õ, àðáèòð õóóëèàð òîãòîîñîí æóðàì, àðãààð õýðýãæ¿¿ëíý.
9.4.Èðãýíèé ýðõèéã äàðààõü àðãààð õàìãààëíà:
9.4.1. ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ;
9.4.2. ýðõ çºð÷ñºí ¿éëäëèéã òàñëàí çîãñîîæ, çºð÷èõººñ ºìíºõ áàéäëûã ñýðãýýõ;
9.4.3. õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòã¿¿ëýõ;
9.4.4. ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã àðèëãóóëàõ;
9.4.5. ýäèéí áóñ ãýì õîðûã àðèëãóóëàõ;
9.4.6. õóóëü áîëîí ãýðýýíä çààñàí àíç òºë¿¿ëýõ;
9.4.7. áóñäûí ýðõ çºð÷ñºí øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ;
9.4.8. èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààã ººð÷ëºõ, äóóñãàâàð áîëãîõ;
9.4.9. ººðòºº òóñëàõ;
9.4.10. õóóëèàð òîãòîîñîí áóñàä àðãà.

3. 3
10 äóãààð ç¿éë. Àðãàã¿é õàìãààëàëò
10.1.Õóóëü áóñ õàëäëàãààñ ººðèé㺺 áîëîí áóñàä ýòãýýä, ýä õºðºíãèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð
¿éëäñýí, çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áºãººä òóõàéí íºõöºë áàéäàëä íèéöñýí ¿éëäëèéã àðãàã¿é õàìãààëàëò
ãýíý.
10.2.Àðãàã¿é õàìãààëàëòààñ ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã óã ¿éëäýë õèéñýí èðãýí õàðèóöàí àðèëãàõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýõã¿é.
11 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãàðöààã¿é áàéäëûí óëìààñ õèéñýí ¿éëäýë
11.1.Òóõàéí íºõöºë áàéäàëä àþóëûã ººð àðãà çàìààð çàéëóóëàõ áîëîìæã¿é áîë ò¿¿íèéã òàñëàí
çîãñîîõ, ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð õèéñýí ¿éëäýë /ýñ ¿éëäýõ¿é/-èéã ãàðöààã¿é áàéäëûí óëìààñ õèéñýí ¿éëäýë
ãýíý.
11.2.Ãàðöààã¿é áàéäàëä ó÷ðóóëñàí ãýì õîð íü ó÷èð÷ áîëîõ áàéñàí ãýì õîðîîñ áàãà áàéâàë óã
¿éëäýë õèéñýí ýòãýýä ãýì õîðûã õàðèóöàí àðèëãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é.
11.3.Ó÷ðóóëñàí ãýì õîð íü ó÷èð÷ áîëîõ áàéñàí ãýì õîðîîñ èëò èõ áàéâàë ¿éëäýë õèéñýí ýòãýýä
õýòð¿¿ëñýí òýð õýìæýýãýýð ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
11.4.Ãýì õîð ó÷èðñàí áîäèò íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ø¿¿õ ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûíõ íü
òºëºº ¿éëäýë õèéãäñýí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä óã ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýëãýõ, ýñõ¿ë ãýì õîð ó÷ðóóëàã÷
áóþó ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéã äýýðõ ¿¿ðãýýñ á¿ðýí áóþó õýñýã÷ëýí ÷ºëººëæ áîëíî.
11.5.Ãàðöààã¿é áàéäëûí óëìààñ ¿éëäýë õèéñýí ýòãýýä òóõàéí íºõöºë áàéäëûã ººðºº áèé áîëãîñîí
áîë ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
12 äóãààð ç¿éë. ªºðòºº òóñëàõ
12.1.Ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí òóñëàìæèéã øóóðõàé àâàõ áîëîìæã¿é áàéñàí áîëîí öàã àëäàëã¿é
àðãà õýìæýý àâàõã¿é áîë ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîëîõ áóþó ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä íîöòîé õ¿íäðýë
ó÷ðàõààð áàéâàë èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ ººðèéíõºº ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã
õàìãààëæ, ººðòºº òóñëàõ çîðèëãîîð ýä þìñûã ýçýìäýæ àâàõ, óñòãàõ áóþó ýâäýõ, ýñõ¿ë çàéëñõèéæ
áîëçîøã¿é ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéã ñààòóóëàõ, ¿¿ðýã á¿õèé ýòãýýäýýñ ã¿éöýòãýâýë çîõèõ ¿éëäëèéí ýñðýã
¿éëäëèéã òàñëàí çîãñîîõîîð òóõàéí íºõöºë áàéäàëä òîõèðóóëàí õèéñýí ¿éëäëèéã õóóëü áóñ ãýæ ¿çýõã¿é.
12.2.Ýíý õóóëèéí 12.1-ä çààñàí ¿éëäëèéã õèéñýí ýòãýýä ýä þìñûã áèò¿¿ìæëýõ áóþó ¿¿ðýã á¿õèé
ýòãýýäèéã àëáàäàí ñààòóóëàõààð ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä íýí äàðóé ìýäýãäýíý.
12.3.ªºðòºº òóñëàõ ¿éëäýë íü òóõàéí íºõöºë áàéäàëä òîõèðñîí õýð õýìæýýíýýñ õýòýð÷ áîëîõã¿é.
12.4.Ýíý õóóëèéí 12.1-ä çààñàí ¿éëäëèéã ýíä¿¿ð÷ õèéñýí áóþó õýð õýìæýýíýýñ õýòð¿¿ëñýí ýòãýýä
¿éëäëèéíõýý óëìààñ áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
13 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä ýðõ, ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
13.1.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí ýðõ, ¿¿ðãýý ¿íýí÷
øóäàðãààð õýðýãæ¿¿ëíý.
13.2.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ õóóëèàð õîðèãëîîã¿é áóþó õóóëüä øóóä çààãààã¿é ýðõ,
¿¿ðãèéã ººðèéí õ¿ñýë çîðèãèéí äàãóó õýðýãæ¿¿ëæ áîëíî.
13.3.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ ýðõ, ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý áóñäàä ãýì õîð ó÷ðóóëñàí,
çàõ çýýëèéí õàðèëöààíû ÷ºëººò áàéäëûã ¿íäýñëýëã¿éãýýð õÿçãààðëàñàí, õóóëü ¸ñíû äàâóó áàéäëàà õóóëü
áóñààð àøèãëàñàí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áîëîõã¿é áºãººä õýðýâ çºð÷âºë õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí
õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
II ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÈÐÃÝÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÄ ÎÐÎËÖÎÃ×ÈÄ
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Èðãýí
14 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð
14.1.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð íü èðãýíèéã òºðñºí ¿åýñ ýõýëæ íàñ áàðñíààð äóóñãàâàð áîëíî.
14.2. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàðûã õÿçãààðëàõûã õîðèãëîíî.

4. 4
15 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæ
15.1.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæ áóþó èðãýí ººðèéí ¿éëäëýý𠺺ðòºº ýðõ îëæ àâàõ, ¿¿ðýã áèé
áîëãîõ ÷àäâàð íàñàíä õ¿ðñíýýð áóþó 18 íàñíààñ áèé áîëíî.
15.2.Õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýë, æóðìûí äàãóó ø¿¿õ 16-ààñ 18 õ¿ðòýëõ íàñíû èðãýíèéã, ò¿¿íèé õ¿ñýëò,
ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí çºâøººð뺺ð èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæòàé ãýæ
òîîöîæ áîëíî.
15.3. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæòàé ãýæ òîîöñîí ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã çîõèõ ¿íäýñëýë
áàéâàë ñîíèðõîã÷ ýòãýýäèéí õ¿ñýëòýýð ø¿¿õ õ¿÷èíã¿é áîëãîæ áîëíî.
16 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí áóñ ÷àäàìæ
16.1.Íàñàíä õ¿ðýýã¿é áóþó 14-ººñ 18 õ¿ðòýëõ íàñíû ýòãýýä èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí áóñ ÷àäàìæòàé
áàéíà.
16.2.Íàñàíä õ¿ðýýã¿é èðãýí õóóëèàð çºâøººðñíººñ áóñàä õýëöëèéã õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ /ýöýã, ýõ,
õàðãàëçàí äýìæèã÷/-èéí áè÷ãýýð îëãîñîí çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð õèéíý.
16.3.Íàñàíä õ¿ðýýã¿é èðãýí õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð äàðààõü ýðõýý áèå äààí
õýðýãæ¿¿ëæ áîëíî:
16.3.1. ººðèéí õºäºëìºðèéí õºëñ, îþóòíû òýòãýëýã, òýäãýýðòýé àäèëòãàõ áóñàä îðëîãî, òýäýíä
ººðèéí ¿çýìæýýð çàõèðàí çàðöóóëàõàä íü çîðèóëæ øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºíãèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ;
16.3.2. ººðòºº õîõèðîëã¿é áºãººä õèéìýãö áèåëýõ àõóéí ÷àíàðòàé õýëöýë õèéõ;
16.3.3. ýíý õóóëèéí 16.3.1-ä çààñàí îðëîãûã áàíê, çýýëèéí áàéãóóëëàãàä õàäãàëóóëàõ.
16.4. 16-ààñ 18 õ¿ðòýëõ íàñíû èðãýí õîðøîîíû ãèø¿¿í áàéæ áîëíî.
17 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí çàðèì ÷àäàìæ
17.1. 7-ãîîñ 14 õ¿ðòýëõ íàñíû ýòãýýä èðãýíèé ýðõ ç¿éí çàðèì ÷àäàìæòàé áàéíà.
17.2. 7-ãîîñ 14 õ¿ðòýëõ íàñíû ýòãýýäèéí õèéñýí ººðòºº õîõèðîëã¿é áºãººä õèéìýãö áèåëýõ, àõóéí
÷àíàðòàé æèæèã õýëöëýýñ áóñàä õýëöëèéã òýäãýýðèéí íýðèéí ºìíººñ õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ /ýöýã, ýõ, àñðàí
õàìãààëàã÷/ õèéíý.
18 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é èðãýí
18.1. 7 õ¿ðòýëõ íàñíû ýòãýýä èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é áàéíà.
18.2.Ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ ººðèéí ¿éëäëèéí ó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõã¿é, ººðèé㺺 çºâ
óäèðäàæ ÷àäàõã¿é áîëñîí ýòãýýäèéã ø¿¿õ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é ãýæ òîîöîæ, ò¿¿íä àñðàí õàìãààëàëò
òîãòîîíî.
18.3.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é ýòãýýäèéí íýðèéí ºìíººñ ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ /ýöýã,
ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷/ õýëöýë õèéíý.
18.4.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿éä òîîöîõ ¿íäýñëýë áîëñîí íºõöºë áàéäàë ¿ã¿é áîëñîí
òîõèîëäîëä ø¿¿õ òóõàéí ýòãýýäèéã èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿éä òîîöñîí øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîíî.
19 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã õÿçãààðëàõ
19.1.Ìàíñóóðóóëàõ áîëîí ñýòãýöýä íºëººëºõ áîäèñ, ñîãòóóðóóëàõ óíäàà áàéíãà õýðýãëýæ, ãýð
á¿ëýý ýäèéí çàñãèéí òàëààð õ¿íä áàéäàëä îðóóëñàí íàñàíä õ¿ðñýí ýòãýýäèéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã
ñîíèðõîã÷ ýòãýýäèéí õ¿ñýëòýýð, ø¿¿õ õóóëèàð òîãòîîñîí æóðìààð õÿçãààðëàæ, õàðãàëçàí äýìæèã÷ òîìèëæ
áîëíî.
19.2.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã õýëöýë õèéõ çàìààð õÿçãààðëàõûã õîðèãëîíî.
19.3.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæ íü õÿçãààðëàãäñàí ýòãýýä õÿçãààðëàãäààã¿é ÷àäàìæèéíõàà õ¿ðýýíä,
õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí çºâøººð뺺ð õýëöýë õèéæ áîëíî.
19.4.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã õÿçãààðëàõ ¿íäýñëýë áîëñîí íºõöºë áàéäàë ¿ã¿é áîëñîí áîë
òóõàéí ýòãýýäýä òîãòîîñîí õÿçãààðëàëòûã ø¿¿õ õ¿÷èíã¿é áîëãîæ, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéã ¿¿ðãýýñ íü
÷ºëººëíº.
20 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé íýð
20.1.Èðãýí ººðèéí íýðòýé áàéíà.
20.2.Èðãýíèé íýðèéã á¿ðòãýõ, ººð÷ëºõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.
20.3. Èðãýíèé íýðèéã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä á¿ðòã¿¿ëíý. Èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðãèéã èðãýí ººðèéí
íýðýýð îëæ àâ÷ õýðýãæ¿¿ëíý. Ãàãöõ¿¿ õóóëüä çààñàí íºõöºë, æóðìûí äàãóó çîõèîìîë íýð õýðýãëýæ áîëíî.
20.4.Èðãýí íýðýý ººð÷èëñºí íü ò¿¿íèé ºìíºõ íýðýýð îëæ àâñàí ýðõ, õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéã ººð÷ëºõ
áóþó äóóñãàâàð áîëãîõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
20.5.Íýðýý ººð÷èëñºí ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ áîëîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä ýíý òóõàé ìýäýãäýõ
¿¿ðýãòýé áºãººä ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ ãàðñàí ¿ð äàãàâðûã õàðèóöíà.
21 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðãýíèé íýð, íýð òºð, àëäàð õ¿íä, àæèë õýðãèéí íýð õ¿íäèéã õàìãààëàõ
21.1.Èðãýíèé íýðèéã õóóëü áóñààð àøèãëàõûã õîðèãëîíî.

5. 5
21.2.Èðãýíèé íýð, íýð òºð, àëäàð õ¿íä, àæèë õýðãèéí íýð õ¿íäèéã ãóòààñàí ìýäýý òàðààñàí ýòãýýä
ò¿¿íèéõýý ¿íýí çºâèéã íîòîëæ ÷àäàõã¿é áîë ýðõ íü çºð÷èãäñºí ýòãýýäèéí øààðäëàãààð óã ìýäýýã òàðààñàí
õýëáýð, õýðýãñýë, ýñõ¿ë ººð õýëáýð, õýðýãñëýýð íÿöààõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
21.3.Áîäèò áàðèìòûã á¿ðýí ã¿éöýä ìýäýýëýýã¿éãýýñ áóñäûí íýð, íýð òºð, àëäàð õ¿íä, àæèë õýðãèéí
íýð õ¿íäèéã ãóòààñàí áîë ýíý õóóëèéí 21.2-ò çààñàí æóðìààð íÿöààõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
21.4.Õóóëèàð òîãòîîñîí õóâèéí íóóöàä õàìààðàëòàé ìýäýýã ººðèéíõ íü çºâøººðºëã¿éãýýð
òàðààñíààñ ãýì õîð ó÷èðñàí ãýæ ¿çâýë èðãýí óã ãýì õîðûã àðèëãàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
21.5.Èðãýíèé ä¿ðñèéã ãýðýë çóðàã, êèíî, ä¿ðñ áè÷ëýãèéí õàëüñ, õºðºã çóðàã áîëîí áóñàä õýëáýðýýð
ººðèéíõ íü çºâøººðºëã¿éãýýð íèéòýëñýí, îëîí íèéòýä ¿ç¿¿ëñíýýñ ãýì õîð ó÷èðñàí ãýæ ¿çâýë òóõàéí ýòãýýä
ãýì õîðûã àðèëãàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
21.6.Èðãýíèé íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðüòàé õîëáîãäóóëàí ò¿¿íèéã ñóðòàë÷ëàõ çîðèëãîîð áîëîí
ñóðãàëò, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë, àæèë õýðãèéí õ¿ðýýíä îëîí íèéòèéã õàìàðñàí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä
óã ýòãýýäèéã ä¿ðñýëñýí, ýñõ¿ë òóõàéí ýòãýýä ººðèé㺺 ä¿ðñë¿¿ëñíèé òºëºº õºëñ, øàí õàðàìæ àâñàí áîë
ò¿¿íèé çºâøººðºë øààðäàãäàõã¿é.
21.7.Íàñ áàðñàí ýòãýýäèéí íýð, íýð òºð, àëäàð õ¿íäèéã ãóòààñàí, ýñõ¿ë ò¿¿íèé õóâèéí íóóöòàé
õîëáîîòîé ìýäýýã ýíý õóóëèéí 520 äóãààð ç¿éëä çààñàí ºâëºã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð îëîí íèéòýä
òàðààñàí áîë ýíý ç¿éëä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
21.8.Ýíý õóóëèéí 21.7-ä çààñàí òîõèîëäîëä ó÷èðñàí ãýì õîðûã ýäèéí õýëáýðýýð íºõºí òºë¿¿ëýõèéã
øààðäàõ ýðõã¿é.
21.9.Ýíý ç¿éëä çààñàí ýðõèéã çºð÷ñºí ýòãýýä áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã õîõèðîã÷ áóþó ñîíèðõîã÷
ýòãýýäýä ýíý õóóëèéí 497, 511 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí æóðìûí äàãóó àðèëãàíà.
22 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèé îðøèí ñóóãàà ãàçàð
22.1.Èðãýíèé îðøèí ñóóãàà ãàçðûã õóóëèéí äàãóó ò¿¿íèé õàðüÿàëàãäàí á¿ðòã¿¿ëñýí çàñàã çàõèðãàà,
íóòàã äýâñãýðèéí íýãæýýð òîäîðõîéëíî.
22.2.Èðãýí á¿ðòã¿¿ëñýí ãàçðàà áàéíãà îðøèí ñóóäàãã¿é áîë ãîë òºëºâ àìüäðàí ñóóäàã, ýñõ¿ë
òóõàéí ýòãýýäèéí ýä õºðºíãèéí äèéëýíõ õýñýã áàéãàà ãàçðûã ò¿¿íèé îðøèí ñóóãàà ãàçàð ãýæ òîäîðõîéëæ
áîëíî.
22.3.Áóñäûí àñðàí õàìãààëàëòàä áàéãàà ýòãýýäèéí îðøèí ñóóãàà ãàçðûã òýäãýýðèéí ýöýã, ýõ, àñðàí
õàìãààëàã÷èéí îðøèí ñóóãàà ãàçðààð òîäîðõîéëíî.
23 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèéã ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîõ
23.1.Îðøèí ñóóãàà ãàçðààñàà àëãà áîëñíîîñ õîéø õî¸ð æèëèéí õóãàöààíä õààíà áàéãàà íü
ìýäýãäýõã¿é, ñóðàã ÷èìýýã¿é áîëñîí èðãýíèéã ñîíèðõîã÷ ýòãýýäèéí õ¿ñýëòýýð, ø¿¿õ ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä
òîîöîæ áîëíî.
23.2.Ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí ýòãýýäèéí ýä õºðºíãºä ø¿¿õýýñ ýðõëýí õàìãààëàëò òîãòîîõ
áºãººä òóõàéí ýòãýýäèéí àñðàìæèä áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéã òýæýýí òýòãýõ, õóóëèàð òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó
òàòâàð, õóðààìæ òºëºõ, áóñäûí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí äàãóó ºð òºëáºðèéã òºëæ áàðàãäóóëàõ çýðýã õóóëü
¸ñîîð ã¿éöýòãýâýë çîõèõ ¿¿ðãèéã óã ýä õºðºí㺺ñ ã¿éöýòãýíý.
23.3.Ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí ýòãýýäèéí áàéãàà ãàçàð íü òîãòîîãäñîí, òóõàéí ýòãýýä
ýðãýæ èðñýí òîõèîëäîëä ø¿¿õ øèéäâýðýý õ¿÷èíã¿é áîëãîæ, ýä õºðºíãºä íü òîãòîîñîí ýðõëýí õàìãààëàëòûã
çîãñîîíî.
23.4.Ýðãýæ èðñýí ýòãýýä íü ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîíîîñ õîéø ýíý õóóëèéí 23.2-ò
çààñíààñ ººð ¿íäýñëýëýýð áóñäàä ¿íý òºëáºðã¿é øèëæñýí áºãººä áýëýí áàéãàà ýä õºðºí㺺 áóöààí
àâàõààð øààðäàõ ýðõòýé. Óã ýä õºðºíãèéã àæ àõóéí çîðèóëàëòààð àøèãëàñíû ¿ð ä¿íä îëñîí àøãèéã íºõºí
òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ ýðõã¿é.
23.5.Ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí ýòãýýäèéí ýä õºðºíãèéã ýðõëýí õàìãààëàã÷ íü áóñäàä
õóäàëäñàí áîë ò¿¿íèé ¿íèéã, ¿ðýãä¿¿ëñýí, äóòààñàí, ãýìòýýñýí áîë ø¿¿õ ãýì áóðóóãèéí øèíæ áàéäëûã
õàðãàëçàí óã ýä õºðºíãèéí ¿íèéã á¿ðýí áóþó õýñýã÷ëýí òºë¿¿ëýõýýð øèéäâýðëýæ áîëíî.
23.6.Ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí ýòãýýä ýðãýæ èðñýí áîë ýä õºðºíãèéã ýðõëýí õàìãààëàã÷ íü
óã ýä õºðºíãèéí õàäãàëàëò, õàìãààëàëò, àøèãëàëòòàé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë, õîõèðëîî òºë¿¿ëýõýýð
øààðäàõ ýðõòýé.
24 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðãýíèéã íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàõ
24.1.Èðãýí îðøèí ñóóãàà ãàçðààñàà àëãà áîëñíîîñ õîéø òàâàí æèëèéí õóãàöààíä õààíà áàéãàà íü
ìýäýãäýõã¿é ñóðàã ÷èìýýã¿é áîëñîí, ýñõ¿ë àìü ¿ðýãäýæ áîëîõ íºõöºë áàéäàëä àëãà áîëñíîîñ õîéø íýã
æèëèéí òóðø àìüä áàéãàà ýñýõ íü ìýäýãäýõã¿é áàéãàà áîë ñîíèðõîã÷ ýòãýýäèéí õ¿ñýëòýýð ø¿¿õ ò¿¿íèéã íàñ
áàðñàí ãýæ çàðëàæ áîëíî.
24.2.Áàéëäààíû àæèëëàãààíä îðîëöîæ ÿâààä ñóðàãã¿é àëãà áîëñîí ýòãýýäèéã óã àæèëëàãàà
äóóññàí ºäðººñ õîéø õî¸ð æèë ºíãºðñíèé äàðàà ø¿¿õýýñ íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàæ áîëíî.
24.3.Èðãýíèéã íàñ áàðñàíä òîîöñîí ø¿¿õèéí øèéäâýð õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí ºäðèéã óã ýòãýýäèéí
íàñ áàðñàí ºäºð ãýæ ¿çíý.
24.4.Àìü ¿ðýãäýæ áîëîõ íºõöºë áàéäàëä àëãà áîëñîí èðãýíèéã íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàñàí áîë ø¿¿õ
ò¿¿íèé íàñ áàðñàí áàéæ áîëîõ ºäðèéã óã ýòãýýäèéí íàñ áàðñàí ºäºð ãýæ òîîöîæ áîëíî.
24.5.Íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí ýòãýýäèéí õºðºíãèéã ºâèéí æóðìààð áóñäàä øèëæ¿¿ëíý.

6. 6
24.6.Íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí ýòãýýä ýðãýæ èðýõ áóþó áàéãàà ãàçàð íü òîãòîîãäñîí áîë ø¿¿õ óðüä
ãàðãàñàí øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîíî.
24.7.Íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàãäààä ýðãýæ èðñýí ýòãýýä ºâëºõ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð áóñäàä ¿íý
òºëáºðã¿é øèëæñýí áýëýí áàéãàà ýä õºðºí㺺 áóöààí àâàõààð øààðäàõ ýðõòýé. Ýíý æóðìààð òºðèéí
ºì÷ëºëä øèëæñýí ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºã÷èä áóöààí îëãîõ áîëîìæã¿é áîë ¿íèéã íü íºõºí òºëíº.
24.8.Íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàñàí ø¿¿õèéí øèéäâýð õ¿÷èíã¿é áîëñîí íü òóõàéí ýòãýýäèéí ýõíýð,
íºõðèéí øèíýýð ãýðëýñýí ãýðëýëòèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÕÓÓËÈÉÍ ÝÒÃÝÝÄ
ÍÝÃįÃÝÝÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÍÈÉÒËÝà ¯ÍÄÝÑËÝË
25 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýä
25.1.ªì÷ëºë人 áóþó ýçýìøèõ, àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõäýý òóñãàéëñàí õºðºíãºòýé,
ººðèéí íýðýýð ýðõ îëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã, ¿éë àæèëëàãààíààñàà áèé áîëîõ ¿ð äàãàâàðûã ýä õºðºí㺺ðºº
õàðèóöäàã, íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷ áàéæ ÷àäàõ, òîäîðõîé çîðèëãî á¿õèé, òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà
ýðõýëäýã çîõèîí áàéãóóëàëòûí íýãäëèéã õóóëèéí ýòãýýä ãýíý.
25.2.Õóóëèéí ýòãýýä íü àøèã îëîõ çîðèëãîòîé àøãèéí òºëºº, õóóëü áóþó ä¿ðýìä çààñàí çîðèëãîòîé,
àøãèéí òºëºº áóñ áàéæ áîëíî.
25.3.Õóóëèéí ýòãýýä íü íèéòèéí, õóâèéí, õîëèìîã ºì÷èéí áàéíà.
25.4.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë õýä õýäýí õóóëèéí ýòãýýä íü ¿éë àæèëëàãààãàà çîõèöóóëàõ
çîðèëãîîð íýãäýæ áîëîõ áºãººä íýãäëèéí îðîëöîã÷èä õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõýý õàäãàëíà.
25.5.Õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûã õóóëèàð òîãòîîíî.
26 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýäèéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð
26.1.Õóóëèéí ýòãýýäèéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñíýýð ¿¿ñ÷, õóóëüä
çààñàí æóðìûí äàãóó òàòàí áóóãäàæ, óëñûí á¿ðòãýëýýñ õàñàãäñàíààð äóóñãàâàð áîëíî.
26.2.Õóóëèéí ýòãýýäèéã óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýõ, á¿ðòãýëýýñ õàñàõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.
26.3.Íèéòèéí ýðõ ç¿éí õóóëèéí ýòãýýäèéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð õóóëüä çààñàí æóðìààð
áàéãóóëàãäñàíààð ¿¿ñ÷, òàòàí áóóãäñàíààð äóóñãàâàð áîëîõ áºãººä èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä áóñàä
îðîëöîã÷òîé àäèë òýãø ýðõòýé îðîëöîíî.
26.4.Õóóëèéí ýòãýýä óäèðäàõ áàéãóóëëàãààðàà äàìæóóëàí èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîíî.
26.5.Õóóëèéí ýòãýýäèéí óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí ýðõ ç¿éí áàéäëûã õóóëü áóþó ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ
áàðèìò áè÷ãýýð òîäîðõîéëíî.
26.6.Àøãèéí òºëºº áóñ õóóëèéí ýòãýýä ººðèéí ä¿ðýì áîëîí ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí áóñàä áàðèìò áè÷èãò
çààñàí çîðèëãîä íèéöýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëíà.
26.7.Àøãèéí òºëºº õóóëèéí ýòãýýä íü õóóëèàð õîðèãëîîã¿é, íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí
ñóðòàõóóíû õýì õýìæýýíä õàðøëààã¿é àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõòýé.
26.8.Õóóëèéí ýòãýýä õóóëüä çààñàí çàðèì ¿éë àæèëëàãààã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ îëãîñîí òóñãàé
çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð ýðõýëíý. ¯éë àæèëëàãààã ýðõëýõ ýðõ òóñãàé çºâøººðºë àâñàí ºäðººñ ¿¿ñíý.
26.9.Õóóëèéí ýòãýýäèéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàðûã ãàãöõ¿¿ õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýë, æóðìààð
õÿçãààðëàíà.
27 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýäèéí íýð
27.1.Õóóëèéí ýòãýýä ººðèéí íýðòýé áàéíà. Õóóëèéí ýòãýýäèéí íýð íü ò¿¿íèé çîõèîí áàéãóóëàëò,
ýðõ ç¿éí õýëáýðèéã òóñãàñàí áàéíà.
27.2.Õóóëüä çààñàí áîë õóóëèéí ýòãýýäèéí òºðëèéã çààñàí íýðòýé áàéíà.
27.3.Õóóëèéí ýòãýýäèéí íý𠺺ð õóóëèéí ýòãýýäèéí íýðòýé äàâõàðäñàí áóþó áóñäûã
òººðºãä¿¿ëýõýýð èæèë, òºñººòýé áàéæ áîëîõã¿é.
27.4. Õóóëèéí ýòãýýäèéí íýðèéã áóñàä ýòãýýä õóóëü áóñààð àøèãëàõûã õîðèãëîíî. Ýíý çààëòûã
çºð÷ñºí ýòãýýä áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã ýíý õóóëèéí 497 äóãààð ç¿éëä çààñàí æóðìûí äàãóó àðèëãàíà.
27.5.Õóóëèéí ýòãýýä íýðýý õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó á¿ðòã¿¿ëíý.
27.6.Õóóëèéí ýòãýýäèéí àæèë õýðãèéí íýð õ¿íäèéã õàìãààëàõàä ýíý õóóëèéí 21 ä¿ãýýð ç¿éëèéí
çààëò íýãýí àäèë õàìààðíà.

7. 7
28 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýäèéí îðøèí áàéãàà ãàçàð
28.1.Õóóëèéí ýòãýýäèéí åðºíõèé çàõèðãàà áàéðøèí áàéãàà ãàçðûã ò¿¿íèé îðøèí áàéãàà ãàçàð ãýíý.
28.2.Õóóëèéí ýòãýýä íü îðøèí áàéõ íýã ãàçàð áóþó õóóëü ¸ñíû õàÿãòàé áàéíà.
29 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýäèéí ñàëáàð, òºëººëºã÷èéí ãàçàð
29.1.Õóóëü áîëîí ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ áàðèìò áè÷èãò çààñàí áîë õóóëèéí ýòãýýä ººðèéí ñàëáàð,
òºëººëºã÷èéí ãàçðàà òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó áàéãóóëæ áîëíî.
29.2.Õóóëèéí ýòãýýäèéí îðøèí áàéãàà ãàçðààñ ººð ãàçàð áàéðëàæ, ò¿¿íèé ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðãèéã
á¿õýëä íü áóþó çàðèìûã íü ã¿éöýòãýäýã òóñãàé íýãæèéã ñàëáàð ãýíý.
29.3.Õóóëèéí ýòãýýäèéí îðøèí áàéãàà ãàçðààñ ººð ãàçàð áàéðëàæ, ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû àøèã
ñîíèðõëûã õàìãààëàõ áóþó ò¿¿íèé íýðèéí ºìíººñ õýëöýë áîëîí ýðõ ç¿éí áóñàä ¿éëäýë õèéõ ¿¿ðýã á¿õèé
íýãæèéã òºëººëºã÷èéí ãàçàð ãýíý.
29.4.Ñàëáàð, òºëººëºã÷èéí ãàçðûí ýðõ, ¿¿ðãèéã òóõàéí õóóëèéí ýòãýýäèéí ä¿ðìýýð òîäîðõîéëíî.
29.5.Ñàëáàð, òºëººëºã÷èéí ãàçðûí ýðõ áàðèã÷èä ¿éë àæèëëàãààãàà õóóëèéí ýòãýýäýýñ îëãîñîí
èòãýìæëýëèéí ¿íäñýí äýýð ÿâóóëíà.
29.6.Õóóëèéí ýòãýýäèéí ñàëáàð, òºëººëºã÷èéí ãàçàð õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõã¿é áàéíà.
30 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýäèéã áàéãóóëàõ
30.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë õóóëèéí ýòãýýäèéã èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä õóóëüä çààñàí æóðìûí
äàãóó ¿¿ñãýí áàéãóóëæ áîëíî.
30.2.×èã ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí íèéãìèéí õýðýãöýýã õàíãàõ çîðèëãîîð òºð ººðèéí ºì÷ººð
äàíãààð áóþó õàìòðàí õóóëèéí ýòãýýä áàéãóóëæ áîëíî.
31 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýäèéã ººð÷ëºí áàéãóóëàõ
31.1.Õóóëèéí ýòãýýäèéí õºðºíãèéã ºì÷ëºã÷ áóþó ò¿¿íýýñ ýðõ îëãîñîí áàéãóóëëàãà, ò¿¿í÷ëýí ¿¿ñãýí
áàéãóóëàõ áàðèìò áè÷ãýýð ýðõ îëãîñîí áàéãóóëëàãûí øèéäâýðýýð õóóëèéí ýòãýýäèéã õóóëüä çààñàí æóðìûí
äàãóó íèéë¿¿ëýõ, íýãòãýõ, õóâààõ, òóñãààðëàõ, ººð÷ëºõ çàìàà𠺺ð÷ëºí áàéãóóëæ áîëíî.
31.2.Õî¸ð áóþó õýä õýäýí õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éë àæèëëàãààã çîãñîîæ, òýäãýýðèéí ýðõ, ¿¿ðýã,
õàðèóöëàãûã øèíýýð áèé áîëñîí õóóëèéí ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõèéã õóóëèéí ýòãýýäèéã íèéë¿¿ëýõ ãýíý.
31.3.Õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éë àæèëëàãààã çîãñîîæ, ò¿¿íèé ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã ººð õóóëèéí
ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõèéã õóóëèéí ýòãýýäèéã íýãòãýõ ãýíý.
31.4.Õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éë àæèëëàãààã çîãñîîæ, ò¿¿íèé ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã øèíýýð ¿¿ñýõ
õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø õóóëèéí ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõèéã õóóëèéí ýòãýýäèéã õóâààõ ãýíý.
31.5.Õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éë àæèëëàãààã çîãñîîõã¿éãýýð ò¿¿íèé çàðèì ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã
øèíýýð áàéãóóëàãäñàí õóóëèéí ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõèéã õóóëèéí ýòãýýäèéã òóñãààðëàõ ãýíý.
31.6.Õóóëèéí ýòãýýä íü çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºðºë, õýëáýð, ¿íäñýí çîðèëãîî ººð÷ëºõ çàìààð
çîõèîí áàéãóóëàãäàæ áîëíî.
32 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýäèéã òàòàí áóóëãàõ
32.1.Õóóëèéí ýòãýýäèéã äàðààõü ¿íäýñëýëýýð òàòàí áóóëãàíà:
32.1.1.ºì÷ëºã÷ áóþó ò¿¿íýýñ ýðõ îëãîñîí áàéãóóëëàãûí øèéäâýð, ò¿¿í÷ëýí õóóëèéí ýòãýýäèéí
¿¿ñãýí áàéãóóëàõ áàðèìò áè÷ãýýð ýðõ îëãîñîí áàéãóóëëàãûí øèéäâýð ãàðñàí;
32.1.2.äàìïóóðñàíä òîîöñîí, õóóëèéã óäàà äàðàà áóþó íîöòîé çºð÷ñºí, õóóëüä çààñàí áóñàä
¿íäýñëýëýýð òàòàí áóóëãàõ òóõàé ø¿¿õèéí øèéäâýð ãàðñàí;
32.1.3.¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ õóãàöàà äóóññàí áóþó çîðèëãîäîî õ¿ðñýí ó÷èð öààøèä ¿éë
àæèëëàãààãàà ¿ðãýëæë¿¿ëýõ øààðäëàãàã¿é ãýñýí ººðèéíõ íü øèéäâýð ãàðñàí;
32.1.4.õóóëèéí ýòãýýäèéã ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí øèéäâýð ãàðñàí;
32.1.5.õóóëüä çààñàí áóñàä ¿íäýñëýë.
32.2.Òàòàí áóóëãàõ àæëûã ýíý òóõàé øèéäâýð ãàðãàñàí áàéãóóëëàãààñ òîìèëñîí êîìèññ ýðõëýí
ã¿éöýòãýíý.
32.3.Òàòàí áóóëãàõ êîìèññ íü õóóëèéí ýòãýýä òàòàí áóóãäñàí òóõàé íèéòýä ìýäýýëíý.
32.4.Òàòàí áóóëãàõ êîìèññîîñ íýõýìæëýã÷äèéí ºðãºäºë õ¿ëýýí àâàõ õóãàöàà íü õóóëèéí ýòãýýäèéã
òàòàí áóóãäñàí òóõàé íèéòýä ìýäýýëñíýýñ õîéø õî¸ð ñàðààñ áàãàã¿é, çóðãààí ñàðààñ èõã¿é áàéíà.
32.5.Òàòàí áóóãäàæ áàéãàà õóóëèéí ýòãýýäýä õîëáîãäîõ øààðäëàãûã äàðààõü äàðààëëààð õàíãàíà:
32.5.1.áóñäûí àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíäýä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã àðèëãóóëàõ áîëîí ø¿¿õèéí
øèéäâýðýýð ãàðãóóëàõ áóñàä òºëáºð ;
32.5.2.õýðýã ã¿éöýòãýã÷ áóþó òàòàí áóóëãàõ êîìèññ, òýäãýýðòýé àäèëòãàõ áóñàä ýòãýýäèéí ýðõ,
¿¿ðãèéíõýý õ¿ðýýíä ã¿éöýòãýñýí ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàë;
32.5.3.äàìïóóðëûí ¿åä õàðèóöàã÷èéã äàõèí õºðºíãºæ¿¿ëýõ ÿâöàä áàéãóóëñàí ãýðýý, õýëöëèéí
äàãóó ãàðãàñàí øààðäëàãà;
32.5.4. õàäãàëàìæ ýçýìøèã÷èéí ìºíãºí õºðºíãº;
32.5.5.õºäºëìºðèéí ãýðýýãýýð àæèëëàãñäàä òºëºõ õºäºëìºðèéí õºëñ;
32.5.6.õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó áóñàä ýòãýýäòýé õèéõ òîîöîî.

8. 8
32.6.Òàòàí áóóãäàæ áàéãàà õóóëèéí ýòãýýäýä õîëáîãäîõ øààðäëàãûã õàíãàõäàà ýõíèé äàðààëëûí
òºëáºðèéã á¿ðýí áàðàãäóóëñíû äàðàà ò¿¿íèé äàðààãèéí äàðààëëûí òºëáºðèéí øààðäëàãûã õàíãàõ çàð÷ìûã
áàðèìòàëíà.
32.7.Õóóëèéí ýòãýýäýä áàéãàà ìºíãºí õºðºí㺠íü õàðèëöàã÷äûí øààðäëàãûã õàíãàõàä õ¿ðýëöýõã¿é
áîë òàòàí áóóëãàõ êîìèññ ò¿¿íèé áóñàä ýä õºðºíãèéã õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó õóäàëäàæ, òºëáºðèéã
áàðàãäóóëæ áîëíî.
32.8.Òàòàí áóóãäàæ áàéãàà õóóëèéí ýòãýýäèéí ýä õºðºí㺠òºëáºð òºëºõºä õ¿ðýëöýõã¿é áîë ò¿¿íèé
ýä õºðºíãèéã òºëáºë çîõèõ òºëáºðèéí õýìæýýíä õóâü òýíö¿¿ëýí çîõèõ äàðààëëûí äàãóó õàðèëöàã÷äàä
õóâààðèëíà.
32.9.Õàðèëöàã÷äûí øààðäëàãûã õàíãàñíû äàðàà ¿ëäñýí ýä õºðºíãèéã õóóëü ¸ñíû ºì÷ëºã÷èä, õóóëü
áóþó ä¿ðýìä çààñàí áîë ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëíý.
32.10.Òàòàí áóóãäàæ áàéãàà õóóëèéí ýòãýýäèéí ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýæ àâàõ ýòãýýä áàéõã¿é áîë
òºðèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëíý.
32.11.Á¿ðòãýõ áàéãóóëëàãà õóóëèéí ýòãýýäèéã óëñûí á¿ðòãýëýýñ õàññàí òóõàé íèéòýä ìýäýýëíý.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÕÓÓËÈÉÍ ÝÒÃÝÝÄÈÉÍ ÒªÐªË
33 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí ýòãýýäèéí òºðºë
33.1.Àøãèéí òºëºº õóóëèéí ýòãýýäèéã íºõºðëºë, êîìïàíèéí õýëáýðýýð áàéãóóëíà.
33.2.Àøãèéí òºëºº áóñ õóóëèéí ýòãýýäèéã õîëáîî, ñàí, õîðøîîíû õýëáýðýýð áàéãóóëíà.
34 ä¿ãýýð ç¿éë. Êîìïàíè
34.1.Õóâü íèéë¿¿ëýã÷èéí îðóóëñàí õºðºí㺠íü òîäîðõîé òîîíû õóâüöààíä õóâààãääàã, ººðèéí
òóñãàéëñàí õºðºíãºòýé, àøãèéí òºëºº ¿íäñýí çîðèëãîòîé õóóëèéí ýòãýýäèéã êîìïàíè ãýíý.
34.2.Êîìïàíèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûã õóóëèàð òîãòîîíî.
35 äóãààð ç¿éë. ͺõºðëºë
35.1.Ãèø¿¿äèéí îðóóëñàí õóâü õºðºí㺺ñ á¿ðäýõ ýä õºðºíãºòýé, õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý óã ýä õºðºíãº
áîëîí ãèø¿¿äèéí õóâèéí ºì÷èéí ýä õºðºí㺺ð õóóëüä çààñíû äàãóó õàðèóöäàã õóóëèéí ýòãýýäèéã íºõºðëºë
ãýíý.
35.2.ͺõºðëºëèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûã õóóëèàð òîãòîîíî.
36 äóãààð ç¿éë. Õîëáîî, ñàí, õîðøîî
36.1.Íýãäìýë, òîäîðõîé çîðèëãî òàâüñàí õýä õýäýí ýòãýýä ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð íýãäýæ
áàéãóóëñàí, ãèø¿¿í÷ëýë á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäèéã õîëáîî ãýíý.
36.2.Íýã áóþó õýä õýäýí ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷ íèéãýìä àøèã òóñòàé, íýãäìýë çîðèëãîä õ¿ðýõèéí òóëä
ýä õºðºí㺠òºâëºð¿¿ëýõ çàìààð áàéãóóëñàí ãèø¿¿í÷ëýëã¿é õóóëèéí ýòãýýäèéã ñàí ãýíý.
36.3.Õîëáîî, ñàíãèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûã õóóëèàð òîãòîîíî.
36.4.Ýäèéí çàñãèéí áîëîí íèéãýì, ñî¸ëûí íèéòëýã õýðýãöýýãýý õàíãàõ çîðèëãîîð õýä õýäýí ýòãýýä
ñàéí äóðààðàà íýãäñýí, õàìòûí óäèðäëàãà, õÿíàëò á¿õèé äóíäûí ýä õºðºí㺠äýýð ¿íäýñëýí ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõààð áàéãóóëñàí õóóëèéí ýòãýýäèéã õîðøîî ãýíý.
36.5.Õîðøîîã ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ, á¿ðòãýõ, õîðøîîíû ¿éë àæèëëàãààã äóóñãàâàð áîëãîõ, õîðøîîíû
ãèø¿¿í÷ëýë, õÿíàëò áîëîí õîðøîîòîé õîëáîîòîé áóñàä õàðèëöààã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
36.6.Ñ¿ì õèéä èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîõäîî ñàíãèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûí òàëààðõè
õóóëèéí çààëòûã ìºðäºíº.
37 äóãààð ç¿éë. Ñàíãèéí òóñãàé çîõèöóóëàëò
37.1.Ñàíãèéí ýðõ áàðèõ áàéãóóëëàãà áóþó óäèðäàõ çºâëºë íü õàíäèâëàã÷, äýìæèã÷, òýäãýýðèéí
òîìèëñîí òºëººë뺺ñ á¿ðäýíý.
37.2.Ñàíãèéí ýðõ áàðèõ áàéãóóëëàãà íü ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà áîëîí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûã
òîìèëíî.
37.3.Ñàíãèéí ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà ñàíãèéí ä¿ðýìä íèéöñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, ¿éë
àæèëëàãààíû áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã ýðõ áàðèõ áàéãóóëëàãààðàà õýëýëö¿¿ëýí õýâë¿¿ëæ, îëîí íèéòýä
ò¿ãýýíý.
38 äóãààð ç¿éë. Ñàíã òàòàí áóóëãàõ æóðàì
38.1.Òàòàí áóóëãàõ àæëûã ýíý òóõàé øèéäâýð ãàðãàñàí áàéãóóëëàãààñ òîìèëîãäñîí òàòàí áóóëãàõ
êîìèññ ýðõëýíý. Îíöãîé òîõèîëäîëä ø¿¿õýýñ òàòàí áóóëãàõ ººð áàéãóóëëàãà òîìèëæ áîëîõ áºãººä òýðýýð
òàòàí áóóëãàõ êîìèññèéí ãèø¿¿äèéí íýãýí àäèë õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
38.2.Ñàíã òàòàí áóóëãàõäàà ºäºð òóòìûí àæèë õýðãèéã çîãñîîæ, áýëýí áàéãàà ýä õºðºíãèéã ìºí㺺ð
¿íýëýí òîäîðõîéëæ, õàðèëöàã÷èäòàé òîîöîî õèéíý.

9. 9
38.3.Ýíý õóóëèéí 38.1-ä çààñíû äàãóó òîîöîî õèéñíèé äàðàà ¿ëäñýí ýä õºðºíãèéã òàòàí áóóãäñàí
ñàíòàé çîðèëãî íýã áóþó èæèë òºñòýé çîðèëãî á¿õèé íýã, ýñõ¿ë õýä õýäýí ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõ, òèéì
áàéãóóëëàãà áàéõã¿é òîõèîëäîëä òºðèéí ºì÷èä øèëæ¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàæ áîëíî.
III ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÕÝËÖÝË
ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
39 ä¿ãýýð ç¿éë. Õýëöýë
39.1.Èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðãèéã ¿¿ñãýõ, ººð÷ëºõ, øèëæ¿¿ëýõ, äóóñãàâàð áîëãîõ çîðèëãîîð õ¿ñýë çîðèãîî
èëýðõèéëñýí èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éëäýë /ýñ ¿éëäýõ¿é/-ã õýëöýë ãýíý.
39.2.Íýã ýòãýýä õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëýí õýëöýë õèéæ áîëíî.
40 ä¿ãýýð ç¿éë. Õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëýë õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ
40.1.Õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëýë íü íºãºº òàë ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâñíààð õ¿÷èí òºãºëäºð áîëíî.
40.2.ͺ㺺 òàë õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëëèéã õ¿ëýýæ àâàõààñ óðüä÷èëàí áóþó øóóä òàòãàëçñàí áîë
õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöíî.
40.3.Õýëöýë õèéñíýýñ õîéø íàñ áàðñàí, ýñõ¿ë ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿é áîëñîí ýòãýýäèéí óðüä
íü õèéñýí õýëöýë, èëýðõèéëñýí õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëýë õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð áàéíà.
41 ä¿ãýýð ç¿éë. Õ¿ñýë çîðèãèéã òàéëáàðëàõ
41.1.Õ¿ñýë çîðèãèéí àãóóëãûã òàéëáàðëàõäàà ¿ãèéí øóóä óòãûã àíõààðíà.
41.2.Õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëëèéí óòãà îéëãîìæã¿é áîë õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëýã÷èéí õýðýãöýý,
øààðäëàãà, ¿ã áîëîí ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é, áóñàä íºõöºë, áàéäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ çàìààð
òàéëáàðëàíà.
42 äóãààð ç¿éë. Õýëöëèéí õýëáýð
42.1.Õýëöëèéã õóóëüä çààñàí õýëáýðýýð, õóóëüä çààãààã¿é áîë òàëóóä õýëýëöýí òîõèðîëöîæ àìààð
áóþó áè÷ãýýð õèéíý.
42.2.Ýíãèéí õýëáýðòýé áè÷ãèéí õýëöýë íü õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëýã÷ ýòãýýä ãàðûí ¿ñýã çóðñíààð
õ¿÷èí òºãºëäºð áîëíî.
42.3.Àæèë õýðãèéí õ¿ðýýíä òîãòñîí çàíøëûí äàãóó òåõíèêèéí õýðýãñëýýð øóóä õóóëáàðëàí
áóóëãàñàí ãàðûí ¿ñãèéã ò¿¿íèé ýõòýé àäèëòãàí ¿çýæ áîëíî.
42.4.Íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëáýë çîõèõ õýëöëèéã õèéõýä íîòàðèàò áóþó õóóëüä çààñàí áóñàä
ýòãýýäýýð ãýð÷ë¿¿ëíý.
42.5.Íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëáýë çîõèõ õýëöëèéã ãýð÷ëýýã¿é áàéõàä òàëóóäûí àëü íýã ¿¿ðãýý á¿ðýí
áóþó èõýíõèéã íü ã¿éöýòãýñíèé äàðàà íºãºº òàë ¿¿íèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí áîëîâ÷ õýëöëèéã íîòàðèàòààð
ãýð÷ë¿¿ëýõýýñ òàòãàëçâàë ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí òàëûí íýõýìæëýëýýð ø¿¿õ óã õýëöëèéã õèéñýíä òîîöîæ áîëíî.
42.6.ªâ÷èí áîëîí áè÷èã ¿ñýã ìýäýõã¿éí óëìààñ ãàðûí ¿ñãýý ººðºº çóðæ ÷àäàõã¿é ýòãýýäèéí
èòãýìæëýëýý𠺺ð ýòãýýä òºëººëºí õýëöýëä ãàðûí ¿ñýã çóðæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä èòãýìæë¿¿ëñýí
ýòãýýäèéí ãàðûí ¿ñãèéã áàòàëãààæóóëñàí áàéõ áºãººä ººð ýòãýýäýýð ãàðûí ¿ñýã çóðóóëàõ áîëñîí
øàëòãààíûã áè÷íý.
42.7.Áè÷ãýýð õèéñýí õýëöëèéã õýä õýäýí õóâü ¿éëäñýí áîë òàëóóäàä ¿ëäýõ õóâü äýýð õàðèëöàí
ãàðûí ¿ñãýý çóðñàí áàéâàë õýëöýë õèéñýí ãýæ ¿çíý.
42.8.Òàëóóä ãîë íºõöºëèéí õóâüä ººðèéí õ¿ñýë çîðèãîî áîäèò ¿éëäëýýð èëýðõèéëæ õýëöýë õèéæ
áîëíî.
42.9.Õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí òîõèîëäîëä õýëöýë õèéõ òóõàé ñàíàëä õàðèó ºãºõã¿é áàéãààã
õýëöýë õèéõýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí ãýæ ¿çíý.
42.10.Áè÷ãýýð õèéõ õóóëèéí øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýýã¿é õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõààð õóóëüä
çààñàí áîë õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä òàëóóä õýëöëýýð àâñàí á¿õ ç¿éëýý
õàðèëöàí áóöààæ ºãíº.
42.11.Áè÷ãýýð õèéõ õóóëèéí øààðäëàãûã çºð÷ñºí õýëöëèéí òàëààð òàëóóä ìàðãàñàí òîõèîëäîëä
ýíý õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òýäãýýð íü ãýð÷ýýð íîòëîõ ýðõýý àëäàõ áîëîâ÷ íîòîëãîîíû áóñàä
õýðýãñëýýð íîòîëæ áîëíî.

10. 10
43 äóãààð ç¿éë. Õýëöýë õèéñýí ãýæ ¿çýõ
43.1. Àìààð õèéõ õýëöëèéã äàðààõü òîõèîëäîëä õèéñýí ãýæ ¿çíý:
43.1.1.õýëöëèéí ãîë íºõöºëèéí òàëààð òàëóóä õýëýëöýí òîõèðîëöñîí;
43.1.2.õýëöýë õèéñíèéã íîòîëñîí ïàéç, òàñàëáàð çýðýã õýðýãëýæ çàíøñàí ç¿éëèéã îëãîñîí;
43.1.3.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áîë õýëöýë õèéõ òóõàé ñàíàëä õàðèó ºãººã¿é áºãººä èéíõ¿¿
õàðèó ºãºõ òîãòîîñîí õóãàöàà, ýñõ¿ë åðäèéí áîëîìæèò õóãàöàà ºíãºðñºí.
43.2.Áè÷ãýýð õèéõ õýëöëèéã äàðààõü òîõèîëäîëä õèéñýí ãýæ ¿çíý:
43.2.1.òàëóóä õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëñýí áàðèìò áè÷èã ¿éëäýæ, ãàðûí ¿ñýã çóðñàí;
43.2.2.õýëöýë õèéõ òóõàé ñàíàëûã çºâøººðñºí òàëûí õ¿ñýë çîðèãèéã èëýðõèéëñýí çàõèäàë,
öàõèëãààí, àëáàí áè÷èã, òåëåôàêñ, ýäãýýðòýé àäèëòãàõ áóñàä áàðèìò áè÷ãèéã íºãºº òàë õ¿ëýýí àâñàí;
43.2.3.õóóëüä çààñíààð á¿ðòã¿¿ëýõ áóþó íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëáýë çîõèõ õýëöëèéã èéíõ¿¿
á¿ðòã¿¿ëñýí áóþó ãýð÷ë¿¿ëñýí.
43.3.Íýã òàëûí õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëëèéã íºãºº òàë õ¿ëýýí àâñíàà ººðèéí òîäîðõîé ¿éëäëýýð
èëýðõèéëñýí áîë óã õýëöëèéã áîäèò ¿éëäëýýð õèéãäñýí ãýæ ¿çíý.
43.4.Õýëöëèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é áîë óã õýëöëèéã õèéãäýýã¿éä òîîöíî.
44 ä¿ãýýð ç¿éë. Áîëçîë òàâüæ õèéñýí õýëöýë
44.1.Òîäîðõîéã¿é áàéãàà ÿìàð íýãýí ¿éë ÿâäàë áèé áîëñîí íºõöºëä õýëöëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, ýñõ¿ë
õýëöëèéã äóóñãàâàð áîëãîõîîð òîõèðîëöîæ õèéñýí õýëöëèéã áîëçîë òàâüæ õèéñýí õýëöýë ãýíý.
44.2.Áèé áîëîõ ýñýõ íü ìýäýãäýõã¿é, ýñõ¿ë íýãýíò áèé áîëñíûã íü õýëöýë õèéã÷ òàëóóä ìýäýýã¿é
áàéãàà ¿éë ÿâäëààñ øàëòãààëàí õýëöýëä çààñàí ýðõ ¿¿ðýã íü ¿¿ñýõýýð òîõèðîëöñîí áîë õîéøëóóëàõ
áîëçëîîð õèéñýí õýëöýë ãýíý.
44.3.Áèé áîëîõ ýñýõ íü ìýäýãäýõã¿é áàéãàà ¿éë ÿâäàë áèé áîëñíîîð õýëöëèéã äóóñãàâàð áîëãîõîîð
òîõèðîëöñîí áîë ººð÷ëºãäºõ áîëçëîîð õèéñýí õýëöýë ãýíý.
44.4.¯éë ÿâäàë èðýýä¿éä áèé áîëîõ ýñýõ íü õýëöýë õèéã÷ ýòãýýäèéí õ¿ñýë çîðèãîîñ øàëòãààëàõààð
áàéâàë ýíý ç¿éëèéí çîõèöóóëàëò ¿éë÷ëýõã¿é.
45 äóãààð ç¿éë. Áîëçîë òàâüæ õèéñýí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ
45.1.Áîëçîë íü õóóëèéí øààðäëàãàä íèéöýýã¿é áóþó íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí ñóðòàõóóíû
õýì õýìæýýíä õàðø ýñõ¿ë èëòýä áèåëýãäýõ áîëîìæã¿é áîë õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
46 äóãààð ç¿éë. Áîëçîë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëîõ
46.1.¯éë ÿâäàë òîäîðõîé õóãàöààíä áèé áîëîõ áîëçîë òàâüæ õýëöýë õèéñýí íºõöºëä óã ¿éë ÿâäàë
äóðäñàí õóãàöààíä áîëîîã¿é áîë áîëçîë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëíî.
46.2.Òîäîðõîé õóãàöàà çààãààã¿é áîëçîë õýäèéä ÷ õýðýãæèæ áîëíî.
46.3.Áîëçîëä çààñàí ¿éë ÿâäàë õýçýý ÷ áèé áîëîõã¿é íü èëò áîëñîí òîõèîëäîëä áîëçîë õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ áîëíî.
47 äóãààð ç¿éë. Áîëçîë õàíãàãäñàí ãýæ ¿çýõ
47.1.¯éë ÿâäàë òîäîðõîé õóãàöààíä áèé áîëîõã¿é ãýñýí áîëçëîîð õýëöýë õèéñýí áºãººä ¿éë ÿâäàë
áèé áîëîõã¿é íü òîãòîîñîí õóãàöàà ºíãºðºõººñ ºìíº òîäîðõîé áîëñîí áîë áîëçîë õàíãàãäñàí ãýæ ¿çíý.
48 äóãààð ç¿éë. Áîëçîë òàâüæ õýëöýë õèéñýí ýòãýýäèéí ¿¿ðýã
48.1.Áîëçîë òàâüæ õýëöýë õèéñýí ýòãýýä áîëçîëä çààñàí ¿éë ÿâäàë áèé áîëîõîîñ ºìíº ýñðýã òàë
¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõýä ñààä áîëîõ ¿éëäýë õèéõ ýðõã¿é.
48.2.Áîëçîë áèé áîëñíîî𠺺ðò íü àøèãã¿é áàéõ òàë íü áîëçîë áèé áîëîõîä øóäàðãà áóñààð ñààä
áîëñîí áîë áîëçîë áèé áîëñîíä òîîöíî.
48.3.Áîëçîë áèé áîëñíîî𠺺ðò íü àøèãòàé áàéõ òàë íü áîëçîë áèé áîëîõîä øóäàðãà áóñààð
íºëººëñºí áîë áîëçîë áèé áîëîîã¿é ãýæ ¿çíý.
48.4.Áîëçîë íü òîäîðõîé õóãàöààíä áèé áîëîõîä óã ýòãýýä ýíý õóóëèéí 48.1-ä çààñàí ¿éëäëèéã
íýãýíò õèé÷èõñýí áàéñàí áîë ò¿¿íýýñ áîëæ ýñðýã òàëäàà ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
49 ä¿ãýýð ç¿éë. Áèðæèéí õýëöýë
49.1.Áèðæèéí ã¿éëãýýíä îðóóëàõ ýä õºðºí㺠áóþó ýä õºðºíãèéí ýðõ / ýä õºðºíãº, ¿íýò öààñ ãýõ
ìýò/-ýý õàðèëöàí øèëæ¿¿ëýõ òóõàé õýëöëèéã õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí æóðìûí äàãóó áàéãóóëæ, áèðæèä
á¿ðòã¿¿ëíý.
49.2.Õóóëü, òóõàéí òºðëèéí õýëöëèéí øèíæ áàéäàëä õàðøëàõã¿é áîë áèðæèéí õýëöýëä ò¿¿íèé
àãóóëãàä íèéö¿¿ëýí çîõèõ ãýðýý /õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ, êîìèññèéí çýðýã/-íèé æóðìûã õýðýãëýæ áîëíî.
49.3.Òàëóóäûí õóäàëäààíû íóóöûã àãóóëñàí, òýäíèé çºâøººðºëã¿éãýýð ìýäýýëæ áîëîõã¿é
íºõöºëèéã áèðæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæîîð òîäîðõîéëíî.

11. 11
49.4.Áèðæèéí õýëöýë áàéãóóëàõ, ò¿¿íýýñ ¿¿ñýõ ýðõ, ¿¿ðýãòýé õîëáîãäîí ãàðñàí ìàðãààíûã ýðõ
á¿õèé áàéãóóëëàãà õÿíàí õýëýëöýæ øèéäâýðëýõ áºãººä óã øèéäâýðèéí òàëààð òàëóóä ø¿¿õýä ãîìäîë
ãàðãàæ áîëíî.
50 äóãààð ç¿éë. Ǻâøººð뺺ð õèéõ õýëöýë
50.1. Õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ çàéëøã¿é íºõöºë áîëñîí çºâøººðºë îëãîõ ýðõ, ¿¿ðýã á¿õèé
ãóðàâäàã÷ ýòãýýä óã çºâøººðëèéã îëãîñîí áóþó îëãîõîîñ òàòãàëçñàí òóõàéãàà õýëöëèéí òàëóóäàä íýãýí
àäèë ìýäýýëíý.
50.2.Ǻâøººðëèéã òóõàéí õýëöýëä áàðèìòëàõ õýëáýðýýð õèéõèéã øààðäàõã¿é.
50.3.Õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí çºâøººð뺺ñ øàëòãààëàõ õýëöëèéã ãóðàâäàã÷
ýòãýýäèéí çºâøººð뺺ð õèéñýí áîë ýíý õóóëèéí 54.5-ä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë õàìààðíà.
51 ä¿ãýýð ç¿éë. Ǻâøººð뺺 õ¿÷èíã¿é áîëãîõ
51.1.Õýðýâ òàëóóä íýãýíò îëãîñîí çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð õýëöýë õèéõ çîðèëãîîð ÿìàð íýãýí ¿ð
äàãàâàð áèé áîëãîîã¿é áîë çºâøººðºë îëãîñîí ýòãýýä óðüä÷èëàí îëãîñîí çºâøººð뺺 õýëöýë õèéõýýñ ºìíº
õ¿÷èíã¿é áîëãîæ áîëíî. Ǻâøººðëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí òóõàé òàëóóäàä ìýäýãäýíý.
52 äóãààð ç¿éë. Ǻâøººðëèéã áóöààæ õýðýãëýõã¿é áàéõ íºõöºë
52.1.Õýëöëèéã çºâøººðºë îëãîõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí øèéäâýðýýð õîæèì äýìæèí çºâøººðºõººñ
ºìíº áóþó àëáàäàí áèåë¿¿ëýõ æóðìààð, ýñõ¿ë äàìïóóðëûí õýðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ ýä õºðºíãèéã çàõèðàí
çàðöóóëàõòàé õîëáîîòîé õèéñýí ¿éë àæèëëàãàà íü ýíý õóóëèéí 42.1-42.3-ò çààñíààñ ¿ë õàìààðàí õ¿÷èí
òºãºëäºð áàéíà.
53 äóãààð ç¿éë. Ýðõ îëãîãäîîã¿é ýòãýýäèéí ¿éëäýë õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ
53.1.Ýðõ îëãîãäîîã¿é ýòãýýäèéí õèéñýí ¿éëäëèéã á¿ðýí ýðõ á¿õèé ýòãýýä õîæèì äýìæèí
çºâøººðñºí áîë óã ¿éëäëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð ãýæ ¿çíý.
54 ä¿ãýýð ç¿éë. Íàñàíä õ¿ðýýã¿é áóþó 14-ººñ 18 õ¿ðòýëõ íàñíû èðãýí çºâøººðºëã¿é õèéñýí
õýëöýë
54.1.Íàñàíä õ¿ðýýã¿é èðãýíòýé õýëöýë õèéã÷ ýòãýýä óã õýëöëèéã äýìæñýí çºâøººðºë îëãîñíîî
íîòëîõûã õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ººñ õ¿ñâýë òýðýýð çºâøººðºõ ýñýõýý 14 õîíîãèéí äîòîð áè÷ãýýð ìýäýãäýíý.
Ýíý òîõèîëäîëä õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ººñ íàñàíä õ¿ðýýã¿é ýòãýýäýä óðüä îëãîñîí çºâøººðºë áóþó
òàòãàëçàë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëíî.
54.2.Ýíý õóóëèéí 54.1-ä çààñàí õóãàöààíä õàðèó ºãººã¿é áîë çºâøººðºë îëãîõîîñ òàòãàëçñàí ãýæ
¿çíý.
54.3.Íàñàíä õ¿ðýýã¿é ýòãýýä õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð õýëöýë õèéñíýýñ õîéø
íàñàíä õ¿ðâýë õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëëýý õ¿÷èí òºãºëäºð áàéëãàõ ýñýõèéã ººðºº øèéäíý.
54.4.Íàñàíä õ¿ðýýã¿é ýòãýýäòýé õýëöýë õèéñýí ýòãýýä íü ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ººñ óã
õýëöëèéã äýìæñýí çºâøººðëèéã àâàõààñ ºìíº õýëöëýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
54.5.Õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ íü íàñàíä õ¿ðýýã¿é ýòãýýäýä õýëöýë õèéõ çºâøººðºë ºãñºí áîëîâ÷
ò¿¿íèéãýý íîòîëñîí áàðèìòûã íºãºº òàëä ºãººã¿é áîë õýëöýë õèéã÷ íºãºº òàë õýëöëýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
55 äóãààð ç¿éë. Íàñàíä õ¿ðýýã¿é áóþó 14-18 õ¿ðòýëõ íàñíû èðãýíèé áèå äààæ õèéõ õýëöýë
55.1.Õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ áóþó ò¿¿íèé çºâøººðºëòýéãýýð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýýñ íàñàíä õ¿ðýýã¿é
èðãýíä ººðèéí ¿çýìæýýð çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ îëãîí øèëæ¿¿ëñýí õºðºíãèéí õóâüä íàñàíä õ¿ðýýã¿é ýòãýýä
áèå äààí õýëöýë õèéõ ýðõòýé.
55.2.Íàñàíä õ¿ðýýã¿é èðãýí õèéõèéã õóóëèàð çºâøººðñíººñ áóñàä íýã òàëûí õýëöýëä ýíý õóóëèéí
55.1 õàìààðàõã¿é.
ÇÓÐÃÀ ÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ õýëöýë
56 äóãààð ç¿éë. Õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ õýëöýë
56.1.Äàðààõü õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà:
56.1.1.õóóëü çºð÷ñºí áóþó íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí ñóðòàõóóíû õýì õýìæýýíä
õàðøèëñàí õýëöýë;
56.1.2.ä¿ð ¿ç¿¿ëýí õèéñýí õýëöýë;
56.1.3.ººð õýëöëèéã õàëõàâ÷ëàõ çîðèëãîîð õèéñýí õýëöýë;

12. 12
56.1.4.¿íýí ñàíààíààñàà áóñ, õºíãºìñ㺺ð õàíäàæ, ò¿¿íèéãýý èëýðíý ãýæ óðüäààñ òîîöîæ,
òîäîðõîé õ¿ñýë çîðèã èëýðõèéëýí õèéñýí õýëöýë;
56.1.5.ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é ýòãýýäèéí õèéñýí õýëöýë;
56.1.6.ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ ººðèéí ¿éëäëèéí ó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõã¿é, ººðèé㺺 çºâ
óäèðäàæ ÷àäàõã¿é áîëñîí èðãýí ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿é ãýæ àëáàí ¸ñîîð òîîöîãäîîã¿é áàéõäàà õèéñýí
õýëöýë;
56.1.7.ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæòàé ýòãýýä ¿éëäëèéíõýý ó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõ ÷àäâàðã¿é
áîëñîí áóþó ñýòãýöèéí ò¿ð çóóðûí ñààòàëä îðñîí ¿åäýý èëýðõèéëñýí õýëöýë;
56.1.8.õóóëèàð òîãòîîñîí õýëáýðèéã çºð÷ñºí, õóóëüä çààñàí òîõèîëäîëä çîõèõ ýòãýýäèéí
çºâøººðºëã¿é õèéñýí õýëöýë;
56.1.9. õóóëèéí ýòãýýä ¿éë àæèëëàãààíûõàà ¿íäñýí çîðèëãûã çºð÷èæ õèéñýí õýëöýë;
56.1.10.äýýð äóðäñàí õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ õýëöëèéí ¿íäñýí äýýð õèéñýí áóñàä õýëöýë.
56.2.Ýíý õóóëèéí 56.1-ä çààñàí õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîõ íºõöºëèéã òàëóóä õýëöýë
õèéñíýýñ õîéø ìýäñýí áºãººä óã õýëöýë íü ººð õýëöëèéí øààðäëàãàä íèéöýæ áàéãàà òîõèîëäîëä òàëóóä
õ¿ñâýë øààðäëàãàä íèéöýæ áàéãàà õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð ãýæ ¿çíý.
56.3.Ýíý õóóëèéí 56.1.2-56.1.4, 56.1.8-ä çààñàí õýëöëèéã õèéñýí ýòãýýä óã õýëöëýýð èëýðõèéëñýí
õ¿ñýë çîðèãîî õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõûã õîæèì õ¿ëýýí çºâøººð÷, õóóëüä çààñàí õýëáýðýýð èëýðõèéëñýí áîë
øèíýýð õèéñýíòýé àäèëòãàæ õ¿÷èí òºãºëäºð õýëöýë ãýæ ¿çíý.
56.4.Ñîíèðõîã÷ ýòãýýä õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ õýëöëèéí ¿ð äàãàâðûã àðèëãóóëàõààð øààðäàæ áîëíî.
56.5.Ýíý õóóëèéí 56.1-ä çààñàí õýëöýë õèéñýí òàëóóä íü óã õýëöëýýð øèëæ¿¿ëñýí á¿õ ç¿éëýý
õàðèëöàí áóöààæ ºãºõ, áîëîìæã¿é áîë ¿íèéã òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
56.6.Õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ õýëöýë õèéñýí áóðóóòàé ýòãýýä íü áóñäàä ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã íºõºí
òºëíº.
57 äóãààð ç¿éë. Õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîæ áîëîõ õýëöýë
57.1.Ø¿¿õ õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýë, æóðìûí äàãóó ñîíèðõîã÷ ýòãýýäèéí íýõýìæëýëýýð õýëöëèéã
õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîæ áîëíî.
57.2.Ø¿¿õýýñ õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöñîí õýëöýë íü õèéñýí ¿åýñýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
57.3.Ãýðýýãýýð òîõèðñîí õýëáýðèéã çºð÷ñºí õýëöëèéã ø¿¿õ ñîíèðõîã÷ ýòãýýäèéí íýõýìæëýëýýð
õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîæ áîëíî.
57.4.Õýëöýë õèéã÷ ýòãýýä íü õ¿ñýë çîðèãîî áè÷ãýýð èëýðõèéëýõ áóþó òîîöîî õèéõäýý èëýðõèé
àëäàà ãàðãàñàí íü õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é áºãººä èéì àëäàà ãàðãàñàí
ýòãýýä ò¿¿íèéãýý çàñàõ ýðõòýé áàéíà.
58 äóãààð ç¿éë. Íîöòîé òººðºãäëèéí óëìààñ õèéñýí õýëöýë
58.1.Íîöòîé òººðºãäëèéí ¿íäñýí äýýð õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëýí õèéñýí õýëöëèéã ø¿¿õ õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîæ áîëíî.
58.2.Äàðààõü òîõèîëäîëä íîöòîé òººðºãäñºí ãýæ ¿çíý:
58.2.1.õýëöýë õèéã÷ ýòãýýä õýëöýë õèéõäýý õ¿ññýí õýëöëýýñýý ººð õýëöëèéã çºâøººðºí õèéñýí;
58.2.2.õýëöýë õèéã÷ ýòãýýä õ¿ññýí õýëöëèéíõýý àãóóëãûã ýíä¿¿ðñýí.
58.3.Äàðààõü òîõèîëäîëä íîöòîé òººðºãäñºí ãýæ ¿çýæ áîëíî:
58.3.1.õýëöýë õèéã÷ íºãºº òàë áîëîõ ýòãýýä, ò¿¿íèé õóâèéí øèíæ áàéäàë íü õýëöýë õèéõ ãîë
¿íäýñëýë áîëñîí áºãººä ýíý òàëààð òººðºãäñºí;
58.3.2.õýëöëèéí ç¿éëèéí ¿íèéã òîäîðõîéëîõîä à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ýä ç¿éëèéí øèíæèéí òàëààð
òººðºãäñºí;
58.3.3.õýëöýë õèéõ ãîë ¿íäýñëýë áîëñîí ýðõèéí òàëààð òººðºãäñºí;
58.3.4.òîõèðîëöîîíû ç¿éë áàéñàí ñýäýëòèéí òàëààð òººðºãäñºí.
58.4.Һ뺺ëºã÷ áóþó çóó÷ëàã÷ íü òºëººë¿¿ëýã÷ áóþó ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéíõýý õ¿ñýë çîðèãèéí
èëýðõèéëëèéã áóðóó òàøàà ìýäýýëñíèé ¿íäñýí äýýð õèéñýí õýëöëèéã ýíý õóóëèéí 58.2-ò õàìààðóóëæ
áîëíî.
58.5.Õýëöýë õèéã÷ íºãºº òàë íü ìàðãàæ áàéãàà òàëûí õ¿ñýëòèéí äàãóó õýëöëèéã áèåë¿¿ëýõèéã
çºâøººðñºí áîë òººðºãäëèéí óëìààñ õèéñýí õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîæ áîëîõã¿é.
58.6.Òººðºãäëèéí óëìààñ õýëöýë õèéñýí ýòãýýä òººðºãäñºí áîëîõîî ìýäìýãö íºãºº òàëäàà íýí
äàðóé ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
58.7.Õýëöëèéí íýã òàë õàéõðàìæã¿éãýýñ òººðºãäñºí, ýñõ¿ë ýíý õóóëèéí 58.4-ò çààñàí ¿íäýñëýëýýð
õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëñàí áîë ãýì áóðóóòàé ýòãýýä õýëöëèéí íºãºº òàë áîëîí ãóðàâäàã÷
ýòãýýäýä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé. Èéíõ¿¿ òººðºãäºæ áàéãààã íºãºº òàë íü ìýäýæ áàéñàí,
ìýäýýã¿é áîëîâ÷ ìýäýõ ¸ñòîé, ìýäýõ áîëîìæòîé áàéñàí áîë ò¿¿íä ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã
¿¿ñýõã¿é.
59 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóðàí ìýõýëæ õèéñýí õýëöýë
59.1.Õýëöýë õèéõ çîðèëãîîð áóñäûã õóóðàí ìýõýëñýí áîë ìýõëýãäñýí ýòãýýä óã õýëöëèéã õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëàõààð øààðäàõ ýðõòýé. Ýíý òîõèîëäîëä õóóðàí ìýõýëñýí ýòãýýä àøèã õîíæîî

13. 13
îëîõ, ýñõ¿ë ìýõëýãäñýí ýòãýýäýä ãýì õîð ó÷ðóóëàõ çîðèëãîòîé áàéñàí ýñýõ íü õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
ãýæ òîîöîõîä íºëººëºõã¿é.
59.2.Õýëöýë õèéõýä ñààä áîëîõ íºõöºë áàéäëûã õýëöýë õèéã÷ íýã òàë íü íóóí äàðàãäóóëñíûã
íºãºº òàë õîæèì ìýäñýí áîë õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëàõààð øààðäàõ ýðõòýé.
59.3.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýä õóóðàí ìýõýëñýí òîõèîëäîëä óã õýëöëýýñ àøèã îëæ áàéãàà ýòãýýä èéíõ¿¿
õóóðàí ìýõýëñíèéã ìýäýæ áàéñàí áóþó ìýäýõ ¸ñòîé áàéñàí áîë ìýõë¿¿ëñýí ýòãýýä õýëöëèéã õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëàõààð øààðäàæ áîëíî.
59.4. Ñîíèðõîã÷ ýòãýýä ýíý ç¿éëä çààñàí õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëàõ ¿íäýñëýë
áàéãààã ìýäñýíýýñ õîéø íýã æèëèéí äîòîð íºãºº òàëäàà ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé.
60 äóãààð ç¿éë. Õ¿÷ õýðýãëýæ õèéñýí õýëöýë
60.1.ͺ㺺 òàë, ýñõ¿ë ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ç¿ãýýñ õ¿÷ õýðýãëýí áóþó õ¿÷ õýðýãëýõýýð çàíàëõèéëýí
õýëöýë õèéëãýñýí áîë õýëöýë õèéã÷ ýòãýýä óã õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëàõààð øààðäàõ
ýðõòýé.
60.2.Õýëöýë õèéã÷ ýòãýýäýä ººðò íü áóþó ò¿¿íèé ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä, ñàäàí òºðºë, îéð äîòíû áóñàä
ýòãýýäýä, ýñõ¿ë òýäíèé ýä õºðºíãºä íü àþóë ó÷èðíà ãýæ èòã¿¿ëæ ¿íýìø¿¿ëñíèéã õ¿÷ õýðýãëýñýí ãýæ ¿çíý.
60.3.Õ¿÷ õýðýãëýí õýëöýë õèéëãýñýí áîë õýëöýë õèéã÷ ýòãýýä íü óã õýëöýë õèéñíýýñ õîéø íýã
æèëèéí äîòîð íºãºº òàëäàà ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé.
61 ä¿ãýýð ç¿éë. Õýëöëèéí çàðèì õýñýã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëîõ
61.1.Õýëöëèéí çàðèì õýñýã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîãäñîí áîëîâ÷ ¿ëäñýí õýñýã íü óã õýëöëèéí
çîðèëòûã õàíãàæ ÷àäàõóéö áàéâàë õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð ¿ëäýíý.
61.2.Ýíý ç¿éëä ýíý õóóëèéí 202.5 íýãýí àäèë õàìààðíà.
ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Һ뺺ëºë
62 äóãààð ç¿éë. Õýëöýëä òºëººëºõ
62.1.Õýëöëèéã òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí õèéæ áîëíî.
62.2.Õýëöëèéã òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí õèéõèéã õóóëèàð õîðèãëîñîí, ýñõ¿ë õýëöëèéí øèíæ
÷àíàðààñ øàëòãààëàí õýëöýë õèéã÷ çààâàë áèå÷ëýí õèéâýë çîõèõ õýëöëèéã òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí õèéæ
áîëîõã¿é.
62.3.Һ뺺ëºã÷èéí á¿ðýí ýðõ õóóëèéí äàãóó áóþó èòãýìæëýëèéí ¿íäñýí äýýð ¿¿ñíý.
62.4.Һ뺺ëºã÷ èòãýìæëýëýýð ýðõ îëãîñîí ¿éë àæèëëàãààã áèå÷ëýí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé.
62.5.Èòãýìæëýëä óã ¿éë àæèëëàãààã áóñäààð ã¿éöýòã¿¿ëæ áîëîõîîð çààñàí, ýñõ¿ë èòãýìæëýã÷èéí
àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áàéâàë èòãýìæëýëèéã øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
62.6.Øèëæ¿¿ëñýí èòãýìæëýëèéí õóãàöàà ¿íäñýí èòãýìæëýëèéí õóãàöààíààñ èõ áàéæ áîëîõã¿é.
¯íäñýí èòãýìæëýë äóóñãàâàð áîëñíîîð øèëæ¿¿ëñýí èòãýìæëýë íýã àäèë äóóñãàâàð áîëíî.
62.7.Һ뺺ëºã÷ ýðõýý áóñäàä øèëæ¿¿ëñýí òóõàé áîëîí èòãýìæëýëèéã øèëæ¿¿ëýí àâñàí ýòãýýäèéí
òàëààð òºëººë¿¿ëýã÷èä ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé. Ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë ýðõ øèëæ¿¿ëýí àâñàí ýòãýýäèéí
¿éë àæèëëàãààíààñ áèé áîëîõ ¿ð äàãàâðûã òºëººëºã÷ õàðèóöíà.
63 äóãààð ç¿éë. Һ뺺ëºã÷
63.1.Èòãýìæëýëýýð òºëººëºõºä òºëººëºã÷ íü èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí, á¿ðýí áóñ, ýñõ¿ë
õÿçãààðëàãäìàë ÷àäàìæòàé èðãýí áîëîí õóóëèéí ýòãýýä áàéæ áîëíî.
63.2.Һ뺺ëºã÷ òºëººë¿¿ëýã÷ýýñ îëãîñîí á¿ðýí ýðõèéí õ¿ðýýíä, ò¿¿íèé íýðèéí ºìíººñ ãóðàâäàã÷
ýòãýýäòýé õýëöýë õèéõ áºãººä óã õýëöëýýñ ¿¿ñýõ ýðõ, ¿¿ðýã íü ãàãöõ¿¿ òºëººë¿¿ëýã÷èä áèé áîëíî.
63.3.Һ뺺ëºã÷ íü á¿ðýí ýðõýý øóäàðãààð, òºëººë¿¿ëýã÷èéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä
íèéö¿¿ëýí õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
63.4.Ýíý õóóëèéí 63.3-ò çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ òºëººë¿¿ëýã÷èä ó÷èðñàí ãýì õîðûã
òºëººëºã÷ õàðèóöàí àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
63.5.Õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷èéíõ íü çºâøººðëèéã àâàëã¿éãýýð èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí áóñ áóþó
õÿçãààðëàãäìàë ÷àäàìæòàé èðãýíýýð òºëººë¿¿ëñýí ýòãýýä íü èéíõ¿¿ òºëººë¿¿ëñíýýñ áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì
õîðûã ººðºº õàðèóöíà.
64 ä¿ãýýð ç¿éë. Һ뺺ëºõ á¿ðýí ýðõ
64.1.Һ뺺뿿ëýã÷ íü òºëººëºã÷ áîëîí ò¿¿íòýé õýëöýë õèéõ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä òºëººë¿¿ëýõ
òóõàéãàà áîëîí òºëººëºã÷èéí á¿ðýí ýðõèéí òàëààð àìààð áóþó áè÷ãýýð ìýäýãäñýíýýð òºëººëºã÷èä á¿ðýí
ýðõ îëãîæ áîëíî.

14. 14
64.2.Áè÷ãýýð îëãîñîí èòãýìæëýë íü äàðààõü øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéâàë çîõèíî:
64.2.1.èòãýìæëýëä òºëººë¿¿ëýã÷ ãàðûí ¿ñýã çóðñàí áàéõ, õóóëèéí ýòãýýäèéí èòãýìæëýëä ýðõ
áàðèã÷ ãàðûí ¿ñýã çóðæ, òàìãà, òýìäýã äàðñàí áàéõ;
64.2.2.õóóëèéí ýòãýýäèéí ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâàõ, áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ
îëãîñîí èòãýìæëýëä ýðõ áàðèã÷ààñ ãàäíà íÿãòëàí áîäîã÷ ãàðûí ¿ñýã çóðñàí áàéõ;
64.2.3. îëãîñîí îí, ñàð, ºäðèéã çààõ;
64.2.4.õóóëüä çààñàí áîë íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëýõ;
64.2.5. èòãýìæëýëèéã òîäîðõîé õóãàöààãààð îëãîõ áîë õóãàöààã çààõ.
64.3.Ýíý õóóëèéí 64.2-ò çààñàí øààðäëàãûã õàíãààã¿é èòãýìæëýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
64.4.Öýðãèéí àëáàí õààã÷èéí èòãýìæëýëèéã ò¿¿íèé àëáà õààæ áàéãàà àíãè, áàéãóóëëàãûí
óäèðäëàãà, õîðèãäëûí èòãýìæëýëèéã õîðèõ áàéãóóëëàãûí äàðãà ãýð÷èëæ áîëíî.
64.5.Òîäîðõîé õóãàöààãààð îëãîõ èòãýìæëýë ãóðâàí æèëýýñ èë¿¿ã¿é õóãàöààãààð, õóãàöàà çààãààã¿é
èòãýìæëýë îëãîñîí ºäðººñ õîéø íýã æèë õ¿÷èí òºãºëäºð áàéíà.
64.6.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí õèéõ õýëöëèéí õýëáýðò òàâèãäàõ
øààðäëàãà òºëººë¿¿ëýõ õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëýõýä õàìààðàõã¿é.
65 äóãààð ç¿éë. Һ뺺ëºõ á¿ðýí ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ
65.1.Íýã ýòãýýä ººðèé㺺 òºëººëºõ á¿ðýí ýðõòýé ãýñýí îéëãîëòûã íºãºº ýòãýýäýä ºãºõººð íºõöºë
á¿ðä¿¿ëñíýýñ íºãºº ýòãýýä íü òºëººëºõ á¿ðýí ýðõòýé ãýæ îéëãîí ò¿¿íèéã øóäàðãààð òºëººëºí ãóðàâäàã÷
ýòãýýäòýé õýëöýë õèéñýí áîë ººðèé㺺 òºëººë¿¿ëýõýýð îéëãîëò ºãñºí ýòãýýä òºëººëñºí ýòãýýäèéí á¿ðýí
ýðõã¿é áàéñíûã àøèãëàæ áîëîõã¿é.
65.2.Һ뺺ëºã÷ íü áóñäûã òºëººëæ áàéãààãàà ìýäýãäýëã¿éãýýð õýëöýë õèéñýí áîë ò¿¿íòýé õýëöýë
õèéñýí ýòãýýä áóñäûã òºëººëæ áàéãàà ýòãýýäòýé õýëöýë õèéæ áàéãààãàà ìýäýõ ¸ñòîé áàéñàí òîõèîëäîëä
òºëººë¿¿ëýã÷èä õýëöëèéí ¿ð äàãàâàð ¿¿ñíý.
65.3.Õýëöëèéí íºãºº òàëä õýíòýé õýëöýë õèéæ áàéãàà íü à÷ õîëáîãäîëã¿é áàéñàí áîë ýíý õóóëèéí
65.2 íýãýí àäèë õàìààðíà.
66 äóãààð ç¿éë. Һ뺺뿿ëýã÷èéí õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëëèéí äàâóó áàéäàë
66.1.Һ뺺ëºã÷ õ¿ñýë çîðèãèéã õàíãàëòã¿é èëýðõèéëæ, õ¿ññýí ¿ð äàãàâðûã áèé áîëãîæ ÷àäààã¿éãýýñ
õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëàõ áîë òºëººë¿¿ëýã÷èéí õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëëèéã èë¿¿
õàðãàëçàí ¿çíý.
66.2.Õýðýâ òºëººëºã÷ íü òºëººë¿¿ëýã÷ýýñ èòãýìæëýëýýð îëãîñîí á¿ðýí ýðõ, ºãñºí çààâðûí äàãóó
õýëöýë õèéñýí áîë òºëººë¿¿ëýã÷ ººðºº ñàéí ìýäýæ áàéñàí áóþó ìýäýõ ¸ñòîé áàéñàí íºõöºë áàéäëûí
òàëààð òºëººëºã÷ ìýäýýã¿é ãýõ ¿íäýñëýëýýð õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëàõààð øààðäàõ
ýðõã¿é.
67 äóãààð ç¿éë. Һ뺺ëºë ººð÷ëºãäºõ, äóóñãàâàð áîëîõ
67.1.Һ뺺ëºõ á¿ðýí ýðõ õ¿÷èíã¿é áîëñîí áóþó ººð÷ëºëò îðñîí áîë ýíý òóõàé àíõ á¿ðýí ýðõ
îëãîñîí òýð õýëáýðýýð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä ìýäýãäýíý. Ýíý øààðäëàãûã õàíãààã¿é òîõèîëäîëä óã
ººð÷ëºëòèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí õóâüä õýëöýë õèéõ ¿åä ìýäýæ áàéñàí, ýñõ¿ë ìýäýõ ¸ñòîé áàéñíààñ áóñàä
òîõèîëäîëä òàëóóä àøèãëàõûã õîðèãëîíî.
67.2.Һ뺺ëºë äàðààõü ¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëíî:
67.2.1.òºëººëºã÷ á¿ðýí ýðõýýñýý òàòãàëçñàí;
67.2.2.òºëººë¿¿ëýã÷ íü ººðèéí îëãîñîí á¿ðýí ýðõèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí;
67.2.3.õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òºëººë¿¿ëýã÷ áóþó òºëººëºã÷ íàñ áàðñàí,
ýñõ¿ë ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿é áîëñîí;
67.2.4.èòãýìæëýë îëãîñîí õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éë àæèëëàãàà äóóñãàâàð áîëñîí;
67.2.5.á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëñýí;
67.2.6.á¿ðýí ýðõ õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöàà äóóññàí;
67.2.7.õóóëèàð òîãòîîñîí òºëººë¿¿ëýõ ¿íäýñëýë äóóñãàâàð áîëñîí áîë õóóëüä çààñàí
æóðìààð.
67.3.Õýäèéä ÷ òºëººë¿¿ëýã÷ èòãýìæëýëýý õ¿÷èíã¿é áîëãîõ, òºëººëºã÷ èòãýìæëýëýýñ òàòãàëçàõ
ýðõòýé. Ýíý ýðõèéã ýäëýõã¿é ãýæ òîõèðñîí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
67.4.Һ뺺ëºã÷ íü á¿ðýí ýðõ äóóñãàâàð áîëñíûã ìýäìýãö èòãýìæëýëèéã òºëººë¿¿ëýã÷èä áóöààæ
ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
67.5.Һ뺺뿿ëýã÷ íü èòãýìæëýëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí òóõàé òºëººëºã÷ áóþó ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä
øóóä, ýñõ¿ë òýäýíä õ¿ðãýõ áîëîìæòîé àëáàí ¸ñíû ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëàí ìýäýãäýíý.
67.6.Èòãýìæëýë äóóñãàâàð áîëñíûã ìýäýýã¿é áóþó ìýäýõ áîëîìæã¿é áàéõäàà òºëººëºã÷ººñ áóñàä
ýòãýýäòýé õèéñýí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð ¿ëäýíý.

15. 15
68 äóãààð ç¿éë. Һ뺺ëºõ á¿ðýí ýðõã¿é ýòãýýäèéí õèéñýí õýëöýë
68.1.Һ뺺ëºõ á¿ðýí ýðõã¿é ýòãýýä áóñäûí íýðèéí ºìíººñ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé äóð ìýäýí õýëöýë
õèéñýí áîë óã õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ ýñýõ íü òºëººë¿¿ëñýí ýòãýýäèéí çºâøººð뺺ñ øàëòãààëíà.
68.2.Õýðýâ õýëöýë õèéã÷ ãóðàâäàã÷ ýòãýýä íü òºëººë¿¿ëñýí ýòãýýäýýñ óã õýëöëèéã äýìæñýí
çºâøººðºë îëãîõûã õ¿ñâýë ò¿¿íä çºâøººðºë îëãîæ áîëíî.
68.3.Ǻâøººðëèéã 14 õîíîãèéí äîòîð îëãîíî. Ýíý õóãàöààíä õàðèó ºãººã¿é áîë çºâøººðºë
îëãîõîîñ òàòãàëçñàí ãýæ ¿çíý.
68.4.Õýëöýë õèéã÷ ãóðàâäàã÷ ýòãýýä õýëöýë õèéõ ¿åäýý òºëººëºã÷èéí á¿ðýí ýðõã¿é áîëîõûã ìýäýæ
áàéñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä òºëººë¿¿ëñýí ýòãýýäýýñ óã õýëöëèéã äýìæñýí çºâøººðëèéã îëãîõîîñ ºìíº
õýëöëýýñýý òàòãàëçàõ ýðõòýé.
69 ä¿ãýýð ç¿éë. Һ뺺ëºõ á¿ðýí ýðõã¿é ýòãýýäèéí õàðèóöëàãà
69.1.Һ뺺ëºã÷ á¿ðýí ýðõýý íîòîëæ ÷àäààã¿é, òºëººë¿¿ëñýí ýòãýýä óã õýëöëèéã äýìæñýí
çºâøººðëèéã îëãîõîîñ òàòãàëçñàí áîë äóð ìýäýí õýëöýë õèéñýí ýòãýýä õýëöëýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéã
õýëöëèéí íºãºº òàëûí øààðäëàãààð áèåë¿¿ëýõ, ýñõ¿ë íºãºº òàëä ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
69.2.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýä íü òºëººëºõ á¿ðýí ýðõã¿é ýòãýýäòýé õýëöýë õèéñíýý ìýäñýí, ýñõ¿ë ìýäýõ
¸ñòîé áàéñàí áîë òºëººëºõ á¿ðýí ýðõã¿é ýòãýýä óã õýëöëýýñ áèé áîëñîí ¿ð äàãàâðûã õàðèóöàõã¿é.
69.3.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæ íü õÿçãààðëàãäñàí áóþó á¿ðýí áóñ ÷àäàìæòàé òºëººëºã÷ íü õóóëü
¸ñíû òºëººëºã÷èéí çºâøººðºëòýéãýý𠺺ð ýòãýýä /òºëººë¿¿ëýã÷/-èéã òºëººëñíººñ áóñàä òîõèîëäîëä
õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é.
70 äóãààð ç¿éë. Һ뺺ëºã÷ ººðòýéãýý õýëöýë õèéõã¿é áàéõ
70.1.Һ뺺ëºã÷ íü òºëººë¿¿ëýã÷èéí íýðèéí ºìíººñ ººðòýé㺺, ò¿¿í÷ëýí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí
íýðýý𠺺𺺠òºëººë¿¿ëýã÷òýé õýëöýë õèéõèéã õîðèãëîíî.
IY ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÈÐÃÝÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯É ÄÝÕ ÕÓÃÀÖÀÀ
ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Õóãàöààã òîäîðõîéëîõ, òîîëîõ
71 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóãàöàà òîäîðõîéëîõ
71.1.Õóóëü, õýëöýë áóþó ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð òîãòîîñîí õóãàöààã õóàíëèéí îí, ñàð, ºäºð, ãàðèãààð
áóþó æèë, óëèðàë, ñàð, äîëîî õîíîã, õîíîã, öàãààð òîäîðõîéëíî.
71.2.Õóãàöààã çàéëøã¿é áèé áîëîõ ¿éë ÿâäëààð òîäîðõîéëæ áîëíî.
72 äóãààð ç¿éë. Õóãàöàà òîîëîõ æóðàì
72.1.Õóãàöààã òîîëîõäîî òîãòîîñîí îí, ñàð, ºäðººñ, ýñõ¿ë óóë õóãàöàà óëèðàí ºíãºðñºí áóþó ¿éë
ÿâäàë áîëæ ºíãºðñíèé äàðààõü ºäºð, öàãààñ ýõëýí òîîëíî.
72.2.Òîîëîõ õóãàöààíû ýöñèéí ºäºð àæëûí áóñ ºäºð áàéâàë ò¿¿íèé äàðààãèéí àæëûí ºäºð óã
õóãàöàà äóóñíà.
72.3.Õóãàöààã ÿìàð íýãýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõèéí òóëä òîãòîîñîí áºãººä õýëöýëä ººðººð çààãààã¿é áîë
õóãàöààíû ýöñèéí ºäðèéí õîðèí äºðâºí öàãèéí äîòîð óã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñýí áàéíà.
72.4.¯¿ðãèéã ÿìàð íýãýí áàéãóóëëàãàä ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé áàéñàí áîë çîõèõ æóðìààð òîãòîîñîí óã
áàéãóóëëàãûí àæëûí ºäºð áóþó ¿éëäâýðëýëèéí àæèëëàãàà äóóñàõ ýöñèéí öàãèéí äîòîð ã¿éöýòãýíý.
72.5.Áàðèìò áè÷ãèéã òîãòîîñîí õóãàöààíû ýöñèéí ºäðèéí õîðèí äºðâºí öàãèéí äîòîð øóóäàí,
õàðèëöàà õîëáîîíû áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëñýí áîë ò¿¿íèéã õóãàöààíä íü ã¿éöýòãýñýí ãýæ ¿çíý.
72.6.Öàã õóãàöààã òîîëîõäîî õóàíëèéí æèëèéã àðâàí õî¸ð ñàðààð, õàãàñ æèëèéã çóðãààí ñàðààð,
óëèðëûã ãóðâàí ñàðààð, õîíîãèéã õîðèí äºðâºí öàãààð òîîëíî.
72.7.Õóãàöààã ñóíãàõ òîõèîëäîëä õóãàöàà äóóññàí ¿åýñ øèíý õóãàöààã òîîëíî.
73 äóãààð ç¿éë. Õóãàöàà òîîëæ äóóñàõ
73.1.Æèë, õàãàñ æèë, óëèðàë, ñàðààð òîãòîîñîí õóãàöàà íü óã õóãàöàà äóóñàõ ñàðûí ìºí ºäºð
äóóñíà. Õóãàöàà äóóñàõ ñàðûí ìºí ºäºð áàéõã¿é áîë óã õóãàöàà òóõàéí ñàðûí ýöñèéí ºäºð äóóñíà.

16. 16
73.2.Õóàíëèéí æèë íü íýãä¿ãýýð ñàðûí íýãíèé ºäðººñ ýõýëæ àðâàí õî¸ðäóãààð äóãààð ñàðûí ãó÷èí
íýãíèé ºäðººð äóóñíà.
73.3.Äîëîî õîíîã, õîíîãîîð òîãòîîñîí õóãàöàà óã õóãàöàà äóóñàõ ºäðèéí ìºí öàãò äóóñíà.
73.4.Ãàðèãààð òîãòîîñîí õóãàöàà òóõàéí òîâëîñîí ãàðèã äóóñàõ ýöñèéí öàãò äóóñíà.
73.5.Öàãààð òîãòîîñîí õóãàöàà óã õóãàöàà äóóñàõ öàãèéí ìºí õîðîìä äóóñíà.
ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà
74 ä¿ãýýð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà õàìààðàõ øààðäàõ ýðõ
74.1.Õóóëüä õººí õýëýëöýõ õóãàöàà õàìààðàõã¿éãýýð çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ººð ýòãýýäýýñ
ÿìàð íýã ¿éëäýë õèéõ áóþó õèéõã¿é áàéõûã øààðäàõ ýðõ õººí õýëýëöýõ õóãàöààòàé áàéíà.
74.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ýäèéí áóñ õºðºíãºä õàìààðàõã¿é.
74.3.Õóóëüä òóñãàéëàí çààñàí áîë ýä õºðºíãèéí çàðèì ýðõýä õººí õýëýëöýõ õóãàöàà õàìààðàõã¿é.
75 äóãààð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ åðºíõèé áîëîí òóñãàé õóãàöàà
75.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë õººí õýëýëöýõ åðºíõèé õóãàöàà àðâàí æèë áàéíà.
75.2.Ýíý õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë äàðààõü òîõèîëäîëä õººí õýëýëöýõ òóñãàé õóãàöàà
¿éë÷èëíý:
75.2.1.ãýðýýíèé ¿¿ðýãòýé õîëáîîòîé øààðäëàãà ãàðãàõ õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ãóðâàí æèë;
75.2.2.¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãºòýé õîëáîîòîé ãýðýýíèé ¿¿ðýãò øààðäëàãà ãàðãàõ õººí õýëýëöýõ
õóãàöàà çóðãààí æèë;
75.2.3.òîãòñîí õóãàöààíû òóðøèä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé õîëáîãäîí øààðäëàãà ãàðãàõ õººí
õýëýëöýõ õóãàöàà ãóðâàí æèë;
75.2.4.áóñäûí ýä õºðºíãºä ãýì õîð ó÷ðóóëñíààñ ¿¿ñýõ ¿¿ðýãòýé õîëáîîòîé øààðäëàãà ãàðãàõ
õººí õýëýëöýõ õóãàöàà òàâàí æèë.
75.3.Òàëóóäûí õ¿ñýëòýýð ø¿¿õ õººí õýëýëöýõ õóãàöàà, ò¿¿íèéã òîîëîõ æóðìûã ººð÷èëæ áîëíî.
76 äóãààð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ õóãàöààã òîîëîõ
76.1.Õººí õýëýëöýõ õóãàöààã øààðäàõ ýðõ ¿¿ññýí ¿åýñ ýõëýí òîîëíî.
76.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë øààðäàõ ýðõ íü ýðõ çºð÷èãäñºí, ýðõ çºð÷èãäñºí òóõàé ìýäñýí,
ýñõ¿ë ìýäýõ ¸ñòîé áàéñàí, ò¿¿í÷ëýí ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ áóþó áàòàëãààò õóãàöàà òîãòîîñîí áîë
ãîìäëûí øààðäëàãûí õàðèóã àâñàí áóþó ýäãýýð õóãàöàà äóóññàí ¿åýñ ¿¿ñíý.
76.3.Òîäîðõîé ¿éëäýë õèéõýýñ òàòãàëçàõ ¿¿ðýãòýé õîëáîãäñîí øààðäëàãàä õººí õýëýëöýõ õóãàöààã
óã øààðäëàãà çºð÷èãäñºí ¿åýñ ýõëýí òîîëíî.
76.4.Øààðäàõ ýðõ íü íýõýìæëýã÷èéí ¿éëäëýýñ øàëòãààëàõ áîë õººí õýëýëöýõ õóãàöààã íýõýìæëýã÷
óã ¿éëäëèéã õèéõ ¸ñòîé áàéñàí ¿åýñ ýõëýí òîîëíî.
76.5.Ѻðºã ¿¿ðãèéí õººí õýëýëöýõ õóãàöààã ¿íäñýí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñýí ¿åýñ ýõëýí òîîëíî.
77 äóãààð ç¿éë. Íýìýãäýë ¿¿ðãèéí õººí õýëýëöýõ õóãàöàà äóóñãàâàð áîëîõ
77.1.¯íäñýí ¿¿ðãèéí õººí õýëýëöýõ õóãàöàà äóóññàíààð íýìýãäýë ¿¿ðýã /àíç, áàðüöàà, äýí÷èí,
áàòëàí äààëò, áàòàëãàà çýðýã/-èéí õººí õýëýëöýõ õóãàöàà íýãýí çýðýã äóóñíà.
78 äóãààð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ò¿ð çîãñîõ
78.1.Äàðààõü òîõèîëäîëä õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ò¿ð çîãñîíî:
78.1.1.¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õîéøëóóëñàí áîë èéíõ¿¿ õîéøëóóëñàí õóãàöààíä;
78.1.2.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõýýñ òàòãàëçñàíûã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ õ¿ëýýí
çºâøººðñºí õóãàöààíä;
78.1.3.õººí õýëýëöýõ õóãàöàà äóóñàõûí ºìíºõ çóðãààí ñàðûí äîòîð ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é
õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäëûí óëìààñ ýðõ á¿õèé ýòãýýä ø¿¿õýä õàíäàõ áîëîìæã¿é áàéñàí, ýñõ¿ë
ø¿¿õ ¿éë àæèëëàãààãàà õýâèéí ÿâóóëàõ áîëîìæã¿é áîëñîí áîë ýíýõ¿¿ íºõöºë áàéäàë àðèëàõ õ¿ðòýë
õóãàöààíä;
78.1.4.ãýðëýã÷äèéí õîîðîíäûí øààðäëàãà íü ãýðëýëò õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ õóãàöààíä;
78.1.5.ýöýã, ýõ, õ¿¿õäèéí õîîðîíäûí øààðäëàãûí òóõàéä õ¿¿õäèéí íàñàíä õ¿ðýõ õ¿ðòýë;
78.1.6.àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷, ò¿¿íèé àñðàìæèíä áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäûí
øààðäëàãà íü àñðàí õàìãààëàëò, õàðãàëçàí äýìæèëò õ¿÷èí òºãºëäºð áàéãàà õóãàöààíä;

17. 17
78.1.7.òóõàéí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéãàà ýðõ ç¿éí àêòûí ¿éë÷ëýëèéã ò¿äãýëç¿¿ëñýí
õóãàöààíä.
78.2.Ýíý õóóëèéí 209 ä¿ãýýð ç¿éë ýíý õóóëèéí 78.1.2-ò õàìààðàõã¿é.
78.3.Õººí õýëýëöýõ õóãàöààã ò¿ð çîãñîîõ íºõöºë áàéäàë àðèëñàí ¿åýñ ýõëýí õóãàöààã
¿ðãýëæë¿¿ëýí òîîëíî. Õýðýâ ¿ëäñýí õóãàöàà ãóðâàí ñàðààñ áàãà áîë ãóðâàí ñàð õ¿ðòýë, õººí õýëýëöýõ
õóãàöàà íü çóðãààí ñàðààñ áàãà áîë ¿ëäñýí õººí õýëýëöýõ õóãàöààãààð òóñ òóñ ñóíãàíà.
78.4.Õýðýâ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é áóþó á¿ðýí áóñ ÷àäàìæòàé ýòãýýäýä õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷
áàéõã¿é áºãººä õººí õýëýëöýõ õóãàöàà íü òýäãýýðèéí õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä õàðøëàõààð áîë òóõàéí
ýòãýýä èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæòàé áîëñîí, ýñõ¿ë õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ òîìèëîãäñîíîîñ õîéø çóðãààí
ñàðûí äîòîð õººí õýëýëöýõ õóãàöààã òîîëîõã¿é.
79 ä¿ãýýð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà òàñàëäàõ
79.1.Òîãòîîñîí æóðìààð íýõýìæëýë ãàðãàñàí, ýñõ¿ë ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ýòãýýä ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä
óðüä÷èëãàà îëãîõ, õ¿¿ òºëºõ, áàòàëãàà ãàðãàõ áóþó áóñàä õýëáýðýýð øààðäëàãûã õ¿ëýýí çºâøººðñºí áîë
õººí õýëýëöýõ õóãàöàà òàñàëäàíà.
79.2.Ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàñàí áîë õººí õýëýëöýõ õóãàöààíû òàñàëäàë íü ø¿¿õèéí øèéäâýð
õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ, ýñõ¿ë õýðýã øèéäâýðëýõ àæèëëàãàà áóñàä õýëáýðýýð äóóñãàâàð áîëîõ
õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëíý.
79.3.Òàëóóä ýâëýðñýí, ýñõ¿ë õýðýã øèéäâýðëýõ àæèëëàãààã öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é
áîëñîí áîë òàëóóä áîëîí ø¿¿õýýñ ÿâóóëñàí ñ¿¿ëèéí àæèëëàãàà äóóñãàâàð áîëñíîîð õººí õýëýëöýõ
õóãàöààíû òàñàëäàë çîãñîíî.
79.4.Ýíý õóóëèéí 79.3-ò çààñàí òîõèîëäîëä õººí õýëýëöýõ õóãàöààã øèíýýð ýõëýí òîîëîõ áîëîâ÷
òàëóóäûí àëü íýã íü õýðýã øèéäâýðëýõ àæèëëàãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýõýýð áîë øààðäëàãà ãàðãàñíû íýãýí àäèë
¿çýæ õººí õýëýëöýõ õóãàöàà äàõèí òàñàëäàíà.
79.5.Ýðõ á¿õèé ýòãýýä ãàðãàñàí øààðäëàãààñàà òàòãàëçñàí áóþó ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð øààðäëàãûã
õýðýãñýõã¿é áîëãîñîí áîë õººí õýëýëöýõ õóãàöààã òàñàëäñàí ãýæ ¿çýõã¿é.
79.6.Ýðõ á¿õèé ýòãýýä çóðãààí ñàðûí äîòîð øèíý íýõýìæëýë ãàðãàâàë àíõíû øààðäëàãà ãàðãàñàí
ºäðººñ ýõëýí õººí õýëýëöýõ õóãàöààã òàñàëäñàíä òîîöíî. Ýíý õóãàöààíä ýíý õóóëèéí 78.1.3, 78.4-ò çààñàí
æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
79.7.Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà òàñàëäñàí áîë ºìíº ºíãºðñºí õóãàöààã òîîöîõã¿é, õóãàöààã äàõèí
øèíýýð ýõëýí òîîëíî.
80 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð øààðäëàãûí õººí õýëýëöýõ õóãàöàà
80.1.Òóõàéí øààðäëàãàä õººí õýëýëöýõ áîãèíîñãîñîí õóãàöàà òîãòîîñîí áàéñàí ÷ ø¿¿õèéí
øèéäâýðèéí ¿íäñýí äýýð óã øààðäëàãà õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð áîë ò¿¿íèé õººí õýëýëöýõ õóãàöàà àðâàí
æèë áàéíà.
80.2.Õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð øààðäëàãà íü äàõèí äàâòàãäàõ, èðýýä¿éä õèéãäýõ ¿¿ðýãò
õàìààðàëòàé áîë òóõàéí ¿¿ðýãò òîãòîîãäñîí õººí õýëýëöýõ áîãèíîñãîñîí õóãàöàà õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð
áàéíà.
81 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýðõ çàëãàìæëàë äàõü õººí õýëýëöýõ õóãàöàà
81.1.Íýõýìæëýãäâýë çîõèõ ýä õºðºí㺠íü ýðõ çàëãàìæëàëûí æóðìààð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæñýí
áîë ºìíºõ ýçýìøèã÷èéí ýçýìøèëä áàéõ ¿åýñ õººí õýëýëöýõ õóãàöààã ¿ðãýëæë¿¿ëýí òîîëíî.
82 äóãààð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ºíãºðñíèé ¿ð äàãàâàð
82.1.Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ºíãºðñºí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
82.2.Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ºíãºðñíèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ìýäýýã¿é áàéõäàà ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã
õ¿ëýýí çºâøººðñºí òîõèîëäîëä ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëýýñ òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
82.3.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ºíãºðñºí áîëîõûã ìýäýýã¿é áàéõäàà ¿¿ðãýý
ã¿éöýòãýñýí áîë ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãýý áóöààæ øààðäàõ ýðõã¿é.
82.4.Ø¿¿õ, àðáèòð õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ºíãºðñíèéã õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíòàé ãýæ ¿çâýë óã
õóãàöààã ñýðãýýæ, çºð÷èãäñºí ýðõèéã õàìãààëæ áîëíî.

18. 18
Y ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÝÄÈÉÍ ÁÎËÎÍ ÝÄÈÉÍ ÁÓÑ ÁÀßËÃÈÉÍ ÝÐÕ
ÀÐÀ ÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Ýäèéí áîëîí ýäèéí áóñ áàÿëàã
83 äóãààð ç¿éë. Õºðºíãº
83.1.Àëèâàà ýòãýýä íü õóóëèàð õîðèãëîîã¿é, íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí ñóðòàõóóíû õýì
õýìæýýíä õàðøëàõã¿éãýýð ýäèéí áàÿëàã áîëîõ ýä þìñ áîëîí ýäèéí áóñ áàÿëàã áîëîõ îþóíû ¿íýò ç¿éëñ,
ýðõèéã îëæ àâ÷ áîëîõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä äýýðõ áàÿëàã íü õºðºí㺠áîëíî.
84 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠áîëîí ýäèéí áóñ õºðºíãº
84.1.Àëèâàà ýòãýýäèéí ýçýìøèëä áàéãàà ýä þìñûã ýä õºðºí㺠ãýíý.
84.2.Ýä õºðºí㺠íü ¿ë õºäëºõ, õºäëºõ ýä õºðºí㺠áàéíà.
84.3.Ãàçàð, ò¿¿íýýñ ñàëãàìàãö çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàæ ¿ë áîëîõ ýä þìñ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãºä
õàìààðíà.
84.4.Ýíý õóóëèéí 84.3-ò çààñíààñ áóñàä ýä þìñ õºäëºõ ýä õºðºíãºä õàìààðíà.
84.5.Ýçýìøèã÷ ýòãýýääýý àøèã ºãºõ, ýñõ¿ë áóñäààñ øààðäàõ ýðõ îëãîõ ýðõ áóþó øààðäëàãà, îþóíû
¿íýò ç¿éë íü ýäèéí áóñ õºðºíãºä õàìààðíà.
85 äóãààð ç¿éë. Ýä þìñûí á¿ðäýë õýñýã
85.1.Óñòãàõ áóþó çîðèóëàëòûã íü àëäàãäóóëàõã¿éãýýð ñàëãàæ ¿ë áîëîõ á¿ðäýë õýñýã íü õóóëüä
çààñàí òîõèîëäîëä èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíû áèå äààñàí îáúåêò áîëíî.
85.2.Ò¿ð çóóðûí õýðýãöýý õàíãàõ çîðèëãîîð áóñ áàéíãûí çîðèóëàëòòàé, ãàçàðòàé ñàëøã¿é
áýõëýãäñýí áàéøèí, áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áîëîí áóñàä ç¿éë íü ãàçðûí ¿íäñýí á¿ðäýë õýñýã áàéíà.
86 äóãààð ç¿éë. Ýä þìñûí äàãàëäàõ ç¿éë
86.1.Ýä þìñûí á¿ðäýë õýñýãò õàìààðàõã¿é áîëîâ÷, ãîë ýä þìñò ¿éë÷ëýí àæ àõóéí íèéòëýã
çîðèóëàëòûã õàíãàõàä ÷èãëýãäñýí, ò¿¿íòýé îðîí çàéí õóâüä õàìààðàë á¿õèé õºäëºõ ýä õºðºí㺠íü äàãàëäàõ
ç¿éë áàéíà.
86.2.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãºòýé õîëáîîòîé, ò¿¿íä ¿éë÷èëäýã, ººðèéí ºðòãèéã àëäàãäóóëàõã¿éãýýð
áóþó íîöòîé õîõèðîë ó÷ðóóëàõã¿éãýýð ò¿¿íýýñ ñàëãàí õýðýãëýæ áîëîõ ýä þìñ íü ìºí äàãàëäàõ ç¿éë áàéíà.
86.3.Ýä þìñûã àæ àõóéí çîðèóëàëòààð õýðýãëýõýä ººð ýä þìñûã ò¿ð àøèãëàñàí íü ò¿¿íèéã òóõàéí
ýä þìñûí äàãàëäàõ ç¿éë áîëãîõã¿é.
86.4.Äàãàëäàõ ç¿éëèéã ò¿ð õóãàöààãààð ãîë ýä þìñààñ ñàëãàñàí íü ò¿¿íèé äàãàëäàõ ç¿éë áîëîõ
øèíæèéã àëäàãäóóëàõã¿é.
87 äóãààð ç¿éë. Ñàëãàæ ¿ë áîëîõ áóþó õÿçãààðëàãäìàë ýðõ
87.1.ªºð ýðõòýé ñàëøã¿é õîëáîîòîé, ò¿¿íã¿éãýýð áèå äààí õýðýãæèæ ¿ë ÷àäàõ ýðõèéã ñàëãàæ ¿ë
áîëîõ ýðõ ãýíý.
87.2.Èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýòýé ýðõýýñ óëàìæëàãäñàí, òóõàéí ýðõýýð õÿçãààðëàãäñàí ýðõèéã
õÿçãààðëàãäìàë ýðõ ãýíý.
88 äóãààð ç¿éë. Ýä þìñ áîëîí ýðõèéí ¿ð øèì
88.1.Ýä þìñûí òºðºëõ øèíæ ÷àíàðûí äàãóó øèíýýð áèé áîëñîí áóþó ýä þìñûã çîðèóëàëòûí äàãóó
àøèãëàñíû ¿ð ä¿íä ãàðãàæ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í íü ýä þìñûí ¿ð øèì áàéíà.
88.2.Ýðõèéã çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàñíààñ áèé áîëñîí îðëîãûã òóõàéí ýðõèéí ¿ð øèì ãýíý.
88.3. Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ýä þìñûí áîëîí ýðõèéí ¿ð øèìèéã òóõàéí ýä þìñ
áîëîí ýðõèéí õóóëü ¸ñíû ýçýìøèã÷ îëæ àâàõ ýðõòýé.
88.4.Òóõàéí ýòãýýä ¿ð øèìèéã áóöààæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé áîë àæ àõóéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä
¿ð øèìèéã áèé áîëãîõîä çàðöóóëñàí çàðäëûã òóõàéí ¿ð øèìèéí ºðò㺺ñ õýòð¿¿ëýõã¿é õýìæýýãýýð ýðõ á¿õèé
ýòãýýäýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
ÀÐÂÀÍ ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Ýçýìøèë
89 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýçýìøèë ¿¿ñýõ

19. 19
89.1.Õ¿ñýë çîðèãèéí äàãóó ýðõ, ýä þìñûã õóóëü ¸ñîîð ìýäýëäýý àâàõ çàìààð ýçýìøèë ¿¿ñíý.
89.2.ªºð ýòãýýäýýñ á¿ðýí ýðõ îëãîãäñîíû äàãóó ò¿¿íèé àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ ýä õºðºíãèéã
òóõàéí ¿åä ººðèéí ìýäýëä áàéëãàæ áàéãàà ýòãýýäèéã ýçýìøèã÷ ãýæ ¿çýõã¿é. Ýíý òîõèîëäîëä á¿ðýí ýðõ
îëãîñîí ýòãýýä ýçýìøèã÷ áàéíà.
89.3.ªºðèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûí äàãóó õóóëü áóþó õýëöëèéí ¿íäñýí äýýð òîäîðõîé
õóãàöààãààð ýä õºðºíãèéã ýçýìøèõ ýðõ îëæ àâñàí áóþó ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ýòãýýä íü øóóä ýçýìøèã÷, ýðõ áóþó
¿¿ðãýý øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýä íü øóóä áóñ ýçýìøèã÷ áàéíà.
89.4.Íýã ýä õºðºíãèéã õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø ýòãýýä õàìòðàí ýçýìøèæ áàéâàë òýäãýýð íü õàìòðàí
ýçýìøèã÷ áàéíà.
89.5.Íýã ýä õºðºíãèéí òîäîðõîé õýñã¿¿äèéã õýä õýäýí ýòãýýä ýçýìøèæ áàéâàë òýäãýýð íü òóñ
á¿ðäýý ººðò îíîãäîõ õýñãèéí ýçýìøèã÷ áàéíà.
90 ä¿ãýýð ç¿éë. Øóäàðãà ýçýìøèã÷
90.1.Õºðºíãèéã õóóëü ¸ñîîð ýçýìøèæ áàéãàà áóþó ò¿¿íèéã ýçýìøèõ ýðõòýé áîëîõ íü òîäîðõîé
áàéãàà ýòãýýäèéã øóäàðãà ýçýìøèã÷ ãýíý.
90.2.Øóäàðãà ýçýìøèã÷ ººðèéí ýçýìøëýýñ àëäñàí ýä õºðºí㺺 ãóðâàí æèëèéí äîòîð øèíý
ýçýìøèã÷ýýñ áóöààí øààðäàõ ýðõòýé.
90.3.Õóóðàí ìýõëýõ, õ¿÷ õýðýãëýõ çàìààð ýä õºðºíãèéã îëæ àâñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä øèíý
ýçýìøèã÷ òóõàéí ýä õºðºíãèéí õóâüä ºìíºõ ýçýìøèã÷ýýñ èë¿¿ ýðõòýé áîë ýíý õóóëèéí 90.2-ò çààñàí æóðàì
¿éë÷ëýõã¿é.
91 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠ýçýìøèã÷èéã ºì÷ëºã÷ ãýæ òîîöîõ
91.1.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí õóâüä ýä õºðºí㺠ýçýìøèã÷ íü òóõàéí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ ãýæ
òîîöîãäîíî.
91.2.Äàðààõü òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 91.1 äýõ õýñýã õàìààðàõã¿é:
91.2.1.ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõ óëñûí á¿ðòãýëä ¿íäýñëýñýí áîë;
91.2.2.ìºíãº, ìýä¿¿ëãèéí ¿íýò öààñíààñ áóñàä ýä õºðºí㺠íü ºìíºõ ºì÷ëºã÷èéí õ¿ñýë çîðèãîîñ
¿ë õàìààðàõ /ãýýãä¿¿ëýõ, õóëãàéä àëäàõ ãýõ ìýò/ ¿íäýñëýëýýð ýçýìøëýýñ íü ãàðñàí áîë ºìíºõ ºì÷ëºã÷èéí
õóâüä.
92 äóãààð ç¿éë. Ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõ õýðýãæ¿¿ëýõýä ñààä áîëæ áàéãàà ¿éëäëèéã
çîãñîîõûã øààðäàõ
92.1.Øóäàðãà ýçýìøèã÷èéí ýä õºðºí㺠ò¿¿íèé ýçýìøèëä íü áàéãàà áîëîâ÷ ýçýìøèõ, àøèãëàõ
ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä õýí íýãýí ýòãýýä ñààä áîëæ áàéâàë óã ñààäûã àðèëãóóëàõààð ºì÷ëºã÷èéí íýãýí àäèë
øààðäàõ ýðõòýé.
93 äóãààð ç¿éë. Õóóëü ¸ñíû ýçýìøèã÷èéí ýðõ
93.1. Ýä õºðºíãèéã õóóëü ¸ñíû ýçýìøèã÷ýýñ øààðäàæ áîëîõã¿é.
93.2.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õóóëü ¸ñíû ýçýìøèã÷ ýä õºðºíãèéã ýçýìøèëäýý
áàéëãàõ õóãàöààíä òóõàéí ýä õºðºíãèéí ¿ð øèìèéã ýçýìøèíý.
93.3.Øóóä áóþó øóóä áóñ ýçýìøèã÷äèéí õîîðîíäûí õàðèëöààíä ýíý ç¿éëä çààñàí æóðàì íýãýí
àäèë ¿éë÷èëíý.
94 ä¿ãýýð ç¿éë. Øóäàðãà ýçýìøèã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
94.1.Ýä õºðºíãèéã ýçýìøèõ ýðõã¿é áóþó ýíý ýðõýý àëäñàí øóäàðãà ýçýìøèã÷ íü óã ýä õºðºíãèéã
ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä áóöààí ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
94.2.Ýðõ á¿õèé ýòãýýä ýä õºðºíãèéã áóöààæ àâàõ õ¿ðòýë ýä õºðºí㺠áîëîí ýðõèéí ¿ð øèì íü ºìíºõ
ýçýìøèã÷èéíõ áàéíà.
94.3.Øóäàðãà ýçýìøèã÷ íü ýä õºðºíãèéã øóäàðãààð ýçýìøèæ áàéõäàà ò¿¿íèéã õàäãàëàõ, àð÷ëàõ,
çàñàí ñàéæðóóëàõ çýðýãò çàðöóóëñàí çàðäëûã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
94.4.Çàñàí ñàéæðóóëàëòûí óëìààñ ýä õºðºíãèéí ¿íý íýìýãäñýí áîë óã ýä õºðºíãèéã áóöààæ ºãºõ
¿åèéí çàñàí ñàéæðóóëàëòûí ¿íýëãýýãýýð øààðäëàãûí õýìæýýã òîäîðõîéëíî. Ýíý òîõèîëäîëä øààðäëàãûí
¿íèéí ä¿í íü ýä õºðºíãèéí ¿íèéí áîëîí àøãèéí íèéëáýðýýñ õýòðýõã¿é.
94.5.Øóäàðãà ýçýìøèã÷ ººðèéí áóðóóãààð ýä õºðºíãèéí ¿ð øèìèéã îëæ àâ÷ ÷àäààã¿é áîë îëæ àâàõ
áàéñàí ¿ð øèìèéí ¿íèéí ä¿íãèéí õýìæýýãýýð òºëáºë çîõèõ òºëáºðèéã õàñ÷ òîîöíî.
94.6.Øóäàðãà ýçýìøèã÷, ººðèéí øààðäëàãà õàíãàãäàõ õ¿ðòýë ýä õºðºíãèéã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä
áóöààæ ºãºõººñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
95 äóãààð ç¿éë. Øóäàðãà áóñ ýçýìøèã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
95.1.Øóäàðãà áóñ ýçýìøèã÷ íü ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä ýä õºðºíãº, ýñõ¿ë ýðõèéí ¿ð øèìèéã áóöààæ
ºãºõ, õýðýâ ººðèéí áóðóóãààð ¿ð øèìèéã îëæ àâ÷ ÷àäààã¿é áîë îëîõ ¸ñòîé áàéñàí ¿ð øèìèéã íºõºí òºëºõ
¿¿ðýãòýé.
95.2.Øóäàðãà áóñ ýçýìøèã÷ ýä õºðºíãèéã õàäãàëàõ, àð÷ëàõ, çàñàí ñàéæðóóëàõàä çîðèóëæ ãàðãàñàí
çàðäàë íü ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä îðîõ àøãèéã íýìýãä¿¿ëñýí òîõèîëäîëä äýýðõ çàðäëûã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýñ
øààðäàõ ýðõòýé. Ýíýõ¿¿ øààðäëàãûí ¿íèéí ä¿í íü ýä õºðºíãèéí ¿íý áîëîí àøãèéí íèéëáýðýýñ õýòðýõã¿é
áàéíà.
96 äóãààð ç¿éë. Ýçýìøèë äóóñãàâàð áîëîõ

20. 20
96.1.Ýçýìøèã÷ ýçýìøëýýñýý á¿ðìºñºí òàòãàëçñàí, ýñõ¿ë ºì÷ëºã÷ áóþó õóóëü ¸ñíû ýçýìøèã÷ ººð
õýëáýðýýð ýä õºðºíãèéã ìýäýëäýý áàéëãàõ ýðõýý áóñäàä àëäñàí áîë ýçýìøèë äóóñãàâàð áîëíî.
96.2.ªâèéí æóðìààð øèëæèõ ýçýìøèë ºâë¿¿ëýã÷èä áàéñàí õýìæýýãýýð ºâëºã÷èä øèëæèíý.
96.3.ªì÷ëºã÷ áóþó õóóëü ¸ñíû ýçýìøèã÷ íü ¿íäýñëýë á¿õèé øààðäëàãûã ýä õºðºí㺠ýçýìøèã÷èä
ãàðãàñíààð ýä õºðºí㺠ýçýìøèã÷èéí ýçýìøèë äóóñãàâàð áîëíî.
97 äóãààð ç¿éë. Ýçýìøèëä áàéõ õóãàöàà òàñàëäàõ
97.1.Ýçýìøèõ ýðõýý àëäñàí áîë ýíý õóóëèéí 104.1, 104.2-ò çààñàí ýçýìøèëä áàéõ õóãàöàà
òàñàëäàõ áºãººä èéíõ¿¿ òàñàëäñàíû äàðàà ýçýìøèëä áàéõ ýðõèéã ñýðãýýí õýðýãæ¿¿ëýõýä ºìíº ºíãºðñºí
õóãàöààã îðóóëàõã¿éãýýð ýçýìøèëä áàéõ õóãàöààã òàñàëäñàí ¿åýñ øèíýýð ýõëýí òîîëíî.
97.2.Ýçýìøèã÷ ººðèéí õ¿ñýë çîðèãîîñ ãàäóóð áóþó ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí íýõýìæëýëèéí ¿íäñýí äýýð
ýçýìøèõ ýðõýý àëäñàíààñ õîéø 1 æèëèéí äîòîð óã ýðõýý áóöààæ îëæ àâñàí áîë ýçýìøèëä áàéõ õóãàöààã
òàñàëäñàí ãýæ ¿çýõã¿é.
98 äóãààð ç¿éë. Îþóíû ¿íýò ç¿éë, ýðõèéã ýçýìøèëäýý àâàõ
98.1.Îþóíû ¿íýò ç¿éë, ýðõèéã ýçýìøèëäýý àâàõàä ýíý õóóëèéí 89-94 ä¿ãýýð ç¿éëèéí õîëáîãäîõ
õýñýã, çààëò íýãýí àäèë õàìààðíà.
ÀÐÂÀÍ ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ªì÷
Íýãä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
99 ä¿ãýýð ç¿éë. ªì÷èéí òºðºë, õýëáýð
99.1.Ìîíãîë Óëñàä íèéòèéí áîëîí õóâèéí ºì÷ áàéíà.
99.2.Íèéòèéí ºì÷ íü òºðèéí, îðîí íóòãèéí, øàøíû, îëîí íèéòèéí ãýñýí õýëáýðòýé áàéíà.
99.3.Õóâèéí ºì÷ íü èðãýíèé áîëîí äóíäûí ãýñýí õýëáýðòýé áàéíà.
99.4.Íèéòèéí áîëîí õóâèéí ºì÷ íü õîëèìîã õýëáýðýýð áàéæ áîëíî
100 äóãààð ç¿éë. ªì÷ëºã÷
100.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òºð, àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðýã, èðãýí áîëîí õóóëèéí ýòãýýä
ºì÷ëºã÷ áàéíà.
101 ä¿ãýýð ç¿éë. ªì÷ëºõ ýðõ
101.1.ªì÷ëºã÷ íü áóñàä ýòãýýäýä õóóëü áóþó ãýðýýãýýð îëãîãäñîí ýðõèéã çºð÷èõã¿éãýýð, õóóëèàð
òîãòîîñîí õýìæýý, õÿçãààðûí äîòîð ºì÷ëºëèéí ç¿éëýý ººðèéí ¿çýìæýýð ÷ºëººòýé ýçýìøèæ, àøèãëàæ,
çàõèðàí çàðöóóëàõ áºãººä àëèâàà õàëäëàãààñ õàìãààëàõ ýðõòýé.
101.2.ªì÷ëºã÷ áóñäàä ãýì õîð ó÷ðóóëàõ çàìààð ºì÷ëºõ ýðõýý óðâóóëàí àøèãëàõûã õîðèãëîíî.
Õàðèí àøèã ñîíèðõëîî õàìãààëàõûí òóëä çàéëøã¿é øààðäëàãààð õèéñýí ò¿¿íèé ¿éëäýë õóóëü ¸ñíû áîëîõ
íü òîãòîîãäñîí áîë ýðõýý óðâóóëàí àøèãëàñàí ãýæ ¿çýõã¿é.
101.3.Ìàë, àìüòàí ºì÷ëºã÷ íü ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý ìàë, àìüòàí, áàéãàëü îð÷íûã
õàìãààëàõ, ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà, áóñäûí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ òàëààð òîãòîîñîí õýì õýìæýýã ñàõèí
áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
101.4.ªì÷ëºã÷ íü ºì÷ëºëèéí ç¿éëýý çîõèõ ¸ñîîð àøèãëàæ, àð÷ëàí õàìãààëæ, õàäãàëàõã¿é áàéãàà
íü íèéòèéí àøèã ñîíèðõîëä õàðøëàõààð áîë ºì÷ëºëèéí ç¿éëýý çîõèõ ¸ñîîð àøèãëàõ, àð÷ëàí õàìãààëàõ,
õàäãàëàõ ¿¿ðãèéã ººðò íü äààëãàõ áóþó áóñäààð çîõèõ õºëñ, øàí õàðàìæòàéãààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã ø¿¿õ
ºì÷ëºã÷èä õ¿ëýýëãýæ áîëíî.
101.5.Ýä õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõ òóõàéí ýä õºðºíãèéí á¿ðäýë õýñýãò íýãýí àäèë õàìààðíà.
101.6.ªì÷ëºã÷ ýíý ç¿éëä çààñàí ýðõýý áóñäàä øèëæ¿¿ëæ áîëîõ áºãººä ýðõ øèëæ¿¿ëýí àâñàí
ýòãýýä ýä þìñûã ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðñºí çîðèóëàëò, ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíû çîðèëãî, ä¿ðìèéí äàãóó
ýçýìøèõ, àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýé.
101.7.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé íºõöºë áàéäëûí
óëìààñ ºì÷ëºëèéí ç¿éë, ò¿¿íèé ¿ð òºë, ¿ð øèì óñòñàí, ãýìòñýíèé ýðñäëèéã ºì÷ëºã÷ õàðèóöíà.
102 äóãààð ç¿éë. Ãàçàð ºì÷ëºõ
102.1.Ìîíãîë Óëñûí èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëñíýýñ áóñàä ãàçàð òºðèéí ºì÷èä áàéíà.
102.2.Ãàçàð ºì÷ëºã÷ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èíä õîõèðîë ó÷ðóóëæ, áóñàä
ýòãýýäèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã çºð÷èæ áîëîõã¿é.
102.3.Ãàçàð ºì÷ëºã÷ ºì÷ëºëèéí ãàçðàà áóñäàä àøèãëóóëàõäàà ò¿¿íèé çîðèóëàëòûã çààíà. Èéíõ¿¿
òîäîðõîé çîðèóëàëòààð îëãîñîí ãàçðûã ººð çîðèóëàëòààð àøèãëàõûã õîðèãëîíî.

21. 21
102.4.Ìîíãîë Óëñûí èðãýäýä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîõ õ¿ðòýë ýíý õóóëüä çààñàí
“ãàçàð ºì÷ëºã÷” ãýñíèéã “òºð ” ãýæ îéëãîíî.
102.5.Òºðèéí ºì÷èéí ãàçðûã õóâü÷ëàõ, ýçýìøèõ, àøèãëàõòàé õîëáîîòîé õàðèëöààã õóóëèàð
çîõèöóóëíà.
103 äóãààð ç¿éë. ªì÷ëºã÷èéí ýðõèéã õÿçãààðëàõ
103.1.ªì÷ëºã÷èéí ýðõèéã ãàãöõ¿¿ õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýëýýð õÿçãààðëàíà.
104 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýçýìøèëä áàéõ õóãàöààíààñ øàëòãààëæ ºì÷ëºõ ýðõ îëæ àâàõ
104.1.Ýçýíã¿é ýä þìñûã èëýýð, øóäàðãà àðãààð îëæ àâñíààñ õîéø ººðèéí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí
àäèë 5 æèë òàñðàëòã¿é èëýýð ýçýìøñýí ýòãýýä òóõàéí ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõèéã îëæ àâíà.
104.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ýçýíã¿é ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã îëæ àâñàí ºì÷ëºã÷ áóñ ýòãýýä
óã ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ººð óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñíýýñ õîéø 15 æèëèéí õóãàöààíä óã ýä õºðºíãèéã
ºì÷ëºã÷èéí àäèë ýçýìøèæ áàéñàí áîë äýýðõ õóãàöàà äóóññàíààð óã ýòãýýä ºì÷ëºõ ýðõèéã îëæ àâíà.
104.3.Ýä õºðºíãèéã øóäàðãà áóñààð îëæ àâñàí, ýñõ¿ë ýíý õóóëèéí 104.1, 104.2-ò çààñàí õóãàöààíû
äîòîð õóóëü ¸ñíû ºì÷ëºã÷ íü òîäîðõîé áîëñîí áîë ýä þìñûã îëæ àâñàí ýòãýýäýä ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñýõã¿é.
104.4.Ýíý õóóëèéí 104.1, 104.2-ò çààñíû äàãóó îëæ àâñàí ýä õºðºí㺠ýðõ çàëãàìæëàëûí ¿íäñýí
äýýð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæñýí áîë ºìíºõ ýçýìøèã÷èéí ýçýìøèëä áàéñàí õóãàöàà íü ýðõ
çàëãàìæëàã÷èéí õóâüä ¿ðãýëæë¿¿ëýí òîîëîãäîíî.
104.5.Ýíý õóóëèéí 104.1, 104.2-ò çààñàí õóãàöààíààñ ºìíº ºì÷ëºã÷ íü ýä õºðºí㺠îëæ àâñàí
ýòãýýäýä øààðäëàãà ãàðãàñàí òîõèîëäîëä óã õóãàöàà òàñàëäàíà.
105 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõèéã îëæ àâàõ äàâóó ýðõ
105.1.Õóóëü áîëîí ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ýä õºðºíãèéã àðàâ áóþó ò¿¿íýýñ äýýø æèëèéí
òóðø õóóëü ¸ñîîð ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéñàí ýçýìøèã÷ óã ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä îëæ
àâàõ äàâóó ýðõòýé áàéíà.
106 äóãààð ç¿éë. ªì÷ëºã÷èéí øààðäàõ ýðõ
106.1.ªì÷ëºã÷ õºðºí㺺 áóñäûí õóóëü áóñ ýçýìøëýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
106.2.ªì÷ëºã÷ ºì÷ëºëèéí ç¿éëýý ýçýìøèõòýé õîëáîîã¿é áîëîâ÷ ºì÷ëºõ ýðõ íü ÿìàð íýãýí
áàéäëààð çºð÷èãäñºí ãýæ ¿çâýë óã çºð÷ëèéã àðèëãóóëàõ, ýñõ¿ë ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä ñààä áîëæ
áàéãàà ¿éëäëèéã çîãñîîõûã ýðõ çºð÷èã÷ººñ øààðäàõ ýðõòýé.
106.3.Ýíý õóóëèéí 106.1, 106.2-ò çààñàí øààðäëàãà ãàðãàñíààñ õîéø ýðõ íü çºð÷èãäñºí õýâýýð
áàéâàë, ºì÷ëºã÷ ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàæ çºð÷èãäñºí ýðõýý õàìãààëóóëíà.
106.4.Ýíý õóóëèéí 106.2, 106.3 íü õóóëü ¸ñíû ýçýìøèã÷èä íýãýí àäèë õàìààðíà.
107 äóãààð ç¿éë. ¯íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýõ
107.1.Ìýä¿¿ëãèéí áîëîí çºâøººðëèéí ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí çºð÷èãäñºí ýðõèéã õóóëüä çààñàí
æóðìûí äàãóó ø¿¿õ ñýðãýýíý.
107.2.Íýðèéí ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí çºð÷èãäñºí ýðõèéã ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéã çîõèöóóëàõ,
õÿíàõ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà ñýðãýýíý.
108 äóãààð ç¿éë. Äóíäûí ºì÷
108.1.Õóóëüä çààñíààð, ýñõ¿ë õýëöëèéí ¿íäñýí äýýð õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø ýòãýýä õºðºíãèéã
äóíäàà õýñãýýð áóþó õàìòðàí ºì÷èëæ áîëíî.
108.2.Äóíäàà ºì÷ëºã÷ òóñ á¿ð áóñàä ºì÷ëºã÷èéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä õàðøëàõã¿éãýýð
ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ýçýìøëýýñ ºì÷ëºëèéí ç¿éëýý á¿õýëä íü øààðäàõ ýðõòýé.
108.3.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷ á¿ð íîãäîõ õýñãýý áóñäûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ áóþó ººð áàéäëààð
çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýé áºãººä èéíõ¿¿ çàõèðàí çàðöóóëàõäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷ áóñàä ºì÷ëºã÷äºä
ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
108.4.Äóíäàà õàìòðàí ºì÷ëºã÷ íü ºì÷ëºëèéí ç¿éëýý áóñàä á¿õ ýòãýýäèéí çºâøººðºëòýéãýýð
òýäãýýðèéí õýí íýãíèé ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ áóþó ººð õýëáýðýýð
çàõèðàí çàðöóóëæ áîëíî.
108.5.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéã àð÷ëàí õàìãààëàõ,
õàäãàëàõòàé õîëáîãäñîí çàðäàë, òàòâàð, õóðààìæ, áóñàä ¿¿ðãèéã äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷èä íü ººðò íîãäîõ
õýñãýýð õóâü òýíö¿¿ëýí, äóíäàà õàìòðàí ºì÷ëºã÷èä íü òýíö¿¿ õýìæýýãýýð õàðèóöàõ äóíäûí ºì÷ëºëèéí
ç¿éëèéã àøèãëàñíààñ îëñîí ¿ð øèìèéã äýýð äóðäñàí õóâü õýìæýýãýýð õóâààíà.
108.6.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷ íü äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí òîäîðõîé õýñãèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä
õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõòýé áàéíà.
108.7.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷ íü äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí ººðò íîãäîõ õýñãýý õóäàëäàõ áîëîí
¿íèéí òóõàé áóñàä ºì÷ëºã÷äºä ìýäýãäñýíýýñ õîéø 1 ñàðûí äîòîð òýäãýýð íü õàðèó ºãººã¿é áîë ººðò íîãäîõ
õýñãýý áóñàä ºì÷ëºã÷äºä ñàíàë áîëãîñíîîñ áàãàã¿é ¿íýýð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä õóäàëäàõ ýðõòýé.
108.8.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷ äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëýýñ ººðò íîãäîõ õýñãýý ñàëãàæ àâàõ, èéíõ¿¿
ñàëãàõàä óã ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí çîðèóëàëò, èæ á¿ðäýë , áóñàä ÷àíàð àëäàãäàõààð áîë íîãäîõ õýñãèéíõýý
¿íèéã ãàðãóóëàõààð øààðäàõ ýðõòýé.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ªÌ×ËªÕ ÝÐÕ ¯¯ÑÝÕ, ÄÓÓÑÃÀÂÀÐ ÁÎËÎÕ
109 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõ

22. 22
109.1.¯ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõèéã áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ, ýíý òóõàé óëñûí á¿ðòãýëä
á¿ðòã¿¿ëýõ òóõàé õ¿ñýëòèéã ýðõýý øèëæ¿¿ëæ áàéãàà áîëîí óã ýðõèéã îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýäèéí õýí íü ÷
ãàðãàõ ýðõòýé.
109.2.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýõ õýëöýë, õîëáîãäîõ áóñàä áàðèìò áè÷èãò ºì÷ëºõ ýðõ
øèëæ¿¿ëýõ áîëñîí ¿íäýñëýëèéã òîäîðõîé çààæ íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëýõ áºãººä õýðýâ òàëóóäûí àëü íýã íü
òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí óã õàðèëöààíä îðîëöîæ áàéâàë òºëººëºã÷ áîëîí ò¿¿íèé èòãýìæëýëèéã äýýðõ
áàðèìò áè÷èãò òýìäýãëýõ áóþó õàâñàðãàíà.
109.3.Ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ íü ºì÷ëºã÷ áóñ ýòãýýä áàéñàí ÷ óëñûí á¿ðòãýëä ºì÷ëºã÷ººð á¿ðòã¿¿ëñýí
áîë ºì÷ëºõ ýðõ îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýäèéí õóâüä óã ýðõèéã øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýòãýýä òóõàéí ¿ë õºäëºõ ýä
õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ áàéõ áîëîâ÷ ºì÷ëºõ ýðõ îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýä íü óã ýðõèéã øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýòãýýä
ºì÷ëºã÷ áèø áîëîõûã ìýäýæ áàéñàí áîë ýíý çààëò õàìààðàõã¿é.
110 äóãààð ç¿éë. ¯ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ
110.1.¯ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõ õýëöëèéí ¿íäñýí äýýð íýã ýòãýýäýýñ íºãººä øèëæèæ
áàéãàà áîë óã õýëöëèéã ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí ãàçàð á¿ðòã¿¿ëñíýýð ºì÷ëºõ ýðõ øèíý
ºì÷ëºã÷èä ¿¿ñýæ, ºìíºõ ºì÷ëºã÷èéí ºì÷ëºõ ýðõ äóóñãàâàð áîëíî.
111 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºäëºõ ýä õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõ
111.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ºì÷ëºõ ýðõ îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýäèéí çîõèõ
æóðìûí äàãóó òàâüñàí øààðäëàãààð ò¿¿íèé ýçýìøèëä òóõàéí ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëñíýýð õºäëºõ ýä
õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõ øèíý ºì÷ëºã÷èä ¿¿ñýæ, ºìíºõ ºì÷ëºã÷èéí ºì÷ëºõ ýðõ äóóñãàâàð áîëíî.
111.2.Äàðààõü òîõèîëäîëä ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëñýí ãýæ ¿çíý:
111.2.1.ºì÷ëºõ ýðõ îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýäèéí ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëñíýýð;
111.2.2.ºì÷ëºõ ýðõ îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýäèéí ýçýìøèëä òóõàéí ýä õºðºí㺠áàéãàà áîë ºì÷ëºõ
ýðõ øèëæ¿¿ëýõ òóõàé ãýðýý áàéãóóëñíààð;
111.2.3.ýä õºðºí㺠íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ýçýìøèëä áàéâàë ºì÷ëºã÷ øààðäàõ ýðõýý ºì÷ëºõ
ýðõèéã îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëñýí ãýðýý áàéãóóëñíààð.
112 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéí ¿íèéã òºëñíººð ºì÷ëºõ ýðõ øèëæèõ
112.1.Òàëóóä øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéí ¿íèéã á¿ðýí òºëñíººð òóõàéí ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ
ýðõ øèëæèíý ãýæ òîõèðîëöñîí áîë èéíõ¿¿ ¿íèéã á¿ðýí òºëñíººð ºì÷ëºõ ýðõ øèíý ºì÷ëºã÷èä øèëæèíý.
112.2.ªì÷ëºõ ýðõ îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýä ýä õºðºíãèéí ¿íèéã õóãàöààíä íü òºëººã¿é áàéõàä
ºì÷ëºõ ýðõýý øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýòãýýä ãýðýýíýýñýý òàòãàëçâàë ¿¿ðýã ¸ñîîð òàëóóä ºìíº íü øèëæ¿¿ëñýí á¿õ
ç¿éëýý õàðèëöàí áóöààæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé. Ýíý òîõèîëäîëä òóõàéí ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºã÷ íü åðäèéí ýëýãäýë,
õîðîãäëûã ýñ òîîöîí ººðò ó÷èðñàí áîäèò õîõèðîë, àëäàãäëàà íºõºí òºë¿¿ëýõýýð ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é
òàëààñ øààðäàõ ýðõòýé.
113 äóãààð ç¿éë. ¯íýò öààñ áóþó äàãàëäàõ áàðèìò áè÷ãèéã øèëæ¿¿ëñíýýð ºì÷ëºõ ýðõ
øèëæèõ
113.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áîë ýä õºðºíãèéí äàãàëäàõ áàðèìò áè÷èã áóþó ¿íýò öààñûã
øèëæ¿¿ëñíýýð òóõàéí ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõ øèëæñýíä òîîöíî.
113.2.Ǻâøººðëèéí ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäýõ ýðõèéí ºì÷ëºõ ýðõ óã ¿íýò öààñàíä áè÷èëò õèéñíýýð
øèëæèíý.
113.3.Ìýä¿¿ëãèéí ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéã óã ¿íýò öààñûã áóñäàä ãàðäóóëàõ çàìààð
øèëæ¿¿ëíý.
113.4.Íýðèéí ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõäýý õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéã
áàðèìòàëíà.
113.5.Íýðèéí ¿íýò öààñûã øèëæ¿¿ëýã÷ íü ò¿¿íèé õ¿÷èí òºãºëäºð áàéäëûã õàðèóöíà. Õàðèí ýðõ
øèëæ¿¿ëýõ ÿâäëûã õàðèóöàõã¿é.
113.6.¯íýò öààñûã ººð ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëñíýýð ò¿¿ãýýð ãýð÷ëýãäýæ áàéãàà ýðõ á¿õýëäýý øèëæèíý.
113.7.Ǻâøººðëèéí ¿íýò öààñûã øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýòãýýä ò¿¿íèé õ¿÷èí òºãºëäºð áàéäàë áîëîí ýðõ
øèëæ¿¿ëýõèéã õàðèóöíà.
114 ä¿ãýýð ç¿éë. ªì÷ëºõ ýðõèéã øóäàðãààð îëæ àâàõ
114.1.Ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýòãýýä íü ºì÷ëºã÷ áèø áîëîõûã ºì÷ëºõ ýðõ îëæ àâ÷ áàéãàà
ýòãýýä ìýäýýã¿é áºãººä ìýäýõ áîëîìæã¿é áàéñàí áîë ò¿¿íèéã ºì÷ëºõ ýðõèéã øóäàðãààð îëæ àâñàí ãýæ
òîîöíî. Õàðèí ýðõýý øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýòãýýä ºì÷ëºã÷ áèø áîëîõûã òóõàéí ¿åä ìýäýæ áàéñàí áóþó ìýäýõ
¸ñòîé áóþó ìýäýõ áîëîìæòîé áàéñàí áîë ºì÷ëºõ ýðõèéã øóäàðãààð îëæ àâñàí ãýæ ¿çýõã¿é.
115 äóãààð ç¿éë. Ýçýíã¿é ýä þìñûã îëæ àâàõ
115.1.ªì÷ëºã÷ã¿é, ýñõ¿ë ºì÷ëºã÷ íü ºì÷ëºõ ýðõýý äóóñãàâàð áîëãîõ çîðèëãîîð ýçýìøëýýñýý
òàòãàëçñàí ýä õºðºíãèéã ýçýíã¿é ýä þìñ ãýæ ¿çíý.
115.2. Ýçýíã¿é ýä þìñûã õóóëèàð õîðèãëîîã¿é àðãààð îëæ àâñàí, ýñõ¿ë òóõàéí ýä þìñûã îëæ
àâàõäàà ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí ýðõèéã çºð÷ººã¿é áîë ýçýíã¿é ýä þìñûã îëæ àâñàí ýòãýýä ýíý õóóëèéí 104.1,
104.2-ò çààñíû äàãóó ò¿¿íèéã ººðèéí ýçýìøèëäýý àâ÷, ºì÷ëºõ ýðõòýé.
115.3.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë àëäóóë ìàë, òýæýýâýð áîëîí áóñàä àìüòäûã îëæ àâàõ, ýçýìøèõ,
ºì÷ëºõºä ýíý ç¿éëä çààñàí æóðìûã áàðèìòàëæ áîëíî.
116 äóãààð ç¿éë. Ãýýãäýë ýä õºðºíãº
116.1.Ãýýãäýë ýä õºðºí㺠îëñîí ýòãýýä òóõàéí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ áóþó øààðäàõ ýðõ á¿õèé
ýòãýýäýä íýí äàðóé ìýäýãäýæ, õ¿ëýýëãýí ºãºõ ¿¿ðýãòýé. Õýðýâ òèéì ýòãýýä áàéõã¿é áîë îðîí íóòãèéí

23. 23
çàõèðãààíû áóþó öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàä ìýäýãäýæ, òóõàéí ýä õºðºíãèéã õàäãàëæ õàìãààëàõ, ýñõ¿ë
òýäãýýð áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
116.2.Ýíý õóóëèéí 116.1-ä çààñíû äàãóó ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä ìýäýãäñýíýýñ õîéø íýã æèëèéí
äîòîð ºì÷ëºã÷ áóþó ýðõ á¿õèé ýòãýýä íü òîãòîîãäîîã¿é áîë òóõàéí ýä õºðºíãèéã îëñîí ýòãýýä ºì÷ëºõ ýðõòýé.
Ýä õºðºíãèéã îëñîí ýòãýýä ºì÷ëºõººñ òàòãàëçâàë òóõàéí ýä õºðºíãèéã îðîí íóòãèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëíý.
116.3.Ãýýãäýë ýä õºðºíãèéã îëñîí ýòãýýä ºì÷ëºã÷ áóþó ýðõ á¿õèé ýòãýýä, ýñõ¿ë îðîí íóòãèéí
çàõèðãààíû çîõèõ áàéãóóëëàãààñ øàãíàë àâàõ, òóõàéí ýä õºðºíãèéã õàäãàëàõ, õàìãààëàõ, ýçíèéã íü îëîõòîé
õîëáîãäñîí çàðäëàà íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ ýðõòýé.
116.4.Øàãíàëûí õýìæýýã òàëóóä òîõèðîëöîæ òîãòîîõ áºãººä õýðýâ òîõèðîëöîæ ÷àäààã¿é áîë
øàãíàëûí õýìæýý íü ãýýãäýë ýä õºðºíãèéí ¿íèéí ä¿íãèéí àðâàí õóâüòàé òýíö¿¿ áàéíà.
116.5.Ãýýãäýë ýä õºðºí㺠íü àìàðõàí ìóóäàæ áîëîõ, ýñõ¿ë ò¿¿íèéã õàäãàëàõ, õàìãààëàõòàé
õîëáîãäîí ãàðàõ çàðäàë íü òóõàéí ýä õºðºíãèéí ¿íýýñ ¿ëýìæ èë¿¿ áàéâàë ò¿¿íèéã îëñîí ýòãýýä íü ýíý
õóóëèéí 116.1-ä çààñàí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí çºâøººð뺺ð íèéòèéí õóäàëäààíû öýãýýð äàìæóóëàí
õóäàëäàõ ýðõòýé áºãººä ýíý òîõèîëäîëä òóõàéí ýä õºðºíãèéã áîðëóóëñíû îðëîãûã ãýýãäýë ýä õºðºí㺠ãýæ
òîîöíî.
116.6.Îëîí íèéòèéí ãàçàð, àëáàí òàñàëãàà, íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëýýñ ãýýãäýë ýä õºðºí㺠îëñîí
ýòãýýä ò¿¿íèéã òóõàéí áàéãóóëëàãûí çàõèðãààíä õ¿ëýýëãýí ºãíº.
116.7.Ýíý õóóëèéí 116.6-ä çààñàí áàéãóóëëàãûí çàõèðãàà íü ãýýãäýë ýä õºðºíãèéí òóõàé íèéòýä
ìýäýýëýõ, á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõ, ýñõ¿ë ýíý õóóëèéí 116.1-ä çààñàí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä
øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé. Ýíý òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 116.4-ò çààñàí øàãíàëûã ãýýãäýë ýä õºðºí㺠îëñîí
ýòãýýä áîëîí îëäñîí áàéãóóëëàãà òýíö¿¿ õýìæýýãýýð, õîëáîãäîõ çàðäëûã áîäèò õýìæýýãýýð òóñ òóñ
øààðäàõ ýðõòýé.
116.8.Ýíý õóóëèéí 116.5 äàõü õýñýã íü 116.6-ä çààñàí ýä õºðºíãºä íýãýí àäèë õàìààðàõ áºãººä
õàðèí ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ íü ýíý õóóëèéí 116.2-ò çààñàí õóãàöààíä òîãòîîãäîîã¿é áîë ãýýãäýë ýä
õºðºí㺠îëäñîí áàéãóóëëàãà íü òóõàéí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ áîëíî.
117 äóãààð ç¿éë. Àëäóóë ìàë
117.1.Àëäóóë ìàë îëñîí ýòãýýä íü ýíý òóõàé îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû áóþó öàãäààãèéí
áàéãóóëëàãàä ìýäýãäýæ ìàëûí ýçíèéã òîãòîîõ õ¿ðòýë ººðèéí ýçýìøèëä áàéëãàí ìàëëàõ áóþó îðîí íóòãèéí
çàõèðãààíû áóþó öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
117.2.Àëäóóë ìàëûí òàëààð íèéòýä ìýäýýëñíýýñ õîéø íýã æèëèéí äîòîð ýçýí íü òîãòîîãäâîë
ìàëûã ¿ð òºëèéí õàìò áóöààæ ºãºõ áºãººä ýçýí òîãòîîãäîîã¿é áîë îëñîí ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä, óã ýòãýýä
òàòãàëçâàë îðîí íóòãèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëíý.
117.3.Àëäóóë ìàë îëñîí ýòãýýä ýíý õóóëèéí 116.3, 116.4-ò çààñíû äàãóó çàðäàë, øàãíàëàà
øààðäàõ ýðõòýé.
118 äóãààð ç¿éë. Äàðàãäìàë ¿íýò ç¿éë
118.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ºì÷ëºã÷èéã áóþó ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéã òîãòîîõ áîëîìæã¿é
áîëòîë óäààí õóãàöààãààð ãàçàðò áóëàãäñàí, ýñõ¿ë äàðàãäàæ îðõèãäñîí ¿íýò ç¿éë /äàðàãäìàë ¿íýò ç¿éë/
îëäñîí áîë ò¿¿íèéã îëñîí áîëîí òóõàéí ç¿éë îëäñîí ãàçàð áóþó ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ íàð õîîðîíäîî
ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë òýíö¿¿ õýìæýýãýýð õóâààæ ºì÷ëºõ ýðõòýé.
118.2.Äàðàãäìàë ¿íýò ç¿éë îëäñîí ãàçàð áóþó ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð,
äàðàãäìàë ¿íýò ç¿éëèéã îëîõ çîðèëãîîð ýðýë õàéãóóë õèéæ ò¿¿íèéã îëñîí áîë òóõàéí ¿íýò ç¿éë íü óã ¿íýò
ç¿éë îëäñîí ãàçðûí áóþó ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷èä á¿ðýí õýìæýýãýýð øèëæèíý.
118.3.Äàðàãäìàë ¿íýò ç¿éëñ äîòîð ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë áàéâàë òýäãýýðèéã òºðèéí ºì÷ëºëä
øèëæ¿¿ëíý. Ýíý òîõèîëäîëä äàðàãäìàë ¿íýò ç¿éë îëäñîí ãàçðûí áóþó ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ áîëîí ýä
þìñûã îëñîí ýòãýýäýä ò¿¿íèé ¿íèéí ä¿íãèéí 50 õóâüòàé òýíöýõ ìºíãºí øàãíàëûã òýíö¿¿ õóâààæ îëãîíî.
118.4.Õàéãóóë, ìàëòàëò õèéõ àëáàí ¿¿ðýã á¿õèé ýòãýýä óã ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ ÿâöäàà èëð¿¿ëñýí
äàðàãäìàë ¿íýò ç¿éëñ, àðõåîëîãèéí áîëîí ïàëåíòîëîãèéí îëäâîðò ýíý ç¿éëä çààñàí æóðàì õàìààðàõã¿é.
119 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠íèéëýõ, õîëèëäîõ
119.1. Ýíý õóóëèéí 85.2-ò çààñíû äàãóó ýçýìøèë ãàçðûí ãîë á¿ðäýë õýñýã áîëæ ò¿¿íòýé õîëáîãäñîí
õºäëºõ ýä õºðºí㺠íü õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òóõàéí ýçýìøèë ãàçðûí ºì÷ëºã÷èéí ºì÷
áàéíà.
119.2.Õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø ýòãýýäèéí òóñ òóñûí ºì÷ëºëèéí ç¿éë áîëîõ õºäëºõ ýä õºðºíãº
íèéëñýí, õîëèëäñîíû ¿ð ä¿íä ñàëãàõ áîëîìæã¿é ýä õºðºí㺠øèíýýð áèé áîëñîí áîë òýäãýýð ºì÷ëºã÷èä íü
øèíýýð áèé áîëñîí ýä õºðºíãèéí õàìòðàí ºì÷ëºã÷ áàéíà.
119.3.Ýíý õóóëèéí 119.2-ò çààñíû äàãóó áèé áîëñîí ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõèéí òàëààð ìàðãààí
ãàðâàë ýä õºðºí㺠íèéëýõ, õîëèëäîõîîñ ºìíº ãîë, ýñõ¿ë èõýíõ õýñãèéã ºì÷èëæ áàéñàí ýòãýýä øèíýýð áèé
áîëñîí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ áàéõ áºãººä íºãºº ýòãýýä ººðò ó÷èðñàí õîõèðëûã àðèëãóóëàõ ýðõòýé áîëîâ÷
ýä õºðºíãèéã àíõíû áàéäàëä áóöààí îðóóëàõûã øààðäàõ ýðõã¿é.
120 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéã äàõèí áîëîâñðóóëàõ
120.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áóñäûí ýä õºðºíãèéã çàñàí ñàéæðóóëàõ, äàõèí
áîëîâñðóóëàõ çàìààð øèíý õºäëºõ ýä õºðºí㺠áèé áîëãîñîí áîë óã ýòãýýä áîëîí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷
øèíýýð áèé áîëñîí ýä õºðºíãèéã äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºõ áºãººä òýäýíä íîãäîõ õýñãèéã ìàòåðèàëûí ºðòºã,
¿éëäâýðëýëèéí çàðäàëòàé õóâü òýíö¿¿ëýí òîäîðõîéëíî.
120.2.Ýíý ç¿éëä çààñàí òàëóóä ºì÷ëºõ ýðõèéí òàëààð ìàðãàâàë èë¿¿ õºðºíãº, ýñõ¿ë èë¿¿
õºäºëìºð çàðöóóëñàí òàë íü øèíýýð áèé áîëñîí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ áàéõ áºãººä íºãºº òàë íü ººðò

24. 24
ó÷èðñàí õîõèðëûã àðèëãóóëàõ ýðõòýé áîëîâ÷ ýä õºðºíãèéã àíõíû áàéäàëä áóöààí îðóóëàõûã øààðäàõ
ýðõã¿é.
121 ä¿ãýýð ç¿éë. ªì÷ëºõ ýðõ øèëæñýíýýð áóñäûí ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ
121.1.Ýíý õóóëèéí 119, 120 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó ºì÷ëºõ ýðõ øèëæñýí áîë áóñàä ýòãýýäèéí
òóõàéí ýä õºðºíãèéí õóâüä ýäëýõ àëèâàà ýðõ äóóñãàâàð áîëíî.
122 äóãààð ç¿éë. Ýäèéí áóñ õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõ îëæ àâàõ
122.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë îþóíû ºì÷èä õàìààðàõ îþóíû ¿íýò ç¿éëèéã á¿òýýñýí
ýòãýýäèéí ºì÷ëºõ ýðõ óã ç¿éëèéã á¿òýýñýí ¿åýñ ¿¿ñíý.
122.2.Ýðõ áóþó øààðäàõ ýðõ ýçýìøèã÷ íü óóë ýðõèéã ýçýìøèæ áàéñàí õýìæýýãýýðýý ººð ýòãýýäèéí
ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
122.3.ªìíºõ ýçýìøèã÷ íü òóõàéí ýðõ, øààðäàõ ýðõòýé õîëáîãäñîí á¿õ áàðèìò áè÷èã, òýäãýýð
ýðõèéã àøèãëàõàä øààðäàãäàõ àëèâàà ìýäýýëëèéã øèíý ýçýìøèã÷èä ºãºõ, øèíý ýçýìøèã÷ øààðäâàë äýýðõ
ýðõýý øèëæ¿¿ëñýí òóõàé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí áàðèìòûã øèëæ¿¿ëýõ áºãººä õîëáîãäîõ çàðäëûã øèíý
ýçýìøèã÷ õàðèóöíà.
123 äóãààð ç¿éë. Øààðäàõ ýðõýý øèëæ¿¿ëýõ
123.1.Øààðäàõ ýðõ øèëæèõ òóõàé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä ìýäýãäýõ õ¿ðòýë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ àíõíû ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýíý.
123.2.Õóóëü, ãýðýý áóþó ¿¿ðãèéí ìºí ÷àíàðò õàðøëàõã¿é áîë øààðäàõ ýðõ ýçýìøèã÷ íü ãóðàâäàã÷
ýòãýýäòýé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð øààðäàõ ýðõýý
øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
123.3.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîë õºíäºãäºõººð áîë øààðäàõ ýðõ
øèëæ¿¿ëýõèéã ãýðýýãýýð õÿçãààðëàæ áîëíî.
123.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü øààðäàõ ýðõ øèëæèõ òóõàé ìýäýãäýë õ¿ëýýí àâàõ ¿åèéí á¿õ òàòãàëçàë,
õàðèó øààðäëàãûã øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ãàðãàõ ýðõòýé.
123.5.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñíýýð òîîöîõ òóõàé øààðäëàãûã øààðäàõ ýðõ øèëæèõýýñ
ºìíº àíõíû ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ãàðãàæ áàéñàí áîë ýíýõ¿¿ øààðäëàãàà øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä
ãàðãàæ áîëíî.
123.6.Øààðäàõ ýðõèéã øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä øèëæ¿¿ëñíýýð ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áóñàä ýðõ
áîëîí ò¿¿íèéã õàíãàõ àðãà íýãýí çýðýã øèëæèíý.
123.7. Øààðäàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä óã ýðõýý øèëæ¿¿ëýõýýð õýä õýäýí ýòãýýäòýé õýëýëöýí òîõèðñîí
áîë øààðäàõ ýðõ ýçýìøèã÷òýé õàìãèéí ò¿ð¿¿íä õýëýëöýí òîõèðñîí ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ºìíº
øààðäàõ á¿ðýí ýðõòýé áàéíà. Ò¿ð¿¿ëæ òîõèðñîí ýòãýýäèéã òîãòîîõ áîëîìæã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä
ò¿ð¿¿ëæ ìýäýãäñýí ýòãýýäýä øààðäàõ ýðõ øèëæñýí ãýæ ¿çíý.
123.8.Õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí õýëáýðýýð õèéõ õýëöëèéí õóâüä øààðäàõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõäýý
óã õýëöëèéã õèéñýí õýëáýðýýð øèëæ¿¿ëíý.
123.9.Õóóëüä çààñíààð áóþó òºðèéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, ø¿¿õèéí øèéäâýðèéí ¿íäñýí äýýð
øààðäàõ ýðõýý øèëæ¿¿ëýõýä ýíý ç¿éëä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë õàìààðíà.
124 ä¿ãýýð ç¿éë. ªð øèëæèõ
124.1.Ýçýìøèã÷òýé íü òîõèðîëöñîíîîð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ºðèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýä øààðäàõ ýðõèéã
ººðòºº øèëæ¿¿ëýí àâ÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áîëîõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 123.8-ä çààñàí æóðàì
íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
124.2.Øààðäàõ ýðõ ýçýìøèã÷, ºìíºõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õîîðîíäûí õàðèëöààíààñ áèé áîëîõ
á¿õèé ë õàðèó øààðäëàãûã øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ øààðäàõ ýðõ ýçýìøèã÷èä òàâèõ ýðõòýé.
124.3.ªðèéã øèëæ¿¿ëñíýýð áàòëàí äààã÷ áîëîí áàðüöààëóóëàã÷ õàðèëöààãàà ¿ðãýëæë¿¿ëýõýýñ
òàòãàëçñàí áîë øààðäëàãûã õàíãàõàä ÷èãëýãäñýí áàðüöàà, áàòëàí äààëò, áàòàëãàà, áàíêíû áàòàëãàà
äóóñãàâàð áîëíî.
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÃÝÐ Á¯ËÈÉÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝÐÕ
125 äóãààð ç¿éë. Ãýð á¿ëèéí õºðºíãº, ò¿¿íèé çîõèöóóëàëò
125.1.Ãýð á¿ëèéí õºðºí㺠íü ãýðëýã÷äèéí, ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿äèéí õºðºí㺺ñ á¿ðäýíý.
125.2.Ãýðëýã÷äèéí õºðºíãèéí ýðõèéí çàðèì õàðèëöààã ãýðýýãýýð çîõèöóóëæ áîëíî.
126 äóãààð ç¿éë. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí õºðºíãº
126.1.Ãýðëýñíýýñ õîéø õàìòðàí àìüäàðñàí õóãàöààíä áèé áîëñîí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õóâààðüò
õºðºí㺺ñ áóñàä õºðºí㺠íü ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ºì÷ ìºí.
126.2.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ºì÷èä äàðààõü õºðºí㺠õàìààðíà:
126.2.1.ãýðëýã÷èä, ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿í áîëîí òýäãýýðèéí õàìòûí õºäºëìºð, àæ àõóéí ¿éë
àæèëëàãààíààñ îëñîí áîëîí áóñàä îðëîãî, ìºíãºí õóðèìòëàë, øèíýýð áèé áîëñîí õºðºíãº;
126.2.2.ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí õºðºíãèéí îðëîãîîð îëæ àâñàí ¿ë
õºäëºõ, õºäëºõ ýä õºðºíãº;
126.2.3.íîãäîë õóâü, ¿íýò öààñ;
126.2.4.ãýðëýã÷èä, ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿íèé õýí íýãíèé íýð äýýð áàéãààãààñ ¿ë øàëòãààëàí
ãýðëýñíýýñ õîéø áèé áîëñîí áóñàä õºðºíãº;

25. 25
126.2.5.ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í ººðèéí õóâààðüò õºðºí㺺ñ äóíäàà õàìòðàí ºì÷ëºõºä çîðèóëæ
øèëæ¿¿ëñýí õºðºíãº, ìºíãºí õóðèìòëàë.
126.3.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õóâààðüò ýä õºðºíãèéã ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿ä èõ çàñâàð õèéñýí,
øèíý÷èëñýí, ººð÷ëºí òîíîãëîñíû óëìààñ ¿íý íü ¿ëýìæ íýìýãäñýí, ýñõ¿ë àíõ ãýð á¿ë áîëîõîä íü
çîðèóëàãäñàí /îðîí ñóóö, ãýð, õàøàà, áàéøèí çýðýã/ áîë õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºí㺠áîëãîí òîãòîîæ
áîëíî.
126.4.Ãýðëýñíýýñ õîéø ãýð àõóéí àæèë ýðõýëñýí, õ¿¿õýä àñàðñàí, ºâ÷òýé áàéñàí áîëîí õ¿íäýòãýí
¿çýõ áóñàä øàëòãààíààð îðëîãî îëîîã¿é áàéñàí ýõíýð, íºõºð, ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿í õºðºí㺺 õàìòðàí
ºì÷ëºõ ýðõ ýäýëíý.
127 äóãààð ç¿éë. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õóâààðüò õºðºíãº
127.1.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé äàðààõü õºðºíãèéã õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõýýð
òîõèðîëöîîã¿é áîë õóâààðüò õºðºíãºä õàìààðíà:
127.1.1.ãýðëýõèéí ºìíº îëæ àâñàí ýä õºðºíãº, ìºíãºí õóðèìòëàë, ýä õºðºíãèéí ýðõ;
127.1.2.ºâ, áýëýãëýëèéí æóðìààð øèëæ¿¿ëýí àâñàí ìºíãºí õóðèìòëàë, ýä õºðºíãº, ýä
õºðºíãèéí ýðõ, òýäãýýðèéã õóäàëäñàí, àðèëæñàíû ¿ð ä¿íä îëæ àâñàí ýä õºðºíãº, ìºíãº;
127.1.3.àìèí õóâèéí õýðýãöýýã õàíãàõàä çîðèóëñàí ýä õºðºíãº;
127.1.4.îþóíû ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí ¿íý áóþó çîõèîã÷èéí øàãíàë;
127.1.5.õóâèéí àâúÿàñ, ÷àäâàð, îëîëò àìæèëòûã ñàéøààí øàãíàñíû îðëîãî;
127.1.6.õóâààðüò ýä õºðºí㺺𺺠îëæ àâñàí, ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõàä
øààðäàãäàõ õºðºíãº, ìºíãº.
127.2.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í õóâààðüò ýä õºðºí㺺 ººðèéí ¿çýìæýýð ýçýìøèæ, àøèãëàæ, çàõèðàí
çàðöóóëàõ ýðõòýé.
127.3.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë òýäãýýð íü õóâèéí ¿éë àæèëëàãààòàé
õîëáîãäñîí ¿¿ðãýý ººðèéí õóâààðüò ýä õºðºí㺺𺺠õàðèóöíà.
128 äóãààð ç¿éë. Õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºíãèéã ýçýìøèõ, àøèãëàõ, çàõèðàí
çàðöóóëàõ
128.1.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä íü õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºí㺺 ýçýìøèõ, àøèãëàõ, çàõèðàí
çàðöóóëàõ àäèë ýðõ ýäýëæ, õàðèëöàí òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð ýä õºðºí㺺 ýçýìøèæ, àøèãëàæ, çàõèðàí
çàðöóóëíà.
128.2.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õýí íýã íü õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ºì÷èéí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺺
çàõèðàí çàðöóóëàõäàà ãýð á¿ëèéí íàñàíä õ¿ðñýí ãèø¿¿íèé áè÷ãýýð ãàðãàæ, íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí
çºâøººðëèéã àâíà.
128.3.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ýíý õóóëèéí 128.2-ò çààñíû äàãóó çºâøººðºë àâààã¿é õèéñýí
õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
128.4.Ãýðëýñíýýñ õîéø ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õýí íýã íü ýä õºðºí㺺 äóð ìýäýí áóñäàä øèëæ¿¿ëñýí,
îëñîí àøèã, îðëîãîî ñàíààòàéãààð íóóí äàðàãäóóëñàí íü òîãòîîãäñîí áîë ýðõ íü çºð÷èãäñºí ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿í çºð÷èãäñºí ýðõýý ñýðãýýëãýõ ýðõòýé.
129 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýð á¿ëèéí äóíäàà õàìòðàí ºì÷ëºõ ýä õºðºí㺺ñ ãèø¿¿íä íîãäîõ õýñãèéã
òîäîðõîéëîõ
129.1.Ãýð á¿ëèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºí㺺ñ ãèø¿¿íä íîãäîõ õýñãèéã äàðààõü
òîõèîëäîëä òîäîðõîéëíî:
129.1.1.ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í ãýð á¿ëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íýýñ ãàðàõàä íîãäîõ õýñãèéí òàëààð
ìàðãàâàë;
129.1.2.ãýðëýã÷äýýñ òºëáºð ãàðãóóëàõàä òýäãýýðèéí õóâààðüò ýä õºðºí㺠õ¿ðýëöýõã¿é áîë;
129.1.Ç.ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿íýýñ òºëáºð ãàðãóóëáàë;
129.1.4.ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í íàñ áàðñíààð ºâ íýýãäñýí áîë.
129.2.Ãýð á¿ëèéí íýã ãèø¿¿íä íîãäîõ ýä õºðºíãèéí õýìæýý íü íàñàíä õ¿ðýýã¿é, õºäºëìºðèéí
÷àäâàðã¿é á¿õ ãèø¿¿íèéã îðîëöóóëàí íèéò ãèø¿¿äýä àäèë áàéíà.
129.Ç.Ãýðëýëò öóöàëñàí áóþó ãýðëýëòèéã õ¿÷èíã¿éä òîîöñîíîîñ ãýð á¿ëèéí íýã ãèø¿¿íä íîãäîõ ýä
õºðºíãèéí õýñãèéã òîäîðõîéëîõäîî ãýðëýã÷äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë, õ¿¿õäèéí àøèã ñîíèðõëûã
õàðãàëçàí ø¿¿õ ººðººð òîãòîîæ áîëíî.
129.4.Ýíý õóóëèéí 129.3-ò çààñíààñ áóñàä ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íä íîãäîõ ýä õºðºíãèéí õýñãèéã
òîäîðõîéëîõäîî ãýð á¿ëèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºí㺠áèé áîëãîõîä îðóóëñàí ò¿¿íèé
õºäºëìºðèéí îðîëöîî, õºðºíãèéí õýìæýýã õàðãàëçàí áàãàñãàõ, ýñõ¿ë îëãîõã¿é áàéõààð ø¿¿õ øèéäâýðëýæ
áîëíî.
129.5.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í íü öýðãèéí æèíõýíý àëáà õààõ, ñóðãóóëüä ñóðàëöàõ, óäààí õóãàöààãààð
ºâ÷ëºõ çýðýã õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíààð õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºí㺠á¿ðýëäýõýä õºäºëìºðººð
áóþó õºðºí㺺𺺠îðîëöîæ ÷àäààã¿é áîë ýíý õóóëèéí 129.4 äýõ õýñýã õàìààðàõã¿é.
129.6.Ãýð á¿ëèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºí㺺ñ ãèø¿¿íä íîãäîõ õýñãèéã òîäîðõîéëîõ
òàëààð ãàðñàí ìàðãààíûã ø¿¿õ øèéäâýðëýíý.
129.7.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìòðàí îëñîí, ýñõ¿ë ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õýí íýãíèé õ¿ëýýõ ¿¿ðãèéí
äàãóó îëñîí àøèã îðëîãûã ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä àøèãëàñàí íü íîòëîãäñîí áîë ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí
õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºí㺺ñ òºëáºð ãàðãóóëæ áîëîõ áºãººä óã ýä õºðºí㺠õ¿ðýëöýõã¿é áîë ãýð
á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õóâààðüò ýä õºðºí㺺ñ ãàðãóóëíà.

26. 26
129.8.Áóñäàä ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã íºõºí òºëºõººñ çàéëñõèéõ çîðèëãîîð, ýñõ¿ë õóóëü áóñ ¿éëäëýý
õàëõàâ÷ëàõ ¿¿äíýýñ, îëñîí àøèã îðëîãîî ãýð á¿ëèéí áóñàä ãèø¿¿äèéí õóâààðüò ýä õºðºíãºä, ýñõ¿ë õàìòðàí
ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºíãºä øèëæ¿¿ëñýí íü íîòëîãäñîí áîë òýð õýìæýýãýýð óã ýä õºðºí㺺ñ òºëáºð
ãàðãóóëæ áîëíî.
130 äóãààð ç¿éë. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºíãèéã õóâààõ
130.1.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºíãèéã ãýðëýã÷äèéí õýí íýãíèé áóþó
ãýð á¿ëèéí íàñàíä õ¿ðñýí áóñàä ãèø¿¿íèé øààðäëàãààð ãýðëýëò õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ õóãàöààíä, ãýðëýëò
öóöàëñíû äàðàà, ýñõ¿ë ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í õýí íýãíèé íü õóâààðüò ýä õºðºí㺠òºëáºð ãàðãóóëàõàä
õ¿ðýëöýõã¿é áîë íýõýìæëýã÷èéí øààðäëàãààð õóâààæ áîëíî.
130.2.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä íü õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí ýä õºðºí㺺 õàðèëöàí òîõèðîëöîõ æóðìààð
õóâààæ áîëíî.
130.3.Ìàðãààí ãàðñàí òîõèîëäîëä ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìòðàí ºì÷ëºõ äóíäûí õºðºí㺺ñ ãýð
á¿ëèéí ãèø¿¿íä íîãäîõ õýñãèéã ø¿¿õ òîãòîîõ áºãººä ýíý íºõöºëä ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õýíä íü ÿìàð
õºðºí㺠øèëæèõèéã òîäîðõîéëæ àëü íýã ãèø¿¿íä øèëæ¿¿ëñýí õºðºíãèéí ¿íý íü ò¿¿íä íîãäîõ õýñãýýñ
äàâñàí áîë ¿íèéí çºð¿¿ã áóñäàä íü îëãîæ áîëíî.
131 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í ãýð á¿ëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íýýñ ãàðàõ
131.1.Ãýð á¿ëèéí íýã áóþó õýä õýäýí ãèø¿¿í ãýð á¿ëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íýýñ ãàðâàë õàìòðàí ºì÷ëºõ
äóíäûí õºðºí㺺ñ íîãäîõ õýñãýý àâàõ áîëîâ÷ ãýð á¿ëèéí àæ àõóéã öààøèä ÿâóóëàõàä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ
õºðºíãèéã àâàõ ýðõã¿é.
131.2.Íîãäîõ õýñãèéã ýä õºðºí㺺ð ºãºõ áîëîìæã¿é áîë ¿íèéã íü òºëíº.
132 äóãààð ç¿éë. Ãýðëýã÷èä õºðºíãèéí ýðõýý ãýðýýãýýð çîõèöóóëàõ
132.1.Ãýðëýã÷èä ãýðëýã÷ òóñ á¿ðýýñ ºðõèéí òºñºâ, çàðäëûã õàðèóöàõ æóðàì, ãýðëýëòèéã öóöàëñàí
íºõöºëä íîãäîõ õºðºíãèéã òîäîðõîéëîõ, õºðºíãèéí ýðõòýé õîëáîãäñîí áóñàä íºõöºëèéã ýíý õóóëüä
íèéö¿¿ëýí áàéãóóëñàí ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð çîõèöóóëæ áîëíî.
132.2.Ãýðëýã÷èä õºðºíãèéí ýðõòýé õîëáîãäñîí ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëæ, íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëýõ
áºãººä ýíý øààðäëàãûã õàíãààã¿é ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
132.3.Ãýðëýã÷èä õºðºíãèéí ýðõòýé õîëáîãäñîí ãýðýýã ãýðëýëòýý á¿ðòã¿¿ëýõèéí ºìíº áîëîí
ãýðëýñíèé äàðàà õýäèéä ÷ áàéãóóëæ áîëíî.
132.4.Ãýðëýëòýý á¿ðòã¿¿ëýõèéí ºìíº áàéãóóëñàí ãýðýý ãýðëýëòèéã á¿ðòã¿¿ëñýí ºäðººñ ýõëýí õ¿÷èí
òºãºëäºð áîëíî.
132.5.Ãýðëýã÷èä ãýðýýíäýý õºðºíãèéí áóñ õàðèëöààã çîõèöóóëñàí, ãýðëýã÷äèéí õýí íýãíèé ýðõ,
õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã èëòýä äîðîéòóóëñàí, ýðõèéí ÷àäàìæèéã õÿçãààðëàñàí íºõöºë òóñãàõûã
õîðèãëîíî.
133 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýã ººð÷ëºõ, öóöëàõ
133.1.Ãýðëýã÷äèéí òîõèðîëöñîíîîð, ýñõ¿ë ýõíýð, íºõðèéí àëü íýãíèé øààðäñàíû äàãóó ø¿¿õèéí
øèéäâýðýýð ãýðýýã öóöàëæ áîëîõ áºãººä ãýðýýã ººð÷ëºõ, öóöëàõ òóõàé òîõèðîëöîîã àíõíû ãýðýýòýé àäèë
õýëáýðýýð õèéíý.
ĪЪÂįÃÝÝÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÕªÐØÈÉÍ ÝÐÕ
134 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºðø çàëãàà ýä õºðºíãº
134.1.Õî¸ð òàëààñàà õàðèëöàí íºëººëæ áîëîõ õèë çàëãàà ýçýìøèë ãàçàð áîëîí áóñàä ¿ë õºäëºõ
ýä õºðºíãèéã õºðø çàëãàà ýä õºðºí㺠ãýæ ¿çíý.
134.2.Õºðø çàëãàà ýä õºðºí㺠ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ íü õóóëèàð òîãòîîñîí ýðõ, ¿¿ðãýý
õýðýãæ¿¿ëýõýýñ áóñàä òîõèîëäîëä íºãºº òàëûíõàà ýðõèéã õàðèëöàí õ¿íäýòãýõ ¿¿ðýãòýé.
135 äóãààð ç¿éë. Õºðøèéí íºëººëëèéã õîðèãëîí õÿçãààðëàõ áóþó õîðèãëîí õÿçãààðëàæ ¿ë
áîëîõ
135.1.Õºðø çàëãàà ýä õºðºíãèéí íýã òàëûí ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ íü ººðèéí ýä õºðºí㺺
àøèãëàõàä ñààä áîëîõîîðã¿é íºãºº òàëûí çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé íºëººëëèéã õîðèãëîí õÿçãààðëàæ
áîëîõã¿é.
135.2.ͺ뺺ëºë íü íîöòîé áîëîâ÷ íºãºº òàë íü ººðèéí ýä õºðºí㺺 àæ àõóéí åðäèéí çîðèóëàëòààð
àøèãëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãààð èéíõ¿¿ íºëººëæ áàéâàë ýíý õóóëèéí 135.1-ä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë
¿éë÷ëýõ áºãººä õýðýâ ýíý íºëººëºë íü åðäèéí àøèãëàëòûí ¿åä áàéæ áîëîõ õýâèéí õýìæýýíýýñ õýòýðñýí
ãýæ ¿çâýë íºãºº òàë íü èéíõ¿¿ íºëººëæ áàéãàà òàëààñ ìºíãºí õýëáýðýýð íºõºí òºëáºð øààðäàõ ýðõòýé.
135.3.Õºðø çàëãàà ãàçðûã ýçýìøèã÷ íü ººðèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã íîöòîé õîõèðîîæ
áîëîõ áàðèëãà áàéãóóëàìæèéã ãàçàð äýýð áóþó äîîð áàðèõ, àøèãëàõûã õîðèãëîí íºãºº òàëûí ºì÷ëºã÷ áóþó
ýçýìøèã÷ýýñ ýðõ çºð÷ñºí ¿éëäëýý çîãñîîõûã øààðäàõ ýðõòýé.
135.4.Ýíý õóóëèéí 135.3-ò çààñàí áàðèëãà, áàéãóóëàìæ íü õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýë, æóðìûí äàãóó
õºðø çàëãàà ãàçðûí òîãòîîñîí õèë õÿçãààðààñ ãàäàãø áàðèãäñàí áîëîâ÷ íºãºº òàëûí ºì÷ëºã÷ áóþó
ýçýìøèã÷èéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä èëòýä õàðøèëæ áàéâàë ò¿¿íèéã áóóëãàõ áóþó çàéëóóëàõûã
øààðäàõ ýðõòýé.
135.5.Õºðø çàëãàà ãàçàð äýýðõ áàðèëãà áàéãóóëàìæ íóðæ íºãºº òàëûí ýçýìøèë ãàçàðò óíàõ àþóë
òóëãàðâàë óã àþóëûã çàéëóóëàõ á¿õèé ë àðãà õýìæýý àâàõûã õºðø íü óã áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí ºì÷ëºã÷
áóþó ýçýìøèã÷ýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
136 äóãààð ç¿éë. Óðñãàë óñûã àøèãëàõ

27. 27
136.1.Õýä õýäýí ýçýìøèë ãàçðààð äàìæèí óðñäàã, ãàçðûí ã¿íýýñ ãàðäàã öýâýð óñ áîëîí õàÿãäàë
óñíû ÷èãëýëèéã ººð÷ëºõ, áóñàä ýçýìøèë ãàçàðò î÷èõ óñíû õýìæýýã áàãàñãàõ, ÷àíàðûã íü ìóóòãàõ, óðñãàë
áîëîí ãàçðûí ã¿íèé öýâýð óñûã áóñäûí õýðýãöýýã õÿçãààðëàõ áàéäëààð àøèãëàõûã õîðèãëîíî.
136.2.Õóóëüä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ãîëûí áàéãàëèéí óðñãàëûí ÷èãëýëèéã ººð÷èëæ áîëîõã¿é.
137 äóãààð ç¿éë. Õºðøèéí õèë çºð÷ñºí ¿éëäëèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ
137.1.Ãàçàð ýçýìøèã÷ íü õºðøèéí çºâøººðºëã¿éãýýð õèë çºð÷èí áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðüñàí
áºãººä õºðø íü èéíõ¿¿ õèë çºð÷èõººñ ºìíº áóþó õèë çºð÷ñºí ¿éëäýë ýõýëñýí äàðóé òóõàéí ýçýìøèã÷èä óã
¿éëäëýý çîãñîîõ øààðäëàãà ãàðãààã¿é áîë çºð÷ëèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ ¿¿ðýãòýé.
137.2.Èéíõ¿¿ õºðøèéí ýðõ çºð÷ñºí òàë íü õºðøèä æèë á¿ð ìºíãºí õýëáýðýýð íºõºí òºëáºð òºëºõ
áºãººä òóõàéí æèëèéí òºëáºðèéã ºìíºõ æèëä áàãòààí óðüä÷èëàí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
138 äóãààð ç¿éë. Õºðøèéí ãàçðààð äàìæèí ºíãºðºõ çàì, øóãàì õîîëîé áàðüæ áàéãóóëàõ
138.1.Ýçýìøèë ãàçàð íü áóñäûí ãàçðààð õ¿ðýýëýãäñýí, íèéòèéí àøèãëàëòûí çàìä õ¿ðýõ ãàðöã¿é
áóþó öàõèëãààí, õèé, óñàí õàíãàìæèéí íèéòèéí øóãàì àøèãëàõ áîëîìæã¿é áîë ãàçàð ýçýìøèã÷ íü õºðøèéí
ãàçðààð äàìæèí ºíãºðºõ äýýðõ öýã¿¿äòýé õîëáîãäîõ çàì, øóãàì õîîëîéã òàâèõ, áàéðëóóëàõ ýðõòýé.
138.2.Ýíý õóóëèéí 138.1-ä çààñàí òîõèîëäîëä õºðø íü çîõèõ çºâøººðºë îëãîõ, çàì, øóãàì, õîîëîé
áàðüæ áàéãóóëæ áàéãàà òàë íü õºðøèéí øààðäñàíààð ò¿¿íòýé õýëýëöýí òîõèðîëöîæ íýã óäààãèéí íºõºí
òºëáºð òºëºõ áºãººä ò¿¿íèé õýìæýýã òàëóóä òîõèðîëöîí òîãòîîæ ÷àäàõã¿é áîë ø¿¿õ øèéäâýðëýíý.
138.3.ªìíº íü àøèãëàãäàæ áàéñàí çàì, øóãàì, õîîëîéã õºðøèéí çºâøººðºëã¿éãýý𠺺ð÷èëñºí,
ýñõ¿ë àøèãëàëòã¿é áîëãîñîí ãàçàð ýçýìøèã÷ ýíý õóóëèéí 138.1-ä çààñàí ýðõýý àëäàíà.
138.4.Ýçýìøèã÷ ººðèéí ýçýìøèë ãàçðûí íèéòèéí àøèãëàëòûí çàì, øóãàì, õîîëîéòîé õîëáîãäñîí
õýñãèéã ººð ýòãýýäèéí ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëñýí áºãººä ýçýìøèë ãàçðûí ¿ëäñýí õýñýã íü íèéòèéí àøèãëàëòûí
çàì, øóãàì, õîîëîéä õîëáîãäîõ øààðäëàãàòàé áîë øèíý ýçýìøèã÷ íü ººðèéí ãàçàð äýýã¿¿ð äàìæèí ºíãºðºõ
çàì, øóãàì õîîëîé òàâèõ, áàéðëóóëàõ çºâøººðºë îëãîõ ¿¿ðýãòýé.
139 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºðøèéí õèëèéí çààã òîãòîîõ
139.1.Ãàçàð ýçýìøèã÷ íü õºðø çàëãàà ãàçðûí õèëèéí çààã òîãòîîñîí áàéãóóëàìæèéã áàðèõ, ýñõ¿ë
ºìíº áàðèãäñàí áàéãóóëàìæèéã ñýðãýýõ, çàñâàðëàõàä îðîëöîõûã õºðø ãàçàð ýçýìøèã÷ýýñ øààðäàõ ýðõòýé
áºãººä òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë õîëáîãäîõ çàðäëûã òýíö¿¿ õýìæýýãýýð õàðèóöíà.
139.2.Õèëèéí çààãèéã íàðèéí òîãòîîõ áîëîìæã¿é áîë õºðø¿¿äèéí ýçýìøèëä áîäèòîé áàéãàà
òàëáàéí õýìæýýã õàðãàëçàí ¿çýõ áºãººä õýðýâ óã õýìæýýã òîãòîîõ áîëîìæã¿é áîë ìàðãààíòàé áàéãàà õýñãèéã
òàëóóä òýíö¿¿ õóâààæ ýçýìøèõ áóþó òîõèðîëöîæ ÷àäàõã¿é áîë ìàðãààíûã ø¿¿õ øèéäâýðëýíý.
140 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºðøèéí õèëèéí çààãèéí áàéãóóëàìæèéã äóíäàà àøèãëàõ
140.1.Õºðø çàëãàà ýçýìøèë ãàçðûí õèëèéí çààã áîëîí õî¸ð òàëààñàà íýãýí çýðýã àøèãëàãäàæ
áàéãàà õàøàà áóþó áóñàä áàéãóóëàìæèéã õºðø¿¿ä òýãø ýðõòýé àøèãëàõ áºãººä ýíý ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý
íºãºº òàëûíõàà ãàçàð àøèãëàõ ýðõýä ñààä áîëîõã¿é áàéõ ¿¿ðýãòýé.
140.2.Õàøàà, áóñàä áàéãóóëàìæèéã àøèãëàæ àð÷ëàí õàìãààëàõòàé õîëáîãäñîí çàðäëûã òàëóóä
òýíö¿¿ õýìæýýãýýð õàðèóöíà.
140.3.Õèëèéí çààãèéã òîäîðõîéëñîí áàéãóóëàìæèéã íýã õºðø íü íºãºº õºðøèéíõºº
çºâøººðºëã¿éãýýð áóóëãàõ áóþó ººð÷èëæ áîëîõã¿é.
140.4.Õºðø çàëãàà ýçýìøèë ãàçðûí àëü íýã òàëûí ºì÷ëºë áóþó ýçýìøèëä áàéãàà áàðèëãûí
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ õàíà íü õèëèéí çààãèéã òîäîðõîéëæ áàéâàë ýíý õóóëèéí 140.1-140.3-ò çààñàí
æóðàì ¿éë÷ëýõã¿é.
141 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºðøèéí ýðõýä õººí õýëýëöýõ õóãàöàà õàìààðàõã¿é áàéõ
141.1.Ýíý õóóëèéí 135.3-135.5, 138.1, 138.4, 139.1, 139.2-ò çààñàí øààðäëàãàä õººí õýëýëöýõ
õóãàöàà õàìààðàõã¿é.
ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÍÈÉÒÈÉÍ ÇÎÐÈÓËÀËÒÒÀÉ ÎÐÎÍ ÑÓÓÖ ªÌ×ËªÕ ÝÐÕ
142 äóãààð ç¿éë. Íèéòèéí çîðèóëàëòòàé îðîí ñóóö ºì÷ëºõ
142.1.Íèéòèéí çîðèóëàëòòàé îðîí ñóóöíû áàðèëãûí äîòîðõè ñóóö /ºðºº/ áîëîí äóíäûí ºì÷ëºëèéí
ç¿éëä õàìààðàõã¿é ñóóöíû áóñ çîðèóëàëòòàé òàëáàéí õýñãèéã äàíãààð ºì÷èëæ áîëíî.
142.2.Äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëèéí ç¿éëä õàìààðàõã¿é îðîí ñóóöíû áàðèëãà, áàéãóóëàìæ,
òºõººðºìæèéí õýñýã íü îðîí ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí äóíäûí ºì÷ëºëä áàéíà.
142.3.Äóíäûí ºì÷ëºëèéí ýä õºðºí㺺ñ îðîí ñóóö ºì÷ëºã÷èä íîãäîõ õýñýã íü òýäãýýðèéí òóñ òóñûí
ºì÷ëºëä áàéãàà îðîí ñóóöíû òàëáàéí õýìæýý, íèéò òàëáàéí õàðüöààãààð òîäîðõîéëîãäîíî.
142.4.Äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëä ãàãöõ¿¿ òîäîðõîé õèë õÿçãààð á¿õèé òóñãààðëàãäñàí ñóóöíû áàéð
/ñóóö, ºðºº/ áîëîí áàðèëãûí òóñãààðëàãäñàí áóñàä áàéãóóëàìæ õàìààðíà.
143 äóãààð ç¿éë. Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîî
143.1.Íèéòèéí çîðèóëàëòòàé îðîí ñóóöíû íýã áàéøèíä õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø ºðõ ñóóö ºì÷ëºã÷
áîëñîí òîõèîëäîëä äóíäûí ºì÷ëºëèéí ýä õºðºíãèéã äóíäàà ºì÷ëºõ ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, îðîí ñóóöíû
àøèãëàëòûí õýâèéí áàéäëûã õàíãàõ, ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí ýðõ, àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëàõ çîðèëãîîð ñóóö
ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîî /öààøèä “õîëáîî” ãýõ/-ã áàéãóóëíà.
143.2.Çýðýãöýí îðøèõ õýä õýäýí îðîí ñóóöíû áàðèëãàä ñóóö ºì÷ëºã÷èä íýãäýí íýã õîëáîî
áàéãóóëæ áîëíî.
143.3.Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîî õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõã¿é áàéíà.

28. 28
143.4.Îðîí ñóóöàíä îðøèí ñóóãàà ñóóö ºì÷ëºã÷ áóñàä ýòãýýä çààâàë òóõàéí õîëáîîíû ãèø¿¿í
áàéíà.
143.5.Îðîí ñóóöíû á¿ðýëäýõ¿¿íä òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí ñóóö áàéãàà áîë ºì÷ëºã÷èéí
ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ òîìèëñîí òºëººëºã÷ õîëáîîíû ãèø¿¿í áàéíà.
143.6.Ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîîíû àñóóäëûã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
144 ä¿ãýýð ç¿éë. Õîëáîîã òàòàí áóóëãàõ
144.1.Îðîí ñóóö áîëîí áóñàä ýä õºðºíãèéí äèéëýíõ õýñýã íü óñòàæ, ãýìòñýí òîõèîëäîëä ýâäðýë
õîõèðëûã äààòãàëààð áóþó áóñàä àðãààð àðèëãàõ áîëîìæã¿é áîë ñóóö ºì÷ëºã÷èä õîëáîîã òàòàí áóóëãàæ
áîëíî.
145 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóö äàíãààð ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñýõ, äóóñãàâàð áîëîõ
145.1. Îðîí ñóóöûã äàíãààð ºì÷ëºõ ýðõ õóóëü áóþó õýëöëèéí ¿íäñýí äýýð ¿¿ñíý.
145.2.Îðîí ñóóö äàíãààð ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñãýõ õýëöëèéã íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëýí óëñûí á¿ðòãýëä
á¿ðòã¿¿ëíý.
145.3.ªì÷ëºã÷ òóñ á¿ð äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëèéí ç¿éë áîëîõ ººðèéí ñóóö /ºðºº/ áîëîí áóñàä
òàëáàéã õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí ãàçàð á¿ðòã¿¿ëýõ ýðõòýé.
146 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóöíû äàíãààð ºì÷ëºõ áîëîí äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éë
146.1.Äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëèéí ç¿éëä ýíý õóóëèéí 142 äóãààð ç¿éëä çààñàí òàëáàé, ò¿¿í÷ëýí
äóíäàà áóþó äàíãààð ºì÷ëºã÷ ººð ýòãýýäèéí ýðõèéã çºð÷èõººðã¿é, ýñõ¿ë áàðèëãûí ãàäààä òºðõ áàéäëûã
àëäóóëàõã¿éãýý𠺺ð÷èëæ, òóñãààðëàæ, íýìæ ñàéæðóóëæ áîëîõ ò¿¿íèé á¿ðäýë õýñýã õàìààðíà.
146.2.Äàíãààð ºì÷ëºõ òàëáàéä áàéðëàæ áàéãàà áîëîâ÷ áàðèëãûí áàò áýõ ÷àíàð, àþóëã¿é áàéäëûã
õàíãàõàä øààðäàãäàõ òýð õýñýã, ìºí ºì÷ëºã÷äèéí äóíäûí àøèãëàëòàä áàéãàà áàéãóóëàìæ áîëîí áóñàä
òºõººðºìæ äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëèéí ç¿éë áîëîõã¿é.
146.3.Îðîí ñóóö ºì÷ëºã÷èä íü äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëèéí ç¿éëä õàìààðàõ òàëáàéí çàðèì õýñãèéã
äóíäàà ºì÷ëºõ òàëààð õýëýëöýí òîõèðîëöîæ áîëíî.
146.4.Äàíãààð ºì÷ëºõ ñóóöíû çîðèóëàëòòàé õýñãèéã äóíäûí ºì÷èéí îíîãäîõ õýñãèéã
îðîëöóóëàõã¿éãýýð áóñäàä õóäàëäàõ, áàðüöààëàõ, ººð áóñàä õýëáýðýýð áóñäûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõèéã
õîðèãëîíî. Äàíãààð ºì÷ëºõ ñóóöíû áóñ çîðèóëàëòòàé õýñýã ýíä õàìààðàõã¿é.
147 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóöíû äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí òºëáºð, çàðäëûã õóâààðèëàõ
147.1.Ñóóö ºì÷ëºã÷ íü ººðèéí ºì÷ëºëä áàéãàà ñóóö áîëîí ñóóöíû áóñ çîðèóëàëòòàé õýñãèéí
õàëààëò, õàëóóí, öýâýð, áîõèð óñ, àðèóòãàë, õîã, öàõèëãààí, õîëáîî çýðýã àøèãëàëòûí òºëáºðèéã ýðõ á¿õèé
áàéãóóëëàãàä, äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí àøèãëàëò, çàñâàð ¿éë÷èëãýýòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã ñóóö
ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîîíä òóñ òóñ òºëíº.
147.2.Îðîí ñóóöíû öàõèëãààí áîëîí ÿâãàí øàò, øàòíû õîíãèë, ñóóö õîîðîíäûí òàëáàé áîëîí òàãò,
ñóóöíû äîòîðõ äóíäûí àøèãëàëòûí òàëáàé, îðöíû õààëãà, äîâæîî, öîíõ, õîã çàéëóóëàõ õîîëîéí çàñâàð
¿éë÷èëãýýòýé õîëáîãäñîí, ò¿¿í÷ëýí ººð íèéòëýã çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí îðîëöîõ
õýìæýýã òîäîðõîéëîõäîî óã çàðäëûã òóõàéí îðîí ñóóöíû íèéò ñóóöíû òîîíä õóâààíà.
147.3.Îðîí ñóóöíû äýýâýð, äîîä õîíãèë, õàëààëò áîëîí õàëóóí, õ¿éòýí óñíû óäèðäàõ çàíãèëààíû
àíõíû õààëò õ¿ðòýë, öàõèëãààí îðîëòûí ñàìáàð õ¿ðòýë õîëáîîíû øóãàìûí äàâõðûí õîëáîëòûí õàéðöàã
õ¿ðòýë, øàëíû +0.00 òýìäýãòýýñ äýýøõè áîõèð óñíû øóãàì ñ¿ëæýý, òóõàéí îðîí ñóóöíû äýýðõ áîëîí äîîðõ
íèéòèéí çîðèóëàëòòàé óñàí ñàí, ìàøèíû çîãñîîë, òýäãýýðòýé àäèëòãàõ áàéãóóëàìæ çýðýã äóíäûí
ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí çàñâàð ¿éë÷èëãýý, äààòãàë áîëîí õîëáîãäîõ áóñàä çàéëøã¿é çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä
ñóóö ºì÷ëºã÷èéí îðîëöîõ õýìæýýã òîäîðõîéëîõäîî ñóóö ýçýìøèã÷èéí äàíãààð ºì÷ëºõ òàëáàéã, òóõàéí
îðîí ñóóöíû áàéøèíãèéí äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëä áàéãàà íèéò òàëáàéä õàðüöóóëàí ãàðãàíà.
147.4.Äàíãààð ºì÷ëºõ òàëáàéí õýìæýýã òîäîðõîéëîõäîî, ñóóö ºì÷ëºã÷èéí ñóóöíû òàëáàé äýýð
äàíãààð ºì÷ëºõ ñóóöíû áóñ çîðèóëàëòòàé òàëáàéí ãóðàâíû íýãèéã íýìíý.
147.5.Îðîí ñóóöíû àøèãëàëòûí õýâèéí, àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ, óðñãàë çàñâàð õèéëãýõýýñ áóñàä
àñóóäëààð ñàíàë ºãººã¿é ºì÷ëºã÷ óã àñóóäëûã õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýõã¿é áºãººä ýíý òîõèîëäîëä òóõàéí ýòãýýä óã àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí ç¿éëèéã
àøèãëàõààð øààðäàõ ýðõã¿é.
147.6.Îðîí ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîî íü äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí çàñâàð ¿éë÷èëãýýã ãýðýýíèé
¿íäñýí äýýð ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ áºãººä ãýðýýíèé ¿¿ðýãòýé õîëáîîòîé áóñäàä
ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã õîëáîîíû ä¿ðýì, ñóóö ºì÷ëºã÷òýé áàéãóóëñàí ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ýíý
õóóëèéí 147.2, 147.3-ò çààñàí æóðìûí äàãóó àðèëãàíà.
148 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóö ºì÷ëºã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
148.1.Îðîí ñóóö ºì÷ëºã÷ íü äàðààõü ýðõ ýäýëíý:
148.1.1.õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëèéí ç¿éëýý ººðèéí ¿çýìæýýð
ýçýìøèæ, àøèãëàæ, çàõèðàí çàðöóóëàõ;
148.1.2.äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëñèéã çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàõ;
148.1.3.äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëñèéã àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõàä ººðò îíîãäîõ õýñãýýð
ñàíàëûí ýðõòýé îðîëöîõ;
148.1.4.äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëä ó÷èð÷ áîëîõ ãýì õîðûã àðèëãàõ øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýýã
áóñàä ºì÷ëºã÷äèéí çºâøººðºëã¿éãýýð àâàõ, ãàðñàí çàéëøã¿é çàðäëàà íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ;
148.1.5.õóóëüä çààñàí áóñàä ýðõ.
148.2.Îðîí ñóóö ºì÷ëºã÷ íü äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:

29. 29
148.2.1.äàíãààð ºì÷ëºõ ºì÷ëºëèéí ç¿éëýý ýçýìøèæ, àøèãëàæ, õàäãàëæ õàìãààëàõäàà áóñàä
ºì÷ëºã÷èéí õàìòûí àæ áàéäëûí õýâ æóðìûã çºð÷èõã¿é áàéõ;
148.2.2.ñóóö, ñóóöíû áóñ çîðèóëàëòòàé õýñãèéã àøèãëàõ, ò¿¿íä çàñâà𠺺ð÷ëºëò, øèíý÷ëýë
õèéõäýý õóóëü òîãòîîìæ, íîðì, ñòàíäàðòàä çààñàí øààðäëàãûã ñàõèí áèåë¿¿ëýõ, áóñàä ºì÷ëºã÷äèéí ýä
þìñàä õîõèðîë ó÷ðóóëàõã¿é, õóóëü ¸ñíû áóñàä ýðõ, àøèã ñîíèðõëûã çºð÷èõã¿é áàéõ;
148.2.3.äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí àøèãëàëò, çàñâàð, ¿éë÷èëãýýòýé õîëáîãäñîí áîëîí áóñàä
íèéòëýã çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä òîãòîîñîí õýìæýýãýýð îðîëöîõ;
148.2.4.äàíãààð ºì÷ëºõ õýñýãò áàéãàà äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí õýâèéí áàéäëûã õàíãàõ,
çàñâàð ¿éë÷èëãýý õèéõ çîðèëãîîð íýâòðýí îðîõûã çºâøººðºõ;
148.2.5.õîëáîî, õàíãàìæèéí øóãàì ñ¿ëæýýã áàéðëóóëàõòàé õîëáîãäñîí çàéëøã¿é àðãà õýìæýýã
õ¿ëýýí çºâøººðºõ;
148.2.6.äàíãààð ºì÷ëºõ áîëîí äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéã áóñàä ýòãýýäèéí àøèãëàëòàä
øèëæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä òóõàéí ýòãýýäýýñ ýíý õóóëèéí 148.2.1-148.2.3-ò çààñàí ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ
¿¿ñýõ ¿¿ðãèéã õàìòðàí õàðèóöàõ;
148.2.7.ýíý õóóëèéí 148.2.4, 148.2.5-ä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì
õîðûã àðèëãàõ.
148.3.ªì÷ëºã÷ äàíãààð ºì÷ëºõ áîëîí äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéã àøèãëààã¿é áóþó àøèãëàõààñ
òàòãàëçñàí íü ò¿¿íèéã äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí àøèãëàëò, çàñâàð, ¿éë÷èëãýýòýé õîëáîãäñîí çàðäëààñ
á¿ðýí áóþó õýñýã÷ëýí ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
149 ä¿ãýýð ç¿éë. Îðîí ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí øààðäàõ ýðõ
149.1.Äàðààõü çºð÷èë ãàðãàñàí ñóóö ºì÷ëºã÷èéã áóñàä ºì÷ëºã÷èä íü õîëáîîíû ãèø¿¿íýýñ ãàðãàõ,
ñóóö ºì÷ëºõ ýðõýý áóñäàä øèëæ¿¿ëýõèéã øààðäàõ ýðõòýé:
149.1.1.ýíý õóóëèéí 148.2.1, 148.2.2, 148.2.6-ä çààñàí ¿¿ðãýý íîöòîé áóþó óäàà äàðàà çºð÷èæ,
ò¿¿íä õîëáîîíîîñ áè÷ãýýð ñàíóóëñààð áàéõàä ãóðâàí ñàðûí äîòîð óã çºð÷ëèéã òàñëàí çîãñîîæ, àðèëãàõ
àðãà õýìæýý àâààã¿é áîë;
149.1.2.ýíý õóóëèéí 148.2.3-ò çààñàí ¿¿ðãýý çóðãààí ñàðûí òóðø áèåë¿¿ëýýã¿é áóþó òºëáºë
çîõèõ òºëáºð íü äàíãààð ºì÷ëºõ ñóóöíû ¿íèéí õîðèí õóâèàñ õýòýðâýë;
149.1.3.õóóëüä çààñàí áóñàä ¿íäýñëýë.
149.2.Ýíý õóóëèéí 149.1-ò çààñàí øààðäëàãûã ñóóö ºì÷ëºã÷ ñàéí äóðààð áèåë¿¿ëýõã¿é áîë îðîí
ñóóö ºì÷ëºã÷äèéí õîëáîî ººðèéí òºëººëºã÷ººðºº äàìæóóëàí ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàõ ýðõòýé.
ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÝÐÕÝÝ ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÕ ÇÎÐÈËÃÎÎÐ ÁÓÑÄÛÍ ªÌ×ËªÕ ÝÐÕÈÉà ÕßÇÃÀÀÐËÀÕ
150 äóãààð ç¿éë. Áóñäûí ãàçàð äýýð áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ
150.1.Áóñäûí ºì÷èéí ãàçàð äýýð áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ îëæ àâñàí ýòãýýä óã ýðõýý
ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä ºâë¿¿ëýõ, áàðüöààëàõ, õóäàëäàõ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýéãýýð
òóõàéí ãàçðûã ººðèéí ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëýí àâíà.
150.2.Ãàçàð ºì÷ëºã÷ íü áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõàä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áóñ áîëîâ÷
òýäãýýðèéã èë¿¿ çîõèñòîé àøèãëàõ áîëîìæ îëãîæ áàéãàà ãàçðûã áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ îëæ àâ÷
áàéãàà ýòãýýäèéí øààðäëàãààð ò¿¿íèé ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
150.3.Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ íü çààâàë òîäîðõîé õóãàöààòàé áàéõ áºãººä ýíý õóãàöàà íü
99 æèëýýñ õýòðýõã¿é. Óã ýðõèéã õóãàöààíààñ ºìíº äóóñãàâàð áîëãîõ áîëçîë òàâüñàí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð
áóñ áàéíà.
150.4.Ýíý õóóëèéí 150.7-ä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõèéã íýã
òàëûí ñàíàà÷èëãààð äóóñãàâàð áîëãîõûã õîðèãëîíî.
150.5.Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõèéí ¿íäñýí äýýð áàðèãäñàí áàðèëãà, áàéãóóëàìæ íü òóõàéí
ýðõèéí ãîë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéõ áºãººä áàðèëãà áàéãóóëàìæ íóðñàí, ýâäýðñýí ÿâäàë íü óã ýðõ äóóñãàâàð
áîëîõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
150.6.Áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõèéã áóñäàä õóäàëäàõ, áàðüöààëàõ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð
çàõèðàí çàðöóóëàõàä ãàçàð ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðëèéã àâàõ øààðäëàãàòàé áîë ºì÷ëºã÷ íü ººðèéí ýðõ, õóóëü
¸ñíû àøèã ñîíèðõîë íîöòîéãîîð çºð÷èãäºõººñ áóñàä òîõèîëäîëä çºâøººðºë ºãºõººñ òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
150.7.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ îëæ àâñàí ýòãýýä óã ýðõèéã
ýçýìøñýíèé òºëáºðèéã ýíý õóóëèéí 137.2-ò çààñàí æóðìûí äàãóó ãàçàð ºì÷ëºã÷èä òºëíº. Óã òºëáºðèéã õî¸ð
æèëèéí òóðø òºëººã¿é òîõèîëäîëä ãàçàð ºì÷ëºã÷ íü ãýðýýã íýã òàëûí ñàíàà÷èëãààð öóöëàõ ýðõòýé.
150.8.Ýíý õóóëèéí 150.7-ä çààñàí òºëáºðèéí õýìæýýã àðâàí æèë òóòàì øèíý÷ëýí òîãòîîõîîð
òàëóóä òîõèðîëöîæ áîëíî.
150.9.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ çîðèóëàëòààð îëãîñîí
ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä ãàçàð ºì÷ëºã÷ íü òóõàéí áàðèëãà, áàéãóóëàìæèéí ¿íèéã óã ýðõèéã
ýçýìøèæ áàéñàí ýòãýýäýä íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
150.10.Ãàçàð ºì÷ëºã÷ íü ýíý õóóëèéí 150.9-ò çààñàí íºõºí òºëáºðèéí îðîíä òóõàéí áàðèëãà,
áàéãóóëàìæ îðøèí áàéõ åðäèéí áîëîìæèò õóãàöààãààð áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ çîðèóëàëòààð îëãîñîí
ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ ýðõèéí õóãàöààã ñóíãàæ áîëíî.
150.11.Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ çîðèóëàëòààð ãàçàð ýçýìøèæ áàéñàí ýòãýýä ýíý õóóëèéí
150.10-ò çààñíààð õóãàöààã ñóíãàõààñ òàòãàëçâàë íºõºí òºëáºð øààðäàõ ýðõýý àëäàíà.

30. 30
150.12.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ çîðèóëàëòààð ãàçàð
ýçýìøèæ áàéñàí ýòãýýä óã ýðõèéí õóãàöàà äóóñãàâàð áîëîõîä òóõàéí ãàçàð äýýð áàðüñàí áàðèëãà,
áàéãóóëàìæ áîëîí ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã ñàëãàæ àâ÷ ÿâàõ ýðõã¿é.
150.13.Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõèéã óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëíý.
150.14.Ýíý õóóëèéí 150.9-ò çààñíû äàãóó íºõºí òºëáºð øààðäàõ ýðõ íü áàðèëãà, áàéãóóëàìæ
áàðèõ ýðõòýé èæèë äàðààëëààð õàíãàãäàõ áºãººä ýíý äàðààëëûã òàëóóä õýëýëöýí òîõèðîëöîæ ººð÷ëºõ
ýðõã¿é.
150.15.Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõèéí õóãàöàà äóóñàõ ¿åä óã ýðõ íü áàðüöààíä áàéãàà áîë
áàðüöààëàã÷ íü áàðüöààãààð õàíãàãäàõ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã øààðäàõ ýðõòýé.
150.16.Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ çîðèóëàëòààð ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä ãàçàð
ºì÷ëºã÷ íü áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõòýé áàéñàí ýòãýýäèéí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé áàéãóóëñàí õºëñëºõ,
ò¿ðýýñëýõ ãýðýýíèé îðîëöîã÷ áîëíî.
150.17.Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ áàðèõ ýðõ ¿¿ñýõ, óã ýðõèéã îëæ àâàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààíä ýíý
õóóëüä çààñàí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠îëæ àâàõ æóðìûí õîëáîãäîõ õýñýã íýãýí àäèë õàìààðíà.
151 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠ºì÷ëºã÷èéí ýðõèéã õÿçãààðëàõ ýðõ /ñåðâèòóò/
151.1.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ íü ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîî𠺺ð ¿ë õºäëºõ ýä
õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷èéí ýðõèéã äàðààõü çàìààð õÿçãààðëàõ ýðõòýé /öààøèä "ñåðâèòóò" ãýõ/:
151.1.1.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí òîõèîëäîëä áóñäûí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä
õÿçãààðòàé àøèãëàõ;
151.1.2.ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý ººðèéíõ íü ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä õàðøèëñàí
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõã¿é áàéõûã áóñàä ºì÷ëºã÷äºä äààëãàõ;
151.1.3.ñåðâèòóòààð ýðõ íü õÿçãààðëàãäñàí ºì÷ëºã÷ººñ ñåðâèòóò á¿õèé òàëûí ¿ë õºäëºõ ýä
õºðºíãèéí õóâüä çàðèì ýðõ õýðýãæ¿¿ëýõèéã õÿçãààðëàõ.
151.2.Ýðõ á¿õèé ýòãýýä íü ñåðâèòóòèéã õýðýãæ¿¿ëýõäýý òóõàéí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷èéí
õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã çºð÷èõã¿é áàéõ ¿¿ðýãòýé.
151.3.Òàëóóä õýëýëöýí òîõèðîëöñîí áîë ñåðâèòóò á¿õèé òàë íü çîõèõ òºëáºð, øàãíàëûã ýðõ íü
õÿçãààðëàãäñàí òàëä òîãòîîñîí õóãàöààíä òîãòìîë òºëíº.
151.4.Áàðèëãà, áàéãóóëàìæèéí õóâüä ñåðâèòóò á¿õèé ýòãýýä íü ò¿¿íèéã á¿ðýí á¿òýí áàéëãàõ, çîõèõ
¸ñîîð àøèãëàõ ¿¿ðýãòýé áºãººä ¿¿íòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã ýðõ íü õÿçãààðëàãäñàí òàë äàíãààð áóþó
õýñýã÷ëýí õàðèóöàõààð òàëóóä òîõèðîëöîæ áîëíî.
151.5.Ñåðâèòóò á¿õèé ýòãýýäèéí ýçýìøèë ãàçàð áóþó áóñàä ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠íü õóâààãäàí õýä
õýäýí ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä øèëæñýí òîõèîëäîëä ñåðâèòóòààð ýðõ íü õÿçãààðëàãäñàí ºì÷ëºã÷èéí ýðõ
äîðäîõîîðã¿é áàéâàë òýäãýýð ºì÷ëºã÷ òóñ á¿ðä ñåðâèòóò õýâýýð õàäãàëàãäàíà. Ñåðâèòóò íü õóâààãäñàí
ãàçàð áóþó áóñàä ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëü íýã õýñýãò íü õàìààðàõ áàéñàí áîë áóñàä õýñãèéí ñåðâèòóò
äóóñãàâàð áîëíî.
151.6.Ñåðâèòóòààð ýðõ íü õÿçãààðëàãäñàí ºì÷ëºã÷èéí ýçýìøèë ãàçàð íü õóâààãäàí õýä õýäýí
ýòãýýäýä øèëæñýí òîõèîëäîëä ºìíº íü ñåðâèòóòààð õÿçãààðëàãäàæ áàéñíààñ áóñàä ãàçàð ýðõèéí
õÿçãààðëàëòààñ ÷ºëººëºãäºíº.
151.7.Ñåðâèòóò á¿õèé ýòãýýä ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä õýí íýãýí ýòãýýä ñààä ó÷ðóóëæ áàéâàë óã ñààäûã
àðèëãàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
151.8.ªì÷ëºã÷ áóñ ýòãýýä õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí ¿íäýñëýëýýð àõóéí õýðýãöýýãýý õàíãàõ
çîðèëãîîð ñåðâèòóò á¿õèé ýòãýýäèéí àäèë ñåðâèòóòèéí ýðõèéã ýäýëæ áîëîõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä óã
ýòãýýä íü ñåðâèòóòèéã áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ ýðõã¿é.
151.9.Ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýñ ñåðâèòóòàà õýðýãæ¿¿ëýõýä íîöòîé õ¿íäðýë ó÷ðóóëàõààðã¿é áàéâàë ýðõ
íü õÿçãààðëàãäñàí ºì÷ëºã÷ ñåðâèòóòèéã ººðèéí ýçýìøèë ãàçðûí ººð õýñýãò øèëæ¿¿ëýõ ýðõòýé . Ýíý ýðõèéã
õÿçãààðëàñàí àëèâàà õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
151.10.Ýíý õóóëèéí 151.9-ò çààñíààð ñåðâèòóòèéã øèëæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã ýðõ íü
õÿçãààðëàãäñàí ºì÷ëºã÷ õàðèóöíà.
152 äóãààð ç¿éë. Áóñäûí ýä õºðºíãèéã õÿçãààðòàéãààð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõ /óçóôðóêò/
152.1.¯ð øèìèéã õ¿ðòýõ, àøèã îëîõ çîðèëãîîð áóñäûí ýä õºðºíãèéã õÿçãààðòàé ýçýìøèæ, àøèãëàõ
ýðõèéã óçóôðóêò ãýíý.
152.2.Óçóôðóêò ýçýìøèã÷ íü ãàãöõ¿¿ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä á¿ðìºñºí øèëæ¿¿ëýõ çàìààð
çàõèðàí çàðöóóëàõààñ áóñäààð óã ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºã÷èéí íýãýí àäèë ýçýìøèæ, àøèãëàõ ýðõòýé áºãººä
õàðèí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä óã ýä õºðºíãèéã áàðüöààëàõ, ò¿ðýýñëýõ òîõèîëäîëä ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðëèéã
çààâàë àâíà.
152.3.Óçóôðóêò äóóñãàâàð áîëîõîä òóõàéí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ íü óçóôðóêò ýçýìøèã÷èéí
ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé îðîëöîã÷ áîëíî.
152.4.Óçóôðóêòèéã îëæ àâàõàä òóõàéí òºðëèéí õºäëºõ, ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã îëæ àâàõ òàëààð
ýíý õóóëüä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
152.5.Óçóôðóêòèéã õàðèó òºëáºðòýé áóþó òºëáºðã¿é, òîäîðõîé áóþó òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð,
ýñõ¿ë óçóôðóêò ýçýìøèã÷èéí á¿õ íàñààð òîãòîîæ áîëíî.
152.6.Óçóôðóêò íü äàðààõü ¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëíî:
152.6.1.óçóôðóêò ýçýìøèã÷ èðãýí íàñ áàðñàí, õóóëèéí ýòãýýä òàòàí áóóãäñàí;
152.6.2.óçóôðóêò ýçýìøèã÷ áîëîí ºì÷ëºã÷ íü íýã ýòãýýä áîëñîí;

31. 31
152.6.3.óçóôðóêòèéí õóãàöàà äóóññàí.
152.7.Ýíý õóóëèéí 236-240 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí ¿íäýñëýëýýð óçóôðóêò äóóñãàâàð áîëîõîä
óçóôðóêò ýçýìøèã÷ òóõàéí ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºã÷èä íü øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
152.8.Óçóôðóêò ýçýìøèã÷ íü ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð óçóôðóêòèéí ç¿éëèéã áîëîí ò¿¿íèé
àøèãëàëòûí çîðèóëàëòûã ººð÷èëæ áîëîõã¿é.
152.9.Ýçýìøèë ãàçðûí õóâüä óçóôðóêò ýçýìøèã÷ íü òóõàéí ãàçðûí àæ àõóéí çîðèóëàëòûã íîöòîé
ººð÷ëºõã¿éãýýð îëáîðëîõ áîëîí áóñàä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áàéãóóëàìæèéã áàðèõ, òîíîã òºõººðºìæèéã
ñóóðèëóóëàõ ýðõòýé.
152.10.Òàëóóä íü óçóôðóêòèéí ç¿éëèéí òóõàéí áàéäëûã òîäîðõîéëóóëàõàà𠺺ðèéí çàðäëààð
øèíæýý÷ òîìèëæ áîëíî.
152.11.Óçóôðóêòèéí ç¿éë íü ýä þìñûí öîãöîëáîð áàéâàë ò¿¿íèé æàãñààëòûã ãàðãàæ òàëóóä óã
æàãñààëòàä ãàðûí ¿ñýã çóðæ áàòàëãààæóóëàõ áºãººä àëü íýã òàëûí øààðäëàãà, çàðäëààð ýðõ á¿õèé
ýòãýýäýýð ãýð÷ë¿¿ëýõ áóþó óã àñóóäëûã ýðõýëñýí çîõèõ áàéãóóëëàãà, ìýðãýæèëòíýýð äýýðõ æàãñààëòûã
ãàðãóóëæ áîëíî.
152.12.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë óçóôðóêò ýçýìøèã÷ íü á¿ðýí ýðõèéíõýý
õóãàöààíä óçóôðóêòèéí ç¿éëèéí óðñãàë çàñâàð, àæ àõóéí õýâèéí áàéäëûã õàíãàõ áîëîí ò¿¿íèé àð÷èëãààòàé
õîëáîãäñîí çàðäàë, õîëáîãäîõ òàòâàð, òºëáºðèéã õàðèóöàí, óçóôðóêòèéí ç¿éëèéã ººðèéí ýä õºðºí㺺ð
äààòãóóëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ áîëîâ÷ óçóôðóêòèéí ç¿éëèéí àøèãëàëòûí åðäèéí ýëýãäýë õîðîãäëûã õàðèóöàõã¿é.
152.13.Äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëñîí íºõöºëä òóõàéí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ íü óçóôðóêò
ýçýìøèã÷èéí íýãýí àäèë äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã äààòãàã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé.
152.14.Óçóôðóêòèéí ç¿éë óñòñàí, ãýìòñýí, ýñõ¿ë ò¿¿íèé á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõàä óðüä÷èëàí
òºëºâ뺺ã¿é èõ õýìæýýíèé çàðäàë øààðäàãäñàí, ò¿¿í÷ëýí òóõàéí ç¿éëèéí õóâüä ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ÿìàð
íýãýí øààðäëàãà ãàðãàñàí áîë óçóôðóêò ýçýìøèã÷ íü ºì÷ëºã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé. ªì÷ëºã÷
äýýðõ íºõöºë áàéäëûã àðèëãàõòàé õîëáîãäñîí çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýý àâàõàä óçóôðóêò
ýçýìøèã÷ òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
152.15.Óçóôðóêò ýçýìøèã÷ íü ºì÷ëºã÷èä óðüä÷èëàí ìýäýãäýæ ýíý õóóëèéí 152.14-ò çààñàí
çàéëøã¿é àðãà õýìæýýã ººðèéí çàðäëààð àâñàí áîë óçóôðóêò äóóñãàâàð áîëîõîä ñàëãàæ áîëîõ çàñâàð,
çàñàí ñàéæðóóëàëòûã ñàëãàæ àâàõ áóþó ò¿¿íèé ¿íèéã òºë¿¿ëýõýýð ºì÷ëºã÷ººñ øààðäàõ ýðõòýé.
152.16.Óçóôðóêò ýçýìøèã÷ òóõàéí ýä õºðºíãèéí çàðèì ýä àíãè, õýñãèéã çàñàí ñàéæðóóëàõ
çîðèëãîîð øèíý ýä àíãè, ç¿éëýýð ñîëüñîí áîë óçóôðóêò äóóñãàâàð áîëîõîä õóó÷èí ýä àíãè, ç¿éëèéí îðîíä
îðëóóëñàí ç¿éëèéã ºì÷ëºã÷èä øèëæ¿¿ëíý.
152.17.Óçóôðóêò ýçýìøèã÷ íü àæ àõóéí õýâèéí àøèãëàëòààñ ãàäóóð áóþó åðäèéíõººñ õýòýðñýí
õýìæýýãýýð îëæ àâñàí ¿ð øèì, àøãèéíõàà ºì÷ëºã÷ áîëîõ áîëîâ÷ ¿¿íòýé õîëáîîòîéãîîð óçóôðóêòèéí ç¿éëä
ó÷èðñàí ãýìòëèéã ºì÷ëºã÷èä íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
152.18.Óçóôðóêòèéã ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð øèëæ¿¿ëæ, ò¿¿íä äàâõàð óçóôðóêò òîãòîîõûã
õîðèãëîíî.
152.19.Óçóôðóêòèéí ç¿éë íü ýðõ áàéâàë ãàãöõ¿¿ óçóôðóêò ýçýìøèã÷èéí çºâøººð뺺ð õýëöëèéí
¿íäñýí äýýð óã ýðõèéã ººð÷èëæ, õ¿÷èíã¿é áîëãîæ áîëíî.
ÀÐÂÀÍ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Áàðüöààíû ýðõ
Íýãä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Áàðüöààíû íèéòëýã çîõèöóóëàëò
153 äóãààð ç¿éë. Áàðüöàà
153.1. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ áàðüöààãààð õàíãàãäñàí ¿¿ðãèéã õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñíû äàãóó
ã¿éöýòãýýã¿é áîë áàðüöààëàã÷ áóþó ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äýýñ òýðã¿¿í ýýëæèíä
áàðüöààíû ç¿éëèéí ¿íýýñ øààðäëàãàà õàíãóóëàõ ýðõòýé.
153.2.Áàðüöààíû ýðõ ¿¿ññýíýýð òóõàéí ýòãýýä ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã øààðäàõ äàâóó ýðõ ýäýëíý.
153.3.Áàðüöàà ¿¿ñýõ ¿åä òîäîðõîéëæ áîëîõ èðýýä¿éä áèé áîëîõ, áîëçîë òàâüñàí øààðäëàãûã
õàíãàõàä áàðüöààã õýðýãëýæ áîëíî.
153.4.Áàðüöààíû ýðõ íü ¿íäñýí øààðäëàãà, ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áóñàä äàãàëäàõ ýðõ áîëîí ýíý
õóóëèéí 88 äóãààð ç¿éëä çààñàí ¿ð øèìä íýãýí àäèë õàìààðíà.
154 ä¿ãýýð ç¿éë. Áàðüöààíû ç¿éë
154.1.Õºäëºõ áîëîí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãº, áóñäûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëæ áîëîõ ýä õºðºíãèéí ýðõ
áàðüöààíû ç¿éë áàéíà.
154.2.Áàðüöààíû ç¿éë íü øààðäàõ ýðõ áàéñàí áºãººä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý õóãàöààíààñ ºìíº
ã¿éöýòãýñýí áîë ýíýõ¿¿ ã¿éöýòãýë íü áàðüöààíû ç¿éë áîëíî.

32. 32
154.3.Ýíý õóóëüä çààñàí òîõèîëäîëä áàðüöààíû íýã ç¿éëèéã õýä õýäýí ýòãýýäýä áàðüöààëæ áîëîõ
áºãººä ýíý òîõèîëäîëä øààðäëàãûã áàðüöààíû ãýðýýã áàéãóóëñàí äàðààëëààð õàíãàíà.
154.4.Òóõàéí õºðºíãèéã ýçýìøèæ áàéñàí áîëîâ÷ áàðüöààëàõ ýðõã¿é ýòãýýä íü ýçýìøèõ ýðõèéã
ãýð÷èëñýí áàðèìò áè÷ãèéã øèëæ¿¿ëýõ çàìààð òóõàéí õºðºíãèéã áàðüöààëóóëñàí òîõèîëäîëä áàðüöààëàã÷
íü áàðüöààëóóëàã÷èéí áàðüöààëàõ ýðõã¿é áîëîõûã ìýäýýã¿é, ìýäýõ áîëîìæã¿é áàéñàí áîë áàðüöààëàã÷èéã
øóäàðãà ýçýìøèã÷ ãýæ ¿çíý.
154.5.Ýíý õóóëèéí 154.4-ò çààñàí áàðüöààëàã÷ íü øóäàðãà ýçýìøèã÷èéí õóâüä áóñàä ãóðàâäàã÷
ýòãýýäýýñ äàâóó ýðõòýé áàéíà.
154.6.Áàðüöààíû ç¿éëèéã ñîëèõ çîðèëãîîð áàðüöààíû ãýðýýã òàëóóä òîõèðîëöîí ººð÷èëæ áîëíî.
155 äóãààð ç¿éë. Áàðüöààíû ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõ
155.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ áàðüöààãààð õàíãàãäàõ øààðäëàãûã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõýä
áàðüöààíû ýðõ øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä øèëæèíý.
155.2.Õºðºíãº, áóñäàä øèëæ¿¿ëæ áîëîõ ¿íýò öààñ, ò¿¿í÷ëýí ýä õºðºíãèéí ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõýä
òýäãýýðèéã îëæ àâàõ æóðàì íýãýí àäèë õýðýãëýãäýíý.
155.3.Áàðüöààíû ç¿éëèéã áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ýðõèéã õºíäºõººð áàéâàë
òóõàéí ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ çàìààð áàðüöààíû ýðõèéã ººðòºº
øèëæ¿¿ëýí àâ÷ áîëíî.
156 äóãààð ç¿éë. Áàðüöààíû ãýðýý
156.1.Áàðüöààíû ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëíà.
156.2.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí áàðüöààíû ãýðýýã íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëæ, óëñûí á¿ðòãýëä
á¿ðòã¿¿ëýõ áºãººä ãýðýýíä òàëóóäûí íýð, îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/ ãàçàð, áàðüöààãààð õàíãàãäàõ
øààðäëàãà, ò¿¿íèé õýìæýý, ¿¿ðãèéã õàíãàõ õóãàöàà, áàðüöààíû ç¿éë, ò¿¿íèé áàéãàà ãàçàð, ¿íèéã çààíà.
156.3.Ýíý õóóëèéí 156.1, 156.2-ò çààñàí øààðäëàãûã õàíãààã¿é ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
156.4.Òàëóóäûí àëü íýã íü õ¿ñâýë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí áàðüöààíû ãýðýýã íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëýõ
áóþó á¿ðòãýõ áàéãóóëëàãàä á¿ðòã¿¿ëæ áîëíî.
157 äóãààð ç¿éë. Áàðüöààíû ç¿éëèéí òàëààð òàëóóäûí ýäëýõ ýðõ, õ¿ëýýõ ¿¿ðýã
157.1.Áàðüöààëàã÷ äàðààõü ýðõ ýäýëíý:
157.1.1.áàðüöààãààð õàíãàãäàõ øààðäëàãûí õýìæýýíä áàðüöààíû ç¿éëèéí ¿ð øèìèéã îëæ àâàõ;
157.1.2.áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäñàí ¿íèéí ä¿íãýýñ ººðèéí øààðäëàãûã áóñàä ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ýýñ òýðã¿¿í ýýëæèíä õàíãóóëàõ;
157.1.3.ýíý õóóëèéí 157.2.2-ò çààñàí õóãàöààíä áàðüöààëóóëàã÷ øààðäëàãûã õàíãàõ ººð àðãà
ñîíãîõ áóþó ººð ç¿éë áàðüöààíä áàðèóëààã¿é áîë áàðüöààíû ç¿éëèéã ýíý õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó
õóäàëäàõ;
157.1.4.áàðüöààëóóëàã÷ ýíý õóóëèéí 157.6.1-ä çààñàí ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëýõã¿é áàéíà
ãýæ ¿çâýë áàðüöààíû ç¿éëèéã ººðèéí ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëýõèéã øààðäàõ;
157.1.5.áàðüöààíû ç¿éëèéã ýçýìøèëäýý øèëæ¿¿ëýí àâñàí áîë ò¿¿íèé á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã
õàíãàæ ¿¿íòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàéëøã¿é çàðäëàà áàðüöààëóóëàã÷ààñ øààðäàõ.
157.2. Áàðüöààëàã÷ äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
157.2.1.ººðèéí ýçýìøèëä àâñàí áàðüöààíû ç¿éë óñòàõ, ¿íý íü èõýýõýí áóóðàõ áîäèò íºõöºë
áèé áîëñîí áîë áàðüöààëóóëàã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýõ;
157.2.2.ýíý õóóëèéí 157.2.1-ò çààñàí òîõèîëäîëä, áàðüöààëóóëàã÷èä øààðäëàãà õàíãàõ ººð
àðãà ñîíãîõ áóþó áàðüöààíä ººð ç¿éëèéã áàðèóëàõ áîëîìæèò õóãàöàà çààæ ºãºõ;
157.2.3.ýíý õóóëèéí 157.1.3-ò çààñíû äàãóó áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäñàíààñ îëñîí ìºíãèéã
áàðüöààíû õóãàöàà äóóñòàë õàäãàëàõ.
157.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ çîðèëãîîð õýä õýäýí ç¿éëèéã áàðüöààëñàí
òîõèîëäîëä ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàðüöààëàã÷ íü øààðäëàãàà õàíãàõ áàðüöààíû ç¿éëèéã ñîíãîõ
ýðõòýé áîëîâ÷ ýíý íü òóõàéí øààðäëàãûã õàíãàõàä øààðäàãäàõ òîî, õýìæýýíýýñ õýòýð÷ áîëîõã¿é.
157.4.Áàðüöààíû ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä ñààä ó÷ðóóëñàí íºõöºë áàéäàë áèé áîëñîí òîõèîëäîëä
áàðüöààëàã÷ íü ýíý õóóëèéí 92 äóãààð ç¿éëä çààñàí ýðõèéã ýäýëíý.
157.5.Áàðüöààëóóëàã÷ äàðààõü ýðõ ýäýëíý:
157.5.1.áàðüöààíû ç¿éëèéã ýçýìøèëäýý áàéëãàõ õóãàöààíä ò¿¿íèé ¿ð øèìèéã îëæ àâàõ;
157.5.2.ýíý õóóëèéí 157.2.1-ä çààñàí íºõöºë áàéäàë áèé áîëñîí áîë áàðüöààíû ç¿éëèéã
áóöààí àâàõààð øààðäàæ áàðüöààëàã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ ººð àðãà ñàíàë áîëãîõ;
157.5.3.áàðüöààëàã÷ ýíý õóóëèéí 157.1.5-ä çààñàí ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëýõã¿é áàéíà ãýæ
¿çâýë áàðüöààíû ç¿éëèéã á¿ðýí á¿òýí áàéëãàæ ÷àäàõ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõèéã øààðäàõ;
157.5.4.áàðüöààíû ç¿éëèéã äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäñàíààñ îëñîí îðëîãîîñ ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãà, äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõòàé õîëáîãäñîí áîëîí áóñàä çàéëøã¿é çàðäëûã
õàñààä ¿ëäñýí õýñãèéã ººðòºº øèëæ¿¿ëýõèéã øààðäàõ.
157.6.Áàðüöààëóóëàã÷ äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
157.6.1.ººðèéíõºº ýçýìøèëä áàéãàà áàðüöààíû ç¿éëèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõ;
157.6.2.áàðüöààíû ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åä áàðüöààëàõ õºðºíãèéí õóâüä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí
øààðäëàãà áàéãàà áîë ò¿¿íä áàðüöààíû ýðõ ¿¿ññýí òóõàé ìýäýãäýõ.

33. 33
157.7.Áàðüöààãààð õàíãàãäàõ øààðäëàãàä áàðüöààëóóëàã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ áèø áîë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ýýñ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ãàðãàæ áîëîõ õàðèó øààðäëàãûã áàðüöààëóóëàã÷ ãàðãàõ ýðõòýé.
157.8.Áàðüöààãààð õàíãàãäàõ øààðäëàãûã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ áîëîí ãóðàâäàã÷ ýòãýýä
/áàðüöààëóóëàã÷/-èéí õºðºí㺺ð íýãýí çýðýã õàíãàõààð áîë óóë øààðäëàãûã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õºðºí㺺ð
ýõýëæ õàíãóóëàõ øààðäëàãûã áàðüöààëóóëàã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä òàâèõ ýðõòýé.
158 äóãààð ç¿éë. Áàðüöààëàã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ
158.1.Øààðäàõ ýðõ ¿¿ññýí áóþó ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ õóãàöàà ºíãºðñºí òîõèîëäîëä
áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàõ, áóñàä õýëáýðýýð áîðëóóëàõ çàìààð áàðüöààëàã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàíà.
158.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä çîõèõ òºëáºð õèéñíýýð áàðüöààëàã÷èéí øààðäëàãûã
õàíãàñàí ãýæ ¿çíý.
158.3.̺íãºí òºëáºðèéí øààðäëàãûã á¿ðýí áóþó õýñýã÷ëýí õàíãàõ õóãàöàà áîëñîí áîë
áàðüöààëàã÷ íü áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàí áîðëóóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé áºãººä çºâõºí ººðèéí
øààðäëàãûã õàíãàõ òîõèîëäîëä ýíý ýðõèéã ýäýëíý.
158.4.Áàðüöààãààð õàíãàãäàõ øààðäëàãûã õàíãàõûí òóëä õóóëü ç¿éí à÷ õîëáîãäîëòîé ÿìàð íýãýí
¿éëäýë õèéõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîë áàðüöààëàã÷ óã ¿éëäëèéã õèéõèéã áàðüöààëóóëàã÷ààñ øààðäàõ
ýðõòýé áºãººä áàðüöààëóóëàã÷ àðâàí äºðºâ õîíîãèéí äîòîð ýíý ¿éëäëèéã õèéãýýã¿é áîë áàðüöààëàã÷
áàðüöààëóóëàã÷èéí íýðèéí ºìíººñ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé ýíý ¿éëäëèéã õèéæ áîëíî.
158.5.Áàðüöààíû ç¿éë íü õýä õýäýí ýòãýýäýä áàðüöààëàãäñàí áîë õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ò¿¿íèéã
áàðüöààëñàí ýòãýýä óã ç¿éëèéã áîðëóóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé áºãººä óã ýòãýýä ýíý ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýýñ
òàòãàëçñàí áîë äàðààãèéí áàðüöààëàã÷ øààðäàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëíý.
159 ä¿ãýýð ç¿éë. Áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàõ
159.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàðüöààíû ç¿éëèéã ýíý õóóëüä çààñàí æóðìûí
äàãóó äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàíà.
159.2.Áàðüöààëóóëàã÷ øààðäñàí áîë áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàõûí ºìíº ò¿¿íèé ¿íýëãýýã
øèíæýý÷ýýð òîãòîîëãîæ áîëîõ áºãººä õîëáîãäîõ çàðäëûã áàðüöààëóóëàã÷ õàðèóöíà.
159.3.Áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàõ àæèëëàãààíä áàðüöààíû ç¿éëèéí ºì÷ëºã÷ îðîëöîæ, óã ç¿éëýý
õóäàëäàí àâàõ ñàíàë ãàðãàæ áîëíî.
159.4.Áàðüöààíû ç¿éëèéí ¿íèéã òºëººã¿é òîõèîëäîëä õóäàëäàí àâàõ ýðõýý àëäàõûã äóóäëàãà
õóäàëäààíä îðîëöîã÷äîä òàéëáàðëàñàí áàéâàë çîõèíî.
159.5.Áàðüöààíû ç¿éëèéã õóóëü ¸ñîîð, øóäàðãààð îëæ àâñàí ýòãýýäýä áàðüöààíû ç¿éë ýðõèéí
õÿçãààðëàëòã¿éãýýð øèëæèíý.
160 äóãààð ç¿éë. Áàðüöààíû ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ
160.1.Äàðààõü òîõèîëäîëä áàðüöààíû ýðõ äóóñãàâàð áîëíî:
160.1.1.áàðüöààãààð õàíãàãäàõ øààðäëàãà äóóñãàâàð áîëñîí;
160.1.2.áàðüöààëàã÷ áàðüöààíû ç¿éëýýñ òàòãàëçñàí òóõàé áàðüöààëóóëàã÷ áóþó ºì÷ëºã÷èä
ìýäýãäñýí;
160.1.3.áàðüöààëàã÷ ýçýìøèëäýý áàéñàí áàðüöààíû ç¿éëèéã áàðüöààëóóëàã÷èä áóöààí ºãñºí;
160.1.4.áàðüöààíû ç¿éëèéã ºì÷ëºõ ýðõ áàðüöààëàã÷èä øèëæñýí ;
160.1.5.áàðüöààíû ç¿éë óñòàæ ¿ã¿é áîëñîí;
160.1.6.õóóëüä çààñàí áóñàä ¿íäýñëýë.
160.2.Ýíý õóóëèéí 160.1.3-ò çààñàí òîõèîëäîëä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí õóâüä áàðüöààãààð õàíãàãäàõ
øààðäëàãà õýâýýð áàéãàà áîë áàðüöààíû ýðõ äóóñãàâàð áîëîõã¿é.
160.3.Ýíý õóóëèéí 160.1.4, 160.1.5-ä çààñíààñ áóñàä ¿íäýñëýëýýð áàðüöààíû ýðõ äóóñãàâàð
áîëñîí áîë áàðüöààëàã÷ áàðüöààíû ç¿éëèéã áàðüöààëóóëàã÷ áóþó ºì÷ëºã÷èä áóöààí ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÕªÄËªÕ ÝÄ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÁÎËÎÍ ÝÐÕÈÉÍ ÁÀÐÜÖÀÀÍÛ ÒÓÑÃÀÉ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ
161 ä¿ãýýð ç¿éë. Áàðüöààãààð õàíãàãäàõ øààðäëàãûã øèëæ¿¿ëýõ
161.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ áàðüöààãààð õàíãàãäàõ øààðäëàãûã øèëæ¿¿ëýõ çàìààð áàðüöààíû ýðõýý
áóñäàä øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
161.2.Õýðýâ øààðäëàãûã øèëæ¿¿ëýõýä áàðüöààíû ç¿éëèéã øèëæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîë áàðüöààíû
ýðõ ¿¿ñýõã¿é.
162 äóãààð ç¿éë. Ǻâøººðºë àâàõ
162.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë äàðààõü òîõèîëäîëä áàðüöààëàã÷,
áàðüöààëóóëàã÷ íü õàðèëöàí çºâøººðºë àâàõ ¿¿ðýãòýé:
162.1.1.áàðüöààëàã÷ íü áàðüöààíû ç¿éëèéã áàðüöààëàõ áîë áàðüöààëóóëàã÷ààñ;
162.1.2.áàðüöààëóóëàã÷ íü áàðüöààíû ç¿éëèéí õóâüä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé õýëöýë õèéõ áîë
áàðüöààëàã÷ààñ.
163 äóãààð ç¿éë. Õºäëºõ ýä õºðºí㺠áîëîí ýðõèéã õóäàëäàõ
163.1.Õýðýâ áàðüöààíû ç¿éëèéí áèðæèéí áóþó çàõ çýýëèéí ¿íý òîäîðõîé áàéâàë áàðüöààëàã÷ íü
óã ç¿éëèéã õóäàëäààíû òóñãàé áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí õóäàëäàõààð èòãýìæèëæ áîëíî.

34. 34
163.2.Áàðüöààëàã÷ íü áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàõ áîëñîí òóõàé áîëîí õóäàëäàõ ¿íèéí òóõàé
ºì÷ëºã÷èä óðüä÷èëàí ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé. Èéíõ¿¿ ìýäýãäñýíýýñ õîéø àðâàí äºðºâ õîíîãèéí äîòîð
áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàæ áîëîõã¿é.
164 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýðõ áàðüöààëàõ
164.1.Ýðõ áàðüöààëàõàä ýíý õóóëèéí 153-160 äóãààð ç¿éëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóä íýãýí àäèë
õàìààðíà.
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
¯Ë ÕªÄËªÕ ÝÄ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÁÀÐÜÖÀÀ /ÈÏÎÒÅÊ/
165 äóãààð ç¿éë. Èïîòåê
165.1.Áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äýýñ òýðã¿¿í ýýëæèíä ººðèéí øààðäëàãàà õàíãóóëàõààð ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ òîäîðõîé ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠áàðüöààëàõûã èïîòåê ãýíý.
165.2.¯ë õºäëºõ ýä õºðºí㺺ñ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàæ áîëîõ ¿íèéí ä¿íãèéí
äýýä õÿçãààðûã òîäîðõîéëæ óëñûí á¿ðòãýëä òýìäýãë¿¿ëñýí áàéâàë çîõèíî.
165.3.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íàð õàðèëöàí òîõèðîëöîæ èïîòåêîîð
õàíãàãäàõ øààðäëàãûã ººð øààðäëàãààð ñîëüæ áîëîõ áºãººä ººð÷ëºëòèéã óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëíý.
165.4.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãà íü õýä õýäýí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí èïîòåêîîð
õàíãàãäàõààð áàéâàë ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠òóñ á¿ðèéã òóõàéí øààðäëàãûã á¿õýëä íü õàíãàõàä àøèãëàõ
áºãººä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ øààðäëàãàà õàíãóóëàõäàà àëü íýãýí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã ñîíãîæ áîëíî.
165.5.Õýâèéí áóñ àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààãààð îëæ àâñàí, ýñõ¿ë àæ àõóéí õýâèéí ¿éë
àæèëëàãààãààð îëæ àâñàí áîëîâ÷ áóñäûí ºì÷ëºëä øèëæýýã¿é áàéãàà ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðäýë õýñýã,
¿ð øèìä èïîòåê íýãýí àäèë õàìààðíà.
165.6.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë èïîòåêèéí ç¿éë áîëîõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ¿íýýñ ¿íäñýí
¿¿ðãýýñ ãàäíà õ¿¿, àíç, õîõèðîë áîëîí ø¿¿õèéí çàðäëûã ãàðãóóëíà.
166 äóãààð ç¿éë. Èïîòåêèéí á¿ðòãýë
166.1.Èïîòåê íü óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñíýýð ¿¿ñíý.
166.2.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷, ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü èïîòåêîîð
õàíãàãäàõ øààðäëàãûí õýìæýý, ò¿¿íèé õ¿¿, øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýõ õóãàöàà çýðãèéã õàìòðàí òîäîðõîéëñîí
áàðèìò áè÷èã ¿éëäýæ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ áîëîí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ õóóëüä çààñàí æóðìûí
äàãóó èïîòåêèéã á¿ðòã¿¿ëíý.
167 äóãààð ç¿éë. Áàòàëãààò èïîòåê
167.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ èïîòåêèéí ýðõèéí á¿ðòãýëèéã íîòîëãîî áîëãîõã¿éãýýð çºâõºí ººðèéí
øààðäëàãûã íîòëîõ çàìààð èïîòåêèéí ýðõýý õàíãóóëàõààð õýëýëöýí òîõèðîëöîæ áîëîõ áºãººä óã èïîòåêèéã
óëñûí á¿ðòãýëä áàòàëãààò èïîòåê ãýæ á¿ðòãýíý.
167.2.Ìýä¿¿ëãèéí áîëîí çºâøººðëèéí ¿íýò öààñíû òºëáºðèéí ¿¿ðýãòýé õîëáîîòîé øààðäëàãûí
õóâüä áàòàëãààò èïîòåê òîãòîîæ áîëîõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä áàòàëãààò èïîòåêèéã á¿ðòã¿¿ëýõ
øààðäëàãàã¿é.
168 äóãààð ç¿éë. Èïîòåê ºì÷ëºã÷èä øèëæèõ
168.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãà äóóñãàâàð áîëñîí, ýñõ¿ë òýðýýð øààðäëàãààñàà
òàòãàëçñàí áîë èïîòåê ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷èä øèëæèíý.
168.2.Ýíý õóóëèéí 168.1-ä çààñàí òîõèîëäîëä ºì÷ëºã÷ èïîòåêèéã äóóñãàâàð áîëãîæ óëñûí
á¿ðòãýëýýñ õàñóóëàõ áóþó á¿ðòã¿¿ëñýí äàðààëëûã õýâýýð õàäãàëæ ººð ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
168.3.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ èïîòåêèéã äóóñãàâàð áîëãîõîîð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºìíº
¿¿ðýã õ¿ëýýñýí, ýñõ¿ë ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠áîëîí èïîòåê íýã ýòãýýäýä øèëæèõýýð áîë ýíý òóõàé óëñûí
á¿ðòãýëä óðüä÷èëàí òýìäýãë¿¿ëæ áîëíî.
168.4.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ íü áàðüöààëàã÷èéí ºìíº ººðèéí áèåýð ¿¿ðýã õ¿ëýýãýýã¿é
áîë ººðèéí áèåýð ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ýòãýýäòýé íýãýí àäèë ýðõ ýäëýõ áºãººä øààðäëàãûã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
ãýæ òîîöóóëàõ áóþó ò¿¿íèé õýìæýýã áóóðóóëàõ òàëààð õ¿ñýëò ãàðãàõ ýðõòýé.
169 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ
169.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ õóãàöàà áîëñîí, ýñõ¿ë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãèéã
ã¿éöýòãýõ ýðõòýé áîëñîí ¿åýñ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ
¿¿ðýãòýé.
169.2.ªì÷ëºã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàñàí áîë óëñûí á¿ðòãýëä ººð÷ëºëò îðóóëàõ
áóþó èïîòåêèéã äóóñãàâàð áîëãîõîä øààðäàãäàõ áàðèìò áè÷ãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ýýñ øààðäàí àâàõ
ýðõòýé.
169.3.ªì÷ëºã÷ íü ººðèéí áèåýð ¿¿ðýã õ¿ëýýãýýã¿é áîë áàðüöààëàã÷èéí çºâøººðñíººð òóõàéí
¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõýýð ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ýòãýýäýýñ ¿¿ðãèéã ººðòºº øèëæ¿¿ëýí àâ÷ áîëíî.
170 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ýðõèéã õàìãààëàõ
170.1.ªì÷ëºã÷ íü èïîòåêèéí ç¿éë áîëîõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ¿íýëãýýã áîäèòîé òîãòîîëãîõ
¿¿ðýãòýé.
170.2. ¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãºä àþóë ó÷ðàõ áîäèò íºõöºë áèé áîëñîí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü
ºì÷ëºã÷èä óã àþóëûã çàéëóóëàõ áîëîìæèéí õóãàöààã òîãòîîí ºã÷ áîëíî. Óã õóãàöàà äóóñàõàä ºì÷ëºã÷
àþóëûã çàéëóóëàõ àðãà õýìæýý àâààã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ òóõàéí ýä õºðºí㺺ñ ººðèéí øààðäëàãûã
íýí äàðóé õàíãóóëàõ ýðõòýé.

35. 35
170.3. ¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã äààòãóóëñàí áîë äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëîõîä äààòãàã÷ ýíý
òóõàé ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ìýäýãäñýíèé äàðàà äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã äààòãóóëàã÷èä îëãîõ ¿¿ðýãòýé.
170.4. Òóõàéí ýä õºðºíãèéã ñýðãýýí çàñâàðëàõàä äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã àøèãëàõã¿é ãýæ ¿çýõ
¿íäýñëýë áàéâàë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ äààòãàëûí òºëáºðèéã äààòãóóëàã÷èä îëãóóëàõã¿é áàéõ øààðäëàãàòàé
àðãà õýìæýý àâàõ ýðõòýé.
170.5.ªì÷ëºã÷ íü èïîòåêèéí ç¿éë áîëîõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõ
òàëààð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýæ ÷àäàõã¿é áàéãàà íü òîãòîîãäâîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿ë
õºäëºõ ýä õºðºíãèéã ººðèéí ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëýõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
171 ä¿ãýýð ç¿éë. ªì÷ëºã÷èéí õýëöýë õèéõ ýðõèéã ¿ë õÿçãààðëàõ
171.1.Èïîòåêèéí ç¿éë áîëîõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã àøèãëàõã¿é, áóñäûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõã¿é,
ººð áàéäëààð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä ýðõ îëãîõã¿é áàéõ ¿¿ðãèéã ºì÷ëºã÷èä õ¿ëýýëãýñýí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð
áóñ áàéíà.
171.2.Èïîòåêèéí ç¿éëèéã ºì÷ëºã÷èéí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé áàéãóóëñàí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ
ýñýõ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí çºâøººð뺺ñ õàìààðíà.
171.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã á¿ðýí áóþó õýñýã÷ëýí õàíãààã¿é áîë ¿ë õºäëºõ ýä
õºðºí㺠ºì÷ëºõ ýðõ ò¿¿íä øèëæèíý ãýæ òîõèðñîí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
172 äóãààð ç¿éë. Èïîòåê áîëîí øààðäëàãà øèëæèõ
172.1.Èïîòåê áîëîí ò¿¿íèé ¿íäýñëýë áîëæ áàéãàà øààðäëàãà íü ãàãöõ¿¿ ýíý õóóëèéí 87.1-ä çààñíû
äàãóó ººð ýòãýýäýä íýãýí çýðýã õàìòäàà øèëæèæ áîëíî.
172.2.Øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí èïîòåêèéí áàðèìò áè÷ãèéã øèëæ¿¿ëæ,
ò¿¿íèéã øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýæ óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýñýí íºõöºëä øààðäëàãà øèëæñýí ãýæ ¿çíý.
172.3.Øààðäëàãà øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä øèëæñýíèé äàðàà ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü õóó÷èí ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí áºãººä èéíõ¿¿ øààðäëàãà øèëæñýí òóõàé ìýäýýã¿é
áàéñàí áîë õóó÷èí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéí õýìæýýãýýð øèíý ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.
172.4.Èïîòåê áîëîí øààðäëàãà íü ºìíºõ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä áàéñàí õýìæýýãýýð øèíý ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä øèëæèíý.
172.5.Øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä èïîòåêèéã øèëæ¿¿ëñýí òóõàé óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñýí
áàðèìò ¿íýí çºâ ãýæ òîîöîãäîõ áºãººä ò¿¿íèé òàëààð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõã¿é, õàðèí
á¿ðòãýëèéã áóðóó õèéñíèéã øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ìýäýæ áàéñàí áîë ýíý æóðàì õàìààðàõã¿é.
172.6.Èïîòåêèéí ¿ð ä¿íä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîë õîõèðñîí áîë òóõàéí
ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàæ, èïîòåêèéã ººðòºº øèëæ¿¿ëýí àâàõ ýðõòýé.
172.7.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ýíý õóóëèéí 172.6-ä çààñíû äàãóó ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã
õàíãàñàí áîë õîëáîãäîõ áàðèìò áîëîí á¿ðòãýëèéã ººðèéí íýð äýýð øèëæ¿¿ëýõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
172.8.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã ýíý õóóëèéí 172.6-ä çààñíû äàãóó õàíãàñàí ýòãýýäýä
èïîòåê øèëæñýí áîë òýðýýð ºì÷ëºã÷ººñ ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ ýðõòýé.
172.9.Øààðäàõ ýðõ ýäýëæ áàéãàà ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ºìíº àäèë õýìæýýíèé
¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áîë òýäãýýðèéí øààðäëàãà õàðèëöàí õàíãàãäñàíä òîîöîæ áîëíî.
173 äóãààð ç¿éë. Èïîòåê áîëîí øààðäàõ ýðõýýñ òàòãàëçàõ
173.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ øààðäëàãà áóþó èïîòåêîîñ òàòãàëçàæ, ýíý òóõàé çîõèõ æóðìûí äàãóó
óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñýí áîë èïîòåê òóõàéí ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷èä øèëæèíý.
173.2.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ èïîòåêîîñ òàòãàëçàæ, øààðäëàãàà õýâýýð ¿ëäýýñýí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
íü èïîòåêîîñ ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëñºí õýìæýýãýýð ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
173.3.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ ìàðãàõ ýðõòýé áîëñíîîð èïîòåêèéã óäààí õóãàöààãààð
àøèãëàõ áîëîìæã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä ºì÷ëºã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ýýñ èïîòåêîîñ òàòãàëçàõûã øààðäàõ
ýðõòýé .
174 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã õóäàëäàõûã øààðäàõ
174.1.Èïîòåêèéí øààðäëàãûã õàíãàõ õóãàöààã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õýòð¿¿ëñýí òîõèîëäîëä ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã õóäàëäàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
174.2.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã õóäàëäàõàä ýíý õóóëüä çààñàí æóðìûã áàðèìòëàõ áºãººä ýíý
õóóëèéí çîõèöóóëàëòûã èë¿¿ íàðèéâ÷èëñàí çîõèöóóëàëò ãýæ ¿çíý.
175 äóãààð ç¿éë. Ø¿¿õèéí øèéäâýðèéí ¿íäñýí äýýð áàðüöààíû ç¿éëèéã àëáàäàí õóäàëäàõ
175.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ýíý õóóëèéí 174 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñíû äàãóó øààðäëàãà
ãàðãàñàí áîëîâ÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí õ¿ñýëòèéã
¿íäýñëýí èïîòåêèéí ç¿éë áîëîõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã ø¿¿õèéí øèéäâýðèéí äàãóó àëáàäàí õóäàëäàíà.
175.2. ¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí õàìòðàí ãàðãàñàí ºðãºäºë, òóõàéí
ç¿éëèéí òàëààð ýä õºðºíãèéí ýðõ á¿õèé òàëóóäûí ñàíàëûã õàðãàëçàí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã õóäàëäàõ ººð
õýëáýðèéã ø¿¿õ òîãòîîæ áîëíî.
175.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷, ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷, ºì÷ëºã÷ äóóäëàãà õóäàëäààíä îðîëöîõ ýðõòýé.
175.4.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàõ øèéäâýð ãàðñíààð ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ óã ýä õºðºíãèéí ¿ð øèìèéã ººðòºº ¿ëäýýõ ýðõýý àëäàíà.
175.5.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ èïîòåêèéí ç¿éë áîëîõ áàéøèí, ýñõ¿ë ò¿¿íèé òîäîðõîé õýñýãò ººðºº áóþó ãýð
á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìò îðøèí ñóóæ áàéãàà áîë èïîòåêèéí ç¿éëèéã àëáàäàí õóäàëäàõ òóõàé ø¿¿õèéí

36. 36
øèéäâýð ãàðñàí ¿åýñ õºëñëºã÷ áîëæ, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä îðîí ñóóö õºëñºëñíèé õºëñèéã, òóõàéí ¿åèéí
õàíøààð òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
175.6.Äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõààð ø¿¿õýýñ òîìèëîãäñîí ýòãýýä, äóóäëàãà õóäàëäààã ø¿¿õèéí
øèéäâýð ãàðñàí ºäðººñ õîéø 30 õîíîãèéí äîòîð ÿâóóëíà.
175.7.Äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõààð ø¿¿õýýñ òîìèëîãäñîí ýòãýýä äóóäëàãà õóäàëäàà ýõëýõýýñ 14
õîíîãèéí ºìíº õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð íèéòýä ìýäýýëíý.
176 äóãààð ç¿éë. Äóóäëàãà õóäàëäààã çîãñîîõ, ò¿ð õîéøëóóëàõ
176.1.Äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëñíààð ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîë íü õºíäºãäºæ áîëîõ ºì÷ëºã÷
áóþó ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã óðüä÷èëàí õàíãàñàí òîõèîëäîëä äóóäëàãà
õóäàëäàà ÿâóóëàõûã çîãñîîæ áîëíî.
176.2.Ø¿¿õ ºì÷ëºã÷èéí õ¿ñýëòèéã ¿íäýñëýí, ýä õºðºíãèéí ýðõ á¿õèé òàëóóäûí ñàíàëûã õàðãàëçàí
äàðààõü òîõèîëäîëä äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ àæèëëàãààã 6 ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð ò¿ð õîéøëóóëæ
áîëíî:
176.2.1.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí òºëáºë çîõèõ ºðèéí øèíæ ÷àíàðààñ øàëòãààëàí äóóäëàãà
õóäàëäààã ò¿ð õîéøëóóëàõ áîëîìæòîé áîë;
176.2.2.ºì÷ëºã÷èéí õóâèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà õîëáîîã õàðãàëçàí ¿çýõ
øààðäëàãàòàé áîë.
176.3.Ýíý õóóëèéí 176.2-ò çààñíààð äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõûã ò¿ð õîéøëóóëàõ íü ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä èëòýä ñºðºã ¿ð äàãàâàð áèé áîëãîíî ãýæ ø¿¿õ ¿çâýë ºì÷ëºã÷èéí ãàðãàñàí õ¿ñýëòèéã
õàíãàõã¿é áàéæ áîëíî.
177 äóãààð ç¿éë. Äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ ¿åèéí ¿íý
177.1.Äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ñàíàë áîëãîõ ¿íèéã äóóäëàãà
õóäàëäàà ÿâóóëàõààñ ºìíº ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷, ºì÷ëºã÷ õàðèëöàí òîõèðîëöîæ òîãòîîõ
áºãººä õýðýâ òîõèðîëöîõã¿é áîë äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä øèíæýý÷èéí ñàíàëûã
¿íäýñëýí òîãòîîíî. Øèíæýý÷èéã äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä òîìèëíî.
177.2.Àíõíû äóóäëàãà õóäàëäààãààð ñàíàë áîëãîñîí ¿íýä õ¿ðýõ ñàíàë ãàðààã¿é áóþó äóóäëàãà
õóäàëäààíä õýí ÷ îðîëöîîã¿é áîë õî¸ð äàõü äóóäëàãà õóäàëäààã ÿâóóëíà.
177.3.Õî¸ð äàõü äóóäëàãà õóäàëäààã ýõíèé äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëñíààñ õîéø 30 õîíîãèéí
äîòîð ÿâóóëíà. Äóóäëàãà õóäàëäààã õî¸ð äàõü óäàà ÿâóóëæ áàéãàà òóõàé õóóëüä çààñàí æóðìààð íèéòýä
ìýäýýëíý.
177.4.Õî¸ð äàõü äóóäëàãà õóäàëäààíä îðîëöîã÷îîñ ñàíàë áîëãîñîí ¿íý íü äóóäëàãà õóäàëäàà
ÿâóóëàõòàé õîëáîãäñîí çàðäàë áîëîí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõàä õ¿ðýëöýõ¿éö áàéíà.
Ýíý õýìæýýíä õ¿ðýõã¿é áîë äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëààã¿é ãýæ ¿çíý. Äóóäëàãà õóäàëäààòàé õîëáîãäñîí
çàðäëûã ºì÷ëºã÷ õàðèóöíà.
178 äóãààð ç¿éë. Äóóäëàãà õóäàëäààíû ç¿éëèéã ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñýõ
178.1.Õàìãèéí ºíäºð ¿íý àìëàñàí õóäàëäàí àâàã÷ àëáàäàí äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëæ áàéãàà
á¿ðýí ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä ¿íèéã øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé áºãººä óã ¿íýýñ äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõòàé
õîëáîãäñîí çàðäëûã ãàðãóóëíà.
178.2.Äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäñàí ç¿éëèéí ¿íèéã á¿ðýí òºëñºí ¿åýñ õóäàëäàí àâàã÷ òóõàéí
ç¿éëèéí ºì÷ëºã÷ áîëíî.
178.3.ªì÷ëºõ ýðõ øèëæñýíýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí àëáàäàí ã¿éöýòã¿¿ëæ áàéãàà èïîòåêîîñ
õîéø á¿ðòã¿¿ëñýí áóñàä èïîòåê áîëîí òóõàéí õºðºíãèéí õóâüä õÿçãààðëàñàí ýä õºðºíãèéí á¿õ ýðõ
äóóñãàâàð áîëíî.
178.4.Õàðèí òóõàéí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí õóâüä ýäëýõ áóñàä õÿçãààðëàãäìàë ýðõ õýâýýð
õàäãàëàãäàíà.
178.5.Äóóäëàãà õóäàëäààãààð ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã õóäàëäàí àâñàí øèíý ºì÷ëºã÷ íü ºì÷ëºõ
ýðõ øèëæèõ ¿åä õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áàéñàí õºëñëºõ, ò¿ðýýñëýõ ãýðýýíèé òàë áîëíî.
179 ä¿ãýýð ç¿éë. Äóóäëàãà õóäàëäààíààñ îðñîí îðëîãûã õóâààðèëàõ
179.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü óëñûí á¿ðòãýëä èïîòåêèéí ýðõ á¿õèé öîðûí ãàíö ýòãýýäýýð
á¿ðòãýãäñýí, ýñõ¿ë äóóäëàãà õóäàëäààíààñ îðñîí îðëîãîîñ ò¿¿íèéã çîõèîí áàéãóóëñàíòàé õîëáîãäñîí
çàðäëûã òºëººä ¿ëäñýí õýñýã íü á¿õ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äèéí øààðäëàãûã õàíãàõàä õ¿ðýëöýõ¿éö áàéâàë óã
õóäàëäààã çîõèîí áàéãóóëñàí ýðõ á¿õèé ýòãýýä çàðäëûã òîîöñîíû äàðàà ¿ëäñýí îðëîãûã ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íàðò çîõèõ äàðààëàë, æóðìûí äàãóó õóâààðèëæ, ¿ëäýãäëèéã ýä õºðºí㺠íü äóóäëàãà
õóäàëäààíä îðñîí ºì÷ëºã÷èä øèëæ¿¿ëíý.
179.2.Õýðýâ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã õóäàëäñàí ¿íý íü èïîòåêèéí ýðõ á¿õèé á¿õ ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äèéí øààðäëàãûã õàíãàõàä õ¿ðýëöýõã¿é áàéâàë äóóäëàãûí õóäàëäààã çîõèîí áàéãóóëñàí ýðõ
á¿õèé ýòãýýä äóóäëàãà õóäàëäàà çîõèîí áàéãóóëàõòàé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûã õàñàæ, ¿ëäñýí ìºíãèéã
òóñãàé äàíñàíä õèéæ, óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñýí äàðààëëûí äàãóó ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äýä õóâààðèëíà.
180 äóãààð ç¿éë. Äóóäëàãà õóäàëäàà çîõèîí áàéãóóëàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí ¿éë
àæèëëàãààíààñ ¿¿ñýõ õàðèóöëàãà
180.1.Äóóäëàãà õóäàëäàà çîõèîí áàéãóóëàõààð òîìèëîãäñîí á¿ðýí ýðõ á¿õèé ýòãýýä óã ¿¿ðãýý
çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëæ ÷àäààã¿éãýýñ áóñäàä ãýì õîð ó÷ðóóëñàí áîë õîõèðëûã ýíý õóóëèéí 497 äóãààð ç¿éëä
çààñíû äàãóó õàðèóöíà.

37. 37
181 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã áóñäûí óäèðäëàãàä øèëæ¿¿ëýõ
181.1.Èïîòåêèéí øààðäàõ ýðõ á¿õèé ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºðãºäëèéã ¿íäýñëýí ø¿¿õ ¿ë õºäëºõ ýä
õºðºíãèéã äóóäëàãà õóäàëäààãààð àëáàäàí õóäàëäàõûí îðîíä áóñäûí óäèðäëàãàä àëáàäàí øèëæ¿¿ëýõýýð
øèéäâýðëýæ áîëîõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä ø¿¿õ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ ýðõ á¿õèé
ýòãýýäèéã òîìèëîõ áóþó ýíý ¿¿ðãèéã ºì÷ëºã÷èä øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
181.2.Ø¿¿õ ýíý õóóëèéí 181.1-ä çààñàí øèéäâýðèéã ãàðãàõûí ºìíº èéíõ¿¿ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã
áóñäûí óäèðäëàãàä àëáàäàí øèëæ¿¿ëñíýýð ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîë íü õîõèð÷ áîëîõ, óëñûí
á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñýí á¿õ ýòãýýäèéí ñàíàëûã ñîíñîõ ¿¿ðýãòýé.
181.3.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã áóñäûí óäèðäëàãàä àëáàäàí øèëæ¿¿ëñíýýð òóõàéí ýä õºðºí㺺ñ
îëîõ îðëîãî íü ò¿¿íèéã óäèðäñàíòàé õîëáîãäñîí çàðäëààñ ãàãöõ¿¿ èõ áàéõ íºõöºëä ø¿¿õ ýíý õóóëèéí
181.1-ä çààñàí øèéäâýðèéã ãàðãàíà.
181.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ººðºº áóþó ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õàìò áóñäûí óäèðäëàãàä àëáàäàí
øèëæ¿¿ëñýí áàðèëãà áóþó ò¿¿íèé õýñýãò îðøèí ñóóäàã áîë îðîí ñóóö àøèãëàñíû õºëñèéã òóõàéí ¿åèéí
õàíøààð òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
181.5.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàäàí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä íü òóõàéí ýä
õºðºíãèéí ¿ð øèìèéã àâ÷, ººðèéí áîëîâñðóóëæ ø¿¿õýýð áàòëóóëñàí ñàíàëûí äàãóó òóõàéí ýä õºðºíãèéã
ýðõëýí õºòºëñíèé áîëîí õîëáîãäîõ áóñàä á¿õ çàðäëûã ñóóòãàí, ¿ëäýãäëèéã îíû ýöýñò õóâààðèëíà.
181.6.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàñàí áîë ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàäàí
óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà ýðõ á¿õèé ýòãýýä òóõàéí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºã÷èä íü øèëæ¿¿ëíý.
181.7.Àëáàäàí óäèðäñàíààð ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ áîëîìæã¿é áîëîõ íü èëò
áîëñîí áîë àëáàäàí óäèðäëàãûã äóóñãàâàð áîëãîæ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã äóóäëàãà õóäàëäààãààð
õóäàëäàíà.
ĪЪÂįÃÝÝÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÓËÑÛÍ Á¯ÐÒÃÝË
182 äóãààð ç¿éë. Óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ ýðõ
182.1.Óëñûí á¿ðòãýëä ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºõ ýðõ áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîîòîé ýä õºðºíãèéí
áóñàä ýðõèéã á¿ðòã¿¿ëíý.
182.2.Õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí òîõèîëäîëä õºäëºõ ýä õºðºí㺠áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîîòîé ýðõèéã
óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëíý.
182.3.Ýíý ç¿éëä çààñàí ýðõèéã á¿ðòãýõ æóðìûã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
183 äóãààð ç¿éë. Óëñûí á¿ðòãýëä áè÷èãäñýí òýìäýãëýë ¿íýí çºâ áàéõ
183.1.Ýðõ øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýòãýýäèéí íýð äýýð óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñýí ýðõèéã õýëöëèéí
¿íäñýí äýýð îëæ àâ÷ áàéãàà ýòãýýä óëñûí á¿ðòãýëä áè÷èãäñýí òýìäýãëýëèéã áóðóó òàøàà áîëîõûã ìýäýæ
áàéñàí, ýñõ¿ë óã á¿ðòãýëèéã áóðóó òàøàà ãýæ ýñýðã¿¿öñýíýýñ áóñàä òîõèîëäîëä ¿íýí çºâ ãýæ òîîöíî.
183.2.Õýðýâ á¿ðòãýëèéã á¿ðòã¿¿ëýõ ýðõã¿é ýòãýýäèéí íýðýýð õèéëãýñýí áîë ýíýõ¿¿ á¿ðòãýëèéí ¿ð
ä¿íä ýðõ áîëîí ýðõ ç¿éí áàéäëûí õóâüä õîõèð÷ áàéãàà ýòãýýä á¿ðòãýëä íýð íü áàéãàà ýòãýýäýýñ á¿ðòãýëèéí
òýìäýãëýëä ººð÷ëºëò îðóóëàõûã øààðäàæ áîëíî.
183.3.Óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýëòýé ýðõèéí æèíõýíý ýçýìøèã÷èéã ¿íýí çºâ òîãòîîõûí òóëä óëñûí
á¿ðòãýëä áè÷èãäñýí òýìäýãëýë áóðóó, òàøàà áîëîõ òóõàé ºðãºäëèéã ýðõ íü çºð÷èãäºæ áàéãàà ýòãýýä
á¿ðòãýëèéí áàéãóóëëàãàä ãàðãàõ ýðõòýé.
184 ä¿ãýýð ç¿éë. Óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýëòýé ýðõèéí äàðààëàë
184.1.Óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýëòýé ýðõèéí äàðààëàë íü á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõýýð ºðãºäºë ãàðãàñàí
äàðààëëààð òîäîðõîéëîãäîíî.
184.2.Äàðààëëàà ñîëèëöîæ áàéãàà òàëóóäûí çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð äàðààëëûã õîæèì ººð÷èëæ
áîëîõ áºãººä óëñûí á¿ðòãýëä óã ººð÷ëºëòèéã á¿ðòã¿¿ëíý.
184.3.ßìàð íýãýí ýðõèéã á¿ðòã¿¿ëýõèéí òóëä ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ íü àëü íýãýí ýðõèéã
íºãºº ýðõèéí ºìíº á¿ðòã¿¿ëýõ áîëçîë òàâüæ áîëîõ áºãººä ýíýõ¿¿ áîëçëûã óëñûí á¿ðòãýëä òýìäýãë¿¿ëíý.
185 äóãààð ç¿éë. Óëñûí á¿ðòãýëä óðüä÷èëñàí òýìäýãëýë õèéõ
185.1.¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ýðõèéã á¿ðòã¿¿ëýõ òóõàé øààðäëàãûã õàíãàõûí òóëä óëñûí á¿ðòãýëä
óðüä÷èëñàí òýìäýãëýë õèéæ áîëíî.
185.2.Ýíý õóóëèéí 185.1-ä çààñàí òýìäýãëýëèéã èðýýä¿éä áèé áîëîõ áóþó áîëçîë òàâüñàí
øààðäëàãûã õàíãàõûí òóëä õèéæ áîëíî.
185.3.Óðüä÷èëñàí òýìäýãëýë õèéãäñýíèé äàðàà õèéõ á¿ðòãýë íü óðüä÷èëñàí òýìäýãëýëýýð ýðõýý
õàìãààëóóëñàí ýòãýýäèéí øààðäàõ ýðõèéã äóóñãàâàð áîëãîõ áóþó õîõèðîîõã¿é áîë ò¿¿íä ÿìàð íýãýí íºëºº
¿ç¿¿ëýõã¿é.
185.4.Óðüä÷èëñàí òýìäýãëýëèéã ýðõ ýçýìøèã÷èéã òîãòîîõ çîðèëãîîð, ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí
ýçýìøèã÷èéí çºâøººð뺺ð õèéíý.
185.5.Óðüä÷èëñàí òýìäýãëýë õèéëãýñíýýð óäààí õóãàöààíû òóðø ýä õºðºí㺺 àøèãëàõ áîëîìæèéã
àëäàõààð áàéâàë ýä õºðºíãèéí ýçýìøèã÷ íü òýìäýãëýë õèéëãýñýí ýòãýýäýýñ óðüä÷èëñàí òýìäýãëýëèéã
õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
185.6.Óðüä÷èëñàí òýìäýãëýë õèéëãýñýí ýòãýýäèéí õóâüä ÿìàð íýãýí ýðõ îëæ àâñàí íü õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ áàéâàë òóõàéí ýòãýýä óðüä÷èëñàí òýìäýãëýëýýð õàíãàãäàõ øààðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä
øààðäëàãàòàé á¿ðòãýë õèéëãýõ çºâøººðºë îëãîõûã ýä õºðºí㺠ýçýìøèã÷ýýñ øààðäàõ ýðõòýé.

38. 38
II ÕÝÑÝÃ
¯¯ÐÝÃ
I ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÍÈÉÒËÝà ¯ÍÄÝÑËÝË
ÀÐÂÀÍ ÄªÐªÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Åðºíõèé ¿íäýñëýë
186 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðãèéí õàðèëöàà
186.1.Õóóëü áóþó ãýðýýãýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ÿìàð íýãýí ¿éëäýë õèéõ, ýñõ¿ë òîäîðõîé ¿éëäýë
õèéõýýñ òàòãàëçàõ ¿¿ðãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýõ áºãººä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ò¿¿íýýñ óã
¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
186.2.¯¿ðãèéí àãóóëãà, øèíæ ÷àíàðûã õàðãàëçàí òàëóóäûí àëèíä ÷ íºãºº òàëûí ýðõ, ýä õºðºíãèéí
õóâüä îíöãîé ¿¿ðýã íîãäóóëæ áîëíî.
187 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ¿¿ñýõ ¿íäýñëýë
187.1.¯¿ðýã íü ýíý õóóëèéí 8 äóãààð ç¿éëä çààñàí ¿íäýñëýëýýð ¿¿ñíý.
187.2.Ãýðýý áàéãóóëàõ áýëòãýë ¿å øàòàíä ýíý õóóëèéí 186 äóãààð ç¿éëä çààñàí ¿¿ðýã ¿¿ñ÷ áîëíî.
187.3.Õýëýëöýýíèé ÿâöàä àëü íýã òàëûí õàéõðàìæã¿é ¿éëäëýýñ áîëæ ãýðýýã áàéãóóëààã¿é áîë
õýëýëöýý õèéõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûã õàéõðàìæã¿é õàíäñàí òàë íºãºº òàëä íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã ¿¿ñ÷
áîëíî.
188 äóãààð ç¿éë. Ìýäýýëýë ºãºõ ¿¿ðýã
188.1.¯¿ðýã íü ÿìàð íýãýí ìýäýýëýë îëæ àâàõ ýðõèéã àëü íýã òàëä áèé áîëãîæ áîëíî.
188.2.¯¿ðãèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëîõîä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã ò¿¿íèéã ýçýìøèã÷ òàë íü
ººðèéí ýðõ, àøèã ñîíèðõëûã õîõèðîîõã¿éãýýð ºãºõ áîëîìæòîé òîõèîëäîëä íºãºº òàë íü ìýäýýëýë àâàõ
ýðõòýé.
188.3.Ìýäýýëýë ºãºõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûã ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàã÷ òàë íºãºº òàëäàà íºõºí
òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
ÀÐÂÀÍ ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Ãýðýýíèé ýðõ ç¿é
Íýãä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
189 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýíèé òàëóóäûí ÷ºëººò áàéäàë
189.1.Ãýðýýíèé òàëóóä õóóëèéí õ¿ðýýíä ãýðýýã ÷ºëººòýé áàéãóóëàõ, ò¿¿íèé àãóóëãûã ººðñ人
òîäîðõîéëîõ ýðõòýé.
189.2.Íèéãýì, õóâü õ¿íèé àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëàõ çîðèëãîîð çàðèì òºðëèéí ãýðýýã ãàãöõ¿¿
òºðèéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ îëãîñîí òóñãàé çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð áàéãóóëæ áîëíî. Òóñãàé
çºâøººðºë îëãîõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.
189.3.Òóñãàé çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð áàéãóóëñàí ãýðýý íü ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ òóñãàé
çºâøººðëèéã àâñíààð õ¿÷èí òºãºëäºð áîëíî.

39. 39
189.4.Òîäîðõîé íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ, àæèë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ òàëààð òóõàéí çàõ
çýýëä äàâàìãàéëæ áàéãàà ýòãýýä ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä ò¿¿íä õàíäñàí ýòãýýäòýé ãýðýý
áàéãóóëàõ ¿¿ðýãòýé áºãººä íºãºº òàëäàà òýãø áóñ íºõöºë òóëãàí ñàíàë òàâèõ áóþó ãýðýý áàéãóóëàõààñ
òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
189.5.Ýíý õóóëèàð çîõèöóóëààã¿é, øóóä íýðëýãäýýã¿é áîëîâ÷ ãýðýýíèé ¿íäñýí øèíæ, õýëáýðèéã
èëýðõèéëñýí ºâºðìºö àãóóëãà á¿õèé ãýðýýã íýðëýãäýýã¿é ãýðýý ãýíý. Íýðëýãäýýã¿é ãýðýýíä ýíý õóóëèéí
¿¿ðãèéí òóõàé íèéòëýã ¿íäýñëýë õàìààðíà.
190 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðýýä¿éä áèé áîëîõ áóþó áýëýí áàéãàà ýä õºðºíãèéí õóâüä õèéõ ãýðýý
190.1.Ãýðýýíèé íýã òàë íü èðýýä¿éä áèé áîëîõ ººðèéí á¿õ ýä õºðºíãèéã íºãºº òàëûí ºì÷ëºëä
øèëæ¿¿ëýõ, ýñõ¿ë õÿçãààðòàéãààð ýçýìø¿¿ëæ, àøèãëóóëàõ /óçóôðóêò/-ààð ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ãýðýý õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ áàéíà.
190.2.Íýã òàë íü ººðò áýëýí áàéãàà á¿õ ýä õºðºí㺠áóþó ò¿¿íèé õýñãèéã íºãºº òàëûí ºì÷ëºëä
øèëæ¿¿ëýõ, ýñõ¿ë õÿçãààðòàéãààð ýçýìø¿¿ëæ, àøèãëóóëàõ /óçóôðóêò/-ààð ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ãýðýýã
íîòàðèàòààð çààâàë ãýð÷ë¿¿ëíý.
191 ä¿ãýýð ç¿éë. ªâëºãäºõ ýä õºðºíãèéí òàëààð áàéãóóëàõ ãýðýý
191.1.Èðãýíä ºâëºãäºõ õºðºíãèéí òàëààð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí õîîðîíä áàéãóóëñàí ãýðýý õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ áàéíà.
191.2.ªâëºãäºõ õºðºí㺺ñ èðãýíä çààâàë íîãäîõ õýñýã, ò¿¿í÷ëýí ºâë¿¿ëýã÷èéí ãýðýýñëýëýýð
òîãòîîñîí õÿçãààðëàëòûí òàëààð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí õîîðîíä áàéãóóëñàí ãýðýýíä ýíý õóóëèéí 191.1 íýãýí
àäèë õàìààðíà.
191.3.ªâëºãäºõ õºðºí㺺ñ íîãäîõ õýñãèéí òàëààð õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷äèéí õîîðîíä áàéãóóëñàí
ãýðýýíä ýíý õóóëèéí 191.1 õàìààðàõã¿é.
192 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéí äàãàëäàõ ç¿éëä ¿¿ðýã õàìààðàõ
192.1.Íýã òàë ýä õºðºí㺺 íºãºº òàëûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ, õÿçãààðòàéãààð ýçýìø¿¿ëæ,
àøèãëóóëàõààð øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí òîõèîëäîëä ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë óã ¿¿ðýã òóõàéí ýä
õºðºíãèéí äàãàëäàõ ç¿éëä íýãýí àäèë õàìààðíà.
193 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã òîäîðõîéëîõ
193.1.¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ àðãà, õýëáýð, æóðìûã ãýðýýíèé àëü íýã òàë áóþó ãóðàâäàã÷ ýòãýýä
òîäîðõîéëñîí íü íºãºº òàëä áóþó òàëóóäàä ýðãýëçýý òºð¿¿ëýõýýð áîë øóäàðãà ¸ñíû çàð÷èìä íèéö¿¿ëýí
õàðèëöàí õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëýõ çàìààð øèéäâýðëýíý.
193.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ àðãà, õýëáýð, æóðìûã òîäîðõîéëñîí íü øóäàðãà ¸ñíû çàð÷èìä íèéöýýã¿é,
ýñõ¿ë ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã òîäîðõîéëîõûã õýò óäààøðóóëæ áàéíà ãýæ àëü íýã òàë íü ¿çâýë ø¿¿õýýð
øèéäâýðë¿¿ëýõýýð õàíäàõ ýðõòýé.
194 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýíèé áóñ ¿¿ðýãò õàìààðàõ æóðàì
194.1. ¯¿ðãèéí øèíæ ÷àíàðò õàðøëàõã¿é áîë ãýðýýíèé áóñ ¿¿ðãèéí õàðèëöààíä ãýðýýíèé ¿¿ðãèéí
õîëáîãäîõ æóðìûã õýðýãëýæ áîëíî.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÃÝÐÝÝ ÁÀÉÃÓÓËÀÕ
195 äóãààð ç¿éë. Ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàë
195.1. Íýã ýòãýýä ººðèéí õ¿ñýë çîðèãèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí ýòãýýäòýé ýðõ ¿¿ðãèéí õóâüä
õîëáîãäîõîîð íýã áóþó õýä õýäýí òîäîðõîé ýòãýýäýä õàíäàí õ¿ñýë çîðèãîî áîäèòîéãîîð, õàíãàëòòàé
òîäîðõîé èëýðõèéëñýí èëýðõèéëëèéã ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàë ãýíý.
195.2.Ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàëä ãýðýýíèé ãîë íºõöºë áóþó ò¿¿íèéã òîäîðõîéëîõ æóðìûã çààñàí
áàéíà.
195.3.Õóóëüä çààñàí áóþó ãýðýýíä çàéëøã¿é òóñãàâàë çîõèõ, ò¿¿í÷ëýí íýã òàëûí õ¿ññýíèé äàãóó
íºãºº òàë íü çºâøººðñºí íºõöºëèéã ãýðýýíèé ãîë íºõöºë ãýíý.
195.4.Òîäîðõîé áóñ ýòãýýä¿¿äýä õàíäñàí õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëýëä ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàë
áîëîõûã øóóä çààãààã¿é áîë ò¿¿íèéã ñàíàë ãàðãàõ äóóäëàãà ãýíý.
195.5.Ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàë ãàðãàñàí òàë õóóëü, ãýðýý, ýñõ¿ë ñàíàëä çààñàí õóãàöààíä
ñàíàëààñàà òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
195.6.Ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàëààñ ººð íºõöºëººð ãýðýý áàéãóóëàõûã çºâøººðñºí õàðèóã ãýðýý
áàéãóóëàõ òóõàé øèíý ñàíàë ãýæ ¿çíý.
195.7.Ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàë èëãýýñýí òàë ñàíàëûí õàðèóã õóãàöàà õîæèìäóóëàí õ¿ëýýí àâñàí
áºãººä ýíý òóõàé íºãºº òàëäàà íýí äàðóé ìýäýãäñýí áîë õóãàöàà õîæèìäîæ èðñýí õàðèóã ãýðýý áàéãóóëàõ
òóõàé øèíý ñàíàë ãýæ ¿çíý.
196 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýã áàéãóóëñàíä òîîöîõ
196.1.Äàðààõü ¿íäýñëýëýýð ãýðýýã áàéãóóëñàíä òîîöíî:
196.1.1.ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñíýýð ãýðýý áàéãóóëàõààð õóóëüä çààñàí áîë ãýðýýíèé ãîë
íºõöºëèéí òàëààð òàëóóä òîõèðîëöîæ, òóõàéí ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëñíýýð;
196.1.2. ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëàõààð õóóëüä çààñàí áóþó òàëóóä òîõèðîëöñîí áîë òàëóóä íýã
áàðèìò áè÷èã ¿éëäýæ, ãàðûí ¿ñýã çóðàõ áóþó ãýðýýíèé ñàíàëûã çºâøººðñíºº èëýðõèéëñýí òàë ãàðûí ¿ñãýý
çóðñàí çàõèäàë, àëáàí áè÷èã, òåëåôàêñ ýäãýýðòýé àäèëòãàõ áàðèìò áè÷ãèéã íºãºº òàë õ¿ëýýí àâñíààð;

40. 40
196.1.3.ãýðýýíèé ñàíàëûã õàðèó èð¿¿ëýõ õóãàöààòàéãààð èëãýýñýí áºãººä äóðäñàí õóãàöààíä
íºãºº òàëààñ çºâøººðñºí õàðèó àâñàí;
196.1.4.ãýðýýíèé ñàíàëûã õàðèó èð¿¿ëýõ õóãàöàà çààëã¿é áè÷ãýýð èëãýýñýí áºãººä ò¿¿íèéã
çºâøººðñºí òóõàé õàðèóã åðäèéí áîëîìæèò õóãàöààíä õ¿ëýýí àâñàí;
196.1.5.í¿¿ð òóëàí àìààð ãàðãàñàí ñàíàëä òýð äàðóé çºâøººðñºí õàðèó ºãñºí;
196.1.6.ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàëûã õ¿ëýýí àâñàí òàë çºâøººðñºí õàðèóã õóãàöààíä íü èëãýýñýí
áîëîâ÷ óã õàðèó õîæèìäîæ èðñýí ó÷èð ãýðýýã áàéãóóëàõã¿é ãýæ íºãºº òàë íü õàðèó èëãýýñýí òàëä íýí äàðóé
ìýäýãäýýã¿é;
196.1.7.àæèë õýðãèéí õ¿ðýýíä òîãòñîí çàíøèë ¸ñîîð ñàíàë ãàðãàã÷ òàëûã õ¿ëýýí çºâøººðíº ãýæ
¿çýýä ñàíàë õ¿ëýýí àâàã÷ òàë íü ñàíàëä äóðäñàíààñ ººð íºõöºëººð ãýðýý áàéãóóëàõààð õàðèó èëãýýñýí
òîõèîëäîëä ñàíàë ãàðãàã÷ òàòãàëçñàí òóõàéãàà íýí äàðóé ìýäýãäýýã¿é.
196.2.Áóñäàä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ àæ àõóé ýðõëýã÷ íü àæèë òºðëèéí áàéíãûí õîëáîî á¿õèé
ýòãýýäýýñ òóõàéí òºðëèéí ¿éë àæèëëàãàà ã¿éöýòã¿¿ëýõ òóõàé ñàíàëûã õ¿ëýýí àâñàí áîë åðäèéí áîëîìæèò
õóãàöààíû äîòîð õàðèó ÿâóóëàõ ¿¿ðýãòýé. Ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë ò¿¿íèéã ãýðýý áàéãóóëàõààð äóóã¿é
õ¿ëýýí çºâøººðñºí ãýæ ¿çíý.
196.3.Ñàíàë õ¿ëýýí àâñàí òàë òàòãàëçñàí õàðèóã åðäèéí áîëîìæèò õóãàöààíû äîòîð èëãýýñýí
áîëîâ÷ ñàíàë ãàðãàã÷ òàë ò¿¿íèéã ìýäýýã¿éí óëìààñ ñàíàëä äóðäñàí ¿¿ðýã ¸ñîîð áàðàà èëãýýñýí
òîõèîëäîëä ñàíàë õ¿ëýýí àâñàí òàë óã áàðààíä ó÷èð÷ áîëîõ õîõèðëûã çàéëóóëàõ áóþó áàãàñãàõ çîðèëãîîð
áàðààã õ¿ëýýí àâ÷ õàäãàëàõ áóþó ãýìòýýõã¿é, ìóóòãàõã¿é, ¿ðýãä¿¿ëýõã¿é áàéõ òàëàà𠺺ðººñ øàëòãààëàõ
á¿õèé ë àðãà õýìæýýã àâàõ ¿¿ðýãòýé áºãººä ãàðñàí çàðäëûã ñàíàë ãàðãàã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé.
197 äóãààð ç¿éë. ¯íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãàà
197.1. ¯íý õàÿëöóóëàõ çàìààð ãýðýý áàéãóóëæ áîëíî.
197.2. Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ãýðýýã ¿íý õàÿëöàæ ÿëñàí ýòãýýäòýé áàéãóóëíà.
197.3. ¯íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü ºì÷ëºã÷ áóþó ýðõ ýçýìøèã÷, ýñõ¿ë ýðõ
îëãîãäñîí ýòãýýä áàéæ áîëíî.
197.4.Ýðõ îëãîãäñîí áàéãóóëëàãà ºì÷ëºã÷ áóþó ýðõ ýçýìøèã÷òýé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð
òýäãýýðèéí íýðèéí ºìíººñ, ýñõ¿ë ººðèéí íýðèéí ºìíººñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëíà.
197.5.Ýä õºðºí㺠áóþó ýä õºðºíãèéí ýðõèéã õóäàëäàõ ãýðýýã ãàãöõ¿¿ õóóëüä çààñàí áîë ¿íý
õàÿëöóóëàõ çàìààð áàéãóóëíà.
197.6.¯íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãààã äóóäëàãà õóäàëäàà áóþó óðàëäààíû õýëáýðýýð ÿâóóëíà.
197.7.Äóóäëàãà õóäàëäààãààð ¿íý õàÿëöàí ÿëàã÷ íü õàìãèéí ºíäºð ¿íý ñàíàë áîëãîñîí ýòãýýä
áàéíà.
197.8.Óðàëäààíä ÿëàã÷ íü óðàëäààíûã çîõèîí áàéãóóëàõ êîìèññîîñ óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñíîîð
õàìãèéí ñàéí íºõöºëèéã õàíãàñàí ýòãýýä áàéõ áºãººä õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ¿íý õàÿëöóóëàõ
àæèëëàãààíû õýëáýðèéã óã ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºã÷ áóþó ýä õºðºíãèéí ýðõ ýçýìøèã÷ òîãòîîíî.
197.9.Íýã ýòãýýä îðîëöñîí áîë äóóäëàãà õóäàëäàà, óðàëäààí ÿâàãäààã¿é ãýæ ¿çíý.
197.10.Äóóäëàãà õóäàëäàà áóþó óðàëäààíûã íýýëòòýé áóþó õààëòòàé ÿâóóëæ áîëíî.
197.11.Íýýëòòýé äóóäëàãà õóäàëäàà, óðàëäààíä ÿìàð ÷ ýòãýýä îðîëöîæ áîëíî.
197.12.Õààëòòàé äóóäëàãà õóäàëäàà, óðàëäààíä ýíý çîðèëãîîð òóñãàéëàí óðèãäñàí ýòãýýä
îðîëöîíî.
197.13.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü çàðûã ¿íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãàà
ÿâóóëàõààñ ãó÷ààñ äîîøã¿é õîíîãèéí ºìíº ãàðãàõ áºãººä ò¿¿íä àæèëëàãàà ÿâóóëàõ õýëáýð, ãàçàð, õóãàöàà,
ãýðýýíèé ç¿éë, àíõíû ¿íý, îðîëöîã÷äûã á¿ðòãýõ, ÿëñàí ýòãýýäèéã òîãòîîõ æóðàì áîëîí áóñàä ìýäýýëëèéã
òóñãàíà. Ãýðýýíèé ç¿éë íü ãýðýý áàéãóóëàõ ýðõ áîë ãýðýý áàéãóóëàõ õóãàöààã çààíà.
197.14.Õóóëü áóþó çàðä ººðººð çààãààã¿é áîë íýýëòòýé äóóäëàãà õóäàëäàà, óðàëäààí çîõèîí
áàéãóóëàã÷ òýäãýýðèéã ÿâóóëàõààñ òàòãàëçàõ ýðõòýé. Ãýõäýý äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõààð òîâëîí
çàðëàñàí ºäðººñ ãóðâààñ äîîøã¿é õîíîãèéí, óðàëäààí ÿâóóëàõààð çàðëàñàí ºäðººñ ãó÷ààñ äîîøã¿é
õîíîãèéí ºìíº èéíõ¿¿ òàòãàëçàæ áîëíî.
197.15.Ýíý õóóëèéí 197.14-ò çààñàí õóãàöààã çºð÷èæ äóóäëàãà õóäàëäàà õèéõ áóþó óðàëäààí
ÿâóóëàõààñ òàòãàëçñàí çîõèîí áàéãóóëàã÷ îðîëöîã÷äîä ó÷èðñàí øóóä õîõèðëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
197.16.Õààëòòàé äóóäëàãà õóäàëäàà, óðàëäààí çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü ò¿¿íä óðèãäñàí îðîëöîã÷äîä
ó÷èðñàí õîõèðëûã ÿìàð õóãàöààíä äóóäëàãà õóäàëäàà, óðàëäààí ÿâóóëàõààñ òàòãàëçñàíààñ ¿ë õàìààðàí
íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
197.17.¯íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãààíä îðîëöîã÷ çàðä çààñàí õýìæýý, æóðìààð, çààñàí õóãàöààíä
äýí÷èí òàâèíà.
197.18.¯íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãààã ÿâóóëààã¿é, ò¿¿íä îðîëöîîã¿é, ýñõ¿ë îðîëöñîí áîëîâ÷ ÿëààã¿é
ýòãýýäýä äýí÷èíã áóöààí îëãîíî.
197.19.ßëñàí ýòãýýäòýé ãýðýý áàéãóóëàõäàà äýí÷èíã ãýðýýíèé ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëä îðóóëàí òîîöíî.
197.20.¯íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãààíä ÿëñàí ýòãýýä áîëîí àæèëëàãàà çîõèîí áàéãóóëàã÷ äóóäëàãà
õóäàëäàà, óðàëäààíû ¿ð ä¿íãèéí òóõàé òýìäýãëýëä ÿâóóëñàí ºäºðò íü ãàðûí ¿ñýã çóðàõ áºãººä ýíý
òýìäýãëýë ãýðýýíèé àäèë õ¿÷èíòýé áàéíà.
197.21.ßëñàí ýòãýýä òýìäýãëýëä ãàðûí ¿ñýã çóðàõààñ çàéëñõèéâýë òàâüñàí äýí÷èíãýý àëäàíà.

41. 41
197.22.Çîõèîí áàéãóóëàã÷ òýìäýãëýëä ãàðûí ¿ñýã çóðàõààñ çàéëñõèéâýë íºãºº òàëûí òàâüñàí
äýí÷èíã áóöààæ ºãºõèéí çýðýãöýý àæèëëàãààíä îðîëöñîíîîñ ó÷èðñàí õîõèðëûã äýí÷èíãýýñ äàâñàí
õýìæýýãýýð íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
197.23.¯íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãààã ãýðýý áàéãóóëàõ ýðõ îëæ àâàõ íºõöºëòýé㺺ð ÿâóóëñàí áîë óã
àæèëëàãààã ÿâóóëæ äóóñààä òýìäýãëýë ¿éëäñýíýýñ õîéø õîðü õîíîãèéí äîòîð, ýñõ¿ë çàðä äóðäñàí
õóãàöààíä òàëóóä ãýðýýíä ãàðûí ¿ñýã çóðíà. Òàëóóäûí íýã íü ãýðýý áàéãóóëàõààñ çàéëñõèéâýë íºãºº òàë íü
ãýðýýã áàéãóóëñàíä òîîöîæ, ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëàõ, ó÷èðñàí õîõèðëîî íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ
ýðõòýé.
197.24.Õóóëèàð òîãòîîñîí æóðàì çºð÷èæ ÿâóóëñàí ¿íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãàà õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
áàéíà.
197.25.Õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ¿íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãààíä ÿëñàí ýòãýýäòýé áàéãóóëñàí ãýðýý õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ áàéíà.
197.26.Ýíý ç¿éëä çààñàí æóðàì ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýëèéí æóðìààð ÿâóóëàõ äóóäëàãà
õóäàëäààíä íýãýí àäèë õàìààðíà.
198 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýã òàéëáàðëàõ
198.1.Ãýðýýã òàéëáàðëàõäàà ò¿¿íèé ¿ãèéí øóóä óòãûã àíõààðíà.
198.2.Ãýðýýíèé àëü íýã íºõöºëèéí óòãà íü îéëãîìæã¿é áîë ò¿¿íèé àãóóëãûã áóñàä íºõöºë áîëîí
ãýðýýíèé åðºíõèé àãóóëãàòàé õàðüöóóëàõ çàìààð òîäîðõîéëíî.
198.3.Ãýðýýíèé çàðèì ¿ã õýëëýãèéã íóòãèéí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí ººð ººð àãóóëãààð òàéëáàðëàæ
áîëîõîîð áàéâàë ãýðýý áàéãóóëñàí òàëóóäûí îðøèí ñóóãàà ãàçàðò õýðýãëýæ çàíøñàí àãóóëãààð, òàëóóä íü
ººð ººð ãàçàð îðøèí ñóóäàã áîë ãýðýý áàéãóóëàõ ñàíàëûã õ¿ëýýí çºâøººðñºí òàëûí îðøèí ñóóãàà ãàçàðò
õýðýãëýæ çàíøñàí àãóóëãààð òàéëáàðëàíà.
198.4.Õîîðîíäîî çºð÷èëòýé áóþó îëîí óòãà ñàíààã àãóóëñàí ¿ã õýëëýã áàéâàë ãýðýýíèé àãóóëãàä
èë¿¿ òîõèðñîí óòãà ñàíààãààð òàéëáàðëàíà.
198.5.Õîëèìîã ãýðýýíèé àãóóëãûã òàéëáàðëàõäàà ãýðýýíèé ã¿éöýòãýëä èë¿¿ òºñººòýé òóõàéí
òºðëèéí ãýðýýã çîõèöóóëñàí õóóëèéí õýì õýìæýýã àíõààðíà.
198.6.Ýíý õóóëèéí 198.1-198.5-ä çààñàí æóðìààð ãýðýýíèé àãóóëãûã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é áîë
ãýðýýíèé çîðèëãûã õàðãàëçàí òàëóóäûí íýãäìýë ñàíààã òîäðóóëàõ áºãººä ¿¿íèé òóëä ãýðýý áàéãóóëàõààñ
ºìíº õèéñýí õýëýëöýý, õàðèëöàí èëãýýñýí áàðèìò áè÷èã, òàëóóäûí õîîðîíä òîãòñîí ïðàêòèê, àæèë õýðãèéí
õ¿ðýýíä òîãòñîí çàíøèë çýðýã íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çíý.
199 ä¿ãýýð ç¿éë. Õ¿ëýýí çºâøººðñíººð ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ
199.1.Íýãýíò ¿¿ññýí ¿¿ðãèéí õàðèëöààã ãýð÷ëýõ ãýðýýã õ¿÷èí òºãºëäºð ãýæ òîîöîõîä ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ íü ¿¿ðãèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí òóõàé áè÷ãýýð ìýäýãäñýí áàéâàë çîõèíî.
199.2.Õýëýëöýí òîõèðñîí õýëáýðýýð ¿¿ðãèéí õàðèëöàà ¿¿ñýõýä ãýðýýã òîõèðñîí õýëáýðýýð
áàéãóóëñàí áàéâàë çîõèíî.
199.3.Òºëáºð ã¿éöýòãýñíýýð ºðèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí áóþó òàëóóä õýëýëöýí òîõèðîëöñîí áîë
õóóëüä çààñàí òîäîðõîé õýëáýðýýð ãýðýý õèéõèéã øààðäàõã¿é.
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÃÝÐÝÝÍÈÉ ÑÒÀÍÄÀÐÒ ÍªÕÖªË
200 äóãààð ç¿éë. Ñòàíäàðò íºõöºë ãýðýýíèé ñàëøã¿é õýñýã áîëîõ
200.1.Ãýðýýíèé íýã òàë íü íºãººäºº ñàíàë áîëãîæ áàéãàà, õóóëèàð òîäîðõîéëîîã¿é áóþó õóóëèéí
çààëòûã òîäîòãîñîí æóðàì òîãòîîñîí, áàéíãà õýðýãëýãäýõ, óðüä÷èëàí òîãòîîñîí íºõöºëèéã ãýðýýíèé
ñòàíäàðò íºõöºë ãýíý.
200.2.Òàëóóä íýã á¿ð÷ëýí òîõèðîëöîæ òîãòîîñîí íºõöºëèéã ãýðýýíèé ñòàíäàðò íºõöºë ãýæ ¿çýõã¿é.
200.3.Äàðààõü íºõöºë á¿ðäñýí òîõèîëäîëä ñòàíäàðò íºõöºë íü òàëóóäûí õîîðîíä áàéãóóëñàí
ãýðýýíèé ñàëøã¿é õýñýã áîëíî:
200.3.1.ñàíàë ãàðãàã÷ òàë íü ãýðýý áàéãóóëæ áàéãàà ãàçàðò ñòàíäàðò íºõöºëèéã èë òîä
õàðàãäàõààð áè÷èæ ýíý íºõöºëèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí ýòãýýäòýé ãýðýýã áàéãóóëàõààð çààñàí áîë;
200.3.2.íºãºº òàë íü äýýðõ íºõöºëòýé òàíèëöàõ áîëîìæòîé áàéñàí áºãººä óã íºõöºëèéã
çºâøººðñºí áîë.
200.4.Ñàíàë õ¿ëýýí àâàã÷ òàë íü àæ àõóé ýðõëýã÷ ýòãýýä áºãººä àæèë õýðãèéí îíöëîãîîñ õàìààð÷
ñòàíäàðò íºõöºëèéã óðüä÷èëàí ìýäýõ ¸ñòîé, ìýäýõ áîëîìæòîé áàéñàí áîë ñòàíäàðò íºõöºë íü ãýðýýíèé
ñàëøã¿é õýñýã áîëíî.
200.5.Ñòàíäàðò íºõöºëèéã èëýðõèéëñýí ãàäààä íºõöºë íü õýâøñýí õýëáýðýýñ ººð áàéñàí ó÷èð
íºãºº òàë íü ò¿¿íèéã óðüä÷èëàí ìýäýõ áîëîìæã¿é áàéñàí áîë ñòàíäàðò íºõöºë íü ãýðýýíèé ñàëøã¿é õýñýã
áîëîõã¿é.
201 ä¿ãýýð ç¿éë. Ñòàíäàðò íºõöºëèéã òàéëáàðëàõ
201.1.Ñòàíäàðò íºõöºëèéã èëýðõèéëñýí ¿ã õýëëýãèéí óòãà ñàíàà îéëãîìæã¿é áîë ò¿¿íèéã ñàíàë
õ¿ëýýí àâàã÷ òàëä àøèãòàéãààð òàéëáàðëàíà.
202 äóãààð ç¿éë. Ñòàíäàðò íºõöºë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ
202.1.Ñòàíäàðò íºõöºëèéã ãýðýýíä òóñãàñàí ÷ òýð íü õàðèëöàí èòãýëöýë, øóäàðãà ¸ñíû çàð÷èìä
õàðø, óã íºõöºëèéã õ¿ëýýí çºâøººðºã÷ íºãºº òàëäàà õîõèðîëòîé áîë óã íºõöºë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
Ýíý òîõèîëäîëä ñòàíäàðò íºõöºëèéã ãýðýýíä òóñãàõ áîëñîí íºõöºë áàéäàë, òàëóóäûí àøèã ñîíèðõîë áîëîí
áóñàä íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çíý.

42. 42
202.2.Àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýãã¿é èðãýíòýé ãýðýý áàéãóóëàõààð ñàíàë ãàðãàæ áàéãàà òàë
íü äàðààõü íºõöºë¿¿äèéã ãýðýýíèé ñòàíäàðò íºõöºëä òóñãàñàí áîë òýäãýýð íü õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà:
202.2.1.ñàíàëûã õ¿ëýýí àâàõ, ò¿¿íýýñ òàòãàëçàõ çýðýãò õýò óðò áóþó òîäîðõîé áóñ õóãàöàà
òîãòîîñîí;
202.2.2.¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõýä õýò óðò áóþó òîäîðõîé áóñ, õóóëüä ¿ë íèéöýõ õóãàöàà òîãòîîñîí;
202.2.3.ãýðýýíä çààãààã¿é áºãººä òîäîðõîé ¿íäýñëýëã¿éãýýð ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé áàéõààð
çààñàí;
202.2.4.ãýðýýãýýð íýãýíò òîãòîîñîí ¿¿ðãýý íºãºº òàëûí õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä ¿ë íèéöýõ
áàéäëàà𠺺ð÷ëºõ áóþó òàòãàëçàõ ýðõòýé áàéõààð çààñàí;
202.2.5.ãàðãàñàí çàðäëûã õýò ºíäðººð áóþó íýìýãä¿¿ëýí òîîöîæ øààðäàõ ýðõèéã ººðòºº
îëãîñîí;
202.2.6.îíöãîé à÷ õîëáîãäîë á¿õèé òàéëáàðûã íºãºº òàëä ãàðãàñàíä òîîöîõîîð çààñàí;
202.2.7.óðò õóãàöààòàé ¿¿ðãèéí õàðèëöààíä ¿íèéã ¿íäýñëýëã¿éãýýð õýò áîãèíî õóãàöààíä îãöîì
ºñãºõººð çààñàí;
202.2.8.íºãºº òàëûí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ, ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàõ õóóëèàð îëãîãäñîí
ýðõèéã õÿçãààðëàñàí áóþó ¿ã¿éñãýñýí;
202.2.9.íºãºº òàëäàà ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõèéã óðüä÷èëàí ñàíóóëàõ áóþó ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ
áîëîìæèéí õóãàöàà îëãîõ õóóëèàð òîãòîîñîí ¿¿ðãýýñ ñàíàë ãàðãàã÷ òàëûã ÷ºëººëñºí;
202.2.10.ñàíàë ãàðãàã÷ òàë íü ººðò ó÷èðñàí áîäèò õîõèðëîîñ õýò äàâñàí õýìæýýíèé íºõºí
òºëáºð øààðäàõààð òîãòîîñîí;
202.2.11.ñàíàë ãàðãàã÷, ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ çýðýã ýòãýýäèéí ñàíààòàé áóþó õýò
áîëãîîìæã¿é ¿éëäëèéí óëìààñ ó÷èðñàí õîõèðëûã õàðèóöàõûã ¿ã¿éñãýñýí áóþó õÿçãààðëàñàí;
202.2.12.¿¿ðãýý çºð÷ñºíººñ ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ íºãºº òàëûí ýðõèéã
õÿçãààðëàñàí;
202.2.13.ñàíàë ãàðãàã÷ òàë íü ¿¿ðãýý õýñýã÷ëýí ã¿éöýòãýñíýýñ íºãºº òàëûí õóóëü ¸ñíû àøèã
ñîíèðõîë õîõèðîõ òîõèîëäîëä ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ, ãýðýýãýý öóöàëæ, ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿éãýýñ ó÷èðñàí
õîõèðëûã á¿õýëä íü øààðäàõ ýðõèéã ¿ã¿éñãýñýí;
202.2.14.ñàíàë ãàðãàã÷ òàëûí áýëòãýí íèéë¿¿ëñýí áàðàà, ã¿éöýòãýñýí àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé
äóòàãäëûí òàëààð õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã õóóëüä çààñíààñ áàãà õýìæýýãýýð òîãòîîñîí;
202.2.15.ñàíàë ãàðãàã÷ òàë õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿éãýýñ
íºãºº òàë ãýðýýã öóöàëñàí áîë ñàíàë ãàðãàã÷ òàëä àíç òºëºõººð çààñàí.
202.3.Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í òîãòìîë íèéë¿¿ëýõ áóþó àæèë, ¿éë÷èëãýý òîãòìîë ÿâóóëàõ òóõàé
ãýðýýíèé ñòàíäàðò íºõöºëä äàðààõü íºõöºëèéã òóñãàñàí áîë òýäãýýð íºõöºë íü õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà:
202.3.1. íºãºº òàëä õî¸ðîîñ èë¿¿ æèëèéí õóãàöààãààð ¿¿ðýã õ¿ëýýëãýæ áàéãàà;
202.3.2. àëü íýã òàë íü ãýðýýã öóöëàõ ñàíàë ãàðãààã¿é òîõèîëäîëä ãýðýýã òóõàé á¿ð íýã æèëýýñ
óðò õóãàöààãààð ñóíãàñàíä òîîöîõîîð òîãòîîñîí;
202.3.3. ãýðýýã öóöëàõ õóãàöàà íü ãýðýýã ñóíãàñàíä òîîöîõ õóãàöààíààñ ãóðâàí ñàðààñ èë¿¿
áàéõààð çààñàí íü íºãºº òàëûí õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä ¿ë íèéöýõýýð áîë.
202.4.Äîð äóðäñàíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ñàíàë ãàðãàã÷ òàëûí îðîíä ò¿¿íòýé
àäèë ýðõòýéãýýð òóõàéí ãýðýýíèé õàðèëöààíä îðîëöîõîîð çààñàí áóþó îðîëöîõ áîëîëöîîòîé áàéõààð
òîãòîîñîí áîë ñòàíäàðò íºõöºë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà:
202.4.1. ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéã íýðýýð íü çààñàí;
202.4.2. íºãºº òàëä äàíãààð ãýðýýã öóöëàõ ýðõ îëãîñîí.
202.5.Ãýðýýíèé ñòàíäàðò íºõöºëä õàìààðàõ õýñã¿¿äèéí àëü íýã íü õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ, ýñõ¿ë
ãýðýýíèé ãîë áóñ íºõöºë áîëñîí òîõèîëäîëä ãýðýý á¿õýëäýý õ¿÷èí òºãºëäºð áàéíà.
ĪЪÂįÃÝÝÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÃÓÐÀÂÄÀÃ× ÝÒÃÝÝÄÝÄ ÀØÈÃÒÀÉ ÃÝÐÝÝ
203 äóãààð ç¿éë. Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä àøèãòàé ãýðýýíèé øààðäàõ ýðõ
203.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é, ýñõ¿ë ¿¿ðãèéí ìºí ÷àíàðò õàðøëàõã¿é áîë ãóðàâäàã÷
ýòãýýäýä àøèãòàé ãýðýýíèé ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷, ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí àëü íü ÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
203.2.Ãýðýýíä òóñãàéëàí çààãààã¿é áîë ãóðàâäàã÷ ýòãýýä áèå äààí øààðäàõ ýðõòýé ýñýõ, ýíý ýðõ íü
øóóä, ýñõ¿ë óðüä÷èëñàí òîäîðõîé íºõöºë á¿ðäñýíýýð ¿¿ñýõ, ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí çºâøººðºëã¿éãýýð ãýðýý
áàéãóóëñàí òàëóóä ò¿¿íèé ýðõèéã ººð÷ëºõ áóþó äóóñãàâàð áîëãîõ ýðõòýé ýñýõèéã ãýðýýíèé àãóóëãà, ò¿¿íèé
çîðèëãîîñ òîäîðõîéëíî.
203.3.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä àøèãòàé ãýðýýíä ýíý õóóëèéí 203.2-ò çààñàí ýðõ ¿¿ðãèéí òàëààð
òóñãàéëñàí íºõöºëèéã ãýðýýíä òóñãàñàí òàë íü íºãºº òàëûí çºâøººð뺺ñ ¿ë øàëòãààëàí ãóðàâäàã÷
ýòãýýäèéã îðëîõ ýðõòýé.
203.4.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áóþó ¿¿ðãèéí ìºí ÷àíàðò õàðøëàõã¿é áîë ãóðàâäàã÷ ýòãýýä
ãýðýýíä çààñàí ýðõýýñýý òàòãàëçâàë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã øààðäàæ áîëíî.
ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÃÝÐÝÝÍÝÝÑ ÒÀÒÃÀËÇÀÕ
204 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ æóðàì

43. 43
204.1.Àëü íýã òàë íü ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ áîë ýíý òóõàé íºãºº òàëäàà ìýäýãäýíý.
204.2.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ õóãàöààã òàòãàëçàõ ñàíàë
ãàðãààã¿é òàë íü òîãòîîíî. Ýíý õóãàöààíä ãýðýýíýýñ òàòãàëçàæ áàéãàà òóõàé íºãºº òàëä äàõèí ìýäýãäýýã¿é
áîë ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõýý àëäàíà.
204.3.Ãýðýýíèé àëü íýã áóþó õî¸ð òàëä õýä õýäýí ýòãýýä îðîëöîæ áàéãàà áîë ãýðýýíýýñ õàìòðàí
òàòãàëçàíà. Òýäíèé õýí íýã íü ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõýý àëäâàë áóñàä íü ìºí àäèë ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ
ýðõýý àëäàíà.
204.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é òîõèîëäîëä ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõýý àëäàõ
áîëçîëòîéãîîð ãýðýý áàéãóóëñàí áîë óã áîëçîë áèé áîëñîí òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíýýñ
òàòãàëçàõ ýðõòýé.
204.5.Ãýðýýíèé àëü íýã òàë ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áîë íºãºº òàë íü ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé
áàéõààð ãýðýý áàéãóóëñàí áîëîâ÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ òàë íü õàðèëöàí øààðäëàãà á¿õèé ¿¿ðãýý òîîöîæ
äóóñãàâàð áîëãîõ ýðõòýé áàéñàí áºãººä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàíû äàðàà ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
íü ¿¿ðãèéã òîîöñîí òóõàé íýí äàðóé ìýäýãäñýí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí òàòãàëçàë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
áàéíà.
205 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýíèé àëü íýã òàë íü ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàíààñ ¿¿ñýõ ¿ð äàãàâàð
205.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñíû äàãóó àëü íýã òàë íü ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàí áîë òàëóóä ãýðýýíèé
ã¿éöýòãýëèéã áèåò áàéäëààð íü, ò¿¿í÷ëýí ãýðýý áèåëñýíýýñ îëñîí àøãèéã õàðèëöàí áóöààæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
205.2.Äàðààõü òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã áèåò áàéäëààð áóñ ìºí㺺ð
íºõºí òºëíº:
205.2.1.ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéí øèíæ ÷àíàðààñ øàëòãààëàí áèåò áàéäëààð ýðã¿¿ëæ ºãºõ
áîëîìæã¿é;
205.2.2.¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâñàí òàë íü ò¿¿íèéã àøèãëàæ áàéãàà áóþó áóñäûí
ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñýí, ýñõ¿ë áóñäûí ýðõýýð õÿçãààðëàñàí, ò¿¿í÷ëýí ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ, äàõèí
áîëîâñðóóëàõ çàìàà𠺺ð÷èëñºí;
205.2.3.¿¿ðãèéí ç¿éëèéã åðäèéí ýëýãäýë, õîðîãäëîîñ ãàäóóð ãýìòýýñýí, ìóóòãàñàí, äóòààñàí,
óñòãàñàí.
205.3.Õýðýâ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ãýðýý ¸ñîîð õàðèó ÿìàð íýãýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áîë ìºíãºí
òºëáºðèéí îðîíä õàðèó ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéã îðëóóëæ áîëíî.
205.4.Äàðààõü òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íºõºí òºëáºð òºëºõã¿é:
205.4.1.ãýðýýãýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øèëæ¿¿ëñýí ç¿éëèéí ÷àíàðûí äîãîëäîë íü ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ¿íäýñëýë áîëñîí áºãººä òýðýýð ãýðýýíèé ç¿éëèéã áîëîâñðóóëàõ, äàõèí
áîëîâñðóóëàõ ÿâöäàà ýíýõ¿¿ äîãîëäëûã èëð¿¿ëñýí ;
205.4.2. ãýðýýíèé ç¿éë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí áóðóóãààñ ãýìòñýí, ìóóäñàí, äóòñàí, óñòñàí;
205.4.3.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ãýðýýíèé ç¿éëèéã çîõèõ ¸ñîîð õàäãàëæ, àð÷èëæ, õàìãààëñààð áàéõàä
òýð íü ìóóäñàí, ãýìòñýí, óñòñàí. Ýíý òîõèîëäîëä ãýðýýíèé ç¿éëýýñ ¿ëäñýíèéã íü ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä
áóöààæ ºãíº.
205.5.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãèéí ç¿éëèéã àøèãëàõ æóðàì çºð÷ñºíººñ îëîõ ¸ñòîé áàéñàí àøãèéã îëæ
÷àäààã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
205.6.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ãýðýýíèé ç¿éëèéã áóöààæ ºãñºí, ¿íèéã íü òºëñºí,
ýñõ¿ë ýíý õóóëèéí 205.4.1, 205.4.2-ò çààñíû äàãóó ãýðýýíèé ç¿éëèéã áóöààæ ºãºõ áóþó õîõèðîë íºõºí òºëºõ
øààðäëàãà ¿¿ñýýã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä çàéëøã¿é çàðäëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
Áóñàä çàðäëûã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ãàãöõ¿¿ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä îðóóëñàí àøãèéí õýìæýýãýýð íºõºí òºëíº.
205.7.Ýíý õóóëèéí 205.1-ä çààñàí ¿¿ðãèéã ãýðýýíèé òàëóóä áèå÷ëýí, íýãýí çýðýã ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé.
ÀÐÂÀÍ ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ
Íýãä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
206 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ çàð÷èì
206.1.¯¿ðãèéã òîãòîîñîí ãàçàð, õóãàöààíä íü, çîõèõ ¸ñîîð, øóäàðãààð ã¿éöýòãýíý.
207 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ ãàçàð
207.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é, ¿¿ðãèéí ìºí ÷àíàðò õàðøëàõã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ
ãàçðûã äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëíî:
207.1.1.¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãºòýé õîëáîãäñîí ¿¿ðãèéã òóõàéí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠áàéãàà
ãàçàðò;

44. 44
207.1.2.ýä õºðºí㺠òýýâýðëýõ ¿¿ðãèéã óóë ýä õºðºíãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ áóþó ýðõ á¿õèé
ýòãýýäýä õ¿ðã¿¿ëýõýýð àíõíû òýýâýðëýã÷èä õ¿ëýýëãýí ºãñºí ãàçàð;
207.1.3.ìºíãºí òºëáºðèéí ¿¿ðãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/ ãàçàð,
õàðèí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ äýýðõ ãàçðàà ººð÷èëñºí òóõàé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä ìýäýãäñýí áîë ò¿¿íèé øèíýýð
îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/ ãàçàð;
207.1.4.áóñàä á¿õ ¿¿ðãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/ ãàçàð.
207.2.Ýíý õóóëèéí 207.1.Ç-ò çààñàí òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí îðøèí ñóóãàà /îðøèí
áàéãàà/ ãàçðûí õàÿãààð ìºíãèéã èëãýýõýýð áàíê, ò¿¿íòýé àäèëòãàõ áóñàä áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëñíýýð ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýíä òîîöíî.
207.3.¯¿ðýã ã¿éöýòãýõýýñ ºìíº ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷, ýñõ¿ë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ îðøèí ñóóãàà /îðøèí
áàéãàà/ ãàçðàà ººð÷èëñºí òóõàé íºãºº òàëäàà ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé áàéñàí òîõèîëäîëä øèíý ãàçàð ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýõ áóþó ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâàõòàé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûã øèëæñýí òàë íü íºõºí
òºëæ, ýðñäýëèéã õàðèóöíà.
208 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ õóãàöàà
208.1.¯¿ðãèéã õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä ã¿éöýòãýíý.
208.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ õóãàöàà òîãòîîãîîã¿é áóþó áîëçîë òàâèàã¿é, ¿¿ðãèéí øèíæ ÷àíàðààñ
øàëòãààëàí ò¿¿íèéã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õýäèéä ÷
øààðäàõ ýðõòýé, ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íýí äàðóé ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé áàéíà.
208.3.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ¿¿ðãèéí øèíæ ÷àíàðààñ øàëòãààëàí ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã øààðäñàíààñ õîéø àðàâ õîíîãèéí äîòîð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý
ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé.
208.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ õóãàöààã õóóëü áóþó ãýðýýãýýð òîãòîîñîí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷
õóãàöààíààñ ºìíº ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã øààðäàõ ýðõã¿é.
208.5.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ òàòãàëçààã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý õóãàöààíààñ íü ºìíº ã¿éöýòãýõ
ýðõòýé.
208.6.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é áîëñîí áóþó ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ ýä
õºðºíãèéí õýìæýý áàãàññàí, ýñõ¿ë ýä õºðºíãºã¿é áîëñîí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ýíý õóóëèéí 208.4-ò
çààñàí õóãàöààíààñ ºìíº ¿¿ðãýý íýí äàðóé ã¿éöýòãýõèéã ò¿¿íýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
208.7.Áîëçîë òàâüæ õèéñýí õýëöëèéí òóõàéä ¿¿ðãèéã óóë áîëçîë áèé áîëñíû äàðààãèéí ºäðººñ
ã¿éöýòãýíý.
209 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýõýýñ òàòãàëçàõ
209.1.Õî¸ð òàëûí ãýðýýãýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íýã òàë íºãºº òàëûíõàà ºìíº ¿¿ðãýý ýõëýí
ã¿éöýòãýõýýñ áóñàä òîõèîëäîëä íºãºº òàë õàðèó ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõýýñ ºìíº ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõýýñ òàòãàëçàæ
áîëíî.
210 äóãààð ç¿éë. Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýõ
210.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý çààâàë áèå÷ëýí ã¿éöýòãýõýýð çààãààã¿é áóþó
¿¿ðãèéí øèíæ ÷àíàðò õàðøëàõã¿é áîë ¿¿ðãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýýð ã¿éöýòã¿¿ëæ áîëíî.
210.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëýýñ òàòãàëçâàë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷
¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýæ àâàõã¿é áàéõ ýðõòýé.
210.3.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýä õàðèóöëàãà õ¿ëýýõýýð õóóëüä çààãààã¿é áîë ò¿¿íèé ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ
¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é ¿¿ðãèéí õàðèóöëàãûã ¿íäñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õàðèóöíà.
210.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ýä õºðºí㺺ñ ¿¿ðãèéã àëáàäàí ã¿éöýòã¿¿ëýõýýð áîë òóõàéí ýä õºðºíãèéí
õóâüä ýðõýý àëäàæ áîëçîøã¿é ãýæ ¿çñýí ýòãýýä íü ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõ ýðõòýé. Ýíý
òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäàõ ýðõ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàñàí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä
øèëæèíý.
211 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýëãýí ºãºõ
211.1.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä, ýñõ¿ë õóóëü, ãýðýý áóþó ø¿¿õèéí øèéäâýðò
çààñàí ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä õ¿ëýýëãýæ ºãíº.
211.2.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâàõ ýðõã¿é ýòãýýäýä õ¿ëýýëãýí ºãñºí áîë ãàãöõ¿¿ ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ çºâøººðñºí áóþó èéíõ¿¿ ã¿éöýòãýñíýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ àøèã îëñîí íºõöºëä óóë ¿¿ðãèéã
ã¿éöýòãýñýíä òîîöíî.
212 äóãààð ç¿éë. Ñîíãîõ ¿¿ðýã
212.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é, ýñõ¿ë ¿¿ðãèéí ìºí ÷àíàðò õàðøëàõã¿é áîë õýä õýäýí
¿¿ðãýýñ àëü íýãèéã íü ñîíãîæ ã¿éöýòãýõ ýðõèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ýäýëíý.
212.2. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ã¿éöýòãýâýë çîõèõ õýä õýäýí ¿éëäëèéí àëü íýãýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé áîë
òàòãàëçñàí òîõèîëäîëä ¿ëäñýí ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð áàéíà.
212.3.Ýíý õóóëèéí 212.1-ä çààñàí ñîíãîëò õèéõäýý ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ýíý òóõàé ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ìýäýãäýíý.
213 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðãèéã õýñýã÷ëýí ã¿éöýòãýõ
213.1.Ãýðýýíä çààñàí, ýñõ¿ë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ çºâøººðñºí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý õýñýã÷ëýí
ã¿éöýòãýõ ýðõòýé.
213.2.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíä çààñíààñ ººð ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýë íü çàðäàë èõòýé áàéñàí ÷ ýíý æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
214 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéí ÷àíàð

45. 45
214.1.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéí ÷àíàðûí òàëààð ãýðýýíä òîäîðõîé çààãààã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü
åðäèéí øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýæ, äóíäààñ äîîøã¿é ÷àíàðûí ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé.
215 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ñààòóóëàõ ýðõ
215.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëýõ õ¿ðòýë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ìºíãºí òºëáºðèéíõººñ áóñàä ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ñààòóóëæ áîëíî.
215.2.¯¿ðãèéí ç¿éë íü òºðëèéí øèíæýýð òîäîðõîéëîãäîõ ýä õºðºí㺠áàéâàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
¿¿ðãýý ÿìàð ÷ íºõöºëä áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
216 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ äàðààëàë
216.1.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü èæèë òºðëèéí õýä õýäýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ ¿¿ðýãòýé áºãººä
¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýë íü á¿õ ºðèéã òºëºõºä õ¿ðýëöýõã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ àëü íýã ¿¿ðãèéã ñîíãîæ ã¿éöýòãýõ
ýðõòýé. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ èéì ñîíãîëò õèéãýýã¿é áîë òºëáºðèéí õóãàöàà áîëñîí ºðèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä
òºë¿¿ëíý.
216.2.Õýä õýäýí ºðèéã òºëºõ õóãàöàà íýãýí çýðýã áîëñîí òîõèîëäîëä ã¿éöýòãýõýä èë¿¿ õ¿íä
íºõöºëòýé øààðäëàãûã òýðã¿¿í ýýëæèíä ã¿éöýòãýíý.
216.3.Øààðäëàãóóä íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õóâüä èæèë íºõöºëòýé áîë áèåëýõ áîëîìæ áàãàòàé
¿¿ðãèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä ã¿éöýòãýíý.
216.4.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýë íü òºëºõ õóãàöàà áîëñîí á¿õ ºðèéã òºëºõºä õ¿ðýëöýõã¿é áîë òýðã¿¿í
ýýëæèíä ø¿¿õèéí çàðäàë, äàðàà íü ¿íäñýí ¿¿ðýã, ýöýñò íü õ¿¿ã òºë¿¿ëíý.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
̪ÍÃªÍ ÒªËÁªÐÈÉÍ ¯¯ÐÝà ïÉÖÝÒÃÝÕ
217 äóãààð ç¿éë. Òºëáºð ã¿éöýòãýõ ìºíãºí òýìäýãò
217.1.̺íãºí òºëáºðèéí ¿¿ðãèéã Ìîíãîë Óëñûí ìºíãºí òýìäýãò òºãðºãººð ã¿éöýòãýíý.
217.2.Õóóëèàð õîðèãëîîã¿é áîë òàëóóä ìºíãºí òºëáºðèéí ¿¿ðãèéã ãàäààäûí ìºíãºí òýìäýãòýýð
ã¿éöýòãýæ áîëíî.
218 äóãààð ç¿éë. Òºëáºð ã¿éöýòãýõ ìºíãºíèé õàíø
218.1.Òºëáºð ã¿éöýòãýõ õóãàöàà áîëîõîîñ ºìíº ìºíãºíèé õàíø ºññºí, áóóðñàí áîë ¿¿ðýã ¿¿ñýõ
¿åèéí õàíøààð òîîöîæ òºëáºðèéã òºëíº.
218.2.̺íãºí òýìäýãòèéí òºðºë ººð÷ëºãäñºí áîë ìºíãºí òýìäýãò ººð÷ëºãäñºí ºäºð ìºðäºæ
áàéñàí õàíøààð òîîöîæ òºëáºðèéã òºëíº.
ÀÐÂÀÍ ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëä ñààä áîëîõ íºõöºë áàéäàë
Íýãä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
219 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí áóðóóãààñ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëîìæã¿é áîëîõ
219.1.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý çºð÷ñºí òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ó÷èðñàí õîõèðëîî
àðèëãóóëàõààð øààðäàõ ýðõòýé.
219.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ò¿¿íä ¿¿ðãýý
áèåë¿¿ëýõ íýìýëò õóãàöàà çààæ áîëíî. Ýíý õóãàöààíä ¿¿ðãýý äàõèí áèåë¿¿ëýõã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷
ó÷èðñàí õîõèðëîî àðèëãóóëàõààð øààðäàõ ýðõòýé.
219.3.Íýìýëò õóãàöàà òîãòîîñíîîð ÿìàð íýãýí ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é íü òîäîðõîé, ýñõ¿ë ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãóóëàõààð øààðäàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ íü òàëóóäûí àøèã ñîíèðõîëä
èë¿¿ íèéöýõýýð áàéâàë íýìýëò õóãàöàà îëãîõã¿é áàéæ áîëíî.
219.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ñàíààòàéãààð ¿¿ðãýý çºð÷ñºí òîõèîëäîëä ó÷èðñàí õîõèðëûã àðèëãàõ
¿¿ðãýýñ ò¿¿íèéã ÷ºëººëºõººð óðüä÷èëàí òîõèðîëöîæ áîëîõã¿é.
219.5.Õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷ áóþó áóñàä ýòãýýäýýð ¿¿ðãýý ã¿éöýòã¿¿ëñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
òýäãýýðèéí ¿éëäëèéí óëìààñ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã á¿ðýí õýìæýýãýýð õàðèóöíà.
219.6.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é, ýñõ¿ë ¿¿ðãèéí ìºí ÷àíàðò õàðøëàõã¿é áîë ¿¿ðãèéí ç¿éëèéã ººð
ýòãýýäýýñ õ¿ëýýí àâàõ ¸ñòîé áàéñàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ò¿¿íèéãýý àâ÷ ÷àäààã¿éãýýñ ¿¿ðýã áèåëýýã¿é áîë
¿¿íýýñ ¿¿äýí ãàðàõ õàðèóöëàãûã ººðºº õ¿ëýýíý.
220 äóãààð ç¿éë. ͺõöºë áàéäàë ººð÷ëºãäñºíººñ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëîìæã¿é áîëîõ
220.1.Ãýðýý áàéãóóëàõ ¿íäýñëýë áîëñîí íºõöºë áàéäàë ãýðýý áàéãóóëñíû äàðàà èëòýä
ººð÷ëºãäñºí, èéíõ¿¿ ººð÷ëºãäºõèéã òàëóóä óðüä÷èëàí ìýäýæ áàéñàí áºãººä ãýðýýã áàéãóóëàõã¿é áàéõ áóþó

46. 46
ººð àãóóëãààð áàéãóóëàõ áîëîìæòîé áàéñàí áîë ãýðýýã ººð÷ëºãäñºí íºõöºë áàéäàëä íèéö¿¿ëýõèéã òàëóóä
õàðèëöàí øààðäàõ ýðõòýé.
220.2.Ãýðýý áàéãóóëàõ ¿íäýñëýëèéí òàëààð òàëóóäûí òºñººëºë áóðóó áàéñàí áîë ò¿¿íèéã ãýðýý
áàéãóóëàõ íºõöºë áàéäàë ººð÷ëºãäñºíòýé àäèëòãàæ ¿çíý.
220.3.Òàëóóä ººð÷ëºãäñºí íºõöºë áàéäàëä ãýðýýã çîõèöóóëàõ àðãà õýìæýýã òýðã¿¿í ýýëæèíä àâàõ
¿¿ðýãòýé.
220.4.Ãýðýýã ººð÷ëºãäñºí íºõöºë áàéäàëä çîõèöóóëàõ áîëîìæã¿é, ýñõ¿ë íºãºº òàë íü
çºâøººðººã¿é áîë ýðõ àøèã íü õºíäºãäñºí òàë ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
221 ä¿ãýýð ç¿éë. Õ¿íäýòãýí ¿çýõ ¿íäýñëýëýýð òàëóóä ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ
221.1.Õ¿íäýòãýí ¿çýõ ¿íäýñëýë áàéâàë óðò õóãàöààòàé ãýðýýíèé òàëóóä ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ
õóãàöààã õàðãàëçàõã¿éãýýð ãýðýýíýýñ òàòãàëçàæ áîëíî.
221.2.Ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäàë, ýñõ¿ë òàëóóäûí ýðõ,
õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëàõ ¿¿äíýýñ ãýðýýíèé õóãàöààã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ, ñóíãàõûã øààðäàõ
áîëîìæã¿é íºõöºë áàéäëûã õ¿íäýòãýí ¿çýõ ¿íäýñëýë ãýæ ¿çíý.
221.3.Ãýðýýíèé ¿¿ðãèéã çºð÷ñºí íü ò¿¿íèéã öóöëàõ ¿íäýñëýë áîëæ áàéâàë çºâõºí ýíý õóóëèéí
219.3, 225.2-ò çààñàí çºð÷ëèéã àðèëãàõ áóþó óðüä÷èëàí ñàíóóëàõ õóãàöààíä ãýðýýã öóöàëæ áîëíî.
221.4.Ýðõ á¿õèé ýòãýýä ãýðýý öóöëàõ ¿íäýñëýë áàéãààã ìýäñýíýýñ õîéø åðäèéí áîëîìæèò
õóãàöààíû äîòîð ãýðýýíýýñ òàòãàëçàæ áîëíî.
221.5.Ãýðýýã öóöàëñíààð ºìíº ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýë à÷ õîëáîãäëîî àëäâàë ò¿¿íèéã íýãýí
àäèë öóöëàíà. Èéíõ¿¿ öóöëàõàä ýíý õóóëèéí 205 äóãààð ç¿éëä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
221.6.Õîõèðëûã àðèëãàõòàé õîëáîãäñîí øààðäëàãàä ýíý õóóëèéí 227 äóãààð ç¿éë íýãýí àäèë
õàìààðíà.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÕÓÃÀÖÀÀ ÕÝÒЯ¯ËÑÍÝÝÑ ¯¯ÑÝÕ ¯Ð ÄÀÃÀÂÀÐ
222 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õóãàöàà õýòð¿¿ëýõ
222.1.Äàðààõü òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí ãýæ ¿çíý:
222.1.1.¿¿ðãýý õóãàöààíä íü áèåë¿¿ëýýã¿é áîë;
222.1.2.¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ õóãàöàà áîëñíûã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ñàíóóëñíààñ õîéø ¿¿ðãýý
áèåë¿¿ëýýã¿é áîë.
222.2.Õóãàöàà õýòðýõýä õ¿ðãýñýí íºõöºë áàéäàë íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ãýì áóðóóãààñ áîëîîã¿é
áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéã õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí ãýæ ¿çýõã¿é.
222.3.Õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ àëèâàà áîëãîîìæã¿é ¿éëäýë /ýñ ¿éëäýõ¿é/-èéí
õàðèóöëàãûã õ¿ëýýíý.
222.4.Õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ò¿¿íä ÿìàð íýã òîõèîëäîë íºëººëñºí ýñýõèéã
õàðãàëçàõã¿éãýýð õîõèðëûã õàðèóöíà. Õàðèí ¿¿ðãèéã õóãàöààíä íü ã¿éöýòãýñýí ÷ òîõèîëäîõ áàéñàí
òîõèîëäëûí óëìààñ ¿¿ññýí õîõèðëûã õàðèóöàõã¿é.
222.5.̺íãºí òºëáºðèéí ¿¿ðãýý õóãàöààíä íü ã¿éöýòãýýã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õýòð¿¿ëñýí
õóãàöààíä òîõèðñîí õ¿¿ òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
222.6.Õ¿¿ãýýñ àíç òîîöîõã¿é.
222.7.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õóãàöàà õýòð¿¿ëñíýýñ ó÷èðñàí õîõèðëûã àðèëãóóëàõààð ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷
øààðäàõ ýðõòýé.
222.8.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð ¿¿ðãýý õóãàöààíààñ íü ºìíº
ã¿éöýòãýñýí áîë õóãàöàà õýòð¿¿ëñýíòýé àäèëòãàæ ¿çíý.
223 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ õóãàöàà õýòð¿¿ëýõ
223.1.Õóãàöààíä íü ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ õ¿ëýýæ àâààã¿é áîë
ò¿¿íèéã õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí ãýæ ¿çíý.
223.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ÿìàð íýãýí ¿éëäýë õèéõ
¸ñòîé áàéñàí áîëîâ÷ ò¿¿íèéã ã¿éöýòãýýã¿éãýýñ õóãàöàà õýòýðñýí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí
ãýæ ¿çíý.
224 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ õóãàöàà õýòð¿¿ëñíýýñ ¿¿ñýõ ¿¿ðýã
224.1.Ýíý õóóëèéí 223 äóãààð ç¿éëä çààñíààð õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí ãýì áóðóóòàé ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ èéíõ¿¿ õóãàöàà õýòð¿¿ëñíýýñ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
224.2.Õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýì áóðóóòàé ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí ò¿¿íä äàðààõü
¿¿ðýã, ¿ð äàãàâàð ¿¿ñíý:
224.2.1.ãýðýýíèé ç¿éëèéã õàäãàëñàíòàé õîëáîãäîæ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ ãàðñàí íýìýëò çàðäëûã
íºõºí òºëºõ;
224.2.2.ãýðýýíèé ç¿éë òîõèîëäëîîð óñòàæ, ãýìòñýíèé ýðñäëèéã õ¿ëýýõ;
224.2.3.ìºíãºí òºëáºðèéí ¿¿ðýã ¸ñîîð õ¿¿, àíç àâàõ ýðõýý àëäàõ.
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÕΨРÒÀËÛÍ ÃÝÐÝÝÍÄ ¯¯ÐÝà ǪÐ×ÈÕ
225 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã çºð÷ñºíººñ òàëóóä ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ

47. 47
225.1.Òàëóóäûí àëü íýã íü ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý çºð÷ñºí áºãººä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ íýìýëò
õóãàöàà òîãòîîñîí áîëîâ÷ ¿ð ä¿í ãàðààã¿é áîë íºãºº òàë ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
225.2.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íýìýëò õóãàöàà òîãòîîæ ºãººã¿é áîëîâ÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõèéã ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷èä óðüä÷èëàí ñàíóóëñàí áîë íýìýëò õóãàöàà òîãòîîñîíòîé àäèëòãàæ ¿çíý.
225.3.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãèéí çàðèì õýñãèéã çºð÷ñºí áîëîâ÷ ¿ëäýõ õýñãèéã ã¿éöýòãýõ íü ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä àøèãã¿é áîëñîí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàæ áîëíî.
225.4.Äàðààõü òîõèîëäîëä òàëóóä ãýðýýíýýñ òàòãàëçàæ áîëîõã¿é:
225.4.1.¿¿ðãèéã ÿëèìã¿é çºð÷ñºí;
225.4.2.ýíý õóóëèéí 186.2-ò çààñàí øààðäëàãûã çºð÷ñºí áîëîâ÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýã õ¿÷èí
òºãºëäºð áàéëãàõûã øààðäàõ ýðõòýé áàéâàë;
225.4.3.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý çºð÷ñºí ÿâäàëä á¿õýëä íü áóþó èõýíõ õýñýãò íü ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷
ººðºº áóðóóòàé;
225.4.4.¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõààñ ºìíº ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õàðèó øààðäëàãà
ãàðãàñàí, ýñõ¿ë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàíû äàðàà õàðèó øààðäëàãà íýí äàðóé ãàðãàõ
áîëîìæòîé áîë.
225.5.Ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ¿íäýñëýë èðýýä¿éä áèé áîëîõ íü ãàðöààã¿é, èëò áàéâàë ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ õóãàöàà áîëîõîîñ ºìíº ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
225.6.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ õóãàöààã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ òîãòîîæ áîëíî.
225.7.Ýíý õóóëèéí 225.6-ä çààñàí õóãàöààíä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõýý
ýäëýýã¿é áîëîâ÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ íýìýëò áóþó óðüä÷èëñàí ñàíóóëãûí õóãàöààíä ãýðýýã
áèåë¿¿ëýýã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàæ áîëíî.
226 äóãààð ç¿éë. Íýìýëò õóãàöàà òîãòîîõ, óðüä÷èëàí ñàíóóëàõ øààðäëàãàã¿é íºõöºë áàéäàë
226.1.Äàðààõü íºõöºë áàéäàë áàéâàë ýíý õóóëèéí 204.2, 219.2-ò çààñíààð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ íýìýëò
õóãàöàà òîãòîîõ áóþó óðüä÷èëàí ñàíóóëàõ øààðäëàãàã¿é:
226.1.1.ÿìàð íýãýí ¿ð ä¿í ãàðàõã¿é áîëîõ íü èëò áîë;
226.1.2.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ãýðýýãýýð òîãòîîñîí õóãàöààíä ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é, õàðèí íýìýëò
õóãàöààíä ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí òîõèîëäîëä ãýðýýíèé õàðèëöàà ¿ðãýëæëýõ ¸ñòîé áîë;
226.1.3.õî¸ð òàëûí àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ îíöãîé ¿íäýñëýëýýð ãýðýýã íýí äàðóé öóöëàõ
øààðäëàãàòàé áîë.
227 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã çºð÷ñºíººñ ¿¿ñýõ õàðèóöëàãà
227.1.Ãýðýýíèé íýã òàë ¿¿ðãýý çºð÷ñºí áîë íºãºº òàë íü ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàíòàé õîëáîãäîí
ó÷èðñàí õîõèðëûã àðèëãóóëàõààð øààðäàõ ýðõòýé.
227.2.Íýã òàë íü ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàí ÿâäàëä íºãºº òàë íü áóðóóã¿é áîë ýíý õóóëèéí 227.1-ä
çààñàí ¿íäýñëýë õàìààðàõã¿é.
227.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ýýñ ãàðñàí çàðäàë, ýä õºðºíãèéí àëäàãäàë áóþó ãýìòýë, ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä çàéëøã¿é îðîõ áàéñàí îðëîãûã õîõèðîëä òîîöíî.
227.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ òîäîðõîé ýä õºðºíãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºì÷ëºë áóþó ýçýìøèõ,
àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõýä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü óã ýä
õºðºíãèéã ººðòºº øèëæ¿¿ëýõ, ó÷èðñàí õîõèðëîî àðèëãàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
227.5. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ òîäîðõîé àæèë ã¿éöýòãýõ, òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é, õóóëü
áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ óã ¿¿ðãèéã ººðºº ã¿éöýòãýõ áóþó ãóðàâäàã÷
ýòãýýäýýð ã¿éöýòã¿¿ëæ, ó÷èðñàí õîõèðëûã àðèëãàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
ÀÐÂÀÍ ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Ãýì õîðûã àðèëãàõ
228 äóãààð ç¿éë. Ãýì õîðûã àðèëãóóëàõ ýðõ
228.1.Ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã á¿õèé ýòãýýä íºãºº òàëûí çºð÷èãäñºí ýðõèéã ãýì õîð ó÷ðóóëàõààñ
ºìíºõ áàéäàëä ñýðãýýõ ¿¿ðýãòýé. Ǻð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýõ áîëîìæã¿é, ýñõ¿ë õàðüöàíãóé èõ çàðäàë
ãàðàõààð áîë ãýì õîðûã ìºí㺺ð íºõºí òºëæ áîëíî.
228.2.Õîõèðîã÷ ýðõýý ñýðãýýëãýõýýð ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã á¿õèé ýòãýýäýä òîäîðõîé õóãàöàà
òîãòîîæ áîëîõ áºãººä ýíý õóãàöààíä ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áîë ìºí㺺ð ã¿éöýòãýõèéã øààðäàæ áîëíî.
228.3.Ýð¿¿ë ìýíäèéã õîõèðîîñíîîñ õîõèðîã÷ õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäñàí áóþó õºäºëìºðèéí
÷àäâàð íü áóóðñàí, ýñõ¿ë õýðýãëýý çàðäàë íü íýìýãäñýí áîë ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã á¿õèé ýòãýýä
õîõèðîã÷èä ñàð òóòàì ìºí㺠/òýæýýí òýòãýõòýé õîëáîãäñîí òýòãýëýã/ òºëºõ çàìààð ãýì õîðûã àðèëãàõ
¿¿ðýãòýé.
228.4.Õîõèðîã÷ ýì÷èëãýýíèé çàéëøã¿é çàðäëûã óðüä÷èëàí òºë¿¿ëýõýýð ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã
á¿õèé ýòãýýäýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
228.5.Õîõèðîã÷ ìýðãýæëèéí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäñàí òîõèîëäîëä äàõèí ìýðãýæèë ýçýìøèõ
çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîë ¿¿íòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã íºõºí òºëºõºä ýíý æóðàì íýãýí àäèë õàìààðíà.

48. 48
228.6.Õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààí áàéâàë õîõèðîã÷ ýíý õóóëèéí 228.3-ò çààñàí ñàð òóòìûí ìºíãºí
òºëáºðèéí îðîíä íýã óäààãèéí íºõºí òºëáºð àâàõààð øààðäàæ áîëíî.
229 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýì õîðûã àðèëãàõ õýìæýý
229.1.¯¿ðýã á¿õèé ýòãýýä íü ãýì õîðûã àðèëãàõäàà ýä õºðºíãºä ó÷ðóóëñàí áîäèò õîõèðîë áîëîí
îëîõ ¸ñòîé áàéñàí îðëîãûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
229.2.Ãýì õîðûí õýìæýýã òîäîðõîéëîõäîî õîõèðîã÷èéí àøèã ñîíèðõîë, ãýì õîð ó÷èðñàí íºõöºë
áàéäàë, ãýì õîð ó÷ðóóëàã÷èéí ãýì áóðóóãèéí õýð õýìæýýã õàðãàëçàí ¿çíý.
230 äóãààð ç¿éë. Ýäèéí áóñ ãýì õîðûã àðèëãàõ
230.1.Ýäèéí áóñ ãýì õîðûã àðèëãóóëàõààð õîõèðîã÷ øààðäàõ ýðõòýé.
230.2.Ãàãöõ¿¿ õóóëüä òóñãàéëàí çààñàí òîõèîëäîëä ýäèéí áóñ ãýì õîðûã ìºí㺺ð íºõºí òºëíº.
230.3.Ãýì õîð ó÷ðàõ áóþó ò¿¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ó÷èðñàí ãýì õîðîîñ ¿¿äýí ãàðàõ õîõèðëûí
õýìæýý íýìýãäýõýä õîõèðîã÷èéí áóþó ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí ¿éëäýë /ýñ ¿éëäýõ¿é/ íºëººëñºí áîë ãýì õîðûã
àðèëãàõ ¿¿ðýã áîëîí ò¿¿íèé õýìæýýã òîäîðõîéëîõäîî òýäãýýðèéí ãýì áóðóóãèéí õýìæýýã õàðãàëçàíà.
ÀÐÂÀÍ ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ àðãà
231 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ àðãà
231.1.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã äàðààõü àðãààð õàíãàíà:
231.1.1. àíç;
231.1.2. äýí÷èí;
231.1.3. áàòàëãàà;
231.1.4. áàðüöàà;
231.1.5. áàòëàí äààëò;
231.1.6.¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëàõààð ýä õºðºí㺠ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ ãýðýý
/ôèäóöè/;
231.1.7. õóóëüä çààñàí áóñàä àðãà.
232 äóãààð ç¿éë. Àíç
232.1.Õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é òàë õóóëü áîëîí ãýðýýíä
çààñíààð íºãºº òàëäàà òºëºõ ¸ñòîé ìºíãºí òºëáºðèéã àíç ãýíý.
232.2.Äýí÷èíãèéí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä àíçûã íýãýí àäèë õýðýãëýæ áîëíî.
232.3.Àíçûí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
232.4.Àíç íü òîðãóóëü, àëäàíãè ãýñýí òºðºëòýé áàéíà. Àíçûí íèéò ä¿í ã¿éöýòãýýã¿é ¿¿ðãèéí ¿íèéí
ä¿íãèéí 50 õóâèàñ õýòýð÷ áîëîõã¿é.
232.5.¯¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é òàë íü òºëºõººð õóóëü áîëîí ãýðýýíä
óðüä÷èëàí òîäîðõîé õýìæýýãýýð çààñàí, ýñõ¿ë ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é ¿¿ðãèéí ¿íèéí
ä¿íãèéí òîäîðõîé õóâèàð òîãòîîñîí àíçûã òîðãóóëü ãýíý.
232.6.Õóóëü áîëîí ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí òàë íü õîíîã òóòàìä ã¿éöýòãýýã¿é ¿¿ðãèéí
¿íèéí ä¿íãèéí 0,5 õóâèàñ õýòðýõã¿é õýìæýýãýýð òºëºõººð òîãòîîñîí àíçûã àëäàíãè ãýíý.
232.7.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý õóãàöààíä íü áèåë¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä àíç òºëºõººð ãýðýýíä
çààãààã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ àíç øààðäàõ ýðõã¿é áºãººä õàðèí ó÷èðñàí õîõèðëîî àðèëãóóëàõûã
øààðäàõ ýðõòýé.
232.8.Àíçûí õýìæýý èëò èõ áàéâàë õýðãèéí íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ø¿¿õ ò¿¿íèéã áàãàñãàæ
áîëíî.
233 äóãààð ç¿éë. Äýí÷èí
233.1.Ãýðýýíä îðîëöîã÷ íýã òàë íü ãýðýý áàéãóóëñíû íîòîëãîî áîëãîí íºãºº òàëäàà òºëáºë çîõèõ
òºëáºðò îðîëöóóëàí óðüä÷èëàí ºãñºí ìºíãèéã äýí÷èí ãýíý.
233.2.Ãýðýýã öóöàëñàí, ýñõ¿ë äýí÷èí òàâèã÷ òàë íü ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõäýý ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëä
äýí÷èíã îðîëöóóëààã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ äóóññàíû äàðàà äýí÷èí àâñàí òàë íü äýí÷èíã áóöààæ ºãíº.
233.3.Äýí÷èí òàâüñàí ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýýã¿éãýýñ õàðèóöëàãà õ¿ëýýõýýð áàéâàë äýí÷èíã äýí÷èí
àâñàí ýòãýýäýä ¿ëäýýíý. Ýíý òîõèîëäîëä äýí÷èí àâàã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã òºëºõ人 äýí÷èíã îðîëöóóëàí
òîîöíî.
233.4.Äýí÷èí àâñàí ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýýã¿éãýýñ õàðèóöëàãà õ¿ëýýõýýð áàéâàë äýí÷èíã òàâüñàí
ýòãýýäýä áóöààæ ºãíº. Ýíý òîõèîëäîëä äýí÷èí òàâüñàí ýòãýýä ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãóóëàõààð øààðäàõ
ýðõòýé.
234 ä¿ãýýð ç¿éë. Áàòàëãàà
234.1.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëàõààð ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä áàòàëãàà ãàðãàæ áîëíî.

49. 49
234.2.Áàòàëãààíû ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
234.3.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàòàëãàà ãàðãàã÷ íýã òàëûí ñàíàà÷èëãààð ãýðýýã öóöàëæ
áîëîõã¿é.
234.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã áàòàëãàà
ãàðãàã÷ààñ ¿ë ìàðãàõ æóðìààð øààðäàíà.
234.5.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áàòàëãàà ãàðãàã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ýýñ øààðäàõ ýðõã¿é.
234.6.Áàíêíû áàòàëãààã ýíý õóóëèéí 457 äóãààð ç¿éëä çààñàí æóðìààð çîõèöóóëíà.
235 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëàõààð ýä õºðºí㺺ì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ ãýðýý
/ôèäóöè/
235.1.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëàõààð ýä õºðºí㺠ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ ãýðýýãýýð /öààøèä
“ôèäóöè” ãýõ/ ¿¿ðýã õ¿ëýýã÷ íü ìºí㺠òºëºõ ¿íäñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ çîðèëãîîð õºäëºõ ýä
õºðºíãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ, ¿¿ðýã õ¿ëýýã÷ ¿íäñýí ¿¿ðãýý õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí
òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ óã ýä õºðºíãèéã ò¿¿íä áóöààí ºãºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
235.2.Øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºíãèéã ¿¿ðýã õ¿ëýýã÷ àøèãëàõ ýðõòýé áàéõààð ãýðýýíä çààæ áîëíî.
235.3.Ãýðýýíèé äàãóó øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºíãèéã ¿íäñýí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ õóãàöàà áîëîõîîñ ºìíº
¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ çàõèðàí çàðöóóëñàí áîë ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðýã õ¿ëýýã÷ ó÷èðñàí õîõèðëîî øààðäàõ
ýðõòýé.
235.4.¯¿ðýã õ¿ëýýã÷ ìºí㺠òºëºõ ¿¿ðãýý õóãàöààíä íü áèåë¿¿ëæ, øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºí㺺 áóöààí
àâñàí áóþó èéíõ¿¿ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºíãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷
áîäèòîéãîîð ãàðãóóëàí àâñíààð ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëàõààð ýä õºðºí㺠ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ ãýðýý
äóóñãàâàð áîëíî.
235.5.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëàõààð ýä õºðºí㺠ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
ÕÎÐÜÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
¯¿ðýã äóóñãàâàð áîëîõ
236 äóãààð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýñíýýð ¿¿ðýã äóóñãàâàð áîëîõ
236.1.¯¿ðýã äàðààõü ¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëíî:
236.1.1.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýñýí;
236.1.2.¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ã¿éöýòãýâýë çîõèõ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéí îðîíä ººð ¿¿ðãèéí
ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâñàí;
236.1.3.òàëóóä ºìíºõ ¿¿ðãèéã ñîëèõîîð òîõèðîëöñîí.
236.2.Ýíý õóóëèéí 236.1.3-ò çààñàí òîõèîëäîëä ºìíºõ ¿¿ðãèéí õàðèëöàà äóóñãàâàð áîëíî.
236.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã á¿õýëä íü áóþó õýñýã÷ëýí õ¿ëýýí àâñíûã ãýð÷ëýõ
áàðèìò áè÷ãèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí øààðäëàãààð îëãîõ ¿¿ðýãòýé.
236.4.ªðèéã õ¿ëýýí àâñàí òóõàé áàðèìò áè÷èãò õ¿¿ãèéí òóõàé çààãààã¿é áîë õ¿¿ã òºëñºí ãýæ ¿çýæ
ìºíãºí òºëáºðèéí ¿¿ðýã á¿õýëäýý äóóñãàâàð áîëíî.
236.5.ªðèéã òîäîðõîé õýñãýýð, ¿å øàòòàéãààð òºëæ áàéñàí áîë õàìãèéí ñ¿¿ëèéí õýñãèéã õ¿ëýýí
àâñàí òóõàé áàðèìò áè÷èãò ººðººð çààãààã¿é áîë ºìíºõ õýñã¿¿äèéã á¿ðýí òºëñºí ãýæ ¿çíý.
236.6.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷, ýñõ¿ë ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí ¿éëäñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâñàí
òóõàé áàðèìò áè÷èãò ºðèéí òºðºë, õýìæýý, ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí áóþó ºð òºëñºí ýòãýýäèéí îâîã, ýöãèéí íýð,
¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ãàçàð, õóãàöàà çýðãèéã çààíà.
236.7.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã íîòëîõ áè÷èã ºãñºí áîë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýñýí òóõàé áàðèìò áè÷ãèéí õàìò íîòëîõ áè÷ãèéã áóöààõ áóþó ò¿¿íèéã õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõààð
øààðäàõ ýðõòýé.
236.8.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íîòëîõ áè÷ãèéã áóöààæ ºã÷ ÷àäàõã¿é áîë ¿¿ðýã äóóñãàâàð áîëñîí òóõàé
áàðèìò õèéæ ºãºõèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ øààðäàõ ýðõòýé.
236.9.Òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâñàí òóõàé áàðèìò áè÷èã
îëãîõòîé õîëáîãäñîí çàðäëûã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷, õàðèí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/
ãàçðàà ººð÷èëñºí, ýñõ¿ë íàñ áàðñàí áºãººä ºâëºã÷ íü ººð ãàçàð îðøèí ñóóäàã /îðøèí áàéäàã/ áîë ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ áóþó ò¿¿íèé ºâëºã÷ òóñ òóñ õàðèóöíà.
236.10.Äàðààõü ¿éëäýë õèéõýýñ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ òàòãàëçñàí òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýëãýí ºãºõººñ òàòãàëçàõ ýðõòýé:
236.10.1.¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâñàí òóõàé áàðèìò áè÷èã îëãîõ;
236.10.2.ýíý õóóëèéí 236.7-ä çààñàí íîòëîõ áè÷ãèéã áóöààæ ºãºõ áóþó ò¿¿íèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ;
236.10.3.¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâñàí òóõàé áàðèìò áè÷èãò íîòëîõ áè÷ãèéã áóöààæ ºãºõ
áîëîìæã¿é áîëñîí òóõàé òýìäýãëýë õèéõ áóþó ¿¿ðýã äóóñãàâàð áîëñîí áàðèìò õèéæ ºãºõ.
236.11.Ýíý õóóëèéí 236.10-ò çààñàí òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí
àâàõ õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí ãýæ ¿çíý.

50. 50
237 äóãààð ç¿éë. Õàäãàëàëòàä øèëæ¿¿ëñíýýð ¿¿ðýã äóóñãàâàð áîëîõ
237.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâàõ õóãàöààã õýòð¿¿ëñýí, ýñõ¿ë ò¿¿íèé
îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/ ãàçàð íü òîäîðõîé áóñ áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ¿¿ðãèéí ç¿éëèéã óóë ¿¿ðãèéã
ã¿éöýòãýâýë çîõèõ ãàçðûí íîòàðèàòàä, ìºí㺠áóþó ¿íýò öààñûã íîòàðèàòààð äàìæóóëàí áàíêèíä
õàäãàëóóëàõààð øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé. Ýíý òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýíä òîîöîãäîæ,
¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
237.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí øèëæ¿¿ëñýí ¿¿ðãèéí ç¿éëèéã íîòàðèàò ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä øèëæ¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé. Èéíõ¿¿ øèëæ¿¿ëýõ õ¿ðòýë óã ç¿éëèéã õàäãàëàõ ýòãýýäèéã ººðèéí ¿çýìæýýð ñîíãîæ õàäãàëóóëàõ
áºãººä áàðèìò áè÷ãèéã ººðòºº õàäãàëíà.
237.3.¯¿ðãèéí ç¿éë íü õàäãàëàëòûí øààðäëàãà õàíãàñàí áàéâàë çîõèõ áºãººä ò¿ðãýí ìóóäàõ,
÷àíàð íü àëäàãäàõ ç¿éëèéã õàäãàëàëòàä õ¿ëýýæ àâàõã¿é.
237.4.Íîòàðèàò ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàäãàëàëòàä õ¿ëýýí àâñàí òóõàé ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä
ìýäýãäýæ, ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâàõûã ò¿¿íýýñ øààðäàíà.
237.5.¯¿ðãèéí ç¿éëèéã õàäãàëàõòàé õîëáîãäñîí çàðäëûã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ õàðèóöíà.
237.6.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íîòàðèàòàä õàäãàëóóëàõààð øèëæ¿¿ëñýí ç¿éëèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä
øèëæ¿¿ëýõýýñ ºìíº áóöààí àâàõààð õýäèéä ÷ øààðäàõ ýðõòýé. Áóöààí àâñàí òîõèîëäîëä ¿¿ðãèéí ç¿éëèéã
õàäãàëàëòàä øèëæ¿¿ëýýã¿é ãýæ ¿çíý.
237.7.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðãèéí ç¿éëèéã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçñàí, ýñõ¿ë ýíý õóóëèéí 237.9-ä
çààñàí õóãàöàà ºíãºðñºí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õàäãàëàëòàä øèëæ¿¿ëñýí ç¿éëýý áóöààí àâ÷ áîëíî.
237.8.Ýíý õóóëèéí 237.6, 237.7-ä çààñíààð õàäãàëàëòàä øèëæ¿¿ëñýí ç¿éëýý áóöààæ àâñàí ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ õàäãàëàõòàé õîëáîãäñîí á¿õ çàðäëûã õàðèóöíà.
237.9.Íîòàðèàò, ººðòºº õàäãàëóóëàõààð øèëæ¿¿ëñýí ç¿éëèéã ãóðàâ õ¿ðòýë æèë õàäãàëàõ áºãººä
ýíý õóãàöààíä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ óã ç¿éëèéã õ¿ëýýí àâààã¿é áîë ýíý òóõàé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä ìýäýãäýæ
õàäãàëóóëñàí ç¿éëýý áóöààæ àâàõûã ò¿¿íýýñ øààðäàíà. Õýðýâ òîãòîîñîí õóãàöààíä óã ç¿éëèéã áóöààæ
àâààã¿é áîë ò¿¿íèéã òºðèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëíý.
238 äóãààð ç¿éë. Õàðèëöàí øààðäëàãà á¿õèé ¿¿ðãèéã òîîöîæ äóóñãàâàð áîëãîõ
238.1.Áèåë¿¿ëýõ õóãàöàà íü áîëñîí, õî¸ð ýòãýýäèéí õîîðîíäîõ èæèë òºðëèéí õàðèëöàí
øààðäëàãûã õîîðîíä íü òîîöîæ ¿¿ðãèéã äóóñãàâàð áîëãîæ áîëíî.
238.2.Àëü íýã òàëûí øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýõ õóãàöàà áîëîîã¿é áàéõàä øààðäàõ ýðõ á¿õèé òàë
çºâøººðñºí áîë õàðèëöàí øààðäëàãûã òîîöîæ ¿¿ðãèéã äóóñãàâàð áîëãîæ áîëíî.
238.3.Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà äóóññàí øààðäëàãóóäûã õîîðîíä íü òîîöîæ ¿¿ðãèéã äóóñãàâàð áîëãîæ
áîëíî.
238.4.Õîîðîíä íü òîîöîæ äóóñãàâàð áîëãîõ øààðäëàãóóäûí õýìæýý õàðèëöàí àäèëã¿é áàéâàë áàãà
õýìæýýíèé øààðäëàãûã á¿ðýí õýìæýýãýýð òîîöîõ áºãººä èõ õýìæýýíèé øààðäëàãûí íºãºº øààðäëàãààð
íºõºã人ã¿é õýñýã õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð áàéíà.
238.5.¯¿ðãèéã òîîöóóëàõ òóõàé ñàíàëûã õ¿ëýýí àâñàí òàë õýä õýäýí øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýõ ¸ñòîé
áàéâàë ýíý õóóëèéí 216.1-216.3-ò çààñàí æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
238.6.Íýã òàë íü íºãºº òàëäàà ¿íäñýí ¿¿ðãèéí çýðýãöýý õ¿¿ áîëîí áóñàä çàðäàë òºëºõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýñýí áîë ýíý õóóëèéí 216.4-ò çààñàí æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
238.7.ªºð ººð ãàçàð ã¿éöýòãýâýë çîõèõ ¿¿ðãèéã òàëóóä òîõèðîëöîí òîîöîæ ¿¿ðãèéã äóóñãàâàð
áîëãîæ áîëíî.
238.8.Äàðààõü òîõèîëäîëä ¿¿ðãèéã õàðèëöàí òîîöîæ äóóñãàâàð áîëãîæ áîëîõã¿é:
238.8.1.òàëóóä ¿¿ðãèéã õàðèëöàí òîîöîõã¿é ãýæ óðüä÷èëàí òîõèðîëöñîí;
238.8.2.¿¿ðãèéí ç¿éëèéã òºëáºðò àâ÷ áîëîõã¿é, ýñõ¿ë àìüæèðãààíû ýõ ¿¿ñâýð áîëñîí ç¿éë
áàéñàí;
238.8.3.õ¿íèé àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíäèéã õîõèðîîñîí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã ¿¿ññýí;
238.8.4.õóóëüä çààñàí áóñàä òîõèîëäîë.
239 ä¿ãýýð ç¿éë. ªðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîñíîîð ¿¿ðýã äóóñãàâàð áîëîõ
239.1.Òàëóóä õýëýëöýí òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð ºðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîâîë ýíýõ¿¿ ¿¿ðýã
äóóñãàâàð áîëíî.
239.2.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õóâüä øààðäàõ ýðõýý õýâýýð õàäãàëñíààñ
áóñàä òîõèîëäîëä õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äèéí õýí íýã íü á¿õ ºðèéã äóóñãàâàð áîëãîñîí áîë áóñàä ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷èéã ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëíº.
239.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ºðººñ ÷ºëººëºãäñºí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä îíîãäîõ õýñãèéã õàñààä ¿ëäñýí
õýñãèéí õóâüä áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äýä òàâèõ øààðäëàãàà íýãòãýí ãàðãàæ áîëíî.
239.4.¯íäñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ºðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîñíîîð áàòëàí äààã÷ áóþó áàòàëãàà ãàðãàã÷
¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
239.5.Áàòëàí äààã÷ áóþó áàòàëãàà ãàðãàã÷èéã ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëñºí ÿâäàë íü ¿íäñýí ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷èéã ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
239.6.Õàìòðàí áàòëàí äààã÷èéí àëü íýãèéã ºð òºëºõººñ ÷ºëººëñíººð áóñàä áàòëàí äààã÷èä
¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
239.7.Õî¸ð òàëûí ãýðýýíä àëü íýã òàë íü øààðäëàãààñàà òàòãàëçñàíààð ¿¿ðãèéí õàðèëöàà
äóóñãàâàð áîëîõã¿é. Ýíý òîõèîëäîëä øààðäëàãààñàà òàòãàëçñàí òàë íü íºãºº òàë øààðäëàãààñàà
òàòãàëçàõ õ¿ðòýë ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé.

51. 51
240 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðýã äóóñãàâàð áîëîõ áóñàä ¿íäýñëýë
240.1.¯¿ðýã äàðààõü ¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëíî:
240.1.1.¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ õî¸ð íýã ýòãýýä áîëñîí;
240.1.2.¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õóâèéí áàéäàëòàé ñàëøã¿é õîëáîîòîé
òîõèîëäîëä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é, ýñõ¿ë ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí,
ò¿¿í÷ëýí íàñ áàðñàí, íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí;
240.1.3.¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýë íü ãàãöõ¿¿ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä õàìààðàëòàé òîõèîëäîëä ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é, ýñõ¿ë ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí, ò¿¿í÷ëýí íàñ áàðñàí,
íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí;
240.1.4.õóóëèéí ýòãýýä ýðõ çàëãàìæëàëã¿éãýýð òàòàí áóóãäàæ óëñûí á¿ðòãýëýýñ õàñàãäñàí;
240.1.5.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áóñàä ¿íäýñëýë.
ÕÎÐÈÍ ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
¯¿ðýãò îëîí ýòãýýä îðîëöîõ
241 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä
241.1.Õýä õýäýí ýòãýýä ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã á¿õýëä íü áóþó õýñýã÷ëýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ
øààðäàõ ýðõòýé áºãººä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã á¿õýëä íü áóþó õýñýã÷ëýí õ¿ëýýëãýí ºãºõ
¿¿ðýãòýé áîë òýäãýýðèéã á¿ðýí ýðõ á¿õèé õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ãýíý.
241.2.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äèéí á¿ðýí ýðõ õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí ¿íäýñëýëýýð, ýñõ¿ë
¿¿ðãèéí ç¿éëèéí ¿ë õóâààãäàõ øèíæ ÷àíàðòàé õîëáîãäîæ ¿¿ñíý.
241.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äèéí õýí íýã íü ýíý õóóëèéí 241.1-ò çààñàí øààðäëàãà ãàðãààã¿é áîë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ººðèéí ¿çýìæýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí àëü íýãä øèëæ¿¿ëæ áîëîõ
áºãººä ýíý òîõèîëäîëä áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äèéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
241.4.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äèéí õýí íýã íü øààðäëàãààñàà òàòãàëçâàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
òóõàéí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä îíîãäîõ õýñãýýð ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
241.5.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äèéí õýí íýã íü õýä õýäýí ºâëºã÷òýé áîë ºâëºã÷ á¿ð ºð øààðäàõ
ýðõèéí ººðò íîãäîõ õýñãèéã ºâëºõ ýðõòýé.
241.6.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷äèéí õýí íýã íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã á¿õýëä
íü õ¿ëýýí àâñàí áîë áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä íîãäîõ õýñãèéã õ¿ëýýëãýí ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
241.7.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë òýäãýýðèéí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã
øààðäàõ ýðõ òýíö¿¿ áàéíà.
242 äóãààð ç¿éë. Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä
242.1.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äèéí õýí õýí íü ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä á¿õýëä íü áóþó
õýñýã÷ëýí õ¿ëýýëãýí ºãºõ, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã á¿õýëä íü áóþó õýñýã÷ëýí ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ òóñ á¿ðýýñ øààðäàõ ýðõ á¿õèé áàéâàë õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä ãýíý.
242.2.Õàìòðàí õ¿ëýýõ ¿¿ðýã íü õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñíààð, ýñõ¿ë ¿¿ðãèéí ç¿éëèéí ¿ë õóâààãäàõ
øèíæ ÷àíàðòàé õîëáîîòîé ¿¿ñíý.
242.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ººðèéí ¿çýìæýýð àëü ÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã
á¿õýëä íü áóþó õýñýã÷ëýí øààðäàæ áîëîõ áºãººä ¿¿ðãèéã á¿õýëä íü ã¿éöýòãýõ õ¿ðòýë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äèéí
õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð áàéíà.
242.4.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äèéí õýí íü ÷ ãýðýýãýýð òîãòîîñîí áóþó ò¿¿íä ýðõ îëãîñîí, ýñõ¿ë
õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äèéí õóâüä íèéòëýã àëèâàà õàðèó øààðäëàãûã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ãàðãàõ ýðõòýé.
242.5.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äèéí õýí íýã íü ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä á¿õýëä
íü õ¿ëýýëãýí ºãñºí áîë áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
242.6.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íýã ýòãýýäýä øààðäëàãà ãàðãàñíààð áóñàä ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷äýä øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõýý àëäàõã¿é.
242.7.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íýã ýòãýýäýýñ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâàõ
õóãàöàà ñààòóóëñàí òîõèîëäîëä ¿¿ñýõ ¿ð äàãàâàð íü áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äýä íýãýí àäèë õàìààðíà.
242.8.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íýã ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ õóãàöàà çºð÷ñºí òîõèîëäîëä ¿¿ñýõ ¿ð äàãàâàð íü
áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äýä õàìààðàõã¿é.
242.9.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íýã ýòãýýä õýä õýäýí ºâëºã÷òýé áîë òýäãýýð íü òóñ á¿ðäýý ºâ
çàëãàìæëàëàà𠺺ðò íîãäîõ ºâòýé õóâü òýíö¿¿ õýìæýýãýýð ¿¿ðýã õ¿ëýýõ áîëîâ÷ øààðäëàãà íü ¿ë õóâààãäàõ
øèíæòýé áîë ýíý æóðàì õàìààðàõã¿é.
242.10.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äèéí õýí íýãíèé ºð íü ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãàòàé
íýãäñýí áîë óã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ºðèéí õýìæýýãýýð áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ¿¿ðýã äóóñãàâàð áîëíî.
242.11.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é, ýñõ¿ë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ òóñ á¿ðèéí õ¿ëýýõ ¿¿ðãèéã
òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é áîë òýäãýýðèéí ¿¿ðýã òýíö¿¿ áàéíà.
242.12.Õàìòðàí õ¿ëýýõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð
çààãààã¿é áîë áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã òóñ á¿ðä íü íîãäîõ õýñãýýð øààðäàõ ýðõòýé.

52. 52
242.13.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äèéí õýí íýã íü òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é áîë ¿¿ðãèéí ò¿¿íä îíîãäîõ
õýñãèéã òºëáºðèéí ÷àäâàðòàé áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä òýíö¿¿ õóâààðèëíà.
242.14.Õàìòðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íýã ýòãýýäèéí õóâüä õººí õýëýëöýõ õóãàöàà äóóññàí áóþó ò¿ð
çîãññîí íü áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷äýä õàìààðàõã¿é.
III ÕÝÑÝÃ
ÃÝÐÝÝÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯É
I ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÁÓÑÄÛÍ ªÌ×˪ËÄ ÕªÐªÍê ØÈËƯ¯ËÝÕÒÝÉ ÕÎËÁÎÃÄÑÎÍ
ÃÝÐÝÝÍÈÉ ¯¯ÐÝÃ
ÕÎÐÈÍ ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ áîëîí àðèëæàà
Íýãä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
243 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýý
243.1.Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýãýýð õóäàëäàã÷ íü áèåò áàéäëûí äîãîëäîëã¿é, ýðõèéí
çºð÷èëã¿é õºðºíãº, ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áàðèìò áè÷ãèéã õóäàëäàí àâàã÷èéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ áóþó áàðàà
áýëòãýí íèéë¿¿ëýõ, õóäàëäàí àâàã÷ íü õóäàëäàã÷èä õýëýëöýí òîõèðñîí ¿íèéã òºëæ, õóäàëäàí àâñàí
õºðºí㺺 õ¿ëýýí àâàõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
243.2.Õóäàëäàã÷ íü õóäàëäàæ áàéãàà ýä õºðºíãèéí çîðèóëàëò, õýðýãëýýíèé øèíæ ÷àíàð, õàäãàëàõ,
õýðýãëýõ, òýýâýðëýõ íºõöºë, æóðàì, áàòàëãààò áîëîí ýäýëãýýíèé õóãàöàà, ¿éëäâýðëýã÷òýé õîëáîãäñîí ¿íýí
çºâ, á¿ðýí ìýäýýëëèéã õóäàëäàí àâàã÷èä ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
244 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíèé ¿íý
244.1.Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíä ¿íèéã øóóä çààãààã¿é áîë òàëóóä ¿íý òîäîðõîéëîõ àðãà
õýðýãñëèéí òóõàé õýëýëöýí òîõèðîëöîæ áîëíî.
245 äóãààð ç¿éë. Õºðºí㺠øèëæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã õóâààðèëàõ
245.1.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí /æèãíýõ, ñàâëàõ, áàãëàõ
ãýõ ìýò/ çàðäëûã õóäàëäàã÷, áàðààã õóäàëäàã÷èéí áàéãàà ãàçðààñ ººð ãàçàð õ¿ðãýõ, 纺õ, òýýâýðëýõ, õ¿ëýýí
àâàõòàé õîëáîãäñîí çàðäëûã õóäàëäàí àâàã÷ õàðèóöíà.
245.2.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõàä ãýðýý áîëîí
øààðäàãäàõ áàðèìò áè÷èã á¿ðä¿¿ëýõ, áàðèìò áè÷ãèéã íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëýõ, óëñûí á¿ðòãýëèéí ãàçàð
á¿ðòã¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã õóäàëäàí àâàã÷ õàðèóöíà.
246 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠èëãýýõ òàëààð õóäàëäàã÷èéí õ¿ëýýõ ¿¿ðýã
246.1.Ãýðýý ¸ñîîð õóäàëäàã÷ ýä õºðºíãèéã òýýâýðëýã÷èä øèëæ¿¿ëñýí áºãººä òóõàéí ýä õºðºíãºä
ÿìàð íýãýí òàíèõ òýìäýã áóþó áóñàä õýðýãñëýýð òýìäýãëýë õèéãýýã¿é áîë ò¿¿íèéã èëãýýñýí òóõàé õóäàëäàí
àâàã÷èä ìýäýãäýæ, à÷ààíû äýëãýðýíã¿é æàãñààëòûã èëãýýõ ¿¿ðýãòýé.
246.2.Õýðýâ õóäàëäàã÷ ýä õºðºíãèéã èëãýýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áîë ýä õºðºíãèéã òîõèðñîí ãàçàð
õ¿ðãýõýä øààðäàãäàõ ãýðýýã òóõàéí òºðëèéí òýýâýðëýëòèéí åðäèéí íºõöºëººð õèéõ ¿¿ðýãòýé.
246.3.Òýýâýðëýëòèéí ÿâöàä ýä õºðºíãèéã äààòãóóëàõ ¿¿ðýã õóäàëäàã÷ õ¿ëýýãýýã¿é áîë õóäàëäàí
àâàã÷èéí õ¿ñýëòýýð äààòãàëûí ãýðýý áàéãóóëàõàä øààðäàãäàõ, ººðò áàéãàà á¿õèé ë ìýäýýëëèéã ò¿¿íä ºãºõ
¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
247 äóãààð ç¿éë. ¯ð øèì áîëîí ýðñäýë õóäàëäàí àâàã÷èä øèëæèõ
247.1.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õóäàëäñàí ýä õºðºíãèéã õóäàëäàí àâàã÷èä øèëæ¿¿ëñíýýð
òóõàéí ýä õºðºíãèéã àøèãëàñíû ¿ð ä¿íä îëñîí ¿ð øèì áîëîí óã ýä õºðºí㺠òîõèîëäëîîð óñòàæ, ãýìòñýíèé
ýðñäýë õóäàëäàí àâàã÷èä øèëæèíý.

53. 53
247.2.Õóäàëäàã÷ õóäàëäñàí ýä õºðºíãèéã õóäàëäàí àâàã÷èéí õ¿ñýëòýýð ãýðýýíä çààñíààñ ººð ãàçàð
õ¿ðã¿¿ëýõýýð èëãýýñýí áîë òóõàéí ýä õºðºíãèéã òýýâýðëýã÷èä, ýñõ¿ë ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëñýí ¿åýñ
õóäàëäàí àâàã÷èä ¿ð øèì, ýðñäýë íü øèëæèíý.
248 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâñàíä òîîöîõ
248.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ýä õºðºí㺠õ¿ëýýí àâàõ íºõöºëèéã ãýðýýãýýð òîäîðõîéëíî.
248.2.Õóäàëäàí àâàã÷ ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâñíûã ãýð÷ëýõ òîäîðõîé ¿éëäýë õèéñýí áîë ò¿¿íèéã ýä
õºðºí㺠õ¿ëýýí àâñàíä òîîöíî.
249 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýíèé òàëóóä ¿¿ðãýýñýý òàòãàëçàõ
249.1.Ãýðýý áàéãóóëñíààñ õîéø ãýðýýíèé àëü íýã òàë õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéíõýý äèéëýíõ õýñãèéã
áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áîäèò íºõöºë áèé áîëñîí áîë íºãºº òàë õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàæ
áîëíî.
249.2.Õýðýâ íýã òàëûí õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýë íü õóóëüä çààñàí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ
àðãààð óðüä÷èëàí õàíãàãäñàí áîë íºãºº òàë ¿¿ðãýýñýý òàòãàëçàæ áîëîõã¿é.
249.3.Õóäàëäñàí ýä õºðºíãèéã õýñýã õýñãýýð íèéë¿¿ëýõ òîõèîëäîëä íýã òàë íü ýä õºðºíãèéã
íèéë¿¿ëýõ íýã óäààãèéí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ äàðààãèéí íèéë¿¿ëýëò áèåëýãäýõã¿é áàéõ áîäèò íºõöºë
áèé áîëñîí áîë íºãºº òàë íü ýíý õóóëèéí 204.2, 219.2-ò çààñàí õóãàöàà ºíãºðñíèé äàðàà ãýðýýíèé
¿¿ðãýýñýý òàòãàëçàæ áîëíî.
250 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäñàí ýä õºðºíãèéã ýçýìøèëäýý àâàõ äàâóó ýðõ
250.1.Õóäàëäàã÷ íýã ýä õºðºíãèéã õýä õýäýí ýòãýýäýä õóäàëäñàí áîë óã ýä õºðºíãèéã õàìãèéí
ò¿ð¿¿íä ýçýìøèëäýý àâñàí õóäàëäàí àâàã÷, õýðýâ ýä õºðºí㺠õýíèé ÷ ýçýìøèëä øèëæýýã¿é áàéâàë ò¿ð¿¿ëæ
ãýðýý õèéñýí ýòãýýä ýçýìøèëäýý øèëæ¿¿ëýí àâàõ äàâóó ýðõòýé.
251 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóäàëäñàí ýä õºðºíãèéí áèåò áàéäëûí äîãîëäîë
251.1.Ãýðýýãýýð òîãòîîñîí òîî, õýìæýý, ÷àíàð á¿õèé ýä õºðºíãèéã áèåò áàéäëûí õóâüä äîãîëäîëã¿é
ãýæ ¿çíý.
251.2.Õýðýâ ãýðýýíä ýä õºðºíãèéí ÷àíàðûí òàëààð çààãààã¿é áîë ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëòààð
àøèãëàõ áîëîìæòîé ýä õºðºíãèéã áèåò áàéäëûí äîãîëäîëã¿é ãýæ ¿çíý.
251.3.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëä íîöòîé íºëºº ¿ç¿¿ëýõýýðã¿é áîë ýä õºðºíãèéí çàðèì õýñãèéã äóòóó áóþó
ãýðýýíä çààñíààñ ººð áàðààã áàãà õýìæýýãýýð øèëæ¿¿ëñýí, ýñõ¿ë ýä õºðºíãèéí íýã õýñýã íü äîãîëäîëòîé
áàéñàí ÷ ò¿¿íèéã á¿õýëä íü äîãîëäîëòîé ãýæ ¿çýõã¿é.
252 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäñàí ýä õºðºíãèéí ýðõèéí äîãîëäîë
252.1.Õóäàëäñàí ýä õºðºíãèéí õóâüä ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ººðèéí ýäëýõ ýðõèéí òàëààð õóäàëäàã÷èä
ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõààðã¿é áîë ýðõèéí äîãîëäîëã¿é ýä õºðºí㺠ãýíý.
252.2.Õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ýðõèéã õºðºíãèéí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëñýí áîë ò¿¿íèéã ýðõèéí äîãîëäîëòîé
ãýíý.
253 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéí äîãîëäëûí òàëààðõè õóäàëäàã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
253.1.Õóäàëäñàí ýä õºðºí㺠íü äîãîëäîëòîé áîë õóäàëäàã÷ óã äîãîëäëûã àðèëãàõ, õýðýâ ýä
õºðºí㺠íü òºðëèéí øèíæýýð òîäîðõîéëîãäîõ ýä õºðºí㺠áàéâàë òóõàéí òºðëèéí èæèë ýä õºðºí㺺ð áóþó
òóõàéí öàã ¿åä õóäàëäàí àâàã÷èä øààðäëàãàòàé ººð ýä õºðºí㺺ð ñîëüæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
253.2.Ýíý õóóëèéí 253.1-ä çààñíààð äîãîëäëûã àðèëãàõòàé õîëáîãäñîí /à÷èõ, òýýâýðëýõ,
ã¿éöýòãýñýí àæëûí õºëñ, çàðöóóëñàí ìàòåðèàëûí ¿íý ãýõ ìýò/ çàðäëûã õóäàëäàã÷ õàðèóöíà.
253.3.Õóäàëäàã÷ íü äîãîëäîëòîé ýä õºðºíãèéí îðîíä ººð äîãîëäîëã¿é ýä õºðºíãèéã õóäàëäàí
àâàã÷èä øèëæ¿¿ëñýí áîë ºìíº íü øèëæ¿¿ëñýí äîãîëäîëòîé ýä õºðºí㺺 õóäàëäàí àâàã÷ààñ áóöààí
àâàõààð øààðäàõ ýðõòýé.
254 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéí äîãîëäëûí òàëààðõè õóäàëäàí àâàã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
254.1.Õóäàëäàí àâàã÷ íü ýä õºðºíãèéí äîãîëäëûã àðèëãóóëàõ áóþó äîãîëäîëã¿é òóõàéí òºðëèéí ýä
õºðºí㺺ð ñîëèóëàõ, äîãîëäëûã àðèëãàõàä ãàðãàñàí çàðäëàà òºë¿¿ëýõ, ýñõ¿ë ãýðýýã öóöëàõ òóõàé
øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé.
254.2.Õóäàëäàí àâàã÷ íü áàòàëãààò áîëîí ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ õóãàöààíä ýíý õóóëèéí
254.1-ä çààñàí øààðäëàãûã ãàðãààã¿é áîë òýðýýð äîãîëäëûã àðèëãàõàä øààðäëàãàòàé ìºíãºíèé õýìæýýãýýð
àíõíû ¿íèéã áóóðóóëàõààð øààðäàæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä ¿íýëãýýã ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åèéí ¿íýýð
òîäîðõîéëíî.
254.3.Ýíý õóóëèéí 251.3-ò çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä õóäàëäàã÷ íü ãýðýýíä çààñàí òîî,
õýìæýýíýýñ äóòóó ýä õºðºí㺠èëãýýñýí áîë õóäàëäàí àâàã÷ óã ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçàõ
ýðõòýé.
254.4.Õóäàëäàí àâàã÷ ýíý õóóëèéí 254.3-ò çààñàí ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâñàí áîë õóäàëäàã÷ íü
ãýðýýíèé ¿íýä õóâü òýíö¿¿ëýí äóòóó ýä õºðºíãèéí ¿íèéã áóöààæ òºëíº.
254.5.Õóäàëäàã÷èéí øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºí㺠íü ãýðýýíä çààñàí òîî õýìæýýíýýñ èõ áàéâàë
õóäàëäàí àâàã÷ óã ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâ÷, ¿íèéã íü ãýðýýíèé ¿íýä õóâü òýíö¿¿ëýí òºëºõ áóþó ãýðýýíä
çààñàí õýìæýýíýýñ èë¿¿ õýñãèéã õóäàëäàã÷èéí çàðäëààð áóöààíà.
254.6.Õóäàëäàã÷ ýä õºðºíãèéí áàòàëãààò õóãàöàà òîãòîîñîí áîë ýíý õóãàöààíû äîòîð, áàòàëãààò
õóãàöàà òîãòîîãîîã¿é áîë òóõàéí ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýí àâñíààñ õîéø çóðãààí ñàðûí
äîòîð äîãîëäëûã èëð¿¿ëñýí õóäàëäàí àâàã÷ ýíý õóóëèéí 254.1-ä çààñàí øààðäëàãûí àëü íýãèéã ãàðãàõ
ýðõòýé.

54. 54
254.7.Ýä õºðºíãèéí áàòàëãààò õóãàöààã õóäàëäàí àâàã÷èä ýðñäýë øèëæñýí ¿åýñ ýõëýí òîîëîõ
áºãººä õýðýâ áàòàëãààò õóãàöààíû äîòîð ãîë äîãîëäëûã èëð¿¿ëñýí áîë õóäàëäàí àâàã÷èä ýðñäýë øèëæèõ
¿åä óã äîãîëäîë áàéñàí ãýæ ¿çíý.
255 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäàí àâàã÷ øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõýý àëäàõ
255.1. Äàðààõü òîõèîëäîëä õóäàëäàí àâàã÷ øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõýý àëäàíà:
255.1.1.ýä õºðºí㺠õ¿ëýýæ àâàõ ¿åäýý óã ýä õºðºíãèéí äîãîëäëûí òàëààð ìýäñýí áóþó ìýäýõ
áîëîìæòîé áàéõàä ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâñàí;
255.1.2.àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã õóäàëäàí àâàã÷ íü óã ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé ýä
õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýí àâàõ ¿åäýý íýí äàðóé øàëãàí àâàõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é;
255.1.3.òóõàéí ýä õºðºíãèéí äîãîëäîë íü õóäàëäàí àâàã÷ ò¿¿íèéã òýýâýðëýõ, õàäãàëàõ, àøèãëàõ
æóðàì çºð÷ñºíººñ, ýñõ¿ë ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäëûí óëìààñ
¿¿ññýí.
255.2.Õóäàëäàã÷ ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýõ ¿åä ò¿¿íèé äîãîëäëûã ìýäñýýð áàéæ íóóí äàðàãäóóëñàí
áîë ýíý õóóëèéí 255.1 õàìààðàõã¿é.
256 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéí äîãîëäîëòîé õîëáîãäóóëàí ãýðýýã öóöëàõ
256.1.Ýä õºðºíãèéí äîãîëäîëòîé õîëáîãäóóëàí õóäàëäàã÷, õóäàëäàí àâàã÷èéí àëü íü ÷ ãýðýýã
öóöëàõ ýðõòýé áºãººä ýíý òîõèîëäîëä õóäàëäàã÷ íü õóäàëäàí àâàã÷èä ó÷èðñàí õîõèðîë, çàðäëûã íºõºí
òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
256.2.Õýä õýäýí ýä õºðºíãèéã õóäàëäñàí òîõèîëäîëä òýäãýýðèéí çàðèì õýñýã íü äîãîëäîëòîé áîë
ãýðýýã çºâõºí äîãîëäîëòîé õýñãýýð, õýðýâ äîãîëäîëòîé õýñýã íü áóñàä õýñýãòýéãýý íýãäìýë çîðèóëàëòòàé
àøèãëàãäàõ áîë ãýðýýã á¿õýëä íü öóöàëæ áîëíî.
256.3.Ãîë ýä õºðºí㺠äîãîëäîëòîé áîë á¿õýëä íü, äàãàëäàõ ýä õºðºí㺠íü äîãîëäîëòîé áîë
ãàãöõ¿¿ òýð õýñãýýð íü ãýðýýã öóöàëæ áîëíî.
257 äóãààð ç¿éë. Õàðèóöëàãûã õÿçãààðëàñàí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ
257.1.ßìàð íýãýí äîãîëäîëòîé ýä õºðºíãèéã õóäàëäñàí òîõèîëäîëä õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é áàéõ,
ýñõ¿ë õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã õÿçãààðëàõààð òàëóóä òîõèðîëöîí ãýðýýíä çààæ áîëîõ áîëîâ÷ õóäàëäàã÷ íü ýä
õºðºíãèéí äîãîëäëûã çîðèóä íóóí äàðàãäóóëñàí áîë óóë òîõèðîëöîî õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
258 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäñàí ýä õºðºíãèéã õàäãàëàõ ¿¿ðýã
258.1.Õóäàëäàí àâàã÷ õóäàëäàí àâñàí ýä õºðºí㺺 õóãàöààíä íü õ¿ëýýæ àâààã¿é áîë õóäàëäàã÷ óã
ýä õºðºíãèéã õàäãàëàõ ¿¿ðýãòýé.
258.2.Õóäàëäàí àâàã÷ ýä õºðºíãèéí ¿íèéã òºëºõ, çîõèõ çàðäëûã íºõºí òºëºõ õ¿ðòýë õóäàëäàã÷ ýä
õºðºíãèéã ººðòºº ¿ëäýýæ ñààòóóëàõ ýðõòýé.
258.3.Õóäàëäàí àâàã÷ ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâñàí áîëîâ÷ ýðõèéíõýý äàãóó áóöààæ ºãºõ õ¿ñýëòýé
áîë ò¿¿íèéã õàäãàëæ, á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõ ¿¿ðýãòýé áºãººä õóäàëäàã÷ çîõèõ çàðäëûã òºëºõ õ¿ðòýë
õóäàëäàí àâàã÷ óã ýä õºðºíãèéã ººðòºº ¿ëäýýõ ýðõòýé.
258.4.Õàðüöàíãóé ºíäºð çàðäàë ãàðãàõààðã¿é áîë ýä õºðºíãèéã õàäãàëàõ ¿¿ðýã á¿õèé òàë íü íºãºº
òàëûíõàà çàðäëààð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí àãóóëàõàä ýä õºðºíãèéã õàäãàëæ áîëíî.
259 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã õóäàëäàõ
259.1.Ãýðýýíèé íýã òàë ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýæ àâàõã¿é óäààñàí áóþó õàäãàëàõòàé õîëáîãäñîí
çàðäëûã òºëºõã¿é áîë ýä õºðºíãèéã õàäãàëæ áàéãàà òàë íü çîõèõ æóðìûí äàãóó ò¿¿íèéã õóäàëäàõ ýðõòýé.
Ýä õºðºíãèéã õóäàëäàõ òóõàé íºãºº òàëäàà äîëîî õîíîãèéí äîòîð ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
259.2.Ýíý õóóëèéí 259.1-ä çààñíààð ýä õºðºíãèéã õóäàëäñàí ¿íýýñ ò¿¿íèéã õàäãàëàõ, õóäàëäàõòàé
õîëáîãäñîí çàðäëûã ñóóòãàí òîîöîæ ¿ëäñýí ìºíãèéã íºãºº òàëäàà øèëæ¿¿ëíý.
259.3.Ýíý õóóëèéí 258 äóãààð ç¿éëä çààñàí òîõèîëäîëä õàäãàëàõ ýä õºðºí㺠íü ò¿ðãýí ìóóäàõ
áóþó ¿íý íü áóóðàõ, ýñõ¿ë ò¿¿íèéã õàäãàëàõàä õàðüöàíãóé ºíäºð çàðäàë øààðäàãäàõààð áîë õàäãàëàõ
¿¿ðýã á¿õèé òàë íü ýíý ç¿éëä çààñàí æóðìûí äàãóó ò¿¿íèéã õóäàëäàõ ¿¿ðýãòýé.
260 äóãààð ç¿éë. Ýðõ, øààðäëàãà, áóñàä õºðºí㺠õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ
260.1.¯¿ðãèéí àãóóëãàä õàðøëàõã¿é áîë ýðõ, øààðäëàãà, áóñàä õºðºí㺠õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõàä
ýä õºðºí㺠õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíèé òàëààðõè ýíý õóóëèéí çààëòóóä íýãýí àäèë õàìààðíà.
260.2.Ýðõ õóäàëäàõàä õóäàëäàã÷ íü óã ýðõ õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ òóõàé ¿íäýñëýë ãàðãàõ, ýðõ
øèëæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã õàðèóöíà.
260.3.Ýä õºðºí㺠ýçýìøèõ áîëîìæ îëãîæ áàéãàà ýðõèéã õóäàëäñàí òîõèîëäîëä õóäàëäàã÷ òóõàéí
ýä õºðºíãèéã õóäàëäàí àâàã÷èä áèåò áàéäëûí áîëîí ýðõèéí äîãîëäîëã¿é øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
261 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýíèé òàëóóä ¿¿ðãýý çºð÷ñºíººñ ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ
261.1.Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíèé íýã òàë íü ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý çºð÷ñºíººñ íºãºº
òàëäàà ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã ãýì õîð àðèëãàõ íèéòëýã æóðìûã áàðèìòëàí àðèëãàíà.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÇÝÝËÝÝÐ ÕÓÄÀËÄÀÕ-ÕÓÄÀËÄÀÍ ÀÂÀÕ
262 äóãààð ç¿éë. Çýýëýýð õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýý
262.1.Çýýëýýð õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýãýýð õóäàëäàã÷ íü õóäàëäàí àâàã÷ ¿íèéã òºëºõººñ
ºìíº ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýõ, õóäàëäàí àâàã÷ íü ¿íèéã ãýðýýíä çààñíû äàãóó òîäîðõîé öàã õóãàöààíû
äàðàà õýñýã÷ëýí áóþó á¿ðýí, ýñõ¿ë òîäîðõîé öàã õóãàöààíû òóðøèä õýñýã÷ëýí òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ
õ¿ëýýíý.

55. 55
263 äóãààð ç¿éë. Çýýëýýð õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíèé õýëáýð
263.1.Çýýëýýð õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
263.2.Ãýðýýíä äàðààõü íºõöºëèéã çààâàë òóñãàíà:
263.2.1.áýëýí ìºí㺺ð òºëºõ òºëáºðèéí õýìæýý;
263.2.2.õýñýã÷ëýí õèéõ òºëáºðèéí õýìæýý, õóãàöàà;
263.2.3. òºëáºë çîõèõ õ¿¿ãèéí õýìæýý;
263.2.4.¿íý, ýñõ¿ë ¿íèéã òîäîðõîéëîõ æóðàì.
263.3.Õóäàëäàã÷ ãýðýý áîëîí äàãàëäàõ áàðèìò áè÷ãèéí õóâèéã õóäàëäàí àâàã÷èä øèëæ¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé.
263.4.Ýíý ç¿éëä çààñàí æóðìûã çºð÷èæ ãýðýý áàéãóóëñàí áîë ýíý õóóëèéí 196.1.1-ä çààñíààð
ãýðýýã áàéãóóëñàí ãýæ ¿çýõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä õóäàëäàí àâàã÷ õ¿¿ òºëºõã¿é, ãàãöõ¿¿ ýä õºðºíãèéí ¿íèéã
òºëíº. Òºëáºðèéã ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíû äîòîð ã¿éöýòãýíý.
264 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóäàëäàã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ
264.1.Çýýëýýð õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý õóäàëäàí àâàã÷ áèåë¿¿ëýýã¿é
áóþó çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëýýã¿é áîë õóäàëäàã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõòýé. Òàëóóä ãýðýýãýýð àâñàí á¿õ
ç¿éëýý õàðèëöàí áóöààæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
264.2.Ýíý õóóëèéí 264.1-ä çààñàí òîõèîëäîëä õóäàëäàã÷ íü ó÷èðñàí õîõèðîë, çàðäëàà õóäàëäàí
àâàã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé.
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÝÄ ÕªÐªÍê ÁÓÖÀÀÍ ÕÓÄÀËÄÀÍ ÀÂÀÕ ÁÎËÇÎËÒÎÉ ÕÈÉÑÝÍ
ÕÓÄÀËÄÀÕ-ÕÓÄÀËÄÀÍ ÀÂÀÕ ÃÝÐÝÝ
265 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠áóöààí õóäàëäàí àâàõ õóäàëäàã÷èéí ýðõ
265.1.Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíä çààñàí áîë õóäàëäàã÷ íü õóäàëäñàí ýä õºðºí㺺 õóäàëäàí
àâàã÷ààñ áóöààí õóäàëäàí àâàõ ýðõòýé áºãººä õóäàëäàã÷èéí ýíý ýðõ íü ò¿¿íèé õ¿ñýë çîðèãîîñ õàìààðàí
õýðýãæèíý.
266 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýíèé ¿íý
266.1.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òóõàéí ýä õºðºíãèéã àíõ õóäàëäñàí ¿íýýð áóöààí õóäàëäàæ
àâíà.
266.2.Ýä õºðºíãèéã çàñàí ñàéæðóóëñíû ¿ð ä¿íä ºðòºã íü íýìýãäñýí áîë ò¿¿íèéã áóöààí õóäàëäàæ
áàéãàà òàë íü íýìýãä¿¿ëñýí ºðòãèéí õýìæýýíýýñ õýòð¿¿ëýõã¿éãýýð íèéò çàðäëàà øààðäàõ ýðõòýé.
267 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéã áóöààí õóäàëäàæ áàéãàà òàëûí õ¿ëýýõ ¿¿ðýã
267.1.Ýä õºðºíãèéã áóöààí õóäàëäàæ áàéãàà òàë íü ò¿¿íèéã äàãàëäàõ ç¿éëèéí õàìò õóäàëäàí
àâàã÷èä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
267.2.Ýíý õóóëèéí 265 äóãààð ç¿éëä çààñàí ýðõýý õóäàëäàã÷ õýðýãæ¿¿ëýõýýñ ºìíº ýä õºðºíãèéã
áóöààí õóäàëäàã÷ íü ò¿¿íèéã ãýìòýýñýí, ¿ðýãä¿¿ëñýí, ººð ýä õºðºí㺺ð îðëóóëñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íýýñ
áîëæ ó÷èðñàí ãýì õîðûã ººðºº õàðèóöàí àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
267.3.Ýíý õóóëèéí 265 äóãààð ç¿éëä çààñàí ýðõýý õóäàëäàã÷ õýðýãæ¿¿ëýõýýñ ºìíº ýä õºðºíãèéã
áóöààí õóäàëäàæ áàéãàà òàë íü ò¿¿íèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëæ áîëîõã¿é. Ýíý æóðìûã
çºð÷èæ õèéñýí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
268 äóãààð ç¿éë. Áóöààí õóäàëäàí àâàõ ýðõ õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöàà
268.1.Ýä õºðºíãèéã áóöààí õóäàëäàí àâàõ ýðõ õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöààã òàëóóä òîõèðîëöîí òîãòîîõ
áîëîâ÷ ýíý õóãàöàà íü òàâàí æèëýýñ õýòðýõã¿é.
ĪЪÂįÃÝÝÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÈÐÝÝįÉÄ ÝÄ ÕªÐªÍê ÕÓÄÀËÄÀÕ-ÕÓÄÀËÄÀÍ ÀÂÀÕ /ÎÏÖÈÎÍ/
269 ä¿ãýýð ç¿éë. Èðýýä¿éä ýä õºðºí㺠õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýý
269.1.Òîäîðõîé öàã õóãàöàà, ýñõ¿ë òîäîðõîé ¿éë ÿâäàë áîëîõîîñ ºìíº ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã
õóäàëäàõ, ýñõ¿ë õóäàëäàí àâàõààð ãýðýýíèé òàëóóä òîõèðîëöîõ áóþó õóäàëäàí àâàã÷ òàëûí ñàíàà÷èëãààð
òîäîðõîé ýä õºðºíãèéã îëæ àâàõ ýðõòýé áàéõààð ãýðýý áàéãóóëæ áîëíî.
269.2.Ýíý õóóëèéí 269.1-ä çààñàí ãýðýýíä õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíèé òàëààðõè ýíý õóóëèéí
õîëáîãäîõ çààëòóóä íýãýí àäèë õàìààðíà.
ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÕÓÄÀËÄÀÍ ÀÂÀÕ ÄÀÂÓÓ ÝÐÕ
270 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
270.1.Õóäàëäàã÷ íü òóõàéí ýä õºðºíãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä õóäàëäàõ òîõèîëäîëä óã ýä õºðºíãèéã
òýðã¿¿í ýýëæèíä õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
270.2.Õóäàëäàã÷ òóõàéí ýä õºðºíãèéã õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ
õóãàöàà òîãòîîõ áºãººä ýíý õóãàöààíä äàâóó ýðõ á¿õèé ýòãýýä ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýýã¿é áîë õóäàëäàã÷
ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýý áàéãóóëæ áîëíî.
270.3.Õóäàëäàã÷ ýíý õóóëèéí 270.1-ä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõ
á¿õèé ýòãýýä íü õóäàëäàã÷ààñ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä ñàíàë áîëãîñîí íºõöºëººð õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýý
áàéãóóëàõààð øààðäàõ ýðõòýé.
271 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóäàëäàã÷èéí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé õèéñýí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ

56. 56
271.1.Õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõã¿é áóþó óã ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ íºõöºëä äàâóó ýðõ
á¿õèé ýòãýýäòýé õèéñýí ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõààð õóäàëäàã÷èéí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé õèéñýí õýëöýë õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ áàéíà.
272 äóãààð ç¿éë. Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí õ¿ëýýõ íýìýãäýë ¿¿ðýã
272.1.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýä íü õóäàëäàã÷òàé áàéãóóëñàí ãýðýý ¸ñîîð íýìýãäýë ÿìàð íýãýí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýõ áóþó ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áîë õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõ á¿õèé ýòãýýä óã ¿éë÷èëãýý áóþó íýìýãäýë
¿¿ðãèéí ¿íèéã òºëíº.
272.2.Õýðýâ íýìýãäýë ¿éë÷èëãýý áóþó ¿¿ðýã íü ìºí㺺ð èëýðõèéëýãäýõ áîëîìæã¿é áîë õóäàëäàí
àâàõ äàâóó ýðõ õýðýãæèõã¿é.
272.3.Õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõèéã ýäë¿¿ëýõã¿é áàéõ çîðèëãîîð ãóðàâäàã÷ ýòãýýä íýìýãäýë ¿¿ðýã
õ¿ëýýõýýð õóäàëäàã÷òàé õèéñýí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
273 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõ ¿ë øèëæèõ
273.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õóäàëäàí àâàõ äàâóó ýðõèéã áóñäàä øèëæ¿¿ëæ
áîëîõã¿é.
ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÀÐÈËÆÀÀ
274 ä¿ãýýð ç¿éë. Àðèëæààíû ãýðýý
274.1.Àðèëæààíû ãýðýýãýýð òàëóóä òîäîðõîé õºðºíãèéã õàðèëöàí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýíý.
274.2.Àðèëæààíû ãýðýýãýýð òàëóóä íü àðèëæèæ áàéãàà õºðºíãèéí õóâüä õóäàëäàã÷, àðèëæèí àâ÷
áàéãàà õºðºíãèéí õóâüä õóäàëäàí àâàã÷ áîëíî.
274.3.Àðèëæààíû ãýðýýíä õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíèé òàëààðõè ýíý õóóëèéí õîëáîãäîõ
çààëòóóä íýãýí àäèë õàìààðíà.
274.4.Òºðèéí ºì÷ëºëèéí ìºíãº, ¿íýò öààñààð àðèëæàà õèéõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.
275 äóãààð ç¿éë. Àðèëæèõ õºðºíãèéí ¿íèéí çºð¿¿ã òîîöîõ
275.1.Àðèëæààíû ãýðýýãýýð õàðèëöàí ñîëèëöîæ áàéãàà õºðºíãèéí ¿íý íü òýíö¿¿ áèø áîë ¿íèéí
çºð¿¿ã ìºí㺺ð òîîöîæ áîëíî.
ÕÎÐÈÍ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Áýëýãëýë
276 äóãààð ç¿éë. Áýëýãëýëèéí ãýðýý
276.1.Áýëýãëýëèéí ãýðýýãýýð áýëýãëýã÷ íü áýëýã õ¿ëýýí àâàã÷èéí çºâøººðñíººð ò¿¿íèé ºì÷ëºëä
òîäîðõîé õºðºí㺠õàðèó òºëáºðã¿é øèëæ¿¿ëíý.
276.2.Ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñíýýð áýëýãëýëèéí ãýðýýã áàéãóóëñàíä òîîöíî.
276.3.Õóóëèàð òîãòîîñîí õýëáýðýýð ãýðýý õèéñíýýð ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñäýã õºðºíãèéí õóâüä
áýëýãëýëèéí ãýðýýã òóõàéí õýëáýðýýð õèéíý.
276.4.Òîäîðõîé õºðºí㺠áýëýãëýõýýð àìëàñàí àìëàëòûã íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí áîë ¿¿ðýã ¿¿ñíý.
276.5.Òîäîðõîé õºðºíãèéã òóñãàé çîðèóëàëòààð õàíäèâûí æóðìààð áýëýãëýæ áîëíî.
276.6.Õàíäèâ õ¿ëýýí àâàã÷ íü õàíäèâûí õºðºíãèéã çîðèóëàëòûí äàãóó ýçýìøèæ, àøèãëàæ, çàõèðàí
çàðöóóëàõ áºãººä ýíý ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é áîë áýëýãëýã÷ õàíäèâëàñàí
õºðºíãèéã çîðèóëàëòûí äàãóó ýçýìøèæ, àøèãëàæ, çàõèðàí çàðöóóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
277 äóãààð ç¿éë. Áýëýãëýã÷èéí ýðõèéã õÿçãààðëàõ
277.1.Áýëýãëýã÷ íü ººðèéí àñðàìæèä áàéãàà ýòãýýäýä àìüæèðãààíû íýí òýðã¿¿íèé õýðýãöýýò
õºðºíãèéã áóñäàä áýëýãëýõ ýðõã¿é.
278 äóãààð ç¿éë. Áýëýãëýã÷èéí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà
278.1.Áýëýãëýã÷ íü áýëýãëýñýí õºðºíãèéí äîãîëäëûã ñàíààòàé íóóí äàðàãäóóëñíû óëìààñ áýëýã
õ¿ëýýí àâàã÷èä ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
279 ä¿ãýýð ç¿éë. Òóñãàé çîðèóëàëòòàé õèéñýí áýëýãëýëèéí ãýðýý
279.1.ßìàð íýãýí áîëçîë õàíãàñàí, ýñõ¿ë òîäîðõîé çîðèëãîä õ¿ðñýí íºõöºëä áýëýãëýëèéí ãýðýý
õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõîîð òàëóóä òîõèðîëöîæ áîëíî.
279.2.Ýíý õóóëèéí 279.1-ä çààñàí áîëçîë áóþó çîðèëãî íü áóñäûí, ýñõ¿ë íèéòèéí àøèã òóñûí òóëä
çîðèóëàãäàæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä óã áîëçîë, çîðèëãûã ã¿éöýòãýõèéã áýëýãëýã÷ áîëîí ñîíèðõîã÷ ýòãýýä
øààðäàõ ýðõòýé.
279.3.Áýëýã õ¿ëýýí àâàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä ãýðýýíä çààñàí áîëçîë áóþó çîðèëãûã áèåë¿¿ëýýã¿é áîë
áýëýãëýã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàæ áîëíî.
279.4. Òóñãàé çîðèóëàëòòàé õèéñýí áýëýãëýëèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
280 äóãààð ç¿éë. Áýëýãëýëèéí ãýðýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ

57. 57
280.1.Áýëýãëýã÷, ò¿¿íèé ºâëºã÷ äàðààõü òîõèîëäîëä áýëýãëýëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõîîð áýëýã õ¿ëýýí
àâàã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé:
280.1.1.áýëýã õ¿ëýýí àâàã÷ íü áýëýãëýã÷èéã ãîìäîîñîí íîöòîé ¿éëäýë õèéñýí;
280.1.2.áýëýã õ¿ëýýí àâàã÷ íü áýëýãëýã÷èéí, ýñõ¿ë ò¿¿íèé òºðºë òºðºãñäèéí ýð¿¿ë ìýíä, àìü íàñûã
ñàíààòàé õîõèðîîñîí áóþó õîõèðîîõûã çàâäñàí.
280.2.Áýëýãëýëèéí ãýðýý õ¿÷èíã¿é áîëñîí áîë áýëýãëýëèéí ç¿éëèéã áýëýãëýã÷èä, ýñõ¿ë ò¿¿íèé
ºâëºã÷èä áóöààí îëãîíî.
280.3.Áýëýãëýëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ øààðäàõ ýðõ ¿¿ññýíýýñ õîéø 1 æèë ºíãºðñºí áîë áýëýãëýëèéã
õ¿÷èíã¿é áîëãîæ áîëîõã¿é.
ÕÎÐÈÍ ÄªÐªÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Çýýë
281 ä¿ãýýð ç¿éë. Çýýëèéí ãýðýý
281.1.Çýýëèéí ãýðýýãýýð çýýëä¿¿ëýã÷ íü çýýëäýã÷èéí ºì÷ëºëä ìºí㺠áóþó òºðëèéí øèíæýýð
òîäîðõîéëîãäîõ áóñàä ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëýõ, çýýëäýã÷ íü øèëæ¿¿ëýí àâñàí ýä õºðºíãºòýé èæèë òºðºë, òîî,
÷àíàð, õýìæýýíèé ýä õºðºí㺠áóþó ìºíãèéã òîõèðñîí õóãàöààíä áóöààí ºãºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
282 äóãààð ç¿éë. Çýýëèéí ãýðýýíèé õ¿¿
282.1.Çýýëèéí ãýðýýãýýð òàëóóä õýëýëöýí òîõèðîëöîæ õ¿¿ òîãòîîæ áîëíî.
282.2.Õ¿¿ãèéí õýìæýý íü çýýëäýã÷èéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä èëò õîõèðîëòîéãîîð
òîãòîîãäñîí áîë ò¿¿íèé õ¿ñýëòýýð ø¿¿õ çýýëèéí õ¿¿ã áàãàñãàæ áîëíî.
282.3.Õ¿¿ òîãòîîñîí áîë çýýëèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý. Ýíý øààðäëàãûã õàíãààã¿é áîë õ¿¿ àâàõ
ýðõýý àëäàíà.
282.4.̺í㺠áóþó ýä õºðºíãèéã çýýëäýã÷èä øèëæ¿¿ëýí ºãñíººð çýýëèéí ãýðýýã áàéãóóëñàíä òîîöíî.
283 äóãààð ç¿éë. Çýýëèéí ãýðýýíèé õóãàöàà
283.1.Çýýëèéí ãýðýýãýýð çýýëèéã áóöààæ òºëºõ õóãàöàà òîãòîîãîîã¿é áîë çýýëä¿¿ëýã÷èéí
øààðäñàíààð ò¿¿íèéã áóöààæ òºëºõ áºãººä èéíõ¿¿ øààðäñàíààñ õîéø íýã ñàðûí äîòîð çýýëäýã÷ ¿¿ðãýý
áèåë¿¿ëíý.
283.2.Çýýëèéí ãýðýýãýýð õ¿¿ òîãòîîãîîã¿é áîë çýýëäýã÷ õóãàöààíààñ íü ºìíº çýýëèéã áóöààí ºã÷
áîëíî.
283.3.Çýýëèéí ãýðýýãýýð õ¿¿ òîãòîîñîí áîë ãàãöõ¿¿ òàëóóä óðüä÷èëàí òîõèðñîí áóþó çýýëä¿¿ëýã÷
çºâøººðñºí òîõèîëäîëä çýýëèéã õ¿¿ãèéí õàìò õóãàöààíààñ ºìíº áóöààí ºã÷ áîëíî.
283.4.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë çýýëèéí õ¿¿ã æèë òóòàì òºëíº.
284 ä¿ãýýð ç¿éë. Çýýëèéã íýí äàðóé áóöààí øààðäàõ
284.1.Çýýëäýã÷èéí ýä õºðºíãèéí áàéäàë äîðîéòîæ çýýëèéã áóöààí òºëºõ ÷àäâàðã¿é áîëîõ íºõöºë
áàéäàë áèé áîëñîí áîë çýýëä¿¿ëýã÷ çýýëèéã íýí äàðóé áóöààí øààðäàõ ýðõòýé.
284.2.Ýíý õóóëèéí 284.1-ä çààñàí íºõöºë áàéäàë çýýëèéí ãýðýý áàéãóóëàõààñ ºìíº áèé áîëñîí
áºãººä çýýëäýã÷ ýíý òóõàé ãýðýý áàéãóóëñíû äàðàà ìýäñýí áîë çýýëèéã íýí äàðóé áóöààí øààðäàõ ýðõ
¿¿ñíý.
285 äóãààð ç¿éë. Çýýë îëãîõîîñ òàòãàëçàõ
285.1.Çýýë àâàõ ãýæ áàéãàà òàëûí ýä õºðºíãèéí áàéäàë äîðîéòñîíû óëìààñ çýýëèéã áóöààí òºëºõ
÷àäâàðã¿é áîëîõ íºõöºë áèé áîëîõîîð áàéâàë çýýë îëãîõîîð àìëàñàí ýòãýýä çýýë îëãîõîîñ òàòãàëçàõ
ýðõòýé.
286 äóãààð ç¿éë. Áàðüöààëàí çýýëäýõ æóðìààð çýýë îëãîõ
286.1.Áàðüöààëàí çýýëäýõ ãàçàð íü çýýëèéí ãýðýýíèé ¿¿ðãèéã õàíãóóëàõààð çýýëäýã÷ýýñ õºäëºõ ýä
õºðºíãèéã áàðüöààíä áàðèóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
286.2.Áàðüöààëàí çýýëäýõ ãàçðààñ îëãîõ çýýëèéí õ¿¿ã òàëóóä òîõèðîëöîí òîãòîîíî.
286.3.Çýýëäýã÷ çýýëñýí ìºí㺠áîëîí ò¿¿íèé õ¿¿ã õóãàöààíä íü áóöààí òºëººã¿é òîõèîëäîëä
áàðüöààëàí çýýëäýõ ãàçàð áàðüöààëàãäñàí õºðºíãèéã õóäàëäàí áîðëóóëàõ çàìààð ¿¿ðãèéã õàíãóóëàõ òóõàé
çýýëäýã÷èä íýí äàðóé áè÷ãýýð ìýäýãäýíý. Èéíõ¿¿ ìýäýãäñýíýýñ õîéø àðàâ õîíîãèéí äîòîð çýýëäýã÷ ¿¿ðãýý
ã¿éöýòãýýã¿é áîë áàðüöààíû ç¿éëèéã êîìèññèéí áóþó äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàæ, áîðëóóëñàí ¿íèéí
ä¿íãýýñ ¿¿ðãèéã õàíãóóëæ ¿ëäñýí ìºíãèéã áóöààí îëãîíî.
286.4.Áàðüöààëàí çýýëäýõ ãàçàð íü ãýðýýíèé õóãàöààíä áàðüöààíû ç¿éëèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã
õàíãàõ ¿¿ðýãòýé, õàðèí óã ç¿éëèéã ºì÷ëºõ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõã¿é.
286.5.Áàðüöààëàí çýýëäýõ ãàçðààñ îëãîõ çýýëèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý. Ýíý øààðäëàãûã õàíãààã¿é
ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
286.6.Áàðüöààëàí çýýëäýõ ãàçðààñ çýýë îëãîõîä ýíý õóóëèéí 157.1.3, 157.2.1, 157.2.2, 157.3, 159.2,
159.5 äàõü çààëòóóä íýãýí àäèë õàìààðíà.

58. 58
II ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÁÓÑÄÛÍ ÝÇÝÌØÈË, ÀØÈÃËÀËÒÀÄ ÕªÐªÍê ØÈËƯ¯ËÝÕÒÝÉ
ÕÎËÁÎÃÄÑÎÍ ÃÝÐÝÝÍÈÉ ¯¯ÐÝÃ
ÕÎÐÈÍ ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ
Íýãä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
287 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýý
287.1.Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýãýýð õºëñë¿¿ëýã÷ íü õºëñëºã÷èéí ýçýìøèë, àøèãëàëòàä òîäîðõîé
ýä õºðºíãèéã ò¿ð õóãàöààãààð øèëæ¿¿ëýõ, õºëñëºã÷ íü ýä õºðºí㺠àøèãëàñíû õºëñèéã òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ
õ¿ëýýíý.
288 äóãààð ç¿éë. Õºëñë¿¿ëýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
288.1.Õºëñë¿¿ëýã÷ íü äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
288.1.1.õºëñëºõ õóãàöààíû òóðø ãýðýýíä çààñíû äàãóó àøèãëàõ áîëîìæòîé, àøèãëàëòûí
øààðäëàãà õàíãàñàí, áèåò áàéäëûí áîëîí ýðõèéí äîãîëäîëã¿é ýä õºðºí㺠õºëñëºã÷èä øèëæ¿¿ëýõ ;
288.1.2.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áîë õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãºòýé õîëáîîòîé çàéëøã¿é
çàðäëûã õºëñëºã÷èä íºõºí òºëºõ;
288.1.3.ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õºëñë¿¿ëñýí ýä õºðºíãºä çàñâàð, ¿éë÷èëãýý õèéõ;
288.1.4.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áóñàä ¿¿ðýã.
288.2.Õºëñë¿¿ëýã÷ äàðààõü ýðõòýé:
288.2.1.õºëñëºí ºãñºí ýä õºðºí㺺ñ ñàëãàæ áîëîõ çàñàí ñàéæðóóëàëòûã ñàëãàí àâ÷ ¿ëäýõ;
288.2.2.õºëñëºã÷ ýíý õóóëèéí 289.1.3, 289.1.4-ò çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ ººðò ó÷èðñàí
õîõèðëîî íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ;
288.2.3.õºëñëºã÷èä óðüä÷èëàí ñàíóóëñààð áàéõàä õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãèéã ìóóòãàñàí,
ãýìòýýñýí áóþó ìóóòãàõ, ãýìòýýõ áîäèò íºõöºë áèé áîëãîñîí, ýñõ¿ë õºëñëºã÷ ãóðâàí ñàðûí òóðø õºëñºº
òºëººã¿é áîë ãýðýýã õóãàöààíààñ íü ºìíº öóöàëæ, õîõèðëîî íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ;
288.2.4.ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãºä ººðèéíõ íü çºâøººðºëã¿é
õèéñýí ñàëãàæ ¿ë áîëîõ çàñàí ñàéæðóóëàëòûí ¿íèéã õºëñëºã÷èä òºëºõººñ òàòãàëçàõ;
288.2.5.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áóñàä ýðõ.
289 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºëñëºã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
289.1.Õºëñëºã÷ íü äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
289.1.1.õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãèéã ãýðýýíä çààñàí íºõöºë, çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàõ;
289.1.2.ýä õºðºí㺠àøèãëàñíû õºëñèéã õóãàöààíä íü òºëºõ;
289.1.3.õºëñë¿¿ëýã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð ýä õºðºí㺠áîëîí ò¿¿íèé õèéö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã
ººð÷ëºõ áóþó çàñàõã¿é áàéõ;
289.1.4.õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãèéã åðäèéí áîëîí ãýðýýãýýð òîõèðîëöñîí ýëýãäëýýñ èë¿¿
ìóóòãàõã¿é áàéõ;
289.1.5.ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîä ýä õºðºíãèéã õºëñë¿¿ëýã÷èä á¿ðýí á¿òýí áóöààæ ºãºõ;
289.1.6.õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãºä äîãîëäîë èëýðñýí áóþó ãýíýòèéí íºõöºë áàéäàë áèé
áîëñíîîð ýä õºðºíãèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõ çàéëøã¿é àðãà õýìæýý àâàõ øààðäëàãà ãàðñàí áîë ýíý
òóõàé õºëñë¿¿ëýã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýõ;
289.1.7.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áóñàä ¿¿ðýã.
289.2.Õºëñëºã÷ íü äàðààõü ýðõòýé:
289.2.1.õºëñëºã÷èéí áóðóóã¿éãýýð õºëñëºí àâñàí ýä õºðºí㺠àøèãëàõ áîëîìæã¿é áîëñîí áîë
õºëñ òºëºõººñ òàòãàëçàõ;
289.2.2.õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõòàé õîëáîãäñîí çàéëøã¿é
çàðäëûã õºëñë¿¿ëýã÷ýýñ øààðäàõ;
289.2.3.õºëñëºí àâñàí ýä õºðºí㺠íü áóñäûí àìü áèå, ýð¿¿ë ìýíäýä àþóë ó÷ðóóëæ áîëîõóéö
áàéäàëä áàéâàë ýíý õóóëèéí 294.3-ò çààñàí õóãàöààã õàðãàëçàõã¿é ãýðýýã öóöëàõ;

59. 59
289.2.4.ãýðýýíèé ¿ëäñýí õóãàöààãààð ýä õºðºíãèéã õºëñëºí àâàõ õ¿ñýëòýé, òºëáºðèéí
÷àäâàðòàé õºëñëºã÷èéã ñàíàë áîëãîí ãýðýýãýý öóöëàõ òóõàé õºëñë¿¿ëýã÷èä íýã ñàðûí ºìíº ìýäýãäñýí áîë
õóãàöààíààñ íü ºìíº ãýðýýãýý öóöëàõ;
289.2.5.òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë, õºëñºëæ àâñàí ýä õºðºíãèéã õºëñë¿¿ëýã÷èéí
çºâøººðºëòýéãýýð, ººðèéí çàðäëààð çàñàæ ñàéæðóóëàõàä ãàðñàí çàéëøã¿é çàðäëûã ãýðýý äóóñãàâàð
áîëñíû äàðàà òºë¿¿ëýõýýð õºëñë¿¿ëýã÷ýýñ øààðäàõ;
289.2.6.õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãºä ñàëãàæ áîëîõ çàñàí ñàéæðóóëàëò õèéñýí áîë ãýðýý
äóóñãàâàð áîëîõîä ò¿¿íèéãýý ñàëãàæ àâàõ;
289.2.7.õºëñë¿¿ëýã÷èéí çºâøººðºëòýéãýýð ýä õºðºíãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõ,
äàìæóóëàí õºëñëºõ;
289.2.8.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áóñàä ýðõ.
289.3.Ýíý õóóëèéí 289.2.7-ä çààñàí òîõèîëäîëä õºëñë¿¿ëýã÷ íü çºâøººðºë îëãîõîîñ
¿íäýñëýëã¿éãýýð òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
289.4.Áèé áîëîõ àþóëûã ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åäýý õºëñëºí àâàã÷ ìýäýæ áàéãààä òóõàéí ¿åäýý ÿìàð
íýãýí ãîìäîë ãàðãààã¿é òîõèîëäîëä ÷ ýíý õóóëèéí 289.2.3-ò çààñàí æóðàì íýãýí àäèë õàìààðíà.
289.5.Ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åä áóþó õîæèì íü ýä õºðºíãèéí äîãîëäîë èëýðñýí áºãººä óã äîãîëäëûã
àðèëãàõ ¿¿ðãýý õºëñë¿¿ëýã÷ áèåë¿¿ëýõã¿é ñààòóóëæ áàéâàë õºëñëºã÷ õºëñíèé õýìæýýã áóóðóóëàõ, ó÷èðñàí
õîõèðëîî íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ ýðõòýé.
289.6.Ýíý õóóëèéí 289.2.7-ä çààñíààð ýä õºðºíãèéã äàìæóóëàí õºëñëºõ ãýðýýíèé õóãàöàà ¿íäñýí
ãýðýýíèé õóãàöààíààñ õýòýð÷ áîëîõã¿é.
289.7.Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýíèé ¿¿ðãèéã çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýäýã õºëñëºã÷, ãýðýýíèé õóãàöàà
äóóñàõàä óã ýä õºðºíãèéã õºëñëºí àâàõ øèíý ãýðýýã òýðã¿¿í ýýëæèíä áàéãóóëàõ äàâóó ýðõòýé áºãººä
õºëñë¿¿ëýã÷ ¿¿íèéã çºð÷èæ ººð ýòãýýäòýé ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýý øèíýýð áàéãóóëñàí áàéâàë øèíý
õºëñëºã÷èéí ýðõ, ¿¿ðãèéã ººðòºº øèëæ¿¿ëýí àâàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
290 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºíãèéí äîãîëäîë
290.1.Ãýðýýãýýð òîãòîîñîí òîî, õýìæýý, ÷àíàð á¿õèé ýä õºðºíãèéã áèåò áàéäëûí äîãîëäîëã¿é ãýíý.
290.2.Ãýðýýíä ýä õºðºíãèéí øèíæ ÷àíàðûí òàëààð çààãààã¿é áîë ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëòààð
àøèãëàõ áîëîìæòîé ýä õºðºíãèéã áèåò áàéäëûí äîãîëäîëã¿é ãýæ ¿çíý.
290.3.Õºëñëºã÷èéí õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãèéí òàëààð ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ÿìàð íýãýí øààðäëàãà
ãàðãàõ ýðõã¿é áàéâàë òóõàéí ýä õºðºíãèéã ýðõèéí äîãîëäîëã¿é ãýíý.
290.4.Õºëñëºí ºãñºí ýä õºðºí㺠íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ýðõýýð õÿçãààðëàãäñàí áàéâàë ¿ð äàãàâðûã
õºëñë¿¿ëýã÷ õàðèóöíà.
290.5.Õºëñëºí ºãñºí ýä õºðºíãèéí äîãîëäëîîñ áîëæ ýä õºðºíãèéí àøèãëàëò áóóðñàí õýìæýýãýýð
õºëñë¿¿ëýã÷èä òºëºõ õºëñèéã áóóðóóëíà.
290.6.Ýä õºðºíãèéí äîãîëäëûã õºëñë¿¿ëýã÷ àðèëãàñàí áóþó äîãîëäîë íü òóõàéí ýä õºðºíãèéí
õýâèéí àøèãëàëòàä ñààä áîëîõîîðã¿é, ÿëèìã¿é øèíæòýé áîë ýíý õóóëèéí 290.5-ä çààñàí æóðàì
õàìààðàõã¿é.
290.7.Õºëñë¿¿ëýã÷ ýä õºðºíãèéí äîãîëäëûã àðèëãàõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõã¿é áàéâàë õºëñëºã÷ óã
äîãîëäëûã àðèëãàæ, õîëáîãäîõ çàðäëûã õºëñë¿¿ëýã÷ýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
290.8.Õºëñëºã÷ ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åäýý ýä õºðºíãèéí äîãîëäëûí òàëààð ìýäýæ áàéñàí áîë õóóëüä
çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ýíý òàëààð õîæèì ãîìäîë ãàðãàõ ýðõ ò¿¿íä ¿¿ñýõã¿é.
291 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºëñëºã÷ õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é áàéõ ¿íäýñëýë
291.1.Õºëñëºã÷ õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãèéã ãýðýýíä çààñàí íºõöºë, çîðèóëàëòààð àøèãëàñíû ¿ð
ä¿íä òóõàéí ýä õºðºí㺠ìóóäñàí òîõèîëäîëä õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é.
292 äóãààð ç¿éë. Õºëñ òºëºõ æóðàì
292.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õºëñëºã÷ íü ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõàä õºëñèéã
òºëíº.
292.2.Õºëñèéã òîãòìîë õóãàöààíä òºëºõººð òîãòîîñîí áîë óã õóãàöààíä òºëíº.
292.3.Òàëóóä òîõèðîëöñîí áîë íýìýëò çàðäëûí òºëáºðèéã íýãýí àäèë òºëíº.
292.4.Õºëñëºí àâàã÷ ººðèéí áóðóóãààð ýä õºðºíãèéã àøèãëàæ ÷àäààã¿é áîë õºëñ òºëºõººñ
÷ºëººëºãäºõã¿é.
292.5.Õºëñëºã÷ õºëñ òºëºõ øààðäëàãûí ýñðýã ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýòýé õîëáîîòîé, ººðèéí
øààðäëàãûã õàíãóóëàõ áóþó ò¿¿íèéã òîîöóóëàõààð øààðäàõ ýðõòýé áºãººä ýíýõ¿¿ øààðäàõ, òîîöóóëàõ
ýðõèéã õÿçãààðëàñàí ãýðýýíèé íºõöºë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
293 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýíèé õóãàöàà
293.1.Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýã òîäîðõîé áóþó òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð áàéãóóëæ áîëíî.
293.2.Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýã àðâàí æèëýýñ äýýø õóãàöààãààð áàéãóóëñàí áîë àðâàí æèë
ºíãºðñíèé äàðàà ýíý õóóëèéí 294.3-ò çààñàí õóãàöààíû äîòîð òàëóóäûí àëü íü ÷ ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé.
294 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ
294.1.Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýý äàðààõü ¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëíî:

60. 60
294.1.1.ãýðýýíèé õóãàöàà äóóññàí;
294.1.2.ãýðýýã òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð áàéãóóëñàí áîë ãýðýý öóöëàõ òóõàé àëü íýã òàë íü
ìýäýãäñýíýýñ õîéø õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà ºíãºðñºí;
294.1.3.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí ¿íäýñëýëýýð ãýðýýã öóöàëñàí;
294.2.Õ¿íäýòãýí ¿çýõ äàðààõü øàëòãààíààð òàëóóä ãýðýýã öóöàëæ áîëíî:
294.2.1.íýã òàë íü ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é ãýì áóðóóòàé áîë íºãºº
òàëûí ñàíàà÷èëãààð;
294.2.2.õºëñë¿¿ëñýí ñóóöíû òàëáàé õºëñë¿¿ëýã÷èä ººðò íü áóþó ò¿¿íèé îéðûí òºðºë
òºðºãñäºä õýðýãöýýòýé áîëñîí;
294.2.3.õºëñë¿¿ëýã÷èéí ñàíàë áîëãîñîí çàõ çýýëèéí ¿íýä òîõèðñîí íýìýãäýë õºëñ òºëºõººñ
õºëñëºã÷ òàòãàëçñàí;
294.2.4.õóóëüä çààñàí áóñàä ¿íäýñëýë.
294.3.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é, òîäîðõîé íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëààã¿é áîë ýä õºðºíãº
õºëñëºõ ãýðýýã öóöëàõ õóãàöàà ãóðâàí ñàð áàéíà. Ýíý õóãàöààã ãýðýýã öóöëàõ òóõàé íºãºº òàëäàà ìýäýãäýë
ºãñíººñ õîéø òîîëíî.
294.4.Õýðýâ ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýíèé ç¿éë íü òàâèëãà á¿õèé ñóóöíû çîðèóëàëòòàé áàéð áîë
õºëñë¿¿ëýã÷ ãýðýýã öóöëàõäàà ýíý õóóëèéí 294.3-ò çààñàí õóãàöààã áàðèìòëàõ ¿¿ðýãòýé.
294.5.Ýíý õóóëèéí 294.4-ò çààñàí æóðàì çî÷èä áóóäàë, íèéòèéí áàéðàíä õàìààðàõã¿é.
294.6.Îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýã öóöëàõ øààðäëàãàà õºëñë¿¿ëýã÷ áè÷ãýýð ãàðãàíà.
295 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíû ¿ð äàãàâàð
295.1.Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîä õºëñëºã÷ ýä õºðºíãèéí åðäèéí áóþó ãýðýýãýýð
òîõèðîëöñîí ýëýãäëèéã òîîöîí òóõàéí ýä õºðºíãèéã õºëñë¿¿ëýã÷èä áóöààæ ºãíº.
295.2. Ãàçàð õºëñëºã÷ íü ººðèéí ÿìàð íýã øààðäëàãûã õàíãóóëàõ çîðèëãîîð ãýðýý äóóñãàâàð
áîëñíû äàðàà ãàçðûã ñààòóóëàí áàðüæ áîëîõã¿é.
295.3.Õºëñëºã÷ ýä õºðºíãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí àøèãëàëòàä øèëæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä
õºëñë¿¿ëýã÷ óã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé äàìæóóëàí õºëñëºõ õàðèëöàà òîãòîîãîîã¿é áîë ãýðýý äóóñãàâàð
áîëîõîä õºëñë¿¿ëýã÷ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýýñ ýä õºðºí㺺 øààðäàæ áîëíî.
295.4.Ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîä õºëñëºã÷ ýä õºðºíãèéã áóöààæ ºãºõ õóãàöààã õîéøëóóëñàí áîë
õºëñë¿¿ëýã÷ ººðò ó÷èðñàí õîõèðëîî õîæèìäóóëñàí õóãàöààíû òóðø òºëáºë çîõèõ õºëñíèé õýìæýýãýýð
øààðäàõ ýðõòýé.
296 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýý ¿ðãýëæëýõ áóþó ñóíãàõ
296.1.Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýíèé õóãàöàà äóóññàí áîëîâ÷ õºëñëºã÷ ýä õºðºíãèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýí
àøèãëàñààð áàéãààã õºëñë¿¿ëýã÷ òàòãàëçààã¿é áîë ãýðýýã òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð òóõàéí íºõöºëººð
ñóíãàñàíä òîîöíî.
296.2.Îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýã òîäîðõîé õóãàöààãààð áàéãóóëñàí áîë ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõààñ
õî¸ð ñàðûí ºìíº õºëñëºã÷ òîäîðõîé áóþó òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð ãýðýýã ñóíãàõ òóõàé õ¿ñýëòýý
õºëñë¿¿ëýã÷èä áè÷ãýýð ãàðãàæ áîëîõ áºãººä ýíý õóóëèéí 294.2-ò çààñàí ¿íäýñëýë áàéõã¿é áîë õºëñë¿¿ëýã÷
ãýðýýã ñóíãàæ áîëíî.
297 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä øèëæñýíèé ¿ð äàãàâàð
297.1.Ýä õºðºí㺠õºëñë¿¿ëýã÷ íü õºëñëºã÷èéí ýçýìøèëä áàéãàà ýä õºðºí㺺 ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí
ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñýí áîë õºëñë¿¿ëýã÷èéí á¿õ ýðõ, ¿¿ðýã íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýä áóþó øèíý ºì÷ëºã÷èä
øèëæèíý.
298 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýíèé òàëóóäûí øààðäëàãûã õàíãàõ õººí õýëýëöýõ
õóãàöàà
298.1.Õºëñë¿¿ëýã÷ ýä õºðºíãèéã ººð÷èëñºí, ìóóòãàñíààñ ººðò ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí
òºë¿¿ëýõýýð, õºëñëºã÷ ýä õºðºíãèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõòàé õîëáîãäîí ãàðãàñàí çàðäëàà íºõºí
òºë¿¿ëýõýýð ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíîîñ õîéø çóðãààí ñàðûí äîòîð òóñ òóñ íýõýìæëýë ãàðãàõ ýðõòýé.
298.2.Õººí õýëýëöýõ õóãàöààã ýíý õóóëèéí 76 äóãààð ç¿éëä çààñàí æóðìààð òîîëíî.
299 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºëñëºã÷ ýçýìøëýý õàìãààëàõ ýðõ
299.1.Õºëñëºã÷ íü õºëñëºí àâñàí ýä õºðºíãèéí ýçýìøëèéã ºì÷ëºã÷èéí áîëîí áóñàä õàëäëàãààñ
õóóëüä çààñàí àðãà õýðýãñëýýð õàìãààëàõ ýðõòýé.
300 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ
300.1.Ýä õºðºí㺠õºëñëºõòýé õîëáîîòîé äàðààõü ãýðýý áóþó òîõèðîëöîî õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
áàéíà:
300.1.1.õºëñë¿¿ëýã÷ ýä õºðºíãèéí äîãîëäëûí òàëààð ìýäñýýð áàéæ ñàíààòàé äóóã¿é ºíãºðñºí
áàéõàä ò¿¿íä ýä õºðºíãèéí äîãîëäîëòîé õîëáîîòîé õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõã¿é áóþó õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã
áàãàñãàõ;
300.1.2.îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýãýýð ãýðýý öóöëàõ ýðõèéã õàññàí áóþó õÿçãààðëàñàí;

61. 61
300.1.3.ó÷ðóóëñàí ãýì õîðîîñ èë¿¿ õýìæýýãýýð õîõèðëûã íºõºí òºëºõèéã õºëñëºã÷èä ¿¿ðýã
áîëãîñîí;
300.1.4.ýíý õóóëüä çààñàí áóñàä.
301 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºëñë¿¿ëýã÷èéí ñààòóóëàí áàðèõ ýðõ
301.1.Ãàçàð, áàéøèí áîëîí îðîí ñóóö õºëñë¿¿ëýã÷ íü ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýã áèåë¿¿ëýõòýé
õîëáîîòîé øààðäëàãàà õàíãóóëàõ çîðèëãîîð òóõàéí ãàçàð, áàéøèí îðîí ñóóöàíä áàéãàà õºëñëºã÷èéí ýä
õºðºíãèéã ñààòóóëàí áàðèõ ýðõòýé.
301.2.Õºëñë¿¿ëýã÷èéí áàðüöààëñàí ýä õºðºíãèéã õºëñëºã÷ íü àæ àõóéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààãàà
õàíãàõàä àøèãëàõ çîðèóëàëòààð, ýñõ¿ë àìüäðàëûí åðäèéí íºõöºëä òîõèðñîí õàðèëöààíû óëìààñ áóöààí
àâñàí áîë òóõàéí ýä õºðºíãèéí õóâüä ñààòóóëàí áàðèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëíî.
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÎÐÎÍ ÑÓÓÖ ÕªËÑ˪Õ
302 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýý
302.1.Îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýãýýð õºëñë¿¿ëýã÷ íü ñóóöíû çîðèóëàëòòàé áàéøèí, ñóóö, îðîí
ñóóöíû ºðººã õºëñëºã÷èéí ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëýõ, õºëñëºã÷ íü õýëýëöýí òîõèðñîí õºëñ òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ
òóñ õ¿ëýýíý.
302.2.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýíèé áèå äààñàí ç¿éë
áîëîõã¿é, îðîí ñóóöíû äóíäûí àøèãëàëòûí òàëáàé /ãàë òîãîîíû áîëîí àðèóí öýâðèéí ºðºº, áàéøèíãèéí
îðö, øàò çýðýã/-ã óã îðîí ñóóöàíä ñóóæ áàéãàà õºëñëºã÷èä àäèë òýãø àøèãëàõ ýðõòýé.
302.3.Õºëñë¿¿ëýã÷ îðîí ñóóöíû áàéøèí, ñóóö, ºðººíèé äîòîðõè ñàéæðóóëàëòòàé õîëáîãäñîí
çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýý àâàõäàà åðäèéí áîëîìæèò õóãàöààíä õºëñëºã÷èä óðüä÷èëàí ìýäýãäýõ,
õºëñëºã÷ íü ñààä áîëîõã¿é áàéõ ¿¿ðýãòýé.
302.4.Îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýíä ýíý õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóä íýãýí àäèë õàìààðíà.
303 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóö õºëñëºã÷èéí äàâóó ýðõ
303.1.Îðîí ñóóö õºëñëºã÷ íü òóõàéí îðîí ñóóöûã ñ¿¿ëèéí ãóðâàí æèë òàñðàëòã¿é ýçýìøèæ ¿¿ðãýý
çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëæ áàéñàí áîë õºëñëºã÷èéí òàâüñàí íºõöºëººð óã îðîí ñóóöûã òýðã¿¿í ýýëæèíä
õóäàëäàí àâàõ áóþó îðîí ñóóö õºëñëºõ øèíý ãýðýýã òýðã¿¿í ýýëæèíä áàéãóóëàõ äàâóó ýðõòýé.
304 ä¿ãýýð ç¿éë. Îðîí ñóóö õºëñëºã÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ
304.1.Õºëñëºí àâñàí îðîí ñóóöûã á¿õýëä íü áóþó ò¿¿íèé õýñãèéã õºëñëºã÷èä õóãàöààíä íü
øèëæ¿¿ëýýã¿éãýýñ óã ãýðýý ò¿¿íä àøèãã¿é áîëñîí, ýñõ¿ë õºëñëºã÷ õîæèì íü óã îðîí ñóóöûã àøèãëàõ ýðõã¿é
áîëñîí áîë ýíý õóóëèéí 294.3-ò çààñàí õóãàöààã ¿ë õàðãàëçàí õºëñëºã÷ ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé.
305 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóöûã äàìæóóëàí õºëñëºõ
305.1.Õºëñëºã÷ ººðèéí õºëñëºí àâñàí îðîí ñóóöûã õºëñë¿¿ëýã÷èéí çºâøººðºëòýéãýýð á¿õýëä íü
áóþó ò¿¿íèé õýñãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä äàìæóóëàí õºëñë¿¿ëýõ ýðõòýé.
305.2.Ýíý õóóëèéí 305.1-ä çààñàí òîõèîëäîëä õºëñë¿¿ëýã÷ õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíã¿éãýýð
òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
305.3.Äàðààõü ¿íäýñëýëèéã õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààí ãýæ ¿çýæ áîëíî:
305.3.1.äàìæóóëàí õºëñëºã÷èéí õóâèéí áàéäëààñ øàëòãààëñàí, ýñõ¿ë òàòãàëçàõ íîöòîé
¿íäýñëýë õºëñë¿¿ëýã÷èä áàéâàë;
305.3.2.îðîí ñóóöíû òàëáàéí à÷ààëàë õýò èõýññýí;
305.3.3.õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí áóñàä øàëòãààí.
305.4.Äàìæóóëàí õºëñëºõ ãýðýýíèé õóãàöààã òàëóóä òîõèðîëöîí òîãòîîõ áîëîâ÷ îðîí ñóóö õºëñëºõ
¿íäñýí ãýðýýíèé ¿ëäñýí õóãàöààíààñ õýòýð÷ áîëîõã¿é.
305.5.Äàìæóóëàí õºëñëºõ ãýðýýã òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð áàéãóóëæ áîëîõ áºãººä ýíý
òîõèîëäîëä òàëóóä ãýðýýã õýäèéä ÷ öóöëàõ ýðõòýé áîëîâ÷ ýíý õóóëèéí 294.3-ò çààñàí õóãàöààã áàðèìòëàõ
¿¿ðýãòýé.
305.6.Îðîí ñóóöûã äàìæóóëàí õºëñºëñºí áîë îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîä
äàìæóóëàí õºëñë¿¿ëýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã õºëñë¿¿ëýã÷èä øèëæèíý.
306 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóö õºëñëºã÷èéí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí ýðõ
306.1.Õºëñëºã÷òýé õàìò àìüäàð÷ áàéãàà íºõºð áóþó ýõíýð, õ¿¿õýä, ýöýã, ýõèéã ò¿¿íèé ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿í ãýæ ¿çíý.
306.2.Ýíý õóóëèéí 306.1-ä çààñàí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé òºðºë ñàäàíãèéí áóñàä õ¿ì¿¿ñ, ò¿¿í÷ëýí
ò¿¿íèé àñðàìæèä áàéãàà õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é íýã æèëýýñ äîîøã¿é õóãàöààãààð õàìò àìüäàð÷, õàìòûí
àæ àõóé ýðõýëæ áàéãàà òýòã¿¿ëýã÷ õ¿ì¿¿ñèéã õºëñëºã÷èéí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íä òîîöîæ áîëíî.

62. 62
306.3.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé òàëààðõè ìàðãààíûã ø¿¿õ øèéäâýðëýíý.
306.4.Îðîí ñóóö õºëñëºã÷òýé õàìò àìüäàð÷ áàéãàà ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í íü õóóëü áóþó îðîí ñóóö
õºëñëºõ ãýðýýíèé äàãóó õºëñëºã÷èéí á¿õ ýðõèéã ýäýëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
306.5.Îðîí ñóóö õºëñëºã÷ áóþó ò¿¿íèé ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õ¿ñýëòýýð îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýã
ãýð á¿ëèéí àëü íýã ãèø¿¿íòýé áàéãóóëæ áîëíî.
306.6.Ãýð á¿ëèéí íàñàíä õ¿ðñýí ãèø¿¿í ãýð á¿ëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íýýñ ãàðàõàä îðîí ñóóö ýçýìøèõ,
àøèãëàõ ýðõèéí òàëààð ãàðñàí ìàðãààíûã îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýã õýí áàéãóóëñíûã õàðãàëçàõã¿éãýýð
ø¿¿õèéí æóðìààð øèéäâýðëýíý.
306.7.Îðîí ñóóö õºëñëºã÷ íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íòýé õàìò àìüäàð÷, õàìòûí àõóé ýðõýëæ
áàéñàí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äýä õºëñëºã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã øèëæèõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä íü
ýíý õóóëèéí 294.3-ò çààñàí õóãàöààíä ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé.
306.8.Ãýðëýëòýý öóöëàõäàà ãýðëýã÷èä íü õºëñëºí àâñàí îðîí ñóóöûã ýçýìøèõ ýðõèéí òàëààð
ìàðãàñàí òîõèîëäîëä ìàðãààíûã ø¿¿õ øèéäâýðëýíý. Ýíý òîõèîëäîëä ø¿¿õ õºëñëºã÷ áóñ ýõíýð áóþó
íºõºðò îðîí ñóóöûã ýçýìø¿¿ëýõýýð øèéäâýðëýñýí áîë òýð íü îðîí ñóóö õºëñëºã÷ áîëíî.
307 äóãààð ç¿éë. Ò¿ð ñóóã÷
307.1.Õºëñëºã÷, ººðèéí ýçýìøèæ áàéãàà îðîí ñóóöàä ãýðýý áîëîí õºëñã¿éãýýð ò¿ð ñóóã÷èéã
ñóóëãàæ áîëîõ áºãººä ò¿ð ñóóã÷ íü õºëñëºã÷èéí àíõíû øààðäëàãààð óã îðîí ñóóöûã ÷ºëººëºõ ¿¿ðýãòýé.
308 äóãààð ç¿éë. Îðîí ñóóö ºì÷ëºõ ýðõ ººð ºì÷ëºã÷èä øèëæèõ
308.1.Áóñäàä õºëñë¿¿ëñýí îðîí ñóóöûã ºì÷ëºõ ýðõ ººð ýòãýýäýä øèëæèõýä îðîí ñóóö õºëñëºõ
ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð ¿ëäýíý.
309 ä¿ãýýð ç¿éë. Îðîí ñóóöíû áàéøèíã áóóëãàõàä îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýý äóóñãàâàð
áîëîõ
309.1.Ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí øèéäâýðýýð îðîí ñóóöíû áàéøèíã áóóëãàõàä îðîí ñóóö õºëñëºõ
ãýðýý äóóñãàâàð áîëíî.
309.2.Ýíý õóóëèéí 309.1-ä çààñíààð ãýðýý äóóñãàâàð áîëñîí òîõèîëäîëä õºëñëºã÷èä ººð îðîí ñóóö
îëãîõ áóþó áîëîìæã¿é áîë ãàðñàí çàðäëûã óã áàéãóóëëàãààñ íºõºí òºëíº.
309.3.Àøèãëàëòûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é áîëñíîîñ îðîí ñóóöíû áàéøèíã áóóëãàõàä ýíý ç¿éëèéí
çààëò õàìààðàõã¿é.
310 äóãààð ç¿éë. Àæèë îëãîã÷îîñ õºäºëìºðèéí ãýðýýãýýð àæèëëàã÷òàé õèéñýí îðîí ñóóö
õºëñëºõ ãýðýý
310.1.Àæèë îëãîã÷ íü ººðèéí ìýäëèéí îðîí ñóóöûã õºëñë¿¿ëýõýýð õºäºëìºðèéí ãýðýýãýýð
àæèëëàã÷òàé òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð ãýðýý áàéãóóëñàí òîõèîëäîëä òóõàéí àæèëëàã÷òàé áàéãóóëñàí
õºäºëìºðèéí ãýðýý äóóñãàâàð áîëñîí áîë àæèë îëãîã÷ îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé.
310.2.Àæèë îëãîã÷ õºäºëìºðèéí ãýðýýãýýð àæèëëàã÷òàé îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýã òîäîðõîé
õóãàöààòàé áàéãóóëñàí áºãººä óã õóãàöàà áîëîõîîñ ºìíº àæèëòàíòàé áàéãóóëñàí õºäºëìºðèéí ãýðýý
äóóñãàâàð áîëñîí áîë îðîí ñóóö õºëñëºõ ãýðýýã öóöëàõàä ýíý õóóëèéí 294.2, 294.3-ò çààñàí æóðàì íýãýí
àäèë ¿éë÷èëíý.
311 ä¿ãýýð ç¿éë. Àëáàíû îðîí ñóóö
311.1.Àëáàí òóøààëûí áàéäàë, ò¿¿í÷ëýí õºíãºëºëò ýäëýõ ýðõòýé íü õîëáîãäóóëæ õóóëüä çààñàí
æóðìûí äàãóó òîäîðõîé ýòãýýäýä ò¿ð õóãàöààãààð øèëæ¿¿ëñýí îðîí ñóóöûã àëáàíû îðîí ñóóö ãýíý.
311.2.Ýíý õóóëèéí 311.1-ä çààñàí ýòãýýäèéí àëáàí òóøààëûí, ýñõ¿ë õºíãºëºëò ýäëýõ ýðõ
äóóñãàâàð áîëñîí áîë óã îðîí ñóóöûã ýðõ á¿õèé ýòãýýä áóöààí àâíà.
311.3.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë àëáàíû îðîí ñóóö ýçýìøèõòýé õîëáîãäñîí õàðèëöààíä ýä
õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýã çîõèöóóëàõòàé õîëáîãäîõ æóðàì íýãýí àäèë õàìààðíà.
ÕÎÐÈÍ ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÑÀÍÕ¯¯ÃÈÉÍ Ò¯ÐÝÝÑ /ËÈÇÈÍÃ/
312 äóãààð ç¿éë. Ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýý
312.1.Ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýãýýð ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íü ãýðýýíä çààñàí õóãàöààãààð ò¿ðýýñëýã÷èéí
àøèãëàëòàä ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëýõ, ò¿ðýýñëýã÷ íü òîãòìîë õóãàöààíä ò¿ðýýñèéí òºëáºð òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ
òóñ õ¿ëýýíý.
312.2.Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íü ò¿ðýýñëýã÷èéí õ¿ñýëò, çààâðûí äàãóó ãýðýýíèé ç¿éë áîëîõ ýä õºðºíãèéã
ººðºº ¿éëäâýðëýõ áóþó ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýýð ¿éëäâýðë¿¿ëýõ, ýñõ¿ë õóäàëäàí àâàõ ¿¿ðýãòýé.

63. 63
312.3.Ò¿ðýýñëýã÷ ãýðýýíèé õóãàöàà äóóññàíû äàðàà ãýðýýíèé ç¿éë áîëîõ ýä õºðºíãèéã õóäàëäàí
àâàõ áóþó ¿ðãýëæë¿¿ëýí ò¿ðýýñëýõýýð ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýíä çààæ áîëíî.
312.4.Ò¿ðýýñëýã÷ ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõàä ãýðýýíèé ç¿éëèéí ýëýãäýë, õîðîãäîë áîëîí íèéò
ºðòãèéã áàðàãäóóëñàí áîë ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýíèé ç¿éëèéã õóäàëäàí àâàõ, ýñõ¿ë õºëñëºõ ýðõ,
¿¿ðýãòýé áàéæ áîëíî.
313 äóãààð ç¿éë. Ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýíèé õýëáýð, íºõöºë
313.1.Ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
313.2.Ãýðýýíä ãýðýýíèé íèéò ¿íý, ò¿ðýýñèéí òºëáºð, ò¿¿íèéã òºëºõ æóðàì, õóãàöàà, ãýðýý
õóãàöààíààñ ºìíº äóóñãàâàð áîëîõ òîõèîëäîëä ãýðýýíèé ¿íèéã òºëæ äóóñàõ æóðìûã çààíà.
313.3.Ýíý ç¿éëä çààñàí æóðìûã çºð÷ñºí ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
314 ä¿ãýýð ç¿éë. Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èéí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà
314.1.Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íü ãýðýýíèé ç¿éë áîëîõ ýä õºðºíãèéã ò¿ðýýñëýã÷èä øèëæ¿¿ëýýã¿é, õóãàöàà
õîöîð÷ øèëæ¿¿ëñýí, ýñõ¿ë øààðäëàãà õàíãààã¿é ýä þìñûã øèëæ¿¿ëñíèé õàðèóöëàãûã ýä õºðºí㺠õºëñëºõ
ãýðýýíèé íýã àäèë õ¿ëýýíý.
314.2.Ãýðýýíä çààñàí áîë ò¿ðýýñëýã÷ íü ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èä ãîìäëûí øààðäëàãà òàâèõààñ ºìíº ýä
õºðºíãèéã õóäàëäàã÷ áóþó òýýâýðëýã÷ýýñ ººðò ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõèéã øààðäàæ áîëíî.
315 äóãààð ç¿éë. Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûí õýìæýýã òîäîðõîéëîõ
315.1.Ò¿ðýýñëýã÷èéí ãýì áóðóóãààð ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýý õóãàöààíààñ ºìíº äóóñãàâàð
áîëñîí òîõèîëäîëä ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ýýñ òàâèõ øààðäëàãûí õýìæýýã òîäîðõîéëîõäîî ò¿ðýýñýëñýí ýä þìñûí
ýëýãäëèéã òîîöñîí ¿íý, òºëºã人ã¿é òºëáºð áîëîí õýìíýãäñýí áóñàä çàðäëûã õàðãàëçàí ¿çíý.
316 äóãààð ç¿éë. Ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýíä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ýðõ, ¿¿ðýã
316.1.Ãýðýýíä çààñàí áîë ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ò¿ðýýñëýã÷èéí çàõèàëãààð ãýðýýíèé ç¿éë áîëîõ ýä
þìñûã ¿éëäâýðëýõ áóþó íèéë¿¿ëýõ, ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ýýñ çîõèõ õºëñ, çàðäëûã øààðäàõ ýðõòýé.
316.2.Ãýðýýíä çààñàí áîë ãóðàâäàã÷ ýòãýýä íü ãýðýýíèé ç¿éëä çàñâàð ¿éë÷èëãýý õèéõ, ò¿¿íèéã
òîõèðóóëàõ, ñóóðèëóóëàõ, àøèãëàõòàé õîëáîîòîé ¿íýí çºâ ìýäýýëëèéã ò¿ðýýñëýã÷èä ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
317 äóãààð ç¿éë. Ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýíä õàìààðàõ áóñàä ç¿éë
317.1.Ýíý á¿ëýãò ººðººð çààãààã¿é áîë ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýíä ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýíèé
òàëààðõè ýíý õóóëüä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
ÕÎÐÈÍ ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Ò¯ÐÝÝÑ
318 äóãààð ç¿éë. Ò¿ðýýñèéí ãýðýý
318.1.Ò¿ðýýñèéí ãýðýýãýýð ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íü ò¿ðýýñëýã÷èéí ýçýìøèë, àøèãëàëòàä àæ àõóéí ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîí ä¿ðýìä çààñàí çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõýä íü çîðèóëæ òîäîðõîé õºðºí㺠øèëæ¿¿ëýõ,
ò¿ðýýñëýã÷ íü ãýðýýãýýð òîõèðñîí ò¿ðýýñèéí òºëáºðèéã òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
318.2.Ò¿ðýýñëýã÷ íü ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíû òóðøèä òóõàéí õºðºíãèéã çîðèóëàëòûí äàãóó
àøèãëàñíû ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí ¿ð øèìèéã îëæ àâàõ ýðõ ýäýëíý.
318.3.Ò¿ðýýñèéí ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëàõ áºãººä ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠ò¿ðýýñëýõ ãýðýýã ¿ë õºäëºõ
ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí ãàçàðò á¿ðòã¿¿ëíý.
318.4.Ýíý õóóëèéí 318.3-ò çààñàí øààðäëàãûã õàíãààã¿é ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
318.5.Ýíý á¿ëýãò ººðººð çààãààã¿é áîë ò¿ðýýñèéí ãýðýýíä ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýíèé æóðàì
íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
319 ä¿ãýýð ç¿éë. Ò¿ðýýñèéí òºëáºð
319.1.Ò¿ðýýñèéí òºëáºðèéã ìºíãº, ýñõ¿ë ººð õýëáýðýýð òºëºõººð òîõèðîëöîæ áîëíî.
319.2.Ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäëûí óëìààñ ò¿ðýýñýëñýí ýä
õºðºíãèéí ÷àíàð áàéäàë àëäàãäâàë òàëóóä õàðèëöàí òîõèðîëöîæ ò¿ðýýñèéí òºëáºðèéí õýìæýýã ººð÷èëæ
áîëíî.
320 äóãààð ç¿éë. Ò¿ðýýñèéí ãýðýýíèé õóãàöàà
320.1.Ò¿ðýýñèéí ãýðýýíèé õóãàöààã òàëóóä òîõèðîëöîæ òîãòîîíî.

64. 64
320.2.Ò¿ðýýñèéí ãýðýýã àðâààñ äýýø æèëèéí õóãàöààòàé õèéñýí áîë àðâàí æèë ºíãºðìºãö àëü íýã
òàëûí ñàíàà÷èëãààð, õóóëüä çààñàí æóðìààð ãýðýýã öóöàëæ áîëíî.
320.3.Ãàçàð áóþó ýðõ ò¿ðýýñëýõ ãýðýýíèé õóãàöààã òàëóóä òîãòîîãîîã¿é áîë ãýðýýã ò¿ðýýñèéí
æèëèéí ýöýñò áóþó ò¿ðýýñèéí æèë äóóññàíààñ õîéø íýã ñàðûí äîòîð öóöàëæ áîëíî.
320.4.Ò¿ðýýñèéí ãýðýýã õóãàöààíààñ ºìíº öóöëàõàä ýíý õóóëèéí 320.3-ò çààñàí æóðìûã
áàðèìòàëíà.
321 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãàçðûã õýðýãëýãäýõ¿¿íèé õàìò ò¿ðýýñëýõ
321.1.Ãàçðûã õýðýãëýãäýõ¿¿íèé õàìò ò¿ðýýñýëñýí ò¿ðýýñëýã÷ õýðýãëýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéã àð÷ëàí
õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé.
321.2.Ò¿ðýýñëýã÷ýýñ ¿ë õàìààðàõ øàëòãààíààð õýðýãëýãäýõ¿¿í óñòàõ áóþó ãýìòñýí áîë
ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ ñîëüæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
321.3.Ãàçàð ò¿ðýýñëýã÷ õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã ò¿ðýýñëýõäýý òóñ òóñàä íü ¿íýëæ, ò¿ðýýñèéí ãýðýý
äóóñãàâàð áîëîõîä ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èä ýðã¿¿ëýí ºãºõººð ãýðýýíä òîõèðîëöñîí áîë ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é
õ¿÷íèé øèíæòýé íºõöºë áàéäëààñ õýðýãëýãäýõ¿¿í óñòñàí áóþó ãýìòñýíèé ¿ð äàãàâðûã õàðèóöíà.
321.4.Ãýðýýíä çààñàí áîë ò¿ðýýñëýã÷ íü ò¿ðýýñýëæ áàéãàà õýðýãëýãäýõ¿¿íèé çàðèì õýñãèéã àæ
àõóéí çîðèóëàëòààð íü çàõèðàí çàðöóóëæ áîëíî.
321.5.Ò¿ðýýñëýã÷ ò¿ðýýñýëñýí ãàçðûí õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã àæ àõóéí çîðèóëàëòààð àøèãëàõ
øààðäëàãàä íèéöñýí õýìæýýíä áàéëãàõ ¿¿ðýãòýé.
321.6.Ò¿ðýýñèéí ãýðýý äóóññàíû äàðàà ò¿ðýýñýëñýí õýðýãëýãäýõ¿¿íä íèéë¿¿ëñýí ñàëãàæ ¿ë áîëîõ
ýä þìñ ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èéí ºì÷ëºëä øèëæèíý.
321.7.Ò¿ðýýñèéí ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíîîð ò¿ðýýñëýã÷ ò¿ðýýñýëñýí õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã
ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èä áóöààí ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
321.8.Õýðýâ õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã ò¿ðýýñëýã÷èä øèëæ¿¿ëñýí ¿åèéí ¿íý, ò¿ðýýñëýã÷ýýñ
ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èä áóöààí ºãºõ ¿åèéí ¿íèéí õîîðîíä çºð¿¿ ãàðñàí áîë ýíý çºð¿¿ã ò¿ðýýñëýã÷ íºõºí òºëíº.
Õýðýãëýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã ò¿ðýýñèéí ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ ¿åèéí õàíøààð òîãòîîíî.
321.9.Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íü ò¿ðýýñëýã÷èéí íèéë¿¿ëñýí, àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõýä à÷
õîëáîãäîëã¿é, ýñõ¿ë õýò èõ ¿íýòýé õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàõã¿é áàéõ áóþó òºëáºð òºëºõººñ òàòãàëçàõ
ýðõòýé.
321.10.Ò¿ðýýñëýã÷ íü ò¿ðýýñýëñýí ãàçðûí õýðýãëýãäýõ¿¿íèé òàëààð ãàðãàñàí øààðäëàãàà
õàíãóóëàõ ¿¿äíýýñ ò¿ðýýñýýð ýçýìøèæ áàéãàà ãàçðûí õýðýãëýãäýõ¿¿íýýñ áàðüöààëàõ ýðõòýé. Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷
øààðäëàãûã ººð áàéäëààð õàíãàõ áîëñîí áîë ò¿ðýýñëýã÷ áàðüöààëàõ ýðõýýñýý òàòãàëçàõ, õàðèí
øààðäëàãûí çîõèõ õýñãèéã ìºíãºí õýëáýðýýð õàíãàñàí áîë ò¿ðýýñëýã÷ áàðüöààíä áàéãàà õýðýãëýãäýõ¿¿íèé
àëü íýã õýñãèéã áàðüöààíààñ ÷ºëººëíº.
322 äóãààð ç¿éë. ¯éëäâýð, àæ àõóéã ò¿ðýýñëýõ
322.1.¯éëäâýð, àæ àõóéã õýðýãëýãäýõ¿¿íèé õàìò ò¿ðýýñýëæ áîëíî.
322.2.Õýðýãëýãäýõ¿¿íä õàìààðàõ ìàë, òýæýýâýð àìüòàí óñòñàí áóþó ãýìòñýí áîë ò¿ðýýñëýã÷ àæ
àõóéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèõ ¸ñîîð ýðõýëñýí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èä ó÷èðñàí ãýì õîðûã
àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
322.3.¯éëäâýð, àæ àõóéã ò¿ðýýñëýõýä ýíý õóóëèéí 321 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë
¿éë÷èëíý.
323 äóãààð ç¿éë. Äàìæóóëàí ò¿ðýýñëýõ
323.1.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ò¿ðýýñëýã÷ ò¿ðýýñýëñýí ýä õºðºíãèéã ãàãöõ¿¿
ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èéí çºâøººðºëòýéãýýð äàìæóóëàí ò¿ðýýñýëæ áîëíî.
323.2.Äàìæóóëàí ò¿ðýýñýëñýí ýä õºðºíãèéã àíõíû ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èéí çºâøººðñíººñ ººðººð
àøèãëàñíû ¿ð äàãàâðûã äàìæóóëàí ò¿ðýýñëýã÷ íü àíõíû ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èéí ºìíº õàðèóöíà. Ýíý òîõèîëäîëä
àíõíû ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ äàìæóóëàí ò¿ðýýñëýã÷èéí àøèãëàõ ýðõèéã äóóñãàâàð áîëãîõûã øààðäàõ ýðõòýé.
324 ä¿ãýýð ç¿éë. Ò¿ðýýñëýã÷ ñîëèãäîõ
324.1.Ò¿ðýýñëýã÷ íü ò¿ðýýñèéí ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõààñ ºìíº ò¿ðýýñýëñýí ýä õºðºíãèéã
ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èä áóöààí ºãñºí òîõèîëäîëä ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõ õ¿ðòýë ò¿ðýýñèéí òºëáºðººñ
÷ºëººëºãäºõã¿é.
324.2.Ò¿ðýýñëýã÷ ººðèéíõºº îðîíä ò¿ðýýñèéí ãýðýýíèé íºõöºëèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí, òºëáºðèéí
÷àäâàð á¿õèé ººð ò¿ðýýñëýã÷èéã ñàíàë áîëãîñíûã ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ õ¿ëýýí çºâøººðñºí íºõöºëä ò¿ðýýñëýã÷
ýíý õóóëèéí 324.1-ä çààñàí ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
325 äóãààð ç¿éë. Ò¿ðýýñëýã÷ íàñ áàðñíû äàðàà ò¿ðýýñèéí ãýðýý ¿ðãýëæëýõ
325.1.Ò¿ðýýñëýã÷ íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íèé ºâëºã÷ áóþó ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ õóàíëèéí æèëèéí
òóõàéí óëèðàë äóóññàíààñ õîéø 6 ñàðûí äîòîð ò¿ðýýñèéí ãýðýýã öóöàëæ áîëíî.
325.2.Ò¿ðýýñëýã÷èéí ºâëºã÷ ººðºº, ýñõ¿ë ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýýð äàìæóóëàí ò¿ðýýñýëñýí ýä
õºðºíãèéã àæ àõóéí çîðèóëàëòààð àøèãëàæ ÷àäíà ãýæ ¿çâýë ò¿ðýýñèéí ãýðýýã öóöëàõààñ òàòãàëçàæ, ãýðýýã
¿ðãýëæë¿¿ëýõýýð ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ýýñ øààðäàæ áîëíî.

65. 65
326 äóãààð ç¿éë. Ò¿ðýýñëýã÷èéí õàðèóöëàãà
326.1.Ò¿ðýýñëýã÷ ò¿ðýýñèéí ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíû äàðàà åðäèéí áóþó ãýðýýãýýð òîõèðîëöñîí
ýëýãäëèéã òîîöîæ ò¿ðýýñýëñýí ýä õºðºíãèéã áóöààí ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
326.2.Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ ººðò ó÷èðñàí õîõèðîë, õýòýðñýí õóãàöààíû ò¿ðýýñèéí òºëáºðèéã íºõºí
òºëºõèéã øààðäàæ áîëíî.
ÕÎÐÈÍ ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ժĪª ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÇÎÐÈÓËÀËÒÒÀÉ ÃÀÇÐÛÍ Ò¯ÐÝÝÑ
327 äóãààð ç¿éë. պ人 àæ àõóéí çîðèóëàëòòàé ãàçðûí ò¿ðýýñèéí ãýðýý
327.1.պ人 àæ àõóéí çîðèóëàëòòàé ãàçðûã óã çîðèóëàëòààð àøèãëóóëàõààð ñóóöíû áîëîí àæ
àõóéí çîðèóëàëòààð àøèãëàãäàõ áàéãóóëàìæèéí õàìò, ýñõ¿ë òèéì áàéãóóëàìæã¿éãýýð ò¿ðýýñýëæ áîëíî.
327.2.Ýíý á¿ëýãò ººðººð çààãààã¿é áîë õºäºº àæ àõóéí çîðèóëàëòòàé ãàçðûã ò¿ðýýñëýõýä
ò¿ðýýñèéí ãýðýýíèé æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
328 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýãýýð øèëæ¿¿ëýõ ýä õºðºíãº
328.1.Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íü ãàçðûã ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëòààð àøèãëàõ øààðäëàãà õàíãàñàí ýä
õºðºíãèéí õàìòààð ò¿ðýýñëýã÷èä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
328.2.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ò¿ðýýñëýã÷ ò¿ðýýñýýð øèëæ¿¿ëñýí ñóóöíû áîëîí àæ àõóéí
çîðèóëàëòòàé áàðèëãà áàéãóóëàìæ, çàì, õàøàà çýðýã ýä õºðºíãèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõòàé
õîëáîãäñîí óðñãàë çàñâàðûã ººðèéí çàðäëààð õèéõ, ò¿ðýýñýëæ àâñàí ýä õºðºíãèéã àæ àõóéí çîðèóëàëòààð
íü àøèãëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
328.3.Ò¿ðýýñèéí ãýðýýíèé õàðèëöàà ¿¿ñýõ, äóóñãàâàð áîëîõ ¿åä òàëóóä ãýðýýãýýð øèëæ¿¿ëáýë
çîõèõ ýä õºðºíãèéí òîî õýìæýý, ¿íý, øèëæ¿¿ëýõ ¿åèéí ÷àíàðûí áàéäàë çýðãèéã çààñàí æàãñààëòûã õàìòðàí
¿éëäýæ, ãàðûí ¿ñýã çóðæ áàòàëãààæóóëíà.
329 ä¿ãýýð ç¿éë. Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èéí áàðüöààíû ýðõ
329.1.Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íü ò¿ðýýñèéí ãýðýýãýýð ò¿ðýýñëýã÷èä ãàðãàõ øààðäëàãàà õàíãóóëàõûí òóëä
ò¿ðýýñëýã÷èéí ò¿ðýýñýëæ àâñàí ýä õºðºíãèéã àøèãëàñíû ¿ð ä¿íä îëæ àâñàí ýä þìñ, ¿ð øèìèéã áàðüöààëàõ
ýðõòýé.
330 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýíèé õóãàöààã ñóíãàõ
330.1.պ人 àæ àõóéí çîðèóëàëòòàé ãàçðûí ò¿ðýýñèéí ãýðýýã õî¸ð æèëýýñ äýýø õóãàöààãààð,
áè÷ãýýð õèéõ áºãººä ýíý æóðìûã áàðèìòëààã¿é áàéãóóëñàí ãýðýýã òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð áàéãóóëñàí ãýæ
¿çýæ óã ãýðýý ¿éë÷èëæ ýõýëñíýýñ õîéø íýã æèë ºíãºðñíººð äóóñãàâàð áîëãîíî.
330.2.Ãóðâàí æèëýýñ äýýø õóãàöààãààð áàéãóóëñàí ãýðýýã ñóíãàõ òóõàé ãýðýýíèé íýã òàëûí ñàíàëûã
èðñíýýñ õîéø 3 ñàðûí äîòîð íºãºº òàë òàòãàëçàæ áàéãàà òóõàé ìýäýãäýýã¿é áîë ò¿¿íèéã òîäîðõîé áóñ
õóãàöààãààð áàéãóóëñàíä òîîöíî.
330.3.Ãýðýýã ñóíãàõ òóõàé ñàíàë áîëîí òàòãàëçëûã áè÷ãýýð ¿éëäýíý.
331 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàéëøã¿é çàðäàë òºëºõ ¿¿ðýã
331.1.Ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ ò¿ðýýñëýã÷èä ò¿ðýýñëýí àâñàí ýä õºðºíãºòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàéëøã¿é
çàðäëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
331.2.Ýíý õóóëèéí 331.1-ä çààñíààñ áóñàä çàðäëûã ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íºõºí òºëºõººð çºâøººðñºí áîë
ò¿ðýýñèéí õàðèëöàà äóóñãàâàð áîëîõ ¿åä òºëíº.
332 äóãààð ç¿éë. Ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ ¿åèéí òàëóóäûí ýðõ, ¿¿ðýã
332.1.Àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèõ ¸ñîîð ÿâóóëñíû ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí óðãàöàà õóðààí àâààã¿é
áàéõàä ò¿ðýýñèéí ãýðýý äóóñãàâàð áîëñîí áîë ò¿ðýýñëýã÷ ò¿ðýýñèéí ãýðýýã ñóíãàõûã ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ýýñ
øààðäàõ, ýñõ¿ë õóðààí àâààã¿é áàéãàà óðãàöûí ºðòãèéã ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ ò¿ðýýñëýã÷èä òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
332.2.պ人 àæ àõóéí çîðèóëàëòòàé ãàçðûí ò¿ðýýñèéí õóãàöàà äóóñàõàä ò¿ðýýñëýã÷ íü
ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷èä ãàçàð, áàðèëãà áàéãóóëàìæ, òîíîã òºõººðºìæèéã åðäèéí áóþó ãýðýýãýýð òîõèðîëöñîí
ýëýãäëèéã òîîöîæ àæ àõóéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ øààðäëàãàä òîõèðîõîîð á¿ðýí á¿òýí
õ¿ëýýëãýí ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
332.3.Ò¿ðýýñëýã÷ íü ò¿ðýýñëýí àâñàí ýä õºðºíãèéã àíõ õ¿ëýýí àâàõ ¿åèéíõýýñ èë¿¿ ÷àíàðæóóëàí
¿ëäýýõýýð áîë ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ýýñ íºõºí òºëáºð øààðäàõ ýðõòýé.
332.4.Ò¿ðýýñèéí ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîä ò¿ðýýñëýã÷ íü ñàëãàæ áîëîõ çàñàí ñàéæðóóëàëòûã
ñàëãàæ àâàõ áóþó ò¿ðýýñë¿¿ëýã÷ íü çîõèõ ¿íèéã òºëæ ººðòºº àâ÷ áîëíî.

66. 66
ÕÎÐÈÍ ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Ôðàí÷àéç
333 äóãààð ç¿éë. Ôðàí÷àéçèéí ãýðýý
333.1.Ôðàí÷àéçèéí ãýðýýãýýð ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ íü ººðèéí ôèðìèéí íýð, áàðàà áóþó àæèë,
¿éë÷èëãýýíèé òýìäýã, á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàãâàð, áàãëàà, áîîäîë, ò¿¿í÷ëýí àæèë õýðãèéí óäèðäëàãûí
òîãòîëöîî, òºëºâëºëò, õàðèëöàà õîëáîî, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í, àæèë ¿éë÷èëãýý îëæ àâàõ ¿íäñýí ÷èãëýë çýðýã
ýäèéí áóñ õºðºíãèéã àøèãëóóëàõààð òîãòîîñîí æóðìààð á¿ðä¿¿ëñýí ëèöåíçèéã ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷èä îëãîõ,
ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷ íü ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷èéí áîëîâñðóóëñàí òîãòîëöîî, õàìòûí àæèëëàãààíû õºòºëáºðèéí
äàãóó ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, ò¿¿íä çîõèõ øàãíàë, õóðààìæ, ýñõ¿ë îðëîãûí òîäîðõîé õóâèéã òºëºõ ¿¿ðãèéã
òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
334 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýíèé òàëóóäûí ¿¿ðýã
334.1.Ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ äàðààõü ¿¿ðýãòýé:
334.1.1.õàìòûí àæèëëàãààíû õºòºëáºðèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí îðîëöîîíîîñ õàìãààëàõ;
334.1.2.õºòºëáºðèéã áàéíãà áîëîâñðîíãóé áîëãîõ;
334.1.3.ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷èéã øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð õàíãàõ;
334.1.4.ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷èä òåõíèêèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ;
334.1.5.ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷èéí àæèëëàõ õ¿÷íèéã ñóðãàõ.
334.2.Ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷ äàðààõü ¿¿ðýãòýé:
334.2.1.ãýðýýãýýð õ¿ëýýæ àâñàí ýðõ, ýä õºðºíãèéã çîðèóëàëòûí äàãóó ¿ð àøèãòàé àøèãëàõ;
334.2.2.çîõèõ øàãíàë, õóðààìæ, îðëîãûí òîäîðõîé õóâèéã òîãòîîñîí õóãàöààíä òºëºõ;
334.2.3.ãýðýýíä çààñàí áîë øèëæ¿¿ëýí àâñàí ýðõ, ýä õºðºíãèéã ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷èä àøèãòàéãààð
äààòãóóëàõ;
334.2.4.ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð ëèöåíç áîëîí ôðàí÷àéçèéí ãýðýýã ãóðàâäàã÷
ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõã¿é áàéõ;
334.2.5.ãýðýýíä çààñàí áîë ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ýýñ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà ñóðãàëòàä àæèëëàãñäûã
õàìðóóëàõ, õîëáîãäîõ çàðäëûã òºëºõ;
334.2.6.ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷èéí áàðààíû áîëîí àæèë ¿éë÷èëãýýíèé òýìäãèéã õýðýãëýõäýý
ëèöåíçýýð õýðýãëýæ áàéãàà òóõàé õàðèëöàã÷ áîëîí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä çààâàë ìýäýãäýõ.
334.3.Òàëóóä ãýðýý áàéãóóëàõäàà øààðäëàãàòàé á¿õèé ë ìýäýýëëèéã øóäàðãààð õàðèëöàí
ñîëèëöîõ, ãýðýý áàéãóóëàãäàõã¿é òîõèîëäîëä ìýäýýëëèéí íóóöûã çàäðóóëàõã¿é áàéõ ¿¿ðýãòýé.
335 äóãààð ç¿éë. Ôðàí÷àéçèéí ãýðýýíèé õýëáýð
335.1.Ôðàí÷àéçèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
335.2.Ôðàí÷àéçèéí ãýðýýíä ãýðýýíèé ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà, ãýðýý öóöëàõ, õóãàöàà ñóíãàõ æóðàì,
òàëóóäûí õ¿ëýýõ ¿¿ðýã áóñàä ãîë íºõöºë¿¿äèéã çààõûí çýðýãöýý ôðàí÷àéçèéã õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºðèéã
á¿ðýí òóñãàíà.
336 äóãààð ç¿éë. Ôðàí÷àéçèéí ãýðýýíèé õóãàöàà
336.1.Ôðàí÷àéçèéí ãýðýýíèé õóãàöààã òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í, àæèë ¿éë÷èëãýýíèé ýðýëò
õýðýãöýý, áîðëóóëàëòûí çàõ çýýëýýñ øàëòãààëàí òàëóóä òîõèðîëöîí òîãòîîíî.
336.2.Ôðàí÷àéçèéí ãýðýýã àðâàí æèëýýñ äýýø õóãàöààãààð áàéãóóëñàí íºõöºëä 10 æèë ºíãºðñíèé
äàðàà, õóãàöààã ãýðýýãýýð òîäîðõîéëîîã¿é áîë òàëóóäûí àëü íýã íü ãýðýýã öóöëàõ òóõàé íºãºº òàëäàà
ìýäýãäñýíýýñ õîéø íýã æèëèéí äîòîð öóöàëæ áîëíî.
336.3.Ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà äóóññàí áîëîâ÷ àëü íýã òàëûí ñàíàà÷èëãààð òàëóóä õàðèëöàí
èòãýëöýõ, õàìòðàí àæèëëàõ çàð÷ìûã óäèðäëàãà áîëãîí àæèë õýðãèéí õàðèëöàà äóóñãàâàð áîëîõ õ¿ðòýë
ãýðýýãýý òîäîðõîé áóþó òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð òóõàéí áóþó øèíý÷èëñýí íºõöºëººð ñóíãàæ áîëíî.
337 äóãààð ç¿éë. ªðñºë人íèéã õÿçãààðëàõ
337.1.Ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ íü ôðàí÷àéçèéí ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíû äàðàà ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷èéã
òîäîðõîé íóòàã äýâñãýðò ººðòýéãýý ºðñºëäºõèéã íýã æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèãëîõ ýðõòýé.
337.2.Ýíý õóóëèéí 337.1-ä çààñàí õîðèã íü ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷èéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíä íîöòîé
õîõèðîë áèé áîëãîæ áàéâàë ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ ò¿¿íä çîõèõ ìºíãºí òºëáºð òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
338 äóãààð ç¿éë.Òàëóóäûí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà
338.1.Òàëóóä ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýë áîëîí ºãñºí ìýäýýëëèéí ¿íýí çºâèéã õàðèóöíà.
338.2.Ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷ ôðàí÷àéçèéí ãýðýýíèé ¿¿ðýãòýé õîëáîîòîé ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷èä ó÷ðóóëñàí
õîõèðîë, çàðäëûã ò¿¿íä íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.

67. 67
338.3.Ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ íü ôðàí÷àéçèéí ãýðýýíèé ¿ð ä¿íä ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷èéí îëîõ îðëîãûí
òàëààð áàòàëãàà ãàðãàõã¿é, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é.
338.4.Ýðõ õ¿ëýýí àâàã÷èéí ãýì áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíààñ áîëæ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ó÷èðñàí
õîõèðëûã ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ õàðèóöàõã¿é.
ÃÓ×ÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàõ
339 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàõ ãýðýý
339.1.Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàõ ãýðýýãýýð íýã òàë íü íºãºº òàëäàà íýã á¿ðèéí øèíæýýð
òîäîðõîéëîãäîõ òîäîðõîé ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëóóëàõààð øèëæ¿¿ëýõ, íºãºº òàë íü òóõàéí ýä
õºðºíãèéã çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàæ, ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîä á¿ðýí á¿òýí áóöààæ ºãºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ
õ¿ëýýíý.
339.2.Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàõ ãýðýýíä ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýã çîõèöóóëñàí ýíý
õóóëèéí 289.1.3, 289.1.6, 289.2.6, 293, 295.3, 296, 297, 298 äóãààð ç¿éë¿¿ä íýãýí àäèë õàìààðíà.
340 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàæ áàéãàà ýòãýýäèéí ¿¿ðýã
340.1.Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàæ áàéãàà ýòãýýä íü äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
340.1.1.ýä õºðºíãèéã ãýðýýíä çààñíû äàãóó çîðèóëàëòààð íü àøèãëàõ, åðäèéí ýëýãäëýýñ ººðººð
ìóóòãàõã¿é áàéõ;
340.1.2.øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýäèéí çºâøººðºëã¿éãýýð ýä õºðºíãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ýçýìøèë,
àøèãëàëòàä øèëæ¿¿ëýõã¿é áàéõ;
340.1.3.ýä õºðºíãèéí õýâèéí áàéäëûã õàíãàõàä øààðäëàãàòàé çàéëøã¿é çàðäëûã õàðèóöàõ;
340.1.4.ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõàä ýä õºðºíãèéã á¿ðýí á¿òýí áóöààæ ºãºõ.
341 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýä õºðºí㺺 ¿íý òºëáºðã¿é àøèãëóóëàõ ãýðýýã öóöëàõ
341.1.Ýä õºðºí㺺 ¿íý òºëáºðã¿é àøèãëóóëàõààð øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýä äàðààõü òîõèîëäîëä ãýðýýã
öóöëàõ ýðõòýé:
341.1.1.ýä õºðºíãèéã òîäîðõîé çîðèëãîîð òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð àøèãëóóëàõààð
òîõèðîëöñîí áîë òóõàéí çîðèëãîîð àøèãëàõàä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ õóãàöàà ºíãºðñíèé äàðàà, õýðýâ
çîðèëãûã íü òîäîðõîéëîîã¿é áîë õýäèéä ÷;
341.1.2.òóõàéí ýä õºðºí㺠ººðò íü çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîëñîí;
341.1.3.ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàæ áàéãàà òàë íü ýíý õóóëèéí 340.1.1-340.1.3-ò çààñàí
¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é áîë;
341.1.4.ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàæ áàéñàí ýòãýýä íàñ áàðñàí.
341.2.Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàæ áàéãàà ýòãýýä òóõàéí ýä õºðºíãèéã õýäèéä ÷ áóöààí ºãºõ
ýðõòýé.
342 äóãààð ç¿éë.Òàëóóäûí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà
342.1.Ýä õºðºí㺺 ¿íý òºëáºðã¿é àøèãëóóëàõààð øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýä ò¿¿íèé áèåò áàéäëûí áîëîí
ýðõèéí äîãîëäëûí òàëààð ñàíààòàé íóóí äàðàãäóóëñíààñ áîëæ ó÷èðñàí õîõèðëûã òóõàéí ýä õºðºíãèéã
àøèãëàæ áàéñàí ýòãýýäýä íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
342.2.Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàæ áàéãàà ýòãýýä íü ãýì áóðóóãèéí õýëáýðýýñ ¿ë øàëòãààëàí
ýä õºðºíãºä ó÷èðñàí õîõèðëûã õàðèóöíà.
342.3.Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàæ áàéãàà ýòãýýä àøèãëàëòûí åðäèéí ýëýãäëýýñ èë¿¿òýéãýýð
òóõàéí ýä õºðºíãèéã ìóóòãàñàí, ãýìòýýñýí, ¿ðýãä¿¿ëñýí, ººð÷èëñíººñ áîëæ íºãºº òàëäàà ó÷èðñàí õîõèðëûã
íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
342.4.Ýä õºðºí㺠¿íý òºëáºðã¿é àøèãëàæ áàéãàà òàë íü íºãºº òàëûí çºâøººðºëòýéãýýð òóõàéí ýä
õºðºíãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëñýí ÷ ãýñýí ýä õºðºíãèéã àøèãëóóëàõààð øèëæ¿¿ëñýí òàëûí ºìíº
õ¿ëýýõ õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºãäºõã¿é.

68. 68
III ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝÕ, ÒÓÑËÀËÖÀÀ ¯Ç¯¯ËÝÕÒÝÉ
ÕÎËÁÎÃÄÑÎÍ ¯¯ÐÝÃ
ÃÓ×ÈÍ ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Àæèë ã¿éöýòãýõ
343 äóãààð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýõ ãýðýý
343.1.Àæèë ã¿éöýòãýõ ãýðýýãýýð àæèë ã¿éöýòãýã÷ íü çàõèàëàã÷èéí áóþó ººðèéí ìàòåðèàëààð
ãýðýýíä çààñàí àæèë ã¿éöýòãýõ, çàõèàëàã÷ íü óã àæëûí ¿ð ä¿íã õ¿ëýýí àâ÷, õýëýëöýí òîõèðñîí õºëñ òºëºõ
¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
343.2.Àæèë ã¿éöýòãýõ ãýðýýíèé ç¿éë íü ã¿éöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿í áàéíà.
343.3.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ ÿìàð íýãýí ýä ç¿éëèéã õèéñýí áîë ò¿¿íèéã çàõèàëàã÷èéí ºì÷ëºëä
øèëæ¿¿ëíý.
343.4.Òºðëèéí øèíæýýð òîäîðõîéëîãäîõ ýä þìñ õèéæ çàõèàëàã÷èéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñýí áîë
õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýýã çîõèöóóëñàí æóðàì ¿éë÷èëíý.
343.5.Àæèë ã¿éöýòãýõ çàðèì òºðëèéí ãýðýýíèé îíöëîã çîõèöóóëàëòûã òóñãàé õóóëèàð çîõèöóóëæ
áîëíî.
344 ä¿ãýýð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýã÷èä òºëºõ õºëñ
344.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ã¿éöýòãýñýí àæëûí õºëñíèé õýìæýý áîëîí õºëñ òºëºõ àðãà,
æóðàì, õóãàöààã òàëóóä òîõèðîëöîí òîäîðõîéëíî.
344.2.Àæèë ã¿éöýòãýñíèé õºëñèéã òàëóóä òîõèðîëöîîã¿é áîëîâ÷ ã¿éöýòãýñýí àæëûí øèíæ, àæèë
ã¿éöýòãýõ áîëñîí íºõöºë áàéäàë çýðãýýñ øàëòãààëàí çàõèàëàã÷ òóõàéí òºðëèéí àæèë ã¿éöýòãýõýä ìºðääºã
ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí æèøèã ¿íýëãýýíèé æàãñààëò áàéâàë òóõàéí æàãñààëòûã ¿íäýñëýí, òèéì
æàãñààëò áàéõã¿é áîë òóõàéí ¿åèéí çàõ çýýëèéí äóíäàæ ¿íýëãýýãýýð áîäîæ õºëñ òºëíº.
345 äóãààð ç¿éë. ÿéöýòãýõ àæëûí òºñºâ
345.1.Ãýðýýíä çààñàí àæëûã ã¿éöýòãýõäýý àæèë ã¿éöýòãýã÷ òºñºâ çîõèîæ áîëíî.
345.2.Ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åä óðüä÷èëàí òºëºâëºõ áîëîìæã¿é áàéñíààñ òºñâèéí õýìæýý íýìýãäýõýýð
áàéâàë àæèë ã¿éöýòãýã÷ ýíý òóõàé çàõèàëàã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
345.3.Òºñâèéí õýìæýý íýìýãäñýíýýñ çàõèàëàã÷ íü ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõîîð øèéäâýðëýñýí áîë
ã¿éöýòãýñýí àæëûí õºëñèéã àæèë ã¿éöýòãýã÷èä òºñºâò çààñàí õýìæýýãýýð òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
345.4.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ òºñºâ çîõèîõäîî ¿íäýñëýëã¿é ºíäºð ¿íýëãýý òîãòîîñîí áîë çàõèàëàã÷ õºëñ
òºëºõººñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
346 äóãààð ç¿éë. Õºëñ òºëºõ õóãàöàà
346.1.Òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë àæëûã á¿ðýí ã¿éöýòãýæ, àæëûí ¿ð ä¿íã õ¿ëýýëãýí ºãºõ ¿åä
õºëñ òºëíº.
346.2.Àæëûã òîäîðõîé õýñãýýð, ¿å øàòòàéãààð ã¿éöýòãýõýýð òîõèðîëöîæ, àæëûí õºëñèéã õýñýã òóñ
á¿ðýýð òîãòîîñîí áîë òóõàéí õýñãèéí ¿ð ä¿íã õ¿ëýýëãýí ºãºõ ¿åä çîõèõ õºëñèéã òºëíº.
347 äóãààð ç¿éë. Åðºíõèé áîëîí òóñëàí ã¿éöýòãýã÷
347.1.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ íü ãýðýýíä çààñàí àæëûã ã¿éöýòãýõýä áóñàä ýòãýýä /òóñëàí ã¿éöýòãýã÷/-èéã
îðîëöóóëæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä àæèë ã¿éöýòãýã÷ íü çàõèàëàã÷èéí õóâüä åðºíõèé àæèë ã¿éöýòãýã÷, òóñëàí
ã¿éöýòãýã÷èéí õóâüä çàõèàëàã÷ áîëíî.
347.2.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë àæèë ã¿éöýòãýã÷ íü òóñëàí ã¿éöýòãýã÷èéí àæëûí
¿ð ä¿íã çàõèàëàã÷èéí ºìíº õàðèóöíà.
348 äóãààð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýõ ãýðýýíèé õóãàöàà
348.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë àæèë ã¿éöýòãýõ ãýðýýíèé õóãàöààã òàëóóä òîõèðîëöîí
òîäîðõîéëîõ áºãººä àæëûí îíöëîãèéã õàðãàëçàí çàâñðûí áóþó òóñãàé õóãàöàà òîãòîîæ áîëíî.

69. 69
348.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë çàâñðûí áóþó òóñãàé õóãàöààã çºð÷ñºíººñ ¿¿ñýõ õàðèóöëàãûã
òàëóóä òîõèðîëöîí òîäîðõîéëæ áîëîõ áîëîâ÷ òýð íü ¿íäñýí õóãàöààã çºð÷ñºíººñ ¿¿ñýõ õàðèóöëàãààñ èë¿¿
áàéæ áîëîõã¿é.
349 ä¿ãýýð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýã÷èéí õàðèóöëàãûí òàëààð ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ
õóãàöàà
349.1.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ ãýðýýíèé íºõöºëèéã çºð÷ñºí áóþó ã¿éöýòãýñýí àæèëä ÿìàð íýã äîãîëäîë
áàéâàë çàõèàëàã÷ ýíý òóõàé ãîìäëûí øààðäëàãûã õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë àæèë õ¿ëýýí
àâñíààñ õîéø çóðãààí ñàðûí äîòîð, õýâèéí áàéäëààð õ¿ëýýí àâàõ ¿åä èëð¿¿ëýõ áîëîìæã¿é äóòàãäëûí
òóõàé ãîìäëûí øààðäëàãûã àæèë õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø íýã æèëèéí äîòîð ãàðãàíà. Áàðèëãà, áàéøèíãèéí
èéì äóòàãäëûí òàëààð àæèë õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø ãóðâàí æèëèéí äîòîð ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàæ áîëíî.
349.2.Õóóëü áóþó ãýðýýíä áàòàëãààò õóãàöàà çààñàí áºãººä óã õóãàöààíû äîòîð àæëûí äóòàãäëûã
èëð¿¿ëñýí áîë ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ õóãàöààã äóòàãäàë èëð¿¿ëñýí ºäðººñ ýõëýí òîîëíî.
349.3.Ýíý ç¿éëä çààñàí ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ õóãàöàà äóóññàí ºäðººñ ýõëýí õººí õýëýëöýõ
õóãàöààã òîîëíî.
350 äóãààð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýã÷èéí ¿¿ðýã
350.1.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ íü äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
350.1.1.ãýðýýíä çààñàí àæëûã òîãòîîñîí õóãàöààíä ã¿éöýòãýõ;
350.1.2.ã¿éöýòãýõ àæëûí ìºí ÷àíàð, àæèë ã¿éöýòãýã÷èéí õóâèéí áàéäàëòàé õîëáîîòîé áèå÷ëýí
ã¿éöýòãýâýë çîõèõ àæëûã áèå÷ëýí ã¿éöýòãýõ;
350.1.3.äàðààõü òîõèîëäîëä çàõèàëàã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýõ:
à/ àæèë ã¿éöýòã¿¿ëýõýýð çàõèàëàã÷èéí øèëæ¿¿ëñýí ìàòåðèàë, àæèë ã¿éöýòãýõ àðãûí òàëààð
çàõèàëàã÷èéí ºãñºí çààâàð÷èëãà íü àæëûí ÷àíàð, ¿ð ä¿íä ìóóãààð íºëººëºõººð áàéâàë;
á/ àæëûí ÷àíàð, ¿ð ä¿íä ìóóãààð íºëººëºõººð, àæèë ã¿éöýòãýã÷ýýñ ¿ë õàìààðàõ ÿìàð íýãýí
íºõöºë áàéäàë áèé áîëñîí.
350.1.4.àæèë ã¿éöýòã¿¿ëýõýýð çàõèàëàã÷ààñ îëãîñîí ýä õºðºíãèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõ
òàëàà𠺺ðººñ øàëòãààëàõ á¿õèé ë àðãà õýìæýý àâàõ;
350.1.5.àæèë ã¿éöýòã¿¿ëýõýýð øèëæ¿¿ëñýí çàõèàëàã÷èéí ìàòåðèàëûã çîðèóëàëòûí äàãóó
àðâèëàí õýìíýëòòýé àøèãëàæ, ìàòåðèàëûí çàðöóóëàëòûã çàõèàëàã÷èä òàéëàãíàõ, ¿ëäýãäýë ìàòåðèàëûã
àæèë ã¿éöýòãýæ äóóññàíû äàðàà çàõèàëàã÷èä øèëæ¿¿ëýõ;
350.1.6.çàõèàëàã÷èéí ºì÷ëºëä ÿìàð íýãýí äîãîëäîëã¿é ¿ð ä¿í øèëæ¿¿ëýõ;
350.1.7.àæëûí ¿ð ä¿íãèéí äîãîëäëûã àðèëãàõàä øààðäàãäàõ çàðäëûã /àæëûí õºëñ,
ìàòåðèàëûí çàðäàë, çàìûí õóðààìæ áîëîí òýýâðèéí õºëñ ã.ì/ õàðèóöàõ;
350.1.8.ººðèéí ìàòåðèàëààð àæèë ã¿éöýòãýõ áîë çîõèõ ÷àíàðûí ìàòåðèàëààð ã¿éöýòãýõ.
351 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàõèàëàã÷èéí ¿¿ðýã
351.1.Çàõèàëàã÷ äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
351.1.1.ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä, ýñõ¿ë àæëûí ¿ð ä¿íã õ¿ëýýí àâìàãö çîõèõ æóðìûí äàãóó õºëñ
òºëºõ;
351.1.2.ã¿éöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿íã õóãàöààíä íü õ¿ëýýí àâàõ;
351.1.3.ãýðýýíä çààñàí áîë àæèë ã¿éöýòãýõýä øààðäëàãàòàé ìàòåðèàë, áàãàæ, òîíîã òºõººðºìæ,
àæëûí áàéð ãàðãàæ àæèë ã¿éöýòãýã÷èä øèëæ¿¿ëýõ;
351.1.4.àæèë ã¿éöýòãýã÷èéí òàâüñàí øààðäëàãûí äàãóó ÷àíàð ìóóòàé áóþó øààðäëàãà õàíãàõã¿é
ìàòåðèàëûã ñîëüæ ºãºõ, áóðóó çààâàð÷èëãààãàà ººð÷ëºõ, àæëûí ÷àíàð, ¿ð ä¿íä ìóóãààð íºëººëºõ áóñàä
íºõöºë áàéäëûã àðèëãàõ òàëàà𠺺ðººñ øàëòãààëàõ á¿õèé ë àðãà õýìæýý àâàõ.
351.2.Çàõèàëàã÷ ã¿éöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿íã õóãàöààíä íü õ¿ëýýí àâàõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë
ò¿¿íèéã òóõàéí àæëûí ¿ð ä¿íã õ¿ëýýí àâñàí ãýæ òîîöíî.
352 äóãààð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýõ ãýðýýíèé òàëóóäûí ãàðãàõ øààðäëàãà
352.1.Àæèë ã¿éöýòãýõ ãýðýýãýýð òàëóóä õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð
ã¿éöýòãýýã¿éãýýñ ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõýä ýíý õóóëüä çààñàí íèéòëýã æóðàì ¿éë÷èëíý.
352.2.Çàõèàëàã÷ äàðààõü øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé:
352.2.1.ã¿éöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿í äîãîëäîëòîé áîë àæèë ã¿éöýòãýã÷èéí ñàíàëààð ò¿¿íèé
çàðäëààð óã äîãîëäëûã àðèëãóóëàõ, ýñõ¿ë àæëûã øèíýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ;
352.2.2.äîãîëäëûã àðèëãóóëàõààð òîãòîîñîí õóãàöààíä àæèë ã¿éöýòãýã÷ ÿìàð íýãýí àðãà õýìæýý
àâààã¿é áîë çàõèàëàã÷ óã äîãîëäëûã àðèëãàæ, ò¿¿íòýé õîëáîãäñîí çàðäëàà íºõºí òºë¿¿ëýõ;
352.2.3.äîãîëäëûí óëìààñ àæëûí ¿ð ä¿íãèéí ¿íý íü áóóðñàí õýìæýýíä õóâü òýíö¿¿ëýí àæèë
ã¿éöýòãýã÷èä òºëáºë çîõèõ õºëñèéã áóóðóóëàõ.
352.3.Äîãîëäëûã àðèëãàõàä õàðüöàíãóé èõ çàðäàë øààðäàãäàõààñ øàëòãààëàí àæèë ã¿éöýòãýã÷
ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàí áîë ýíý õóóëèéí 352.2.2-ò çààñàí çàõèàëàã÷èéí ýðõ äóóñãàâàð áîëíî.
352.4.Àæëûí ¿ð ä¿íã õ¿ëýýæ àâàõ ¿åä ò¿¿íèé äîãîëäëûã çàõèàëàã÷ ìýäýæ áàéñàí áîëîâ÷ ÿìàð
íýãýí ãîìäîë ãàðãààã¿é áîë òýðýýð ýíý õóóëèéí 352.2-ò çààñàí øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõýý àëäàíà.
352.5.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ äàðààõü øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé:
352.5.1.ã¿éöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿íã çàõèàëàã÷ õ¿ëýýæ àâààã¿é áóþó àæèë ã¿éöýòãýõýä çàéëøã¿é
øààðäàãäàõ ¿éëäýë õèéõ ýíý õóóëèéí 351.1-ä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ ó÷èðñàí õîõèðëîî íºõºí
òºë¿¿ëýõ;

70. 70
352.5.2.àæëûí ¿ð ä¿íãèéí äîãîëäëûã àðèëãàõ çîðèëãîîð àæëûã øèíýýð ã¿éöýòãýæ øèíý ¿ð ä¿íã
çàõèàëàã÷èä øèëæ¿¿ëñýí áîë ºìíº íü øèëæ¿¿ëñýí ç¿éëýý áóöààæ àâàõ;
352.5.3.çàõèàëàã÷ ººðèéí áóðóóãààð àæëûí ¿ð ä¿íã õ¿ëýýæ àâààã¿é áàéõàä ã¿éöýòãýñýí àæëûí
¿ð ä¿í ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäëûí óëìààñ óñòñàí, ãýìòñýí, ýñõ¿ë
çàõèàëàã÷èéí áóðóóãààð àæëûã õóãàöààíä íü ã¿éöýòãýõ áîëîìæã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä àæëûí õºëñºº
òºë¿¿ëýõ.
353 äóãààð ç¿éë. Àæëûí ¿ð ä¿íãèéí äîãîëäîë
353.1.ÿéöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð ãóðàâäàã÷ ýòãýýä çàõèàëàã÷èä ÿìàð íýãýí øààðäëàãà
ãàðãàõ ýðõã¿é áîë óã àæëûí ¿ð ä¿íã ýðõèéí äîãîëäîëã¿é ãýíý.
353.2.Ãýðýýíä çààñàí òîî, õýìæýý, ÷àíàðò òîõèð÷ áàéâàë àæëûí ¿ð ä¿íã áèåò áàéäëûí
äîãîëäîëã¿é ãýíý.
353.3.Õýðýâ ãýðýýíä àæëûí ¿ð ä¿íãèéí òîî, õýìæýý, ÷àíàðûí òàëààð çààãààã¿é áîë ãýðýýíä çààñàí
çîðèóëàëòààð àøèãëàõ áîëîìæòîé àæëûí ¿ð ä¿íã áèåò áàéäëûí äîãîëäîëã¿é ãýíý.
354 ä¿ãýýð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýã÷èéí áàðüöààíû ýðõ
354.1.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ ººðèéí øààðäëàãûã õàíãàõ çîðèëãîîð ýçýìøèëäýý áàéãàà, çàõèàëàã÷èéí
çàõèàëñàí àæëûí ¿ð ä¿í áîëîõ õºäëºõ ýä õºðºíãèéã áàðüöààëàõ ýðõòýé.
354.2.Õýðýâ ãýðýýíèé ç¿éë íü áàðèëãà áàéãóóëàìæ áóþó ò¿¿íèé òîäîðõîé õýñýã áàéâàë àæèë
ã¿éöýòãýã÷ ººðèéí øààðäëàãûã õàíãóóëàõààð áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ ãàçðûí õóâüä áàòàëãààò èïîòåêèéí
ýðõòýé.
355 äóãààð ç¿éë. Ãýðýý öóöëàõ
355.1.Ãýðýýíèé àëü íýã òàë ¿¿ðãýý íîöòîé çºð÷ñºí áîë ýíý õóóëèéí 225, 226 äóãààð ç¿éë¿¿äýä
çààñàí ¿íäýñëýë, æóðìûí äàãóó íºãºº òàë ãýðýýã öóöàëæ, ó÷èðñàí õîõèðëîî íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ
ýðõòýé.
355.2.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ àæëûã á¿ðýí ã¿éöýòãýæ äóóñàõààñ ºìíº çàõèàëàã÷ õýäèéä ÷ ãýðýýã öóöëàõ
ýðõòýé.
355.3.Ýíý õóóëèéí 226 äóãààð ç¿éëä çààñàí òîõèîëäëîîñ ãàäíà àæèë ã¿éöýòãýã÷ äîãîëäëûã
àðèëãàõòàé õîëáîãäñîí íýìýëò ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áîë íýìýëò õóãàöàà òîãòîîõ øààðäëàãàã¿é.
355.4. Çàõèàëàã÷èéí çàõèàëãûã ººð áàéäëààð õàíãàõ áîëîìæòîé íºõöºëä àæèë ã¿éöýòãýã÷ ýíý
õóóëèéí 355.2-ò çààñíààð ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé.
355.5.ªºðºº ãýì áóðóóã¿é, ýñõ¿ë õ¿íäýòãýí ¿çýõ îíöãîé íºõöºë áàéäàë áèé áîëñîí áîë àæèë
ã¿éöýòãýã÷ ýíý õóóëèéí 355.4-ò çààñàí íºõöºëèéã õàðãàëçàõã¿éãýýð ãýðýýã õýäèéä ÷ öóöëàõ ýðõòýé. Ýíý
òîõèîëäîëä çàõèàëàã÷èä ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã àæèë ã¿éöýòãýã÷ íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é, õàðèí ãýðýý
öóöëàõààñ ºìíº àæèë ã¿éöýòãýã÷èéí ã¿éöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿íä çàõèàëàã÷ ÿìàð íýãýí àøèã ñîíèðõîëòîé
áàéâàë àæèë ã¿éöýòãýã÷ ã¿éöýòãýñýí àæëûí õºëñºº øààðäàõ ýðõòýé.
355.6.Àæèë äóóñàõààñ ºìíº çàõèàëàã÷ ãýðýýãýý öóöàëñàí áîë ãýðýý öóöëàõààñ ºìíº àæèë
ã¿éöýòãýã÷èä îðñîí îðëîãî, ¿ð øèìèéã õàñàæ, ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
356 äóãààð ç¿éë. Ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé íºõöºë áàéäëûí ¿åä
ýðñäëèéã õóâààðèëàõ
356.1.ÿéöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿íã çàõèàëàã÷èä øèëæ¿¿ëýõýýñ ºìíº ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é
õ¿÷íèé øèíæòýé íºõöºë áàéäëûí óëìààñ òóõàéí àæëûí ¿ð ä¿í óñòñàí, ãýìòñýí òîõèîëäîëä áèé áîëîõ
ýðñäýëèéã àæèë ã¿éöýòãýã÷ õàðèóöíà.
356.2.ÿéöýòãýñýí àæëûí ¿ð ä¿íã çàõèàëàã÷ õóãàöààíä íü õ¿ëýýí àâààã¿é áîë àæëûí ¿ð ä¿í àæèë
ã¿éöýòãýã÷èéí ýçýìøèëä áàéñàí ÷ ãýñýí ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé íºõöºë áàéäëûí
óëìààñ áèé áîëîõ ¿ð äàãàâðûã çàõèàëàã÷ õàðèóöíà.
356.3.Ýíý õóóëèéí 356.1, 356.2-ò çààñàí òîõèîëäîëä àæèë ã¿éöýòãýõ ìàòåðèàë óñòñàí, ãýìòñýí áîë
óã ìàòåðèàëûã ãàðãàñàí òàë íü ýðñäýëèéã õàðèóöíà.
357 äóãààð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýõòýé õîëáîãäñîí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ
357.1.Àæèë ã¿éöýòãýã÷ àæëûí ¿ð ä¿íãèéí äîãîëäëûí òàëààð ñàíààòàé íóóí äàðàãäóóëñàí íü õîæèì
èëýðâýë òýðýýð õàðèóöëàãààñ á¿ðýí áóþó õýñýã÷ëýí ÷ºëººëºãäºõººð õèéñýí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
áàéíà.
358 äóãààð ç¿éë. Àæèë ã¿éöýòãýõ òîäîðõîé òºðëèéí ãýðýýíèé çîõèöóóëàëò
358.1.Àæèë ã¿éöýòãýõ òîäîðõîé òºðëèéí á¿õ ãýðýýíä ýíý á¿ëãèéí õîëáîãäîõ çààëòóóä íýãýí àäèë
õàìààðíà.

71. 71
ÃÓ×ÈÍ ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Õºëñººð àæèëëàõ
359 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºëñººð àæèëëàõ ãýðýý
359.1.Õºëñººð àæèëëàõ ãýðýýãýýð àæèëëàã÷ íü òîõèðîëöñîí àæèë, ¿éë÷èëãýýã ã¿éöýòãýõ,
àæèëëóóëàã÷ õºëñ òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
359.2.Ýíý ãýðýýíèé ç¿éë íü á¿õ òºðëèéí àæèë, ¿éë÷èëãýý áàéæ áîëíî.
360 äóãààð ç¿éë. Õºëñººð àæèëëàõ ãýðýýíèé õºëñ
360.1.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë àæèë ã¿éöýòãýñíèé õºëñèéã àæèë, ¿éë÷èëãýýã õèéæ
ã¿éöýòãýñíèé äàðàà òºëíº.
360.2.Øààðäëàãàòàé áîë õºëñèéã õýñýã÷ëýí, òîäîðõîé õóãàöààíä òºëºõººð òîõèðîëöîæ áîëíî.
361 ä¿ãýýð ç¿éë. Àæèëëàã÷ ¿¿ðãèéã áèå÷ëýí ã¿éöýòãýõ
361.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë àæèëëàã÷ íü ãýðýýíä çààñàí àæèë, ¿éë÷èëãýýã
áèå÷ëýí ã¿éöýòãýõ áºãººä ¿¿ðãèéã áóñäàä øèëæ¿¿ëæ áîëîõã¿é.
362 äóãààð ç¿éë. Àæèë, ¿éë÷èëãýýã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçàõ
362.1.Àæèëëóóëàã÷ íü àæèë, ¿éë÷èëãýýã õ¿ëýýí àâàõ õóãàöààã õîéøëóóëñàí, õ¿ëýýí àâàõààñ
òàòãàëçñàí òîõèîëäîëä àæèëëàã÷ íü öààøèä õèéõ àæëàà ã¿éöýòãýõýýñ òàòãàëçàæ òîõèðîëöñîí õºëñèéã
øààðäàõ ýðõòýé.
363 äóãààð ç¿éë. Àæèëëàã÷èéã àæèë, ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ íºõöºëººð õàíãàõ
363.1.Àæèëëóóëàã÷ íü àæèëëàã÷èéí ýð¿¿ë ìýíä, àìü íàñàíä àþóëã¿é, ã¿éöýòãýõ àæëûí îíöëîã,
øààðäëàãàä íèéöýõ¿éö áàéð, áàãàæ, òîíîã òºõººðºì溺ð õàíãàõ ¿¿ðýãòýé.
364 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ
364.1.Õºëñººð àæèëëàõ ãýðýý òîõèðñîí õóãàöàà äóóññàíààð äóóñãàâàð áîëíî.
364.2.Ãýðýýíä õóãàöàà òîãòîîãîîã¿é áóþó àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé îíöëîã, çîðèëãîîñ øàëòãààëàí
õóãàöàà çààãààã¿é áîë ãýðýýíèé òàëóóä òîõèðîëöîí õýäèéä ÷ ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîæ áîëíî.
365 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýã öóöëàõ õóãàöàà
365.1.Õºëñ òºëºõ õóãàöààíààñ õàìààð÷ ãýðýýã äàðààõü õóãàöààíä öóöàëíà:
365.1.1.õºëñèéã ºäðººð òºëºõººð òîõèðîëöñîí áîë õºëñ òºëñºí ñ¿¿ë÷èéí ºäðèéí äàðàà ºäºð;
365.1.2.õºëñèéã äîëîî õîíîãîîð òºëºõººð òîõèðîëöñîí áîë õºëñèéã òºëñíèé äàðààãèéí äîëîî
õîíîãèéí ýõíèé àæëûí ºäºð;
365.1.3.õºëñèéã ñàðààð òºëºõººð òîõèðîëöñîí áîë õºëñ òºëñºí ñàðûí àðâàí òàâíû äîòîð;
365.1.4.õºëñèéã óëèðëààð, ýñõ¿ë èë¿¿ óðò õóãàöààãààð òºëºõººð òîõèðîëöñîí áîë óã õóãàöàà
äóóñàõààñ ãó÷ õîíîãèéí ºìíº õºëñèéã ºã÷;
365.1.5.õºëñ òºëºõ õóãàöàà òîõèðîëöîîã¿é áîë àðâàí äºðºâ õîíîãèéí ºìíº õºëñèéã òºëñíººð.
365.2.Õºëñººð àæèëëàõ ãýðýýã òàâààñ äýýø æèëèéí õóãàöààòàé áàéãóóëñàí áîë àæèëëàã÷ íü ãýðýý
áàéãóóëñíààñ õîéø òàâàí æèëèéí äàðàà ãýðýýã öóöàëæ áîëíî. Ãýðýýã öóöëàõ òóõàé çóðãààí ñàðûí ºìíº
íºãºº òàëäàà ìýäýãäýíý.
366 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýã ñóíãàñàíä òîîöîõ
366.1.Ãýðýýíèé õóãàöàà äóóññàíûã àæèëëàã÷ íü íºãºº òàëäàà ìýäýãäýí ãýðýýã ¿ðãýëæë¿¿ëýõèéã
õ¿ññýíèéã àæèëëóóëàã÷ ýñýðã¿¿öýýã¿é òîõèîëäîëä ãýðýýã òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð ñóíãàñàíä òîîöíî.
367 äóãààð ç¿éë. Ãýðýý öóöëàõ õ¿íäýòãýí ¿çýõ ¿íäýñëýë
367.1.Ýíý õóóëèéí 221 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí õ¿íäýòãýí ¿çýõ ¿íäýñëýëýýð ãýðýýã öóöàëñàí
òîõèîëäîëä àæèëëàã÷ íü ãýðýý öóöëàõ õ¿ðòýë õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí àæëûíõàà õºëñèéã øààðäàõ ýðõòýé.
367.2.Àæèëëóóëàã÷ ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý çºð÷ñºí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëààã¿é, àæèëëàã÷
ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó ãýðýýíä õàðø ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñíû óëìààñ ãýðýýã
öóöàëñàí áîë àæèëëàã÷ àæëûí õºëñ øààðäàõ ýðõýý àëäàíà.
367.3.Àæèëëàã÷ àæëûíõàà õºëñèéã á¿õýëä íü, ýñõ¿ë çàðèì õýñãèéã óðüä÷èëàí àâñàí ¿åä ãýðýý
öóöëàãäñàí áîë óðüä îëãîñîí õºëñèéã áóöààí òºë¿¿ëíý.

72. 72
367.4.Àæèëëóóëàã÷ ãýðýýíä õàðø ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñíààñ áîëæ ãýðýýã öóöëàõàä õ¿ðãýñýí áîë
ãýðýý öóöàëñíààñ ó÷èðñàí õîõèðëûã àæèëëóóëàã÷ õàðèóöíà.
368 äóãààð ç¿éë. Õºëñººð àæèëëàæ áàéñíûã íîòëîõ áàðèìò øààðäàõ
368.1.Õºëñººð àæèëëàõ ãýðýýíèé õàðèëöààã äóóñãàâàð áîëãîõ ¿åä àæèëëàã÷ íü àæèëëóóëàã÷ààñ
õºëñººð àæèëëàæ áàéñàí òóõàé áîëîí ò¿¿íèé ¿ðãýëæèëñýí õóãàöààíû òàëààð áè÷ãýýð òîäîðõîéëîëò ãàðãàæ
ºãºõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
ÃÓ×ÈÍ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Õºäºëìºðëºõ
369 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºäºëìºðèéí ãýðýý
369.1.Èðãýí íü èðãýí áîëîí õóóëèéí ýòãýýäòýé õºäºëìºðèéí ãýðýý áàéãóóëàí àæèëëàæ áîëíî.
369.2.Õºäºëìºðèéí ãýðýý áàéãóóëàõ íºõöºë, æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.
369.3.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë õºäºëìºðèéí ãýðýýíä ýíý õóóëèéí åðºíõèé ¿íäýñëýëèéã
õýðýãëýíý.
ÃÓ×ÈÍ ÄªÐªÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Àÿëàë æóóë÷ëàë
370 äóãààð ç¿éë. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãýðýý
370.1.Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãýðýýãýýð àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü æóóë÷èíä õýëýëöýí
òîõèðîëöñîí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, æóóë÷èí íü èéíõ¿¿ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëñíèé òºëºº õýëýëöýí òîõèðñîí õºëñ
òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
371 ä¿ãýýð ç¿éë. Àÿëàë æóóë÷ëàëä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéã îðîëöóóëàõ
371.1.Æóóë÷èí ººðèéíõºº îðîíä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéã àÿëàëä îðîëöóóëàõààð àÿëàë ýõëýõýýñ ºìíº
àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷èä õ¿ñýëò ãàðãàõ ýðõòýé.
371.2.Ýíý õóóëèéí 371.1-ä çààñàí ãóðàâäàã÷ ýòãýýä íü àÿëàë æóóë÷ëàë õèéõýä øààðäàãäàõ
íºõöºëä òîõèðîõã¿é ãýæ ¿çâýë ò¿¿íèéã ººð ýòãýýäýýð ñîëèõûã àÿëàë æóóë÷ëàë ýõëýõýýñ ºìíº àÿëàë
æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü æóóë÷íààñ øààðäàõ ýðõòýé.
371.3.Àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéã àÿëàëä îðîëöóóëàõòàé õîëáîãäîæ
ãàðñàí íýìýëò çàðäëàà íºõºí òºë¿¿ëýõýýð æóóë÷íààñ øààðäàõ ýðõòýé.
372 äóãààð ç¿éë. Äîãîëäîë ãàðãàõã¿é áàéõ ¿¿ðýã
372.1.Àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü ãýðýýíä çààñàí àÿëëûí à÷ õîëáîãäëûã áóóðóóëàõ
áóþó ¿ð àøèãã¿é áîëãîõ àëèâàà äîãîëäîë ãàðãàõã¿éãýýð àÿëëûã çîõèîí áàéãóóëàõ ¿¿ðýãòýé.
372.2.Àÿëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ ýíý õóóëèéí 372.1-ä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë æóóë÷èí óã
äîãîëäëûã àðèëãàõûã øààðäàõ ýðõòýé áºãººä èéíõ¿¿ äîãîëäëûã àðèëãàõàä õàðüöàíãóé èõ çàðäàë ãàðàõààð
áîë àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü äîãîëäëûã àðèëãàõààñ òàòãàëçàæ áîëíî.
372.3.Æóóë÷íû òîãòîîñîí áîëîìæèéí õóãàöààíä àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ äîãîëäëûã
àðèëãàõã¿é áîë æóóë÷èí ººðºº óã äîãîëäëûã àðèëãàæ, ãàðñàí çàðäëûã àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí
áàéãóóëàã÷ààñ íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ ýðõòýé.
372.4.Àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ äîãîëäëûã àðèëãàõààñ øóóä òàòãàëçñàí áóþó àðèëãàõ
áîëîìæã¿é áîë ýíý õóóëèéí 372.3-ò çààñàí õóãàöààã çààâàë òîãòîîõ øààðäëàãàã¿é.
372.5.Àÿëàë íü ÿìàð íýãýí äîãîëäîëòîé áîë òóõàéí äîãîëäëûã àðèëãàñàí õóãàöààã õàðãàëçàí
àÿëëûí ¿íèéã áóóðóóëæ áîëíî.
372.6.Æóóë÷èí äîãîëäëûã àðèëãóóëàõ òóõàé àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷èä ººðèéí
áóðóóãààñ ìýäýãäýýã¿é áîë àÿëëûí ¿íèéã áóóðóóëàõã¿é.
373 äóãààð ç¿éë. Ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ
373.1.Äàðààõü ¿íäýñëýëýýð ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîíî:
373.1.1.àÿëëûí äîãîëäëîîñ áîëæ æóóë÷èíä ¿ëýìæ õîõèðîë ó÷èðñàí;
373.1.2.æóóë÷èí õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíààð àÿëàëä îðîëöîõ áîëîìæã¿é áîëñîí òóõàé àÿëàë
çîõèîí áàéãóóëàã÷èä ìýäýãäñýí;

73. 73
373.1.3.àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü æóóë÷íû òîãòîîñîí õóãàöààíä äîãîëäëûã
àðèëãààã¿é.
373.2.Ýíý õóóëèéí 373.1-ä çààñàí ¿íäýñëýëýýð ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîñîí áîë àÿëàë æóóë÷ëàë
çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü õýëýëöýí òîõèðîëöñîí õºëñ àâàõ ýðõýý àëäàíà. Íýãýíò ¿ç¿¿ëñýí äîãîëäîëã¿é
¿éë÷èëãýýíèéõýý õºëñèéã øààðäàõ ýðõòýé.
373.3.Ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíû äàðàà àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ æóóë÷íûã áóöààæ õ¿ðãýõ
¿¿ðýã ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí áîë ýíý ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé. Ýíý òîõèîëäîëä æóóë÷íûã áóöààæ õ¿ðãýõòýé
õîëáîãäñîí çàðäëûã àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ õàðèóöíà.
373.4.Ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åä óðüä÷èëàí ìýäýõ áîëîìæã¿é áàéñàí ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé
øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäëûí óëìààñ àÿëàë õèéõýä íîöòîé õ¿íäðýë ó÷èðñàí áóþó æóóë÷èíä õîõèðîë
ó÷ðóóëæ áîëîõ ººð áóñàä íºõöºë áèé áîëñîí áîë àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷, æóóë÷íû àëü íü ÷
ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõ ýðõòýé áºãººä æóóë÷íûã áóöààõòàé õîëáîãäîõ çàðäëûã òàëóóä òýíö¿¿ õýìæýýãýýð
õàðèóöíà.
374 ä¿ãýýð ç¿éë. Õîõèðîë íºõºí òºëºõ
374.1.Àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷èéí ãýì áóðóóãààð äîãîëäîë áèé áîëñîí áîë æóóë÷èí
õºëñèéã áóóðóóëàõ áóþó ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõûí çýðýãöýý ó÷èðñàí õîõèðëîî íºõºí òºë¿¿ëýõýýð àÿëàë
æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé.
374.2.Àÿëàë áîëîîã¿é áóþó ò¿¿íèéã çîõèõ ¸ñîîð çîõèîí áàéãóóëààã¿é áîë æóóë÷èí ¿ð àøèãã¿é
ºíãºð¿¿ëñýí õóãàöààíûõàà íºõºí òºëáºðèéã àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ààñ ìºíãºí õýëáýðýýð
íºõºí òºëºõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
375 äóãààð ç¿éë. Ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ õóãàöàà
375.1.Æóóë÷èí ýíý õóóëèéí 372.3, 374 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí øààðäëàãûã ãýðýýíä çààñàí àÿëëûí
õóãàöàà äóóññàíààñ õîéø íýã ñàðûí äîòîð àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷èä ãàðãàæ áîëíî.
375.2.Ýíý õóóëèéí 375.1-ä çààñàí õóãàöàà õýòýðñýí ÿâäàëä æóóë÷èí ãýì áóðóóã¿é áîë äýýðõ
õóãàöàà ºíãºðñíººñ õîéø ãîìäîë ãàðãàæ áîëíî.
376 äóãààð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà
376.1.Æóóë÷íû øààðäëàãà ãàðãàõ õººí õýëýëöýõ õóãàöàà çóðãààí ñàð áàéíà.
376.2.Õººí õýëýëöýõ õóãàöààã àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ ãîìäëûí øààðäëàãààñ
òàòãàëçñàí áóþó ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ õóãàöàà äóóññàí ºäðººñ ýõëýí òîîëíî.
377 äóãààð ç¿éë. Õàðèóöëàãûã õÿçãààðëàõ
377.1.Äàðààõü òîõèîëäîëä àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü æóóë÷èíòàé çºâøèëöºí
¿éë÷èëãýýíèé õºëñèéã ãóðàâ äàõèí ºñãºñºíòýé òýíöýõ õýìæýýãýý𠺺ðèéí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãàà õÿçãààðëàæ
áîëíî:
377.1.1.æóóë÷èíä ó÷èðñàí õîõèðîë íü àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷èéí ñàíààòàé,
áîëãîîìæã¿é ¿éëäëýýñ áîëîîã¿é;
377.1.2.àÿëàë çîõèîí áàéãóóëàõàä îðîëöîã÷ áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õýí íýãíèé ãýì áóðóóòàé
¿éëäëèéí óëìààñ ó÷èðñàí õîõèðëûã äàíãààðàà á¿ðýí õàðèóöàõààð àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷
¿¿ðýã õ¿ëýýãýýã¿é.
378 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõ
378.1.Æóóë÷èí àÿëàë ýõëýõýýñ ºìíº õýäèéä ÷ ãýðýýíýýñ òàòãàëçàæ áîëîõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä
àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëààã¿éãýýñ õýìíýñýí çàðäàë áîëîí áóñàä ¿éë÷èëãýýíèé òºëºº àÿëàë
æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷èä óðüä÷èëàí òºëñºí òºëáºðºº áóöààí àâàõ ýðõòýé.
378.2.Ýíý õóóëèéí 378.1-ä çààñàí òîõèîëäîëä àÿëàë æóóë÷ëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷ ãýðýýãýýð
òîõèðîëöñîí õºëñ àâàõ ýðõýý àëäàõ áîëîâ÷ ººðò ó÷èðñàí õîõèðëîî íºõºí òºë¿¿ëýõýýð æóóë÷íààñ øààðäàõ
ýðõòýé.
379 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëüä çààñàí æóðìûã ººð÷èëæ ¿ë áîëîõ
379.1.Òàëóóä ãýðýý áàéãóóëàõäàà ýíý á¿ëýãò çààñàí æóðìûã æóóë÷èíä õîõèðîëòîéãîî𠺺ð÷èëæ
áîëîõã¿é.

74. 74
ÃÓ×ÈÍ ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Òýýâýðëýëò
380 äóãààð ç¿éë. Òýýâýðëýëòèéí ãýðýý
380.1.Òýýâýðëýëòèéí ãýðýýãýýð òýýâýðëýã÷ íü çîð÷èã÷ áóþó à÷àà, òýýøèéã òîãòîîñîí ãàçàð õ¿ðãýõ,
òýýâýðë¿¿ëýã÷ íü õýëýëöýí òîõèðñîí õºëñ òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
380.2.Çîð÷èã÷ áóþó à÷àà, òýýøèéã òýýâýðëýõ íºõöºë, òýýâýðëýëòèéí òàëààð òàëóóäûí õ¿ëýýõ
õàðèóöëàãà íü õóóëü, õóóëüä íèéöñýí òîäîðõîé òºðëèéí òýýâðèéí ä¿ðìýýð òîäîðõîéëîãäîíî.
381 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýý áàéãóóëàõ
381.1.Çîð÷èã÷ áóþó à÷àà, òýýø òýýâýðëýõèéã íèéòýä ñàíàë áîëãîæ áàéãàà ýòãýýä íü çàéëøã¿é
òàòãàëçàõ ¿íäýñëýë áàéõã¿é áîë òýýâýðëýëòèéí ãýðýýã çààâàë áàéãóóëàõ ¿¿ðýãòýé.
382 äóãààð ç¿éë. Çîð÷èã÷ òýýâýðëýëò
382.1.Çîð÷èã÷ òýýâýðëýëòèéí ãýðýýã çîð÷èõ ïàéç, òàñàëáàðûã çîð÷èã÷èä ãàðäóóëñíààð
áàéãóóëàãäñàí ãýæ ¿çíý.
382.2.Çîð÷èõ ïàéç, òàñàëáàðûã áóñäàä äàìæóóëàõààð áóþó ¿ë äàìæóóëàõààð ¿éëäýæ áîëîõ áºãººä
áóñäàä äàìæóóëàõ áîëîìæ òýýâýðëýëò ýõëýõýä äóóñíà.
383 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýã öóöëàõ
383.1.Ãýðýýíä ÿìàð íýãýí áàéäëààð ñààòàë ó÷ðóóëàõààðã¿é áîë çîð÷èã÷ íü òýýâýðëýëòèéí ãýðýýã
õýäèéä ÷ öóöàëæ áîëîõ áºãººä ãýðýýã öóöàëñíààñ ¿¿ññýí õîõèðëûã òýýâýðëýã÷èä òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
383.2.Óðüä÷èëàí ìýäýõ áîëîìæã¿é áàéñàí áºãººä ìýäñýí òîõèîëäîëä ãýðýýã õèéõã¿é áàéõ
øàëòãààí áîëîõîîð íºõöºë áàéäàë òýýâýðëýã÷èéí ç¿ãýýñ èëýðñýí, ò¿¿í÷ëýí ãýðýýíä çààñàí ãàçàðò õ¿ð÷
î÷èõ áîëîí çàìä ÿâàõ õóãàöàà õîæèìäîõ ìàãàäëàë áàéãàà òîõèîëäîëä çîð÷èã÷ ãýðýý áàéãóóëàõààñ
òàòãàëçàæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä õîõèðëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã ¿¿ñýõã¿é.
384 ä¿ãýýð ç¿éë. Òýýâýðëýã÷èéí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà
384.1.Òýýâýðëýëòèéí ÿâöàä çîð÷èã÷èä ººðò íü áóþó ò¿¿íèé ýä õºðºíãºä ãýì õîð ó÷èðñàí, àâ÷ ÿâàà
ç¿éë íü àëäàãäñàí, ãýìòñýí áîë òýýâýðëýã÷ õóóëü áîëîí òîäîðõîé òºðëèéí òýýâðèéí ä¿ðýìä çààñàí
õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
384.2.Ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäëûí óëìààñ, ýñõ¿ë
çîð÷èã÷èéí áóðóóãààñ áóþó ò¿¿íèé àâ÷ ÿâñàí ç¿éëýýñ øàëòãààëæ ãýì õîð ó÷èðñàí áîë òýýâýðëýã÷
õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é.
384.3.Òóõàéí òºðëèéí òýýâðèéí õýðýãñëèéí æîëîî÷ áîëîí áóñàä àæèëòíóóäûí ¿éë àæèëëàãààíû
äóòàãäàë, òýýâðèéí õýðýãñëèéí á¿ðýí áóñ àæèëëàãàà, ýâäðýë, ýä ìàòåðèàëûí äîãîëäîë, äóòàãäàë çýðãýýñ
çîð÷èã÷èä õîõèðîë ó÷èðñàí íü òýýâýðëýã÷èéã õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
384.4.Òýýâýðëýã÷èéí øóóä ñàíààòàé áóþó õýò áîëãîîìæã¿é ¿éë àæèëëàãààíààñ øàëòãààëààã¿é
áîëîí ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òýýâýðëýã÷ íü õóãàöàà õîæèìäñîíîîñ ó÷èðñàí õîõèðëûã õàðèóöàõã¿é.
384.5.Òýýâýðëýã÷èéí õàðèóöëàãûã ãýðýýãýýð õÿçãààðëàõ áóþó ÷ºëººëæ áîëîõã¿é.
385 äóãààð ç¿éë. Çîð÷èã÷èéí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà
385.1.Çîð÷èã÷ íü ººðèéí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãàà, ò¿¿í÷ëýí àâ÷ ÿâàà à÷àà, òýýø áîëîí áóñàä ýä
õºðºí㺺ñ øàëòãààëæ òýýâýðëýã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã õàðèóöíà.
385.2.Çîð÷èã÷ íü à÷àà òýýâýðëýëòèéí ÿâöàä áàðèìòëàõ õàäãàëàëò, òýýâýðëýëòèéí á¿õèé ë íºõöºë,
æóðìûã ÷àíä áàðèìòàëñàí áîë õîõèðëûã õàðèóöàõã¿é.
386 äóãààð ç¿éë. À÷àà òýýâýðëýëòèéí ãýðýý
386.1.À÷àà òýýâýðëýëòèéí ãýðýýã äàãàëäàõ áè÷ãèéí õýëáýðýýð áàéãóóëíà.
386.2.Äàãàëäàõ áè÷ãèéã ãóðâàí õóâü ¿éëäýæ, òàëóóä ãàðûí ¿ñãýý çóðæ ýõíèé õóâèéã à÷àà èëãýýã÷èä
¿ëäýýæ, õî¸ð äàõü õóâèéã à÷ààíä õàâñàðãàæ, ãóðàâ äàõü õóâèéã òýýâýðëýã÷èä ºãíº.
386.3.À÷ààã õýä õýäýí òýýâðèéí õýðýãñëýýð, ýñõ¿ë ººð ººð òºðºë áóþó òîäîðõîé õýñýãò õóâààæ
òýýâýðëýõýýð áîë òýýâýðëýã÷, à÷àà èëãýýã÷ òàëóóä à÷ààíû òºðºë, òýýâðèéí õýðýãñëèéí òîîãîîð äàãàëäàõ
áè÷èã ¿éëäýõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
386.4.Äàãàëäàõ áè÷èãã¿é, ò¿¿íèéã äóòàãäàëòàé ¿éëäñýí, ýñõ¿ë ¿ðýãä¿¿ëñíýýñ ¿ë õàìààðàí ýíý
á¿ëãèéí õîëáîãäîõ çààëò òýýâýðëýëòèéí ãýðýýíèé àãóóëãà, õ¿÷èíòýé áàéõ íºõöºëä íýãýí àäèë õàìààðíà.
387 äóãààð ç¿éë. Äàãàëäàõ áè÷ãèéí àãóóëãà
387.1.Äàãàëäàõ áè÷èãò äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàñàí áàéíà:

75. 75
387.1.1.äàãàëäàõ áè÷èã ¿éëäñýí ãàçàð, îí, ñàð, ºäºð;
387.1.2.à÷àà èëãýýã÷èéí íýð, õàÿã;
387.1.3.òýýâýðëýã÷èéí íýð, õàÿã;
387.1.4.à÷ààã òýýâýðëýã÷èä øèëæ¿¿ëýõ îí, ñàð, ºäºð, ãàçàð áîëîí õ¿ðãýõ ãàçàð;
387.1.5.õ¿ëýýí àâàã÷èéí íýð, õàÿã;
387.1.6.à÷ààíû áîëîí ñàâ, áàãëàà, áîîäëûí åðäèéí íýð, ò¿¿í÷ëýí àþóëòàé à÷àà òýýâýðëýõ ¿åä
ò¿¿íèé íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí òýìäýã, òýìäýãëýãýý;
387.1.7.òýýâýðëýõ à÷ààíû òîî, õýìæýý, òýìäýã, äóãààð;
387.1.8.à÷ààíû æèí áóþó õýìæýýíèé òàëààðõè áóñàä òýìäýãëýë;
387.1.9.òýýâýðëýëòòýé õîëáîãäñîí çàðäàë /òýýâðèéí õºëñ, íýìýëò çàðäàë, ãààëèéí õóðààìæ,
ãýðýý áàéãóóëñíààñ à÷ààã õ¿ðãýõ õ¿ðòýë ãàðàõ áóñàä çàðäàë/;
387.1.10.õóóëüä çààñàí áóñàä íºõöºë.
387.2.Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë òàëóóä äàãàëäàõ áè÷èãò äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàæ áîëíî:
387.2.1.à÷ààã ººð òýýâðèéí õýðýãñýëä øèëæ¿¿ëýõ, à÷èõûã õîðèãëîñîí çààëò;
387.2.2.òýýâýðë¿¿ëýã÷ õàðèóöàõ çàðäàë;
387.2.3.à÷àà èëãýýõ ¿åä òºëºõ íýìýãäýë ¿íèéí õýìæýý;
387.2.4.à÷ààíû ºðòºã, ò¿¿íèéã äóðäñàí ãàçàðò õ¿ðãýõ îíöãîé ñîíèðõîë;
387.2.5.òýýâýðë¿¿ëýã÷ýýñ à÷ààã äààòãóóëàõ òóõàé òýýâýðëýã÷èä ºãñºí çààëò;
387.2.6.òýýâýðëýëòèéã äóóñãàõààð òîõèðîëöñîí õóãàöàà;
387.2.7.òýýâýðëýã÷èä õ¿ëýýëãýí ºãñºí áàðèìò áè÷ãèéí æàãñààëò.
388 äóãààð ç¿éë. Òýýâýðëýã÷èä à÷ààã õ¿ëýýëãýí ºãºõ
388.1.Òýýâýðëýã÷ à÷ààã õ¿ëýýí àâàõäàà äàðààõü ç¿éëèéã øàëãàõ ¿¿ðýãòýé:
388.1.1.äàãàëäàõ áè÷èãò çààñàí à÷ààíû òîî, õýìæýý, òýìäýã ¿íýí çºâ ýñýõ;
388.1.2.à÷ààíû ãàäààä áàéäàë, ñàâ, áàãëàà, áîîäîë.
388.2.Òýýâýðëýã÷ ýíý õóóëèéí 388.1.1-ä çààñàí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ áîëîëöîîã¿é áîë ýíý òóõàé áîëîí
à÷ààíû ãàäààä áàéäàë, ñàâ, áàãëàà, áîîäëûí òàëààð äàãàëäàõ áè÷èãò òýìäýãëýíý.
388.3.À÷àà èëãýýã÷ íü à÷ààíû æèí áîëîí áóñàä õýìæèãäýõ¿¿íýýð òýìäýãëýñýí ò¿¿íèé òîî, õýìæýý,
ò¿¿í÷ëýí òýýâýðëýõ à÷ààíû á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã øàëãàæ, äàãàëäàõ áè÷èãò òýìäýãëýõèéã òýýâýðëýã÷ýýñ
øààðäàæ áîëîõ áºãººä ¿¿íòýé õîëáîãäîí ãàðàõ çàðäëûã òýýâýðëýã÷ õàðèóöíà.
388.4.Òýýâýðëýã÷ íü à÷ààã õ¿ëýýí àâñàí áîëîí ãýðýýíèé àãóóëãà ýñðýãýýð íîòëîãäîõ õ¿ðòýë
äàãàëäàõ áè÷ãèéã ãýðýý áàéãóóëñíû íîòîëãîî ãýæ ¿çíý.
388.5.À÷ààíû äàãàëäàõ áè÷èãò ýíý õóóëèéí 388.2-ä çààñàí òýìäýãëýë õèéãýýã¿é áîë ýñðýãýýð
íîòëîãäîõ õ¿ðòýë à÷ààã õ¿ëýýí àâàõàä ò¿¿íèé ñàâ, áàãëàà áîîäëûí ãàäààä áàéäàë äîãîëäîëã¿é, à÷ààíû
òîî õýìæýý, òýìäýã äóãààð äàãàëäàõ áè÷èãò çààñàíòàé òîõèð÷ áàéíà ãýæ ¿çíý.
388.6.Òýýâýðëýã÷ à÷ààã õ¿ëýýí àâàõ ¿åä ò¿¿íèé èëýðõèé äîãîëäëûí òàëààð ìýäýæ áàéñàí áºãººä
¿¿íòýé õîëáîîòîé ÿìàð íýã áîëçîë òàâèàã¿éãýýñ áóñàä òîõèîëäîëä à÷ààíû ñàâ, áàãëàà, áîîäëûí óëìààñ
áóñäàä ó÷èðñàí õîõèðëûã à÷àà èëãýýã÷ õàðèóöíà.
388.7.À÷àà èëãýýã÷ íü à÷ààã çîõèõ ãàçàðò õ¿ðãýõýä øààðäàãäàõ ãààëèéí áîëîí áóñàä á¿õ áàðèìò
áè÷ãèéã äàãàëäàõ áè÷èãò õàâñàðãàõ áóþó òýýâýðëýã÷èä ºã÷, òýýâýðëýã÷èéã çîõèõ ìýäýýëëýýð á¿ðýí õàíãàõ
¿¿ðýãòýé.
388.8.Òýýâýðëýã÷ ýíý õóóëèéí 388.7-ä çààñàí áàðèìò áè÷èã, ìýäýýëëèéí ¿íýí çºâ áîëîí
õàíãàëòòàé ýñýõèéã øàëãàõ ¿¿ðýãã¿é.
388.9.Òýýâýðëýã÷èéí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíààñ áóñàä òîõèîëäîëä à÷àà èëãýýã÷ íü áàðèìò áè÷èã,
ìýäýýëëèéí äóòóó áîëîí áóðóóãààñ ó÷èðñàí ãýì õîðûã òýýâýðëýã÷èéí ºìíº õàðèóöíà.
388.10.Äàãàëäàõ áè÷èãò õàâñàðãàñàí áóþó ººðºº õ¿ëýýí àâñàí áàðèìò áè÷ãèéã ¿ðýãä¿¿ëñýí,
áóðóóãààð àøèãëàñíû õàðèóöëàãûã òýýâýðëýã÷ õ¿ëýýíý. Ãýõäýý õàðèóöëàãûí õýìæýý íü à÷ààã ¿ðýãä¿¿ëñíýýñ
¿¿ñýõ õàðèóöëàãààñ èõã¿é áàéíà.
389 ä¿ãýýð ç¿éë. À÷ààã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ
389.1.À÷àà èëãýýã÷ íü äàãàëäàõ áè÷èãò äóðäñàíààñ ººð ãàçàð áóþó ººð ýòãýýäýä à÷ààã õ¿ðã¿¿ëýõã¿é
áàéõ çîðèëãîîð à÷ààã çàõèðàí çàðöóóëàõ, òýýâýðëýëòèéã çîãñîîõ ýðõòýé.
389.2.Òýýâýðëýã÷ äàãàëäàõ áè÷ãèéí 2 äàõü õóâèéã à÷àà õ¿ëýýí àâàã÷èä ºãñíººð à÷àà èëãýýã÷èéí
ýíý õóóëèéí 389.1-ä çààñàí ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ áºãººä ýíý ¿åýñ òýýâýðëýã÷ íü à÷àà õ¿ëýýí àâàã÷èéí
çààâðûã áèåë¿¿ëíý.
389.3.À÷àà èëãýýã÷ íü äàãàëäàõ áè÷èãò òóñãàé òýìäýãëýë õèéãýýã¿é áîë à÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ íü
äàãàëäàõ áè÷ãèéã õ¿ëýýí àâñàí ¿åýñ ýõëýí óã à÷ààã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýé áîëíî.
389.4.À÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ íü óã à÷ààã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä õ¿ðã¿¿ëýõýýð òýýâýðëýã÷èä ¿¿ðýã
õ¿ëýýëãýñýí áîë ãóðàâäàã÷ ýòãýýä íü à÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ ººð ýòãýýäèéã íýðëýõ ýðõã¿é.
389.5.À÷ààã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä äàðààõü æóðìûã áàðèìòàëíà:
389.5.1.à÷àà èëãýýã÷, ýñõ¿ë à÷ààã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýé õ¿ëýýí àâàã÷ íü òýýâýðëýã÷èä ºãñºí
øèíý çààâðûã òóñãàñàí äàãàëäàõ áè÷ãèéí ýõíèé õóâèéã òýýâýðëýã÷èä ºã÷, ýäãýýð çààâðûã ã¿éöýòãýñíèé
äàðàà ò¿¿íä ó÷èðñàí çàðäàë, õîõèðëûã íºõºí òºëíº;

76. 76
389.5.2.òýýâýðëýã÷èä ºãºõ øèíý çààâàð íü õ¿ëýýí àâìàãö áèåëýãäýõ áîëîìæòîé, òýýâýðëýã÷èéí
¿éëäâýðëýëèéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãàà áîëîí à÷àà èëãýýã÷, à÷àà õ¿ëýýí àâàã÷èéí áóñàä à÷ààíä ñààä, ãýì
õîð ó÷ðóóëàõààðã¿é áàéâàë çîõèíî;
389.5.3.à÷ààã çàäëàí õóâààõ çààâàð ºã÷ áîëîõã¿é.
389.6.À÷ààã çàäëàí õóâààõ òóõàé çààâðààñ áîëæ ò¿¿íä ºãñºí áóñàä çààâðûã áèåë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é
áîë òýýâýðëýã÷ íü ýíý òóõàéãàà çààâàð ºãºã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýíý.
389.7.Òýýâýðëýã÷ íü ýíý ç¿éëä çààñàí æóðìûí äàãóó ºãñºí çààâðûã áèåë¿¿ëýýã¿é, ýñõ¿ë ýíý
õóóëèéí 389.5.1-ä çààñàí äàãàëäàõ áè÷ãèéí ýõíèé õóâèéã øààðäàëã¿é ýäãýýð çààâðûã ã¿éöýòãýñíýýñ ¿¿ññýí
ãýì õîðûã ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí ºìíº õàðèóöíà.
390 ä¿ãýýð ç¿éë. Õ¿ëýýí àâàã÷èä à÷ààã õ¿ëýýëãýí ºãºõ
390.1.À÷ààã çîõèõ ãàçàðò õ¿ðãýæ, õ¿ëýýëãýí ºãºõ ¿åä õ¿ëýýí àâàã÷ íü à÷ààã õ¿ëýýí àâñíû
áàòàëãàà áîëãîæ òýýâýðëýã÷ýýñ äàãàëäàõ áè÷ãèéí 2 äàõü õóâèéã øààðäàí àâàõ ýðõòýé.
390.2.À÷àà àëäàãäñàí, äóòñàí áóþó òîõèðîëöñîí õóãàöààíäàà èðýýã¿é òîõèîëäîëä à÷àà õ¿ëýýí
àâàã÷ íü ãýðýýíä çààñàí ýðõèéíõýý äàãóó ººðèéí íýðèéí ºìíººñ øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé.
390.3.À÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ ýíý õóóëèéí 390.2-ä çààñàí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý äàãàëäàõ áè÷ãèéí
äàãóó ãàðñàí á¿õ çàðäëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé áºãººä ýíý òàëààð ìàðãààí ãàðñàí òîõèîëäîëä òýýâýðëýã÷
ººðèéí øààðäëàãûã õàíãàõ õ¿ðòýë à÷ààã õ¿ëýýí àâàã÷èä øèëæ¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàæ áîëíî.
391 ä¿ãýýð ç¿éë.Òýýâýðëýëòèéã ãýðýýíä çààñíààð ã¿éöýòãýõ áîëîìæã¿é íºõöºë áàéäàë
391.1.À÷ààã çîõèõ ãàçàðò íü õ¿ðãýõ, õ¿ëýýëãýí ºãºõººñ ºìíº òýýâýðëýëòèéí ãýðýýã äàãàëäàõ áè÷èãò
çààñàí íºõöºëººð, ýñõ¿ë á¿õýëä íü ã¿éöýòãýõ áîëîìæã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä òýýâýðëýã÷ íü ýíý õóóëèéí
389 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñíû äàãóó à÷ààã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõèéã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
391.2.ͺõöºë áàéäàë íü äàãàëäàõ áè÷èãò çààñíààñ ººðººð òýýâýðëýõýä õ¿ðãýæ, òýýâýðëýã÷ íü ýðõ
á¿õèé ýòãýýäýýñ ýíý õóóëèéí 389 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí øèíý çààâðûã çîõèõ õóãàöààíä àâ÷ ÷àäààã¿é
òîõèîëäîëä òýðýýð ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí àøèã ñîíèðõîëä èë¿¿ íèéöýõ àðãà õýìæýýã àâàõ ¿¿ðýãòýé.
391.3.Ò¿ðãýí ìóóäàõ à÷àà, ýñõ¿ë à÷ààíû íºõöºë áàéäàë çàéëøã¿é øààðäñàí áóþó õàäãàëàëòûí
çàðäàë íü à÷ààíû ºðò㺺ñ äàâàõààð áîë òýýâýðëýã÷ íü ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí çààâðûã õ¿ëýýëã¿éãýýð à÷ààã
õóäàëäàõ øèéäâýð ãàðãàæ áîëíî.
391.4.À÷ààã ýíý õóóëèéí 391.3-ò çààñíû äàãóó õóäàëäñàíààñ îëñîí îðëîãîîñ à÷ààòàé õîëáîãäîí
ãàðàõ çàðäëûã õàñàæ, ¿ëäñýíèéã íü ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëíý. À÷ààòàé õîëáîãäîí ãàðàõ çàðäàë à÷ààã
õóäàëäñàí îðëîãîîñ äàâñàí òîõèîëäîëä òýýâýðëýã÷ çºð¿¿ã íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàæ áîëíî.
391.5.À÷ààã çîõèõ ãàçàðò õ¿ðãýñíèé äàðàà ò¿¿íèéã õ¿ëýýëãýí ºãºõºä ñààä áîëîõ íºõöºë áàéäàë
¿¿ñâýë òýýâýðëýã÷ íü à÷àà èëãýýã÷ýýñ çààâàð÷èëãàà øààðäàõ ýðõòýé.
391.6.À÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ íü à÷ààã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçñàí òîõèîëäîëä à÷àà èëãýýã÷ýýñ ººð
çààâàð ºãººã¿é áîë òýýâýðëýã÷ íü à÷ààã õ¿ëýýí àâàõûã øààðäàæ áîëíî.
391.7.À÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ íü ýíý õóóëèéí 389.4-ò çààñíû äàãóó à÷ààã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä õ¿ëýýëãýí
ºãºõ çààâàð ºãñíººñ õîéø à÷ààã õ¿ëýýëãýí ºãºõºä ñààä áîëîõ íºõöºë áàéäàë ¿¿ñ÷, ýíý õóóëèéí 391.1,
391.2-ò çààñíûã õýðýãëýõýä õ¿ëýýí àâàã÷ íü à÷àà èëãýýã÷èéí, 3 äàõü ýòãýýä íü õ¿ëýýí àâàã÷èéí ýðõ ýäýëæ,
¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
391.8. Ýíý õóóëèéí 391.1, 391.3, 391.5-391.7-ä çààñàí òîõèîëäîëä òýýâýðëýã÷ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí
çàðäëààð à÷ààã áóóëãàæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä òýýâýðëýëòèéã äóóññàíä òîîöîæ òýýâýðëýã÷ à÷ààã
õàäãàëàõ áóþó óã ¿¿ðãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä äààëãàæ áîëíî.
392 äóãààð ç¿éë. À÷àà áàðüöààëàõ òýýâýðëýã÷èéí ýðõ
392.1.Òýýâýðëýëòèéí çàðäëûã òºë¿¿ëýõèéí òóëä òýýâýðëýã÷ íü à÷ààã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ ¿¿ñýõ
õ¿ðòýë à÷ààã áàðüöààëàõ ýðõòýé.
393 äóãààð ç¿éë. Òýýâýðëýã÷èéí õàðèóöëàãà
393.1.Òýýâýðëýã÷ à÷ààã õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø õ¿ëýýëãýí ºãºõ õ¿ðòýëõ õóãàöààíä à÷àà àëäàãäñàí,
äóòñàí, ãýìòñýí, ò¿¿í÷ëýí òýýâýðëýëòèéí õóãàöàà õîöðîîñíû õàðèóöëàãûã á¿õýëä íü áóþó õýñýã÷ëýí
õàðèóöíà.
393.2.Ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí áóðóóãààñ, ýñõ¿ë ò¿¿íèé çààâàð÷èëãûã áèåë¿¿ëñíýýñ à÷àà àëäàãäñàí,
äóòñàí, ãýìòñýí áóþó òýýâýðëýëòèéí õóãàöàà õýòýðñýí, ýñõ¿ë äýýðõ íºõöºë áàéäàë, ò¿¿íèé ¿ð äàãàâðûã
óðüä÷èëàí àðèëãàõ áîëîìæ òýýâýðëýã÷èä áàéãààã¿é áîë òýýâýðëýã÷ õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºãäºíº.
393.3.Òýýâýðëýã÷ ººðèéí áóðóóãààñ õîõèðîë ó÷ðóóëñàí áîë ò¿¿íèé õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã
õÿçãààðëàñàí áóþó íîòëîõ ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëñºí ýíý á¿ëýãò çààñàí æóðàì õàìààðàõã¿é.
393.4.Äàðààõü íºõöºë áàéäëûí óëìààñ à÷àà àëäàãäñàí, äóòñàí áóþó ãýìòñýí áîë òýýâýðëýã÷ ýíý
õóóëèéí 393.6-393.8-ä çààñàí õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºãäºíº:
393.4.1.òàëóóä øóóä òîõèðîëöîí, äàãàëäàõ áè÷èãò òýìäýãëýñíýýð çàäãàé òýýâðèéí õýðýãñýë
àøèãëàñàí;
393.4.2.à÷àà ñàâ, áàãëàà, áîîäîëã¿é áóþó ò¿¿íèé ÷àíàð ìóó áàéñàí;
393.4.3.à÷àà èëãýýã÷, õ¿ëýýí àâàã÷, ýñõ¿ë òýäãýýðèéã òºëººëºõ ãóðàâäàã÷ ýòãýýä à÷ààíä ¿çëýã
õèéæ à÷ñàí áóþó áóóëãàñàí;

77. 77
393.4.4.òîäîðõîé òºðëèéí à÷ààíû îíöëîãîîñ õàìààð÷ ýâäðýõ, çýâðýõ, õàòàõ, ýëýãäýõ, õýâèéí
àëäàãäàë ãàðàõ, àñãàðàõ áîëîí ìýðýã÷ àìüòäûí íºëººëºë çýðãýýð õýñýã÷ëýí áóþó á¿ðýí ãýìòýõ àþóë
áàéñàí;
393.4.5.òýýâýðëýõ à÷ààíû äóãààð áóþó òýìäýãëýë øààðäëàãà õàíãààã¿é áàéñàí;
393.4.6.àìüòàí òýýâýðëýñýí.
393.5.Ýíý õóóëèéí 393.4-ò çààñàí íºõöºë áàéäàë áàéñàí áîëîâ÷ ãýì õîð ó÷èðñàí øàëòãààí íü
äýýðõýýñ ººð áîë ãýì õîðûã òýýâýðëýã÷ õàðèóöíà.
393.6.Ýíý õóóëèéí 393.4-ò çààñàí íýã áóþó õýä õýäýí íºõöºëèéí óëìààñ à÷àà àëäàãäñàí, äóòñàí
áóþó ãýìòñýíä ãýì áóðóóã¿é áîëîõîî òýýâýðëýã÷ íîòîëæ ÷àäâàë õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºãäºíº.
393.7.Ýíý õóóëèéí 393.4.1-ä çààñàí òîõèîëäîëä äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé íºõöºë áàéäëûí
óëìààñ à÷àà àëäàãäñàí, äóòñàí, ãýìòñýí áîë ýíý õóóëèéí 393.6 õàìààðàõã¿é.
393.8.Ýíý õóóëèéí 384.3-ò çààñàí æóðàì à÷àà òýýâýðëýã÷èä íýãýí àäèë õàìààðíà.
394 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ
394.1.À÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ à÷ààã õ¿ëýýí àâàõäàà òýýâýðëýã÷òýé õàìò ò¿¿íèéã øàëãààã¿é, ýñõ¿ë
àëäàãäñàí, äóòñàí à÷ààíû áîëîí ó÷èðñàí õîõèðëûí òàëààð ÿìàð íýãýí øààðäëàãà òýýâýðëýã÷èä ãàðãààã¿é
áîë ýñðýãýýð íîòëîãäîõ õ¿ðòýë à÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ à÷ààã äàãàëäàõ áè÷èãò çààñàí áàéäëààð õ¿ëýýí àâñàíä
òîîöíî.
394.2.À÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ à÷ààíû èëýðõèé ãýìòýë, äóòàãäëûí òàëààðõè øààðäëàãûã à÷àà õ¿ëýýí
àâñàí ºäºð, õàðèí äàëä äóòàãäàëòàé õîëáîîòîé øààðäëàãûã à÷ààã õ¿ëýýí àâñàí ºäðººñ õîéø 7 õîíîãèéí
äîòîð áè÷ãýýð òýýâýðëýã÷èä ãàðãàíà.
394.3.À÷àà õ¿ëýýí àâàã÷, òýýâýðëýã÷ òàëóóä à÷ààíû áàéäëûã õàìòðàí øàëãàñàí áîëîâ÷ íóóãäìàë
äóòàãäàë, ãýìòëèéã òóõàéí ¿åä èëð¿¿ëæ ÷àäààã¿é áîë àæëûí 7 õîíîãèéí äîòîð øàëãàñàí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð
ýñðýã íîòîëãîî ãàðãàæ áîëíî.
394.4. À÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ õóãàöàà õýòýðñýíòýé õîëáîîòîé øààðäëàãàà à÷àà õ¿ëýýí àâñàí ºäðººñ
õîéø 21 õîíîãèéí äîòîð òýýâýðëýã÷èä áè÷ãýýð ãàðãàñàí òîõèîëäîëä õóãàöàà õýòýðñíýýñ ¿¿ññýí õîõèðëûã
íºõºí òºë¿¿ëýõ ýðõòýé.
394.5.Ýíý ç¿éëä çààñàí õóãàöààã òîîëîõäîî à÷àà èëãýýñýí, øàëãàñàí áóþó õ¿ëýýëãýæ ºãñºí ºäðèéã
îðîëöóóëàí òîîöîõã¿é.
394.6.Òýýâýðëýã÷, à÷àà õ¿ëýýí àâàã÷ òàëóóä øààðäëàãàòàé øàëãàëò õèéõ, çàéëøã¿é õýðýãòýé ãýæ
¿çñýí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã òîãòîîõîä áèå áèåäýý õàðèëöàí òóñëàõ ¿¿ðýãòýé.
395 äóãààð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà
395.1.Òýýâýðëýëòèéí ãýðýýíýýñ ¿¿ñýõ øààðäàõ ýðõèéí õººí õýëýëöýõ õóãàöàà íýã æèë, ñàíààòàé
áóþó èëòýä áîëãîîìæã¿é ¿éëäëèéí óëìààñ õîõèðîë ó÷èðñàí áîë õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ãóðâàí æèë áàéíà.
395.2.Äîð äóðäñàí ¿åýñ ýõëýí õººí õýëýëöýõ õóãàöààã òîîëíî:
395.2.1.à÷àà àëäàãäñàí, ãýìòñýí ºäðººñ áóþó ýíý òóõàé ìýäñýí, ìýäýõ ¸ñòîé áàéñàí ºäðººñ,
ýñõ¿ë õ¿ëýýëãýí ºãºõ õóãàöààã õýòð¿¿ëñýí áîë à÷ààã õ¿ëýýí àâàõ áàéñàí ºäðººñ;
395.2.2.à÷ààíû çàðèì õýñýã àëäàãäñàí òîõèîëäîëä òýýâýðëýëòèéí ãýðýýãýýð òîõèðñîí à÷ààã
õ¿ëýýëãýí ºãºõ õóãàöàà äóóññàíààñ õîéø 30 äàõü ºäðººñ, èéì õóãàöàà òîâëîîã¿é áîë òýýâýðëýã÷ à÷àà
õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø 60 äàõü ºäðººñ;
395.2.3.áóñàä òîõèîëäîëä ãîìäëûí øààðäëàãûí õàðèóã àâñàí áóþó ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ
õóãàöàà äóóññàí ºäðººñ.
396 äóãààð ç¿éë. Äàìæóóëàí ã¿éöýòãýõ òýýâýðëýëò
396.1.Íýã ãýðýýãýýð õýä õýäýí òýýâýðëýã÷ òýýâýðëýëòèéã äàìæóóëàí ã¿éöýòãýõýýð áàéâàë
òýýâýðëýã÷ á¿ð òýýâýðëýëòèéí ¿¿ðãèéã á¿õýëä íü õàðèóöàõ áºãººä äàìæóóëàí òýýâýðëýõýýð à÷ààã õ¿ëýýí
àâ÷ áàéãàà òýýâýðëýã÷ à÷àà áîëîí äàãàëäàõ áè÷ãèéã õ¿ëýýí àâñíààð ãýðýýíèé òàë áîëíî.
396.2.ªìíºõ òýýâýðëýã÷ýýñ à÷ààã õ¿ëýýí àâñàí òýýâýðëýã÷ ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâñàí îí, ñàð, ºäðèéã
òýìäýãëýæ, ãàðûí ¿ñýã çóðæ áàòàëãààæóóëñàí áàðèìò áè÷ãèéã ºìíºõ òýýâýðëýã÷èä ºãºõ ¿¿ðýãòýé áºãººä
äàãàëäàõ áè÷ãèéí 2 äàõü õóâü äýý𠺺ðèéí íýð, õàÿãèéã çààíà.
396.3.Øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä à÷ààã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà òýýâýðëýã÷ íü ýíý õóóëèéí 388.2-ò
çààñàí òýìäýãëýë áîëîí à÷àà õ¿ëýýí àâñíûã ãýð÷ëýõ òýìäýãëýëèéã äàãàëäàõ áè÷ãèéí 2 äàõü õóâü äýýð
òóñãàæ áîëíî.
396.4.À÷àà äàìæóóëàí òýýâýðëýõýä à÷ààã õ¿ëýýëãýí ºã÷ áàéãàà áîëîí õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà
òýýâýðëýã÷äýä ýíý õóóëèéí 388.4, 388.5 íýãýí àäèë õàìààðíà.
396.5.À÷àà àëäàãäñàí, äóòñàí, ãýìòñýí áóþó õóãàöàà õýòýðñíýýñ ¿¿ñýõ ãýì õîðûã íºõºí òºë¿¿ëýõ
òóõàé øààðäëàãûã ãàãöõ¿¿ ýõíèé áîëîí ýöñèéí òýýâýðëýã÷èä, ýñõ¿ë à÷àà ¿ðýãä¿¿ëæ, ãýìòýýñýí áóþó
õóãàöàà õýòð¿¿ëñýí òýýâýðëýã÷èä ãàðãàæ áîëîõ áºãººä íýã øààðäëàãûã õýä õýäýí òýýâýðëýã÷èä ãàðãàõ
ýðõòýé.
396.6.Òýýâýðëýã÷ äàðààõü òîõèîëäîëä ñºðºã øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé:
396.6.1.à÷àà àëäñàí, äóòààñàí áóþó ãýìòýýñýí òýýâýðëýã÷ õýä õýäýí òýýâýðëýã÷èéí õàìòðàí
õàðèóöâàë çîõèõ ãýì õîðûã äàíãààð íºõºí òºëñºí;
396.6.2.õýä õýäýí òýýâýðëýã÷ à÷ààã àëäñàí, äóòààñàí, ãýìòýýñýí áîë òóñ òóñäàà ººðèéí õ¿ëýýõ
õàðèóöëàãàä õóâü òýíö¿¿ëýí ãýì õîðûã íºõºí òºëºõ áºãººä ¿¿íèéã òîãòîîõ áîëîëöîîã¿é òîõèîëäîëä
òýýâýðëýã÷ òóñ á¿ð àâñàí õºëñòýéãýý õóâü òýíö¿¿ëýí õàðèóöëàãà õ¿ëýýñýí;

78. 78
396.6.3.òýýâýðëýã÷äèéí õýí íü ãýì õîðûã íºõºí òºëºõèéã òîãòîîõ áîëîëöîîã¿éãýýñ ýíý ç¿éëä
çààñíû äàãóó õóâü òýíö¿¿ëýí õàðèóöëàãà õ¿ëýýñýí.
396.7.Õýðýâ òýýâýðëýã÷äèéí õýí íýã íü òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é áîë ò¿¿íèé òºëºõ ¸ñòîé áàéñàí
òºëáºðèéã áóñàä òýýâýðëýã÷èä àâñàí õºëñòýéãýý õóâü òýíö¿¿ëýí õàðèóöíà.
396.8.Ѻðºã øààðäëàãà ãàðãàæ áàéãàà òýýâýðëýã÷ íü ¿íäýñëýëã¿éãýýð òºëáºð ã¿éöýòãýñýí, ýñõ¿ë
òºëáºð íºõºí òºëºõ òóõàé øèéäâýðèéã ø¿¿õ ãàðãàõäàà ¿¿ðýã á¿õèé ýòãýýäýä çîõèõ æóðìûí äàãóó óðüä÷èëàí
ìýäýãäñýí áºãººä òýðýýð ø¿¿õ õóðàëäààíä îðîëöîõ áîëîìæòîé áàéãààä îðîëöîîã¿é áîë ñºðºã øààðäëàãà
ãàðãàõ áóþó ñºðºã øààðäëàãûã õàíãàõààñ òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
396.9.À÷àà äàìæóóëàí òýýâýðëýã÷èä íü ýíý õóóëèéí 396.6, 396.7-ä çààñíààñ áóñàä àñóóäëààð
õàðèëöàí òîõèðîëöîæ áîëíî.
397 äóãààð ç¿éë. Òýýâýðëýëòòýé õîëáîîòîé çàðèì õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéõ
397.1.Ýíý õóóëèéí 396.9-ä çààñíààñ áóñàä ýíý á¿ëãèéí çààëòàä õàðøèëñàí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð
áóñ áàéíà.
397.2.Òýýâýðëýã÷ à÷ààíû äààòãàëààñ ¿¿ñýõ øààðäëàãàà, ýñõ¿ë íîòëîõ ¿¿ðãýý áóñäàä øèëæ¿¿ëñýí
àëèâàà õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
398 äóãààð ç¿éë. Õîõèðëûã íºõºí òºëºõ íýìýãä¿¿ëñýí õàðèóöëàãà
398.1.Òýýâýðëýã÷èä èòãýìæëýí ºãñºí à÷àà íü îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé áîë ò¿¿íèéã àëäñàí áóþó
äóòààñàí òîõèîëäîëä ¿íèéã 2 íóãàëæ òºë¿¿ëýõýýð à÷àà èëãýýã÷ áóþó õ¿ëýýí àâàã÷ òàë íü òýýâýðëýã÷òýé
óðüä÷èëàí òîõèðîëöîæ áîëíî.
ÃÓ×ÈÍ ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Äààëãàâàð
399 ä¿ãýýð ç¿éë. Äààëãàâðûí ãýðýý
399.1.Äààëãàâðûí ãýðýýãýýð äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ íü äààëãàâàð ºãºã÷èéí íýðèéí ºìíººñ, ò¿¿íèé
çàðäëààð òîäîðõîé ¿éëäýë õèéõ, õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë äààëãàâàð ºãºã÷ íü õºëñ òºëºõ
¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
399.2.Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷èéí õèéæ áàéãàà òóõàéí ¿éëäýë çàéëøã¿é õàðèó òºëáºðèéí øèíæòýé
áîë òàëóóä õºëñèéã õàðèëöàí òîõèðîëöñîí ãýæ ¿çíý.
399.3.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ äààëãàâðûã áèå÷ëýí
ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé.
399.4.ßìàð ÷ ¿åä äààëãàâàð ºãºã÷ äààëãàâðàà öóöëàõ, äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ äààëãàâðààñ òàòãàëçàõ
ýðõòýé. Ýíý ýðõèéã õÿçãààðëàñàí ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
400 äóãààð ç¿éë. Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷èéí ¿¿ðýã
400.1.Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ äààëãàâðûã äààëãàâàð ºãºã÷èéí çààâðûí äàãóó ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé.
400.2.Äààëãàâàð ºãºã÷èéí àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ ò¿¿íèé ºãñºí çààâðûã ººð÷ëºõ çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé áºãººä ýíý òàëààð óðüä÷èëàí ìýäýãäýõ áîëîìæã¿é áàéñàí, ýñõ¿ë ìýäýãäñýí áîëîâ÷ çîõèõ
õóãàöààíä õàðèó àâààã¿é áîë äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ óã çààâðûã ººð÷ëºõ ýðõòýé.
400.3.Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ íü äààëãàâàð ºãºã÷èéí øààðäëàãààð ã¿éöýòãýæ áàéãàà àæëûí ÿâöûí
òàëààð ìýäýýëýõ, äààëãàâàð ã¿éöýòãýõòýé õîëáîãäóóëàí õ¿ëýýæ àâñàí á¿õ ç¿éëèéã äààëãàâàð ºãºã÷èä íýí
äàðóé øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
400.4.Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ ºãñºí äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõýýñ òàòãàëçñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã
ã¿éöýòãýõòýé õîëáîãäóóëàí àâñàí ç¿éëèéã ã¿éöýòãýýã¿é äààëãàâðûí õýìæýýãýýð äààëãàâàð ºãºã÷èä áóöààæ
ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
401 ä¿ãýýð ç¿éë. Äààëãàâàð ºãºã÷èéí ¿¿ðýã
401.1.Äààëãàâàð ºãºã÷ íü ºãñºí äààëãàâðûíõàà ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâàõ, ãýðýýíä ººðººð
çààãààã¿é áîë äààëãàâàð ã¿éöýòãýõýä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ ç¿éëèéã äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷èä îëãîõ,
äààëãàâàð ã¿éöýòãýõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàéëøã¿é çàðäëûã òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
402 äóãààð ç¿éë. Äààëãàâðûí ãýðýýãýýð õîõèðëûã íºõºí òºëºõ
402.1.Äààëãàâðûã á¿ðýí ã¿éöýòãýýã¿é áàéõàä äààëãàâàð ºãºã÷ íü äààëãàâðàà ººð÷èëñºí, ýñõ¿ë
äààëãàâðàà öóöàëñàí òîõèîëäîëä äààëãàâàð ã¿éöýòãýõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë, ó÷èðñàí õîõèðëûã
äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷èä òºëºõ áºãººä õºëñ òºëºõººð òîõèðîëöñîí áîë ã¿éöýòãýñýí äààëãàâðûí õýìæýýãýýð
ò¿¿íèéã òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
402.2.Äààëãàâàð ºãºã÷èéí çààâàð÷èëãààð àþóëòàé íºõöºë áàéäàëä äààëãàâàð ã¿éöýòãýñíýýñ
¿¿ññýí õîõèðîëä äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ áóðóóã¿é áîë äààëãàâàð ºãºã÷ óã õîõèðëûã õàðèóöíà.

79. 79
403 äóãààð ç¿éë. Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ íàñ áàðàõ áóþó õóóëèéí ýòãýýä òàòàí áóóãäàõ
403.1.Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ èðãýí íàñ áàðâàë ò¿¿íèé ºâëºã÷ ãýðýý äóóñãàâàð áîëñîí òóõàé
äààëãàâàð ºãºã÷èä ìýäýãäýæ, ò¿¿íèé ýä õºðºíãèéã õàìãààëàõ àðãà õýìæýý àâàõ ¿¿ðýãòýé.
403.2.Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ õóóëèéí ýòãýýä òàòàí áóóãäâàë òàòàí áóóëãàõ êîìèññ, ýñõ¿ë òàòàí
áóóëãàõ àæëûã ýðõëýí ÿâóóëæ áàéãàà ýòãýýä ýíý òóõàé äààëãàâàð ºãºã÷èä ìýäýãäýæ, ò¿¿íèé ýä õºðºíãèéã
õàìãààëàõ àðãà õýìæýý àâàõ ¿¿ðýãòýé.
404 ä¿ãýýð ç¿éë. Äààëãàâðûã ººð ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõ
404.1.Ãýðýýíä çààñàí áóþó äààëãàâàð ºãºã÷ ýðõ îëãîñîí, ýñõ¿ë äààëãàâðûã áèå÷ëýí ã¿éöýòãýõ
áîëîìæã¿é áîëñîí ¿åä ò¿¿íèéã ººð ýòãýýäýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ íü äààëãàâàð ºãºã÷èéí àøèã ñîíèðõîëä íèéöýæ
áàéâàë äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ íü ò¿¿íèéã ã¿éöýòã¿¿ëýõýý𠺺ð ýòãýýä /îðëîí ã¿éöýòãýã÷/-ä øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
404.2.Äààëãàâðûã á¿ðýí áóþó ò¿¿íèé çàðèì õýñãèéã îðëîí ã¿éöýòãýã÷èä øèëæ¿¿ëñýí äààëãàâàð
ã¿éöýòãýã÷ ýíý òóõàé äààëãàâàð ºãºã÷èä äàðóé ìýäýãäýõ áºãººä îðëîí ã¿éöýòãýã÷èéí òàëààðõè ìýäýýëëýýð
äààëãàâàð ºãºã÷èéã õàíãàõ ¿¿ðýãòýé.
404.3.Äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ øààðäëàãà õàíãàõã¿é ýòãýýäèéã îðëîí ã¿éöýòãýã÷ýýð ñîíãîí àâñíààñ óã
äààëãàâðûã ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é, ýñõ¿ë äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ íü ýíý õóóëèéí 404.1,
404.2-ò çààñíûã çºð÷ñºí áîë îðëîí ã¿éöýòãýã÷èéí ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéí ¿ð äàãàâðûã äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷
õàðèóöíà.
404.4.Äààëãàâàð ºãºã÷ íü äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷èéí ñîíãîí àâñàí îðëîí ã¿éöýòãýã÷èéã õýäèéä ÷
ººð÷ëºõ ýðõòýé.
405 äóãààð ç¿éë. Äààëãàâðûí ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ
405.1.Äààëãàâðûí ãýðýý íü õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñíààñ ãàäíà äàðààõü ¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð
áîëíî:
405.1.1.äààëãàâàð ºãºã÷ äààëãàâðàà öóöàëñàí;
405.1.2.äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷ íü äààëãàâàð áèåë¿¿ëýõýýñ òàòãàëçñàí.
ÃÓ×ÈÍ ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Õºðºí㺠èòãýìæëýõ
406 äóãààð ç¿éë. Õºðºí㺠èòãýìæëýõ ãýðýý
406.1.Õºðºí㺠èòãýìæëýõ ãýðýýãýýð èòãýìæëýã÷ íü õºäëºõ ýä õºðºí㺠áóþó ýðõèéã èòãýìæëýãäñýí
ºì÷ëºã÷èä øèëæ¿¿ëýõ, èòãýìæëýãäñýí ºì÷ëºã÷ íü èòãýìæèëñýí õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâ÷ èòãýìæëýã÷èéí ýðõ,
àøèã ñîíèðõîëä íèéö¿¿ëýí, çàõèðàí çàðöóóëàõ ¿¿ðýã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
406.2.Õºðºí㺠èòãýìæëýõ ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
406.3.Èòãýìæëýãäñýí ºì÷ëºã÷ íü èòãýìæèëñýí õºðºíãèéã ººðèéí íýðèéí ºìíººñ, èòãýìæëýã÷èéí
çàðäàë, ýðñäëýýð çàõèðàí çàðöóóëàõ ¿¿ðýãòýé.
406.4.Èòãýìæëýãäñýí ºì÷ëºã÷ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé õàðèëöààíä îðîõäîî ºì÷ëºã÷èéí á¿ðýí ýðõèéã
õýðýãæ¿¿ëæ, ¿ð äàãàâðûã íü õàðèóöàõ áºãººä èòãýìæëýã÷èéí àøèã ñîíèðõîëä õàðø ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëñíû óëìààñ ò¿¿íä ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
406.5.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë èòãýìæëýãäñýí ºì÷ëºã÷ èòãýìæèëñýí õºðºíãºòýé õîëáîîòîé
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñíû òºëºº èòãýìæëýã÷ýýñ õºëñ àâàõã¿é.
406.6.Èòãýìæèëñýí õºðºí㺺ñ îëñîí îðëîãî, ¿ð øèìèéã èòãýìæëýã÷ ºì÷èëíº.

80. 80
ÃÓ×ÈÍ ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Èëãýýìæèéí ãýðýý
407 äóãààð ç¿éë. Èëãýýìæèéí ãýðýý
407.1.Èëãýýìæèéí ãýðýýãýýð èëãýýã÷ ººðèéí íýðèéí ºìíººñ çàõèàëàã÷èéí çàðäëààð à÷àà,
èëãýýìæèéã òýýâýðëýõòýé õîëáîîòîé ¿éëäýë õèéæ, çàõèàëàã÷ ãýðýýíä çààñàí õºëñèéã òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ
õ¿ëýýíý.
407.2.Ýíý á¿ëýãò ººðººð çààãààã¿é áîë èëãýýìæèéí ãýðýýíä äààëãàâðûí ãýðýýíèé æóðàì íýãýí
àäèë ¿éë÷èëíý.
408 äóãààð ç¿éë. Èëãýýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
408.1.Èëãýýã÷ íü èëãýýìæèéí ãýðýýíä çààñàí íºõöºë, øààðäëàãûã õàíãàõóéö áàéäëààð à÷àà,
èëãýýìæèéã òýýâýðëýõ, òýýâýðëýëòýä îðîëöîõ ýòãýýäèéã ñîíãîõ, çàõèàëàã÷èéí àøèã ñîíèðõëûí äàãóó ò¿¿íèé
ºãñºí äààëãàâðûã áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
408.2.Çàõèàëàã÷ õ¿ñâýë èëãýýã÷ èëãýýìæèéã äààòãóóëàõ ¿¿ðýãòýé. Çàõèàëàã÷ õ¿ñýëò ãàðãààã¿é áîë
èëãýýã÷ åðäèéí íºõöºëèéí äàãóó èëãýýìæèéã äààòãóóëæ áîëíî.
408.3.Çàõèàëàã÷ òàòãàëçàæ áàéãààãàà áè÷ãýýð òóñãàéëàí èëýðõèéëýýã¿é áîë èëãýýã÷ íü
çàõèàëàã÷èéí çàðäëààð èëãýýã÷èéí ¿éëäëèéí óëìààñ ó÷èð÷ áîëçîøã¿é ãýì õîðûí äààòãàëûí ãýðýýã ººðèéí
ñîíãîñîí äààòãàã÷òàé áàéãóóëàõ áºãººä ýíý òóõàé çàõèàëàã÷èä ìýäýýëýõ ¿¿ðýãòýé.
408.4.Ýíý õóóëèéí 408.3-ò çààñàí äààòãàëûí ãýðýýã áàðèìòëàí çàõèàëàã÷ íü ó÷èðñàí ãýì õîðûí
òàëààð èëãýýã÷èä íýí äàðóé ìýäýýëýõ áºãººä èëãýýã÷ óã ìýäýýëëèéã äààòãàã÷èä äàìæóóëíà.
408.5.Èëãýýìæ õ¿ëýýí àâàã÷ èëãýýìæèéã õ¿ëýýí àâààã¿é, ýñõ¿ë áóñàä ¿íäýñëýëýýð èëãýýìæèéã
õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæã¿é áîëñîí áîë èëãýýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðãèéã òýýâýðëýëòèéí ä¿ðìýýð òîäîðõîéëíî.
408.6.Òàëóóäûí îðîëöîîòîéãîîð èëãýýìæèéã øàëãàõ áîëîìæã¿é áîë èëãýýìæèéã õ¿ëýýí àâàã÷ íü
à÷ààíä ó÷èðñàí ãýì õîðûã îëæ òîãòîîí èëãýýìæèéã õ¿ëýýëãýí ºãºã÷èä ìýäýãäñýíýýñ áóñàä òîõèîëäîëä
èëãýýìæèéã á¿ðýí á¿òýí, àëèâàà ãýìòýëã¿é áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººð÷, õ¿ëýýæ àâñàíä òîîöíî.
408.7.Õýðýâ èëãýýìæ èëò äóòàãäñàí, ýñõ¿ë ãýìòñýí áàéâàë èëãýýìæ õ¿ëýýí àâàã÷ ýíý òóõàé
èëãýýìæèéã õ¿ëýýí àâñàí ºäºðò íü áàãòààæ èëãýýã÷èä ìýäýýëíý.
408.8.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë èëãýýã÷ èëãýýìæèéã ººðèéí çàðäàë, õýðýãñëýýð òýýâýðëýæ
áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä èëãýýã÷ íü òýýâýðëýã÷òýé íýãýí àäèë ýðõ ýäýëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýõ áºãººä ýíý íü
çàõèàëàã÷èéí ýðõ àøãèéã ¿ë õºíäºíº.
408.9.Èëãýýã÷ ººðºº, ýñõ¿ë ò¿¿íèé àæèëòàí ãýì áóðóóòàé áîë ãýðýýíýýñ ¿¿ñýõ õàðèóöëàãûã
õ¿ëýýíý.
408.10.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ãýðýýíèé òàëóóäàä ãýì õîð ó÷ðóóëñàí áîë èëãýýã÷ íü çàõèàëàã÷èéí
çºâøººðñíººð ò¿¿íèé çàðäàë, ýðñäýëýýð øààðäàõ ýðõ ýäëýõýýñ áóñàä òîõèîëäîëä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä
øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõèéã çàõèàëàã÷èéí øààðäñàíààð ò¿¿íä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
408.11.Èëãýýã÷, ò¿¿íèé àæèëòàí ñàíààòàé, ýñõ¿ë èëò õàéõðàìæã¿é õàíäàæ çàõèàëàã÷èä ãýì õîð
ó÷ðóóëñàí áîë òýäãýýðèéí õàðèóöëàãûã õÿçãààðëàñàí, ýñõ¿ë ãýì áóðóóã íîòëîõ ¿¿ðãèéã áóñäàä íîãäóóëñàí
ãýðýýíèé çààëòóóä õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
409 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàõèàëàã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
409.1.Çàõèàëàã÷ èëãýýìæèéí òàëààðõè áîëîí áóñàä øààðäëàãàòàé ìýäýýëýë, ò¿¿íèé
òýýâýðëýëòòýé õîëáîîòîé áàðèìò áè÷ãèéã á¿ðä¿¿ëæ èëãýýã÷èä ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
409.2.Çàõèàëàã÷ ýíý õóóëèéí 409.1-ä çààñàí ìýäýýëëèéí ¿íýí çºâèéã íîòëîõ áàðèìòûã èëãýýã÷èä
øèëæ¿¿ëæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
409.3.Çàõèàëàã÷ òýýâýðë¿¿ëýõýýð øèëæ¿¿ëñýí èëãýýìæèéí îíöëîã øèíæ ÷àíàð, ó÷ðóóëæ
áîëçîøã¿é àþóë, àþóëã¿é àæèëëàãààíû òàëààð èëãýýã÷èä ìýäýýëíý.
409.4.Çàõèàëàã÷ ýíý õóóëèéí 409.3-ò çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë èëãýýã÷ ò¿¿íèé øèëæ¿¿ëñýí
èëãýýìæèéã àëü ÷ ¿åä óñòãàõ, áóóëãàõ, ýñõ¿ë àþóëûã íü àðèëãàõ àðãà õýìæýý àâ÷ áîëîõ áºãººä ¿¿íèé
óëìààñ çàõèàëàã÷èä ó÷èðñàí ãýì õîðûã íºõºí òºëºõã¿é.
409.5.Çàõèàëàã÷ èëãýýìæèéã òýýâýðëýëòèéí øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí áàãëàõ ¿¿ðýãòýé.
409.6.Èëãýýìæèéã áóñäààñ ÿëãàõ øààðäëàãàòàé áîë çàõèàëàã÷ èëãýýìæèéã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä
õ¿ðãýõýýñ ºìíº òàíèõ òýìäýã òàâèõ ¿¿ðýãòýé.
409.7.Áàãëàà áîîäîë, òàíèõ òýìäýãã¿é, ýñõ¿ë òýäãýýð íü äóòóó áóþó áóðóó áàéãààã èëãýýã÷ ìýäñýýð
áàéæ ýíý òàëààð çàõèàëàã÷èä ìýäýýëýýã¿éãýýñ áóñàä òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 409.5, 409.6-ä çààñàí
øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýýã¿éí óëìààñ ó÷èðñàí ãýì õîðûã çàõèàëàã÷ õàðèóöíà.
409.8.Çàõèàëàã÷ èëãýýìæèéã íýã á¿ð÷ëýí øàëãàõûã èëãýýã÷èä äààëãàæ, íýìýëò õºëñ òºëæ áîëíî.
409.9.Çàõèàëàã÷ èëãýýìæèéã èëãýýã÷èä øèëæ¿¿ëñíèé äàðàà õºëñèéã òºëíº.

81. 81
ÃÓ×ÈÍ ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÇÓÓ×ËÀË
ÍÝÃįÃÝÝÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
ÍÈÉÒËÝà ¯ÍÄÝÑËÝË
410 äóãààð ç¿éë. Çóó÷ëàëûí ãýðýý
410.1.Çóó÷ëàëûí ãýðýýãýýð çóó÷ëàã÷ íü çóó÷ëóóëàã÷ààñ îëãîñîí á¿ðýí ýðõèéí äàãóó, ò¿¿íèé àøèã
ñîíèðõëûí òºëºº, õýëöýë õèéõ ýòãýýäòýé õîëáîæ ºãºõ, çóó÷ëóóëàã÷ íü ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õºëñ,
øàãíàë òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
410.2.Õºëñ, øàãíàëûí õýìæýýã õàðèëöàí òîõèðîëöîîã¿é áîë òîãòñîí íèéòëýã æèøèã õýìæýýãýýð
òîõèðîëöñîí ãýæ ¿çíý.
410.3.Õóãàöààã õàðèëöàí òîõèðîëöîîã¿é áîë çóó÷ëàëûí ãýðýýã õýäèéä ÷ äóóñãàâàð áîëãîæ áîëíî.
411 ä¿ãýýð ç¿éë. Çóó÷ëàõ îíöãîé ýðõ
411.1.Çóó÷ëàõ îíöãîé ýðõèéí ãýðýýãýýð çóó÷ëóóëàã÷ íü òîäîðõîé õóãàöààíû òóðø ººð çóó÷ëàã÷èéí
¿éë÷èëãýýíýýñ òàòãàëçàõ, çóó÷ëàã÷ ýíý õóãàöààíä ãýðýý áàéãóóëàõàä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ
õ¿ëýýíý.
411.2.Çóó÷ëóóëàã÷ ýíý õóóëèéí 411.1-ä çààñàí õóãàöààíä ººð çóó÷ëàã÷ààð ¿éë÷ë¿¿ëýõ ãýðýý
áàéãóóëñàí áîë çóó÷ëàã÷ ººðò ó÷èðñàí õîõèðëûã íîòëîãäñîí õýìæýýãýýð íºõºí òºë¿¿ëýõ ýðõòýé.
Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ ãýðýý áàéãóóëàõàä çóó÷ëàõ áàéñàí áîë íºõºí òºë¿¿ëýõ õîõèðëûí õýìæýý
ãýðýýíèé ¿íèéí õî¸ð õóâèàñ õýòðýõã¿é.
411.3.Çóó÷ëóóëàã÷ íü çóó÷ëàã÷èéí òóñëàìæã¿éãýýð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé ãýðýý áàéãóóëàõ ýðõòýé
áºãººä ýíý òîõèîëäîëä çóó÷ëàã÷èä õºëñ, øàãíàë îëãîõîîð òîõèðîëöîæ áîëíî. Õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ
ãýðýý áàéãóóëàõàä çóó÷ëàõ áîë õºëñ, øàãíàëûí õýìæýý ãýðýýíèé ¿íèéí òàâàí õóâèàñ õýòðýõã¿é.
411.4.Çóó÷ëàõ îíöãîé ýðõèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
411.5.Çóó÷ëàõ îíöãîé ýðõèéí ãýðýýã çºâõºí îíöãîé íºõöºë áàéäàë áèé áîëñîí ¿åä öóöàëæ áîëíî.
411.6.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë çóó÷ëàõ äààëãàâðûã ºãñíººñ õîéø çóðãààí ñàð ºíãºðâºë
ò¿¿íèéã õóãàöàà õàðãàëçàõã¿éãýýð öóöàëæ áîëíî.
411.7.Çóó÷ëàã÷ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé ç¿éë íü çóó÷ëàã÷èéí ºì÷ëºëèéí ç¿éë
áàéñàí áîë çóó÷ëóóëàã÷ íü çóó÷ëàã÷èä çóó÷ëàëûí õºëñ, øàãíàë áîëîí çàðäëûã íºõºí òºëºõã¿é áºãººä ýíý
æóðàì õîæèì èëýðñýí äàðààõü òîõèîëäîëä íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý:
411.7.1.çóó÷ëàã÷ ººðºº ãóðàâäàã÷ ýòãýýä áàéñàí;
411.7.2.çóó÷ëàã÷ íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí îðîëöäîã õóóëèéí ýòãýýä áàéñàí;
411.7.3.ãóðàâäàã÷ ýòãýýä íü çóó÷ëàã÷èéí îðîëöäîã õóóëèéí ýòãýýä áàéñàí;
411.7.4.çóó÷ëàã÷ áîëîí ãóðàâäàã÷ ýòãýýä õîîðîíäîî àëáàí òóøààëûí áîëîí õºäºëìºðèéí
õàðèëöààòàé áàéñàí;
411.7.5.çóó÷ëàã÷ íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í áàéñàí.
411.8.Çóó÷ëàã÷ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäòýé ãýðýý áàéãóóëàõààñ ºìíº çóó÷ëóóëàã÷èä ýíý õóóëèéí 411.7-ä
çààñàí íºõöºë áàéäëûã óðüä÷èëàí ìýäýãäñýí áîë õºëñ, øàãíàë àâàõ áóþó ãàðãàñàí çàðäëàà íºõºí
òºë¿¿ëýõ ýðõòýé.
411.9.Çóó÷ëàã÷ ãýðýýã çºð÷èæ, ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëàõ ¿¿äíýýñ àæèëëàâàë
õºëñ, øàãíàë àâàõ áóþó çàðäëàà íºõºí òºë¿¿ëýõ ýðõýý àëäàíà.
411.10.Ýíý õóóëèéí 411.7, 411.8-ä çààñàí æóðìûã çºð÷ñºí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
412 äóãààð ç¿éë. Çýýëèéí ãýðýý áàéãóóëàõàä çóó÷ëàõ
412.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë çýýëèéí ãýðýý áàéãóóëàõàä çóó÷ëàõàä çóó÷ëàëûí ãýðýýíèé
åðºíõèé æóðàì ¿éë÷èëíý.
412.2.Çýýëèéí ãýðýýíä çóó÷ëàõ ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
412.3.Ãýðýýíä çóó÷ëàëûí õºëñ, øàãíàëûí õýìæýý, çýýëèéí õýìæýý, õ¿¿, òºëºõ õóãàöàà, òºëáºðèéí
õàíø, íýìýëò çàðäàë, çýýëä¿¿ëýã÷èéí îâîã, íýð, õàÿã çýðãèéã çààíà.
412.4.Çóó÷ëóóëàã÷ çóó÷ëàëûí äàãóó çýýë àâñàí òîõèîëäîëä çýýëèéí çóó÷ëàã÷èä õºëñ, øàãíàë
òºëíº.

82. 82
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
Õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷, êîìèññ
413 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷
413.1.Àæ àõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä õóäàëäàõ-õóäàëäàí àâàõ, äààòãàë, òýýâýð, ýä
õºðºí㺠õºëñëºõ, ýñõ¿ë õóäàëäààíû áóñàä ¿éë àæèëëàãààíä çóó÷ëàë ÿâóóëæ áàéãàà ýòãýýä õóäàëäààíû
çóó÷ëàã÷èéí ýðõ ýäýëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
413.2.Ýíý õóóëèéí 413.1-ä çààñíààñ áóñàä õýëöýë áîëîí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãºòýé õîëáîîòîé
õýëöëèéã õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷èéí òóñëàìæòàéãààð õýðýãæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷ ãýæ
¿çýõã¿é.
413.3.Ãýðýýíèé òàëóóä õîðèãëîîã¿é áóþó òóõàéí ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëººã¿é áîë õýëöýë áàéãóóëàãäñàíû
äàðàà çóó÷ëàã÷ íü ãýðýýíèé òàëóóäàä õýëöëèéí ç¿éë, íºõöºë, îðîëöîã÷ òàë, áàðàà, ¿íýò öààñ õóäàëäàõ
õóäàëäàí àâàõ ãýðýý áàéñàí áîë òýäãýýðèéí òºðºë, òîî, õýìæýý, ãýðýýíèé ¿íý, õóãàöàà çýðãèéã òóñãàñàí
áàðèìòûã ãàðûí ¿ñýã çóðæ îëãîíî.
413.4.Íýí äàðóé áèåëýãäýõýýñ áóñàä õýëöýëä ýíý õóóëèéí 413.3-ò çààñàí áàðèìò áè÷èãò òàëóóä
ãàðûí ¿ñýã çóðíà.
413.5.Õýðýâ õýëöëèéí íýã òàë áàðèìòàä ãàðûí ¿ñýã çóðàõ áóþó ýñõ¿ë ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàõààñ
òàòãàëçâàë õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷ íºãºº òàëä ýíý òóõàé íýí äàðóé ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
413.6.ͺ㺺 òàëûã çààãààã¿é õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷èéí áàðèìòûã òàëóóäûí àëü íýã íü õ¿ëýýí àâñàí
áºãººä õîæèì ìýäýãäñýí òàëûí ýñðýã ¿íäýñëýë á¿õèé ãîìäîë ãàðãààã¿é áîë ò¿¿íòýé õýëöýë õèéñýí ãýæ
¿çíý.
413.7.Ãýðýýíèé íýã òàëûã çóó÷ëàã÷ åðäèéí áîëîìæèò áóþó ¿¿ðãèéí øèíæ ÷àíàðò òîõèðñîí
õóãàöààíä íºãºº òàëä ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
413.8.Ãýðýýíèé íýã òàë íü íýðëýãäýýã¿é, ýñõ¿ë íýðëýãäñýí ýòãýýäèéí ýñðýã ¿íäýñëýë á¿õèé ãîìäîë
ãàðãàñàí áîë íºãºº òàë íü ãýðýý áàéãóóëàõòàé õîëáîãäñîí ¿ð äàãàâðûã øààðäàõ ýðõòýé.
413.9.Äýýæ àâàõ çàìààð áàðààã õóäàëäàæ áàéâàë õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷ íü áàðààíû äýýæèä òóñãàé
òýìäýã òàâèõ, äýýæèéã ãýðýýíèé òàëóóäàä îëãîõ çîðèëãîîð õóäàëäàí àâàã÷ áàðààíû ÷àíàðò ãîìäîë
ãàðãàëã¿éãýýð õ¿ëýýæ àâàõ õ¿ðòýë õàäãàëàõ ¿¿ðýãòýé.
413.10.Òàëóóä õîîðîíäûí çóó÷ëàëûí ¿ð ä¿íä áàéãóóëàãäñàí ãýðýýíýýñ õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷
àëèâàà àøèã îëîõ, ýñõ¿ë ìºíãºí òºëáºð àâàõ ýðõã¿é.
413.11.Õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷ ººðèéí áóðóóãààñ ¿¿ññýí õîõèðëûã òàëóóäûí ºìíº õàðèóöíà.
413.12.Õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷èä îëãîõ çóó÷ëàëûí õºëñ, øàãíàëûã õýí òºëºõ òàëààð òîõèðîëöîîã¿é
áîë ãýðýýíèé òàëóóä òîãòîîñîí õºëñ, øàãíàëûã òýíö¿¿ õýìæýýãýýð òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
414 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷èéí õºòëºõ òýìäýãëýë
414.1.Õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷ ºäºð á¿ð äýñ äàðààòàé òýìäýãëýë õºòºëæ, ò¿¿íä áàéãóóëñàí á¿õ
õýëöëýý á¿ðòãýæ, òóõàé á¿ð ãàðûí ¿ñýã çóðíà.
414.2.Õóäàëäààíû çóó÷ëàã÷ ãýðýýíèé òàëóóäûí øààðäñàí ¿åä òýìäýãëýëýýñ çóó÷ëàëûí
òóñëàìæòàéãààð áàéãóóëñàí õýëöëèéí òóõàé ìýäýýëëèéã àãóóëñàí ººðèéí ãàðûí ¿ñýãòýé áàðèìòûã îëãîõ
¿¿ðýãòýé.
415 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäààíû òºëººëºã÷, êîìèññ
415.1.¯éë÷ë¿¿ëýã÷èéí íýðèéí ºìíººñ, ò¿¿íèé çàðäëààð ãýðýý áàéãóóëàõ áóþó áàðàà, ýðõ,
¿éë÷èëãýýã áîðëóóëàõàä çóó÷èëæ áàéãàà ýòãýýäèéã õóäàëäààíû òºëººëºã÷ ãýíý.
415.2.ªºðèéí íýðèéí ºìíººñ, ãýõäýý áóñäûí çàðäëààð áàðààã áîðëóóëæ, ýðõ õýðýãæ¿¿ëýõ
ýòãýýäèéã êîìèññ ãýíý.
415.3.Õóäàëäààíû òºëººëºã÷ áóþó êîìèññ íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí çààâðààð ò¿¿íèé ýðõ àøèã, åðäèéí
øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýæ, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéã øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð õàíãàíà. Ãýðýýíä
ººðººð çààãààã¿é áîë óëèðàë á¿ðèéí ñ¿¿ë÷èéí àðàâ õîíîãò ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í, ¿éë÷èëãýýíèé
õºëñ, øàãíàëûí òîîöîî, êîìèññèéí òºëáºðèéí ä¿í çýðãèéã àãóóëñàí òàéëàíã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ãàðãàæ ºãíº.
415.4.Ñàð á¿ðèéí ýöýñò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ õºëñ, øàãíàëûã, êîìèññ íü îëñîí àøãàà ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä òóñ òóñ
òºëíº.
415.5.¯éë÷ë¿¿ëýã÷ ãýðýýíä çààñàí íºõöºëèéã áèåë¿¿ëýýã¿é, ýñõ¿ë çóó÷ëàëûí ¿íäñýí äýýð çîõèõ
õýëöýë áàéãóóëààã¿é áîë õóäàëäààíû òºëººëºã÷, êîìèññ íü õºëñ, øàãíàë øààðäàõ ýðõòýé.
415.6.Õýðýâ õýëöëèéã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí áóñ íºãºº òàëûí áóðóóãààñ áàéãóóëààã¿é áîë õºëñ, øàãíàë
øààðäàõ ýðõ ¿¿ñýõã¿é.
415.7.Õýëöýë õèéã÷ íºãºº òàë ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýæ ÷àäàõã¿é áîëîõ íü òîãòîîãäâîë õóäàëäààíû
òºëººëºã÷, êîìèññ íü õºëñ, øàãíàë øààðäàõ ýðõýý àëäàæ, ºìíº àâñàí õºëñ, øàãíàëûã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä
áóöààí ºãíº.

83. 83
415.8.Êîìèññ íü áàðààã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí òîãòîîñîí ¿íýýñ ººð ¿íýýð õóäàëäàõ òîõèîëäîëä ò¿¿íä
ýíý òóõàé íýí äàðóé ìýäýãäýõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ õàðèó ºãººã¿é áîë ò¿¿íèéã çºâøººðñºíä
òîîöíî.
415.9.Áàðààã èë¿¿ àøèãòàéãààð õóäàëäñàí òîõèîëäîëä îëñîí àøèã íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ¿ëäýíý.
416 äóãààð ç¿éë. Õºëñ, øàãíàë, øèìòãýëèéí õýìæýý
416.1.Õºëñ, øàãíàë, øèìòãýëèéí õýìæýýã õàðèëöàí òîõèðîëöîîã¿é áîë òîãòñîí íèéòëýã æèøèã,
õýìæýýãýýð òîõèðîëöñîí ãýæ ¿çíý.
416.2.Õºëñ, øàãíàëûã òºëáºð òºëºõ òàëûí òºëáºðèéí ä¿íãýýñ òîîöîõ áºãººä èíãýõäýý òºëáºðèéã
áýëýí ìºí㺺ð ã¿éöýòãýñíèé õºíãºëºëò, òºëáºð òîîöîî, ñàâëàëò, ãààëèéí õóðààìæ, òàòâàð òºëºõ çýðýãòýé
õîëáîãäîí ¿¿ññýí íýìýëò çàðäëûã õàñàæ áîäíî.
416.3.Íýìýëò çàðäëûã ãóðàâäàã÷ ýòãýýä òºëñºí òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 416.2 õàìààðàõã¿é.
416.4.Äààòãàëûí ãýðýýíä äààòãàëûí ¿íèéí ä¿íãýýñ õºëñ, øàãíàëûã òîîöîõ áºãººä èéì ¿íèéí ä¿í
áàéõã¿é áîë äààòãàëûí õóðààìæààñ òîîöíî.
417 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäààíû òºëººëºã÷, êîìèññòîé áàéãóóëàõ ãýðýýíèé õóãàöàà
417.1.Òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë õóäàëäààíû òºëººëºã÷òýé áàéãóóëàõ ãýðýý íýã æèëèéí
õóãàöààòàé áàéíà. Ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñãàâàð áîëîõîîñ ãóðâàí ñàðûí ºìíº ò¿¿íèéã öóöëàõ òóõàé ñàíàë
ãàðãààã¿é áîë ãýðýýã íýã æèëýýð ñóíãàñàíä òîîöíî.
418 äóãààð ç¿éë. Õóäàëäààíû òºëººëºã÷èä îëãîõ íºõºí îëãîâîð
418.1.Õóäàëäààíû òºëººëºã÷ ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíû äàðàà ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ýýñ äàðààõü òîõèîëäîëä
íºõºí îëãîâîð îëãîõûã øààðäàõ ýðõòýé:
418.1.1.¿éë÷ë¿¿ëýã÷ õóäàëäààíû òºëººëºã÷èéí çóó÷ëàëààð øèíý ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé àæèë õýðãèéí
õàðèëöààíä äàâóó ýðõ îëæ àâñàí;
418.1.2.øèíýýð õàìðàãäñàí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé áàéãóóëñàí õýëöëèéã ñóíãàñíààð õºëñ, øàãíàë àâàõ
ýðõýý àëäñàí.
418.2.Øèíýýð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ õàìðóóëñàí ãýäýãò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ èõ õýìæýýíèé àøèã îëîõ áîëîìæòîé
àæèë õýðãèéí õîëáîî òîãòîîñíûã îéëãîíî.
418.3.ͺõºí îëãîâîð íü õóäàëäààíû òºëººëºã÷èéí ¿éë àæèëëàãààíû ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä àâ÷
áàéñàí, ýñõ¿ë íýã æèëä îëîõ õºëñ, øàãíàëûí äóíäàæ õýìæýýíýýñ èë¿¿ã¿é áàéíà. Íýã æèëýýñ äîîø
õóãàöààòàé áàéãóóëñàí ãýðýýíä õóäàëäààíû òºëººëºã÷èéí ¿éë àæèëëàãààíû õóãàöààíä îëæ áîëîõ õºëñ,
øàãíàëûí äóíäàæ ä¿íãýýñ òîîöíî.
418.4.ͺõºí îëãîâîð îëãîõûã øààðäàõ ýðõýýñ òàòãàëçàõ, ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîîñ ºìíº ò¿¿íèéã
óðüä÷èëàí îëãîõûã õîðèãëîíî.
418.5.Ãîìäîë äàðààõü òîõèîëäîëä õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà:
418.5.1.¿éëäâýðèéí ¿éë àæèëëàãàà íü ãýðýýã öóöëàõ ¿íäýñëýë áîëñíîîñ áóñàä òîõèîëäîëä
õóäàëäààíû òºëººëºã÷ ººðèéí ñàíàà÷èëãààð ãýðýýã öóöàëñàí, ýñõ¿ë ºíäºð íàñ, ºâ÷íèé óëìààñ ¿éë
àæèëëàãààãàà ¿ðãýëæë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîëñîí;
418.5.2.õóäàëäààíû òºëººëºã÷èéí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ãýðýýã
öóöàëñàí;
418.5.3.¿éë÷ë¿¿ëýã÷, õóäàëäààíû òºëººëºã÷èéí õîîðîíä áàéãóóëñàí ãýðýýíèé äàãóó
õóäàëäààíû òºëººëºã÷èéí îðîíä ãýðýýíèé õàðèëöààíä ãóðàâäàã÷ ýòãýýä îðîëöîæ áàéãàà.
418.6.Ýíý õóóëèéí 418.5.3-ò çààñàí õýëöëèéã ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîîñ ºìíº áàéãóóëæ ¿ë áîëíî.
418.7.ͺõºí îëãîâîð àâàõ ýðõèéã ãýðýý äóóñãàâàð áîëñîí ¿åýñ ýõëýí íýã æèëèéí äîòîð
õýðýãæ¿¿ëíý.
419 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàðèóöëàãà
419.1.Áèé áîëñîí íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëæ ººðèéí á¿ðýí ýðõýýñ òàòãàëçàõ ýðõã¿é áàéñàí
êîìèññ íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ºãñºí çààâðûã çºð÷èí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí, ýñõ¿ë ¿éë àæèëëàãààíààñ îðñîí
îðëîãûã á¿ðýí õýìæýýãýýð øèëæ¿¿ëýýã¿éãýýñ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëíº.
419.2.Ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäàë íºëººëñíººñ áóñàä
òîõèîëäîëä ººðò íü õàðèóöóóëñàí ýä õºðºíãèéã àëäñàí, äóòààñàí, ãýìòýýñýí êîìèññ íü ó÷èðñàí õîõèðëûã
íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
419.3.Êîìèññ, õóäàëäààíû òºëººëºã÷ íü õýëöëèéí òîäîðõîé òàëóóä áàéãàà òîõèîëäîëä õýëöëýýñ
¿¿ñýõ á¿õ ¿¿ðãèéã õàðèóöíà ãýæ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä óðüä÷èëàí áè÷ãýýð áàòàëãàà ãàðãàæ òóñãàé øàãíàë àâ÷
áîëíî.
419.4.Êîìèññ, õóäàëäààíû òºëººëºã÷ íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýý𠺺ð ºðñºëäºã÷
¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí àøèã ñîíèðõëûã òºëººëºõèéã õîðèãëîõ áºãººä õàðèí ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åä õóäàëäààíû
òºëººëºã÷, êîìèññ íü ºðñºëäºã÷ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí àøèã ñîíèðõëûã òºëººëæ áàéãààã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ìýäýæ
áàéñàí áîë çºâøººðºë îëãîñîí ãýæ ¿çíý.
419.5.Õóäàëäààíû òºëººëºã÷ ýíý õóóëèéí 419.4-èéã çºð÷âºë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí
òºëºõèéã øààðäàõ ýðõòýé.

84. 84
419.6.Ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíû äàðàà ºðñºëäºã÷ áàéãóóëëàãàä àæèëëàõûã õîðèãëîñîí íºõöºëèéã
ãýðýýíä òóñãàñàí áîë ýíý íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ íºõºí òºëáºð õèéæ áàéãàà òîõèîëäîëä õ¿÷èíòýé áàéõ áºãººä
íºõºí òºëáºðèéí õýìæýýã ýíý õóóëèéí 418 äóãààð ç¿éëä çààñàí æóðìààð òîîöíî.
419.7.Ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíû äàðàà ºðñºëäºã÷ áàéãóóëëàãàä àæèëëàõûã õîðèãëîñîí íºõöºëòýé
ãýðýýíèé õóãàöàà íýã æèëýýñ èë¿¿ã¿é áàéíà.
Ī×įÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Øàãíàë îëãîõîîð íèéòýä àìëàõ, óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò
420 äóãààð ç¿éë. Øàãíàë îëãîõîîð íèéòýä àìëàõ
420.1.Òîäîðõîé ¿éëäýë õèéñýí, ýñõ¿ë òîäîðõîé ¿ð ä¿í áèé áîëãîñîí ýòãýýäýä øàãíàë îëãîõîîð
àìëàæ íèéòýä çàðëàñàí ýòãýýä óã ¿éëäýë õèéñýí áóþó ¿ð ä¿í áèé áîëãîñîí ýòãýýäýä øàãíàë îëãîõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýíý.
420.2.Ýíý õóóëèéí 420.1-ä çààñàí ¿éëäýë õèéñýí áóþó ¿ð ä¿í áèé áîëãîñîí ýòãýýä ò¿¿íèéã
çàðëàëûí äàãóó ã¿éöýòãýýã¿é ÷ çàðëàëä çààñàí áîëçëûã õàíãàñàí áîë øàãíàë àâàõ ýðõòýé.
420.3.Øàãíàë îëãîõîîð àìëàñàí ýòãýýä íèéòýä çàðëàñàí ¿éëäëèéã õèéõ áóþó ¿ð ä¿í áèé áîëîõîîñ
ºìíº çàðëàñàí àðãà, õýëáýð, æóðìààð, ýñõ¿ë òóñãàéëàí ìýäýýëýõ çàìààð óã àìëàëòûã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ
áîëíî.
420.4.Çàðëàñàí õóãàöààíä áîëçëûã õàíãàõ íü ýðãýëçýýòýé áîëñîí òîõèîëäîëä àìëàëòûã õ¿÷èíã¿éä
òîîöîõ òóõàé øàãíàë îëãîõîîð íèéòýä çàðëàõäàà çààæ áîëíî.
420.5.Øàãíàë îëãîõ àìëàëòûí áîëçëûã õýä õýäýí ýòãýýä õàíãàñàí áîë áîëçëûã õàìãèéí ò¿ð¿¿íä
õàíãàñàí ýòãýýä øàãíàëûã àâíà.
420.6.Øàãíàë îëãîõ àìëàëòûí áîëçëûã õýä õýäýí ýòãýýä íýãýí çýðýã õàíãàñàí áîë øàãíàëûã
ã¿éöýòãýã÷ á¿ðò èæèë õóâü õýìæýýãýýð õóâààæ îëãîíî.
420.7.Øàãíàë íü ¿ë õóâààãäàõ øèíæòýé áóþó íèéòýä çàðëàñàí àìëàëòûí àãóóëãûí äàãóó ãàãöõ¿¿
íýã ýòãýýä àâàõ áîë øàãíàë àâàõ ýòãýýäèéã ñóãàëààãààð òîãòîîíî.
421 ä¿ãýýð ç¿éë. Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò
421.1.ßìàð íýãýí àæëûã ã¿éöýòãýõ òîäîðõîé áîëçëûã õàíãàæ øàëãàðñàí ýòãýýäýä øàãíàë áóþó ýðõ
îëãîõîîð íèéòýä çàðëàñàí èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä íü çàðëàñàí áîëçîë ¸ñîîð øàëãàðñàí ýòãýýäýä òóõàéí
øàãíàë áóþó ýðõèéã îëãîõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
421.2.Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòûí áîëçîëä ã¿éöýòãýõ àæèë, ò¿¿íèé õóãàöàà, òîäîðõîé ýðõ îëãîõ
íºõöºë, øàãíàëûí òîî, õýìæýý, ã¿éöýòãýñýí àæèë áóþó òºñëèéã øàëãàðóóëàõ æóðàì, õóãàöààã òîäîðõîé
çààõ áºãººä ýäãýýðýýñ áóñàä íºõöºëèéã îðóóëæ áîëíî.
421.3.Íýãýíò çàðëàñàí óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòûí áîëçëûã ººðèéí õ¿ñýë çîðèãîîñ ¿ë õàìààðàõ
øàëòãààíààð çàéëøã¿é ººð÷ëºõ øààðäëàãàòàé áîë óã àæëûã ã¿éöýòãýí èð¿¿ëýõýýð òîãòîîñîí õóãàöààíû
äîòî𠺺ð÷èëæ áîëíî.
421.4.Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòàä èð¿¿ëáýë çîõèõ àæëûí òàëààð òàâèõ øààðäëàãà èõýýõýí
ººð÷ëºãäºõººð áàéâàë óã àæëûã ã¿éöýòãýí èð¿¿ëýõ õóãàöààã ò¿¿íä çîõèöóóëàí ñóíãàíà.
421.5.Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòûí áîëçîëä îðñîí ººð÷ëºëòèéã óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò çàðëàñàí
æóðìààð çàðëàõ áºãººä èéíõ¿¿ çàðëààã¿é áîë óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòûí áîëçîë ººð÷ëºãäñºí ãýæ ¿çýõã¿é.
421.6.Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò çàðëàñàí ýòãýýä óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòàä îðîëöîã÷îîñ ò¿¿íä
îðîëöîõûã çºâøººðñºí õàðèó áóþó õîëáîãäîõ ìàòåðèàëûã õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø ñàíàëààñàà òàòãàëçàõ
ýðõã¿é áºãººä òàòãàëçñàí òîõèîëäîëä áîëçîë õàíãàñàí îðîëöîã÷ çàðëàñàí øàãíàëûã àâàõààð øààðäàõ
ýðõòýé.
421.7.Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò çàðëàñàí ýòãýýä ýíý ç¿éëä çààñàí æóðìûã çºð÷ñºí áîë ò¿¿íèé
óëìààñ îðîëöîã÷äîä ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
421.8.Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò çàðëàñíû äàãóó çîõèîã÷èéí ýðõýä õàìààðàõ á¿òýýë òóóðâèñàí
áºãººä óã á¿òýýë íü óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòûí øàãíàë àâñàí áîë óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò çàðëàñàí
ýòãýýä ò¿¿íèéã óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòûí áîëçîëä äóðäñàí àðãààð àøèãëàõ ýðõòýé áºãººä áîëçîëä
ººðººð çààãààã¿é áîë ýíýõ¿¿ á¿òýýëèéí çîõèîã÷ á¿òýýëýý àøèãëóóëñíû õºëñ, øàãíàëûã àâàõ ýðõòýé.
421.9.Õóóëü áîëîí áîëçîëä ººðººð çààãààã¿é áîë óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòàä øàëãàð÷ òîäîðõîé
øàãíàë áóþó ýðõ àâààã¿é àæèë, ò¿¿í÷ëýí øàãíàëä îðñîí áóþó ýðõ àâñàí áîëîâ÷ äàðàà íü àøèãëàõààð
áîëçîëä çàðëààã¿é àæëûã óðàëäààíò øàëãàðóóëàëò äóóñìàãö äàðóé áóöààí ºãíº.
421.10.Óðàëäààíò øàëãàðóóëàëòààð çàðëàñàí àæëûã õýä õýäýí ýòãýýä ã¿éöýòãýñýí áîë øàãíàë
îëãîõîä ýíý õóóëèéí 420.5, 420.6-ä çààñàí æóðìûã áàðèìòàëíà.

85. 85
Ī×ÈÍ ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Õàäãàëàëò
422 äóãààð ç¿éë. Õàäãàëàëòûí ãýðýý
422.1.Õàäãàëàëòûí ãýðýýãýýð õàäãàëàã÷ íü õàäãàëóóëàã÷ààñ øèëæ¿¿ëýí ºãñºí õºäëºõ ýä õºðºíãèéã
õàäãàëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
422.2.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õàäãàëàëò òºëáºðã¿é áàéõ áºãººä õýðýâ õàäãàëàã÷
õàäãàëàëòûã àæ àõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä ÿâóóëæ áàéãàà áîë óðüä÷èëàí òîõèðîëöîîã¿é ÷
õàäãàëàëòûí õºëñèéã õàðèëöàí òîõèðîëöñîí ãýæ ¿çíý.
422.3.Õàäãàëàã÷ äàðààõü ýðõ, ¿¿ðýãòýé:
422.3.1.õàäãàëàëòûã òºëáºðã¿é ã¿éöýòãýæ áàéãàà áîë õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã ººðèéí ýä
õºðºíãèéí àäèë íºõöºëººð õàäãàëàõ;
422.3.2. õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã õàäãàëóóëàã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä
øèëæ¿¿ëýõã¿é áàéõ;
422.3.3.õàäãàëóóëñàí ýä õºðºíãèéã çàéëøã¿é àøèãëàõ øààðäëàãàòàé áîëñíîîñ áóñàä
òîõèîëäîëä õàäãàëóóëàã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð ò¿¿íèéã àøèãëàõã¿é áàéõ;
422.3.4.øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä õàäãàëóóëàã÷èä óðüä÷èëàí ìýäýãäñýíèé ¿íäñýí äýýð
õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéí õàäãàëàëòûí æóðìûã ººð÷ëºõ;
422.3.5.õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéí òàëààð ãàðãàñàí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí øààðäëàãûã
õàäãàëóóëàã÷èä ìýäýãäýõ;
422.3.6.õàäãàëóóëñàí ýä õºðºíãèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõàä øààðäëàãàòàé á¿õ àðãà
õýìæýýã àâàõ;
422.3.7.õàäãàëàëòûí õóãàöààíä õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºí㺺ñ áèé áîëñîí ¿ð øèìèéã
õàäãàëóóëàã÷èä øèëæ¿¿ëýõ;
422.3.8.õàäãàëàëòûí õºëñ, øàãíàë, õàäãàëàëòààñ ¿¿ññýí çàðäëûã òºëºõ õ¿ðòýë õàäãàëóóëñàí ýä
õºðºíãèéã áóöààæ øèëæ¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàõ.
422.4.Õàäãàëóóëàã÷ äàðààõü ýðõ, ¿¿ðýãòýé:
422.4.1.õàäãàëàã÷èä ýä õºðºí㺠õàäãàëñíû çàéëøã¿é çàðäëûã òºëºõ;
422.4.2.õàäãàëàëò òºëáºðòýé áîë õàäãàëàëòûí ãýðýý äóóñãàâàð áîëñîí òîõèîëäîëä õàäãàëàã÷èä
õºëñèéã òºëºõ;
422.4.3.òóõàéí ýä õºðºíãèéí àþóëòàé øèíæ ÷àíàðûã ìýäýýã¿é áóþó ìýäýõ áîëîìæã¿é áàéñíààñ
áóñàä òîõèîëäîëä õàäãàëóóëæ áàéãàà ýä õºðºí㺺ñ ¿¿ññýí õîõèðëûã õàäãàëàã÷èä íºõºí òºëºõ.
422.5.Õàäãàëàã÷ íü õàäãàëàãäàæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã õàäãàëóóëàã÷èéí çºâøººð뺺ð ãóðàâäàã÷
ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä ¿ð äàãàâðûã õàäãàëóóëàã÷ õàðèóöíà.
422.6.Õàäãàëàëòûí ãýðýýíèé õóãàöàà äóóññàí ýä õºðºíãèéã õàäãàëóóëàã÷èä áóöààí ºãºõ ¿åä
õàäãàëàã÷ ººðèéí ñàíààòàé áóþó èëòýä áîëãîîìæã¿é ¿éëäëèéí óëìààñ ó÷èðñàí õîõèðëûã õàðèóöíà.
422.7.Òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã ãýðýýíä çààñàí ãàçàð
áóöààí øèëæ¿¿ëýõ áºãººä òýýâýðëýëòýýñ ãàðàõ çàðäëûã õàäãàëóóëàã÷ õàðèóöíà.
423 äóãààð ç¿éë. Õàäãàëàëòûí ãýðýýíèé õóãàöàà
423.1.Õàäãàëàëòûí ãýðýýã òîäîðõîé áóþó òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð áàéãóóëæ áîëíî.
423.2.Òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð áàéãóóëñàí ãýðýýã òàëóóä õýäèéä ÷ äóóñãàâàð áîëãîõ ýðõòýé
áîëîâ÷ íºãºº òàëäàà ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëîìæèéí õóãàöàà îëãîíî.
424 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàäãàëàëòûí ãýðýýíèé òàëóóäûí õàðèóöëàãà
424.1. Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õàäãàëàã÷ íü õàäãàëàëòàä øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºíãèéã àëäñàí,
äóòàãäóóëñàí, ãýìòýýñíýýñ õàäãàëóóëàã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã òºëíº.
424.2.Ýä õºðºíãèéã õàäãàëàëòàä øèëæ¿¿ëýõ ¿åä ìýäýæ áàéñàí áóþó ìýäýõ áîëîìæòîé áàéñàí
÷àíàðûí äóòàãäëûí òàëààð õàäãàëóóëàã÷ íü õàäãàëàã÷èä ìýäýãäýýã¿é, ýñõ¿ë ýíýõ¿¿ äóòàãäëûí òàëààð
õàäãàëàã÷, õàäãàëóóëàã÷èéí õýí àëü íü ìýäýýã¿é áóþó ìýäýõ áîëîìæã¿é áàéñíààñ øàëòãààëàí õàäãàëàã÷èä
ó÷èðñàí õîõèðëûã õàäãàëóóëàã÷ òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
424.3.Õàäãàëàëòûí áîëîí ýä õºðºíãèéã õàäãàëóóëàõààð øèëæ¿¿ëýõ õóãàöààã õýòð¿¿ëñýí
òîõèîëäîëä àíç òºëºõººð òîõèðîëöñîí áîë áóðóóòàé òàë íü ãýðýýíä çààñàí àíçûã òºëíº.
425 äóãààð ç¿éë. Õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã áóöààí àâàõûã øààðäàõ ýðõ
425.1.Õàäãàëàëòûí ãýðýýã òîäîðõîé õóãàöààòàé áàéãóóëñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí õàäãàëóóëàã÷
õàäãàëóóëñàí ýä õºðºí㺺 õýäèéä ÷ áóöààí àâàõààð øààðäàõ ýðõòýé.

86. 86
426 äóãààð ç¿éë. Õàäãàëàëòûí îíöãîé ãýðýý
426.1.Õàäãàëóóëàã÷ îðëóóëàí ñîëüæ áîëîõ íýã òºðëèéí ýä õºðºíãèéã ÷àíàð, òîî ¸ñîîð íü áóöààí
àâàõ íºõöºëòýé㺺ð õàäãàëàã÷èéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýí õàäãàëóóëñàí ãýðýýíä çýýëèéí ãýðýýíèé æóðìûã
áàðèìòàëíà.
427 äóãààð ç¿éë. Çî÷èä áóóäàëä ýä ç¿éë ¿ëäýýõ
427.1.Çî÷èä áóóäàë, àìðàëò, ñóâèëëûí ãàçàð áîëîí ò¿¿íòýé àäèëòãàõ ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã
ýòãýýä íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä îëãîñîí ºðºº, òàñàëãààíä áàéãàà ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí òóñãàé æóðìààð õ¿ëýýëãýí ºãºõ
¸ñòîé ìºíãº, ¿íýò ýäëýëýýñ áóñàä ýä õºðºíãèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäëûã õàíãàõ ¿¿ðýãòýé áºãººä ýíýõ¿¿ ¿¿ðãýý
ã¿éöýòãýýã¿éãýýñ ýä õºðºí㺠àëäàãäñàí, ãýìòñýí, ¿ã¿é áîëñîí áîë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã
õàðèóöíà.
427.2.Ýíý õóóëèéí 427.1-ä çààñàí õîõèðîë íü ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé
íºõöºë áàéäàë, ýñõ¿ë òóõàéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷, ò¿¿íèéã äàãàëäàæ áàéãàà ýòãýýäèéí ¿éëäýë áóþó óã ýä
õºðºíãèéí ººðèéí øèíæ ÷àíàðààñ øàëòãààëàí ¿¿ññýí áîë çî÷èä áóóäàë, ñóâèëëûí ãàçàð õàðèóöëàãà
õ¿ëýýõã¿é.
427.3.Õîõèðëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã òýýâðèéí õýðýãñýëä îðõèñîí ýä õºðºíãºä õàìààðàõã¿é.
Ī×ÈÍ ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Áàðààíû àãóóëàõàä ýä õºðºí㺠õàäãàëóóëàõ
428 äóãààð ç¿éë. Áàðààíû àãóóëàõàä ýä õºðºí㺠õàäãàëóóëàõ ãýðýý
428.1.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë áàðààíû àãóóëàõàä ýä õºðºí㺠õàäãàëóóëàõ ãýðýýíèé
õàäãàëàã÷ íü ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâàõàä ò¿¿íèé ÷àíàð, òºðºë, æèí, õýìæýý, òîî áîëîí áóñàä øèíæèéã
øàëãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é.
428.2.Õàäãàëàã÷èä øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëýëòèéí ¿åèéí ãàäààä ¿çëýãýýð ãýìòñýí,
ýñõ¿ë èæ á¿ðäýë äóòóó áîëîõ íü ìýäýãäýæ áàéâàë õàäãàëàã÷ õàäãàëóóëàã÷èä ýíý òóõàé íýí äàðóé ìýäýãäýõ
¿¿ðýãòýé áºãººä óã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ õàäãàëóóëàã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëíº.
428.3.Õàäãàëàã÷ íü õàäãàëàãäàæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã ººð àãóóëàõàä øèëæ¿¿ëýõ áîëîí ò¿¿íèé
øèíæ ººð÷ëºãäñºí, ýñõ¿ë ººð÷ëºãäºõ àþóë ó÷èð÷ áàéãàà òàëàà𠺺ðèéí ìýäýæ áàéãàà àãóóëàõûí
áàðèìòûí ñ¿¿ë÷èéí ýçýìøèã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé áºãººä óã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë õîõèðëûã
õàðèóöíà.
428.4.Õàäãàëàã÷ íýã òºðëèéí ýä õºðºíãèéã ãàãöõ¿¿ ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðºëòýéãýýð ò¿¿íòýé èæèë
òºðëèéí ýä õºðºíãºòýé íèéë¿¿ëæ õàäãàëæ áîëíî. Èéíõ¿¿ íèéë¿¿ëñíýýñ áèé áîëñîí ýä õºðºí㺠íü
õàäãàëóóëàã÷äûí äóíäûí ºì÷ áîëîõ áºãººä õàäãàëóóëàã÷èä îíîãäîõ õýñãèéã õàäãàëóóëñàí ýä õºðºíãèéí
õýìæýýãýýð òîäîðõîéëíî.
428.5.Õàäãàëóóëàã÷èä îíîãäîõ õýñãèéã õàäãàëàã÷ áóñàä õàäãàëóóëàã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð áóöààí
ºãºõ ýðõòýé.
428.6.Õàäãàëàëòàä øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºí㺠íü ººðèéí ¿íý öýíèéã àëäàõóéöààð ãýìòýæ
ººð÷ëºãäñºíèéã õàäãàëàã÷ ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé áºãººä èéíõ¿¿ ìýäýãäýõ öàã õóãàöàà
õ¿ðýëöýõã¿é áóþó ìýäýãäýõ áîëîìæã¿é áîë ò¿¿íèéã õóäàëäàõ ýðõòýé.
428.7.Ýíý á¿ëýãò ººðººð çààãààã¿é áîë áàðààíû àãóóëàõàä ýä õºðºí㺠õàäãàëóóëàõ ãýðýýíä
õàäãàëàëòûí ãýðýýíèé æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
429 ä¿ãýýð ç¿éë. Àãóóëàõûí áàðèìò
429.1.Õàäãàëàã÷ õàäãàëóóëàõààð øèëæ¿¿ëæ ºãñºí ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâàõäàà õàäãàëóóëàã÷èä
àãóóëàõûí áàðèìò îëãîíî.
429.2.Àãóóëàõûí áàðèìòàä äàðààõü ç¿éëèéã çààâàë òóñãàíà:
429.2.1.àãóóëàõûí áàðèìò îëãîñîí îãíîî, á¿ðòãýëèéí äóãààð;
429.2.2.ãýðýýíèé òàëóóäûí íýð, õàÿã;
429.2.3.ýä õºðºíãèéã õàäãàëàõ ãàçàð;
429.2.4.õàäãàëàõ ýä õºðºíãèéí òîî, õýìæýý, æèí, ºíãº, ÷àíàð, áîîäëûí òîäîðõîéëîëò;
429.2.5.õàäãàëàëòûí õºëñ, áóñàä çàéëøã¿é çàðäëûí õýìæýý;
429.2.6.õàäãàëàõ ýä õºðºíãèéã äààòãóóëàõ áîë äààòãàëûí ¿íý;
429.2.7.ãýðýýíèé õóãàöàà;
429.2.8.õàäãàëàã÷èéí ãàðûí ¿ñýã, òàìãà, òýìäýã.
429.3.Òàëóóä ýíý õóóëèéí 429.2-ò çààñíààñ áóñàä íºõöºëèéã àãóóëàõûí áàðèìòàä íýìæ òóñãàæ
áîëíî.
429.4.Ýíý õóóëèéí 429.2-ò çààñàí íºõöºëèéã àãóóëàõûí áàðèìòàä á¿ðýí òóñãààã¿é íü òàëóóäûã
õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.

87. 87
429.5.Àãóóëàõûí áàðèìò ýçýìøèã÷ íü ººð ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ çîðèëãîîð ýä õºðºíãèéã
àãóóëàõààñ ãàðãàõã¿é ãýñýí áàòàëãàà ãàðãàæ, àãóóëàõàä áàéãàà ýä õºðºí㺺 áàðüöààëæ áîëíî.
429.6.Õàäãàëàã÷ çºâøººðñºí áîë õàäãàëóóëàã÷ àãóóëàõûí áàðèìòûã áè÷èëò õèéæ ãóðàâäàã÷
ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
429.7.Àãóóëàõûí áàðèìòûã áè÷èëòèéí äàãóó øèëæ¿¿ëñýí áîë õàäãàëàã÷ íü ò¿¿íä äóðäñàí
ìýäýýëëèéí ¿íýí çºâèéã áàðèìò ýçýìøèã÷èéí ºìíº õàðèóöàõ áºãººä õàðèí óã ìýäýýëëèéã õàäãàëóóëàã÷,
ýñõ¿ë ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºãñºí ìýäýýëëèéã ¿íäýñëýñýí ãýæ óã áàðèìòàä òýìäýãëýñýí áîë õàäãàëàã÷
õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é.
429.8.Õàäãàëàã÷ ìýäýýëýë áóðóó òàøàà ãýäãèéã ìýäýæ áàéñàí áîë áàðèìòàä òýìäýãëýë õèéñýí ÷
ýíý õóóëèéí 429.7-ä çààñàí õàðèóöëàãûã õ¿ëýýíý.
429.9.Ýä õºðºíãèéã íèéë¿¿ëæ õàäãàëñàí òîõèîëäîëä õàäãàëàã÷ ýíý õóóëèéí 429.7-ä çààñàí
òýìäýãëýëèéã õèéõ ýðõã¿é.
429.10.Àãóóëàõûí çºâøººðëèéí áàðèìò îëãîñîí õàäãàëàã÷ õàäãàëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã ãàãöõ¿¿
àãóóëàõûí áàðèìòûí õóóëü ¸ñíû ýçýìøèã÷èä îëãîíî.
429.11.Àãóóëàõûí áàðüöààíû áàðèìò îëãîñîí áîë õàäãàëàã÷ ò¿¿íèéã áóöààí àâàõààð øààðäàõ
ýðõòýé.
429.12.Õàäãàëàã÷ áè÷èëò õèéí øèëæ¿¿ëñýí áàðèìòûí ¿íýí ýñýõèéã øàëãàõ ¿¿ðýãã¿é áºãººä
øèëæ¿¿ëýëò íü àãóóëàõûí áàðèìò äàõü çîõèõ òýìäýãëýëýýð áàòàëãààæíà.
429.13.Àãóóëàõûí áàðèìò, ýñõ¿ë áàðüöààíû áàðèìòûã ãýýñýí, ¿ðýãä¿¿ëñýí òîõèîëäîëä õóóëü ¸ñíû
ýçýìøèã÷ íü ¿ðýãä¿¿ëñýí áàðèìò áè÷ãèéã õ¿÷èíã¿éä òîîöóóëàõààð ø¿¿õýä ºðãºäºë ãàðãàæ áîëîõ áºãººä
õàäãàëàã÷ ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí àãóóëàõûí áîëîí áàðüöààíû áàðèìòóóäûã øèíýýð îëãîíî.
429.14.Àãóóëàõàä õàäãàëóóëàõààð øèëæ¿¿ëñýí ýä õºðºíãèéã áàðüöààëàõàä ºì÷ëºã÷ íü áàðüöààíû
áàðèìòàä òóñãàé òýìäýãëýë õèéæ ò¿¿íèéã øèëæ¿¿ëíý.
429.15.Áè÷èëò õèéí øèëæ¿¿ëñýí áàðèìòàä õàäãàëóóëàã÷, çýýëä¿¿ëýã÷ áîëîí òýäãýýðèéí ¿¿ðãèéí
òàëààðõè ìýäýýëëèéã òóñãàíà.
429.16.Ýä õºðºí㺠õàäãàëóóëñàí áàðèìòûã øèëæ¿¿ëñýí òóõàé õàäãàëàã÷èä ìýäýãäýõ áºãººä
õàäãàëàã÷ çîõèõ áè÷èëòèéã õèéíý.
429.17.Ýä õºðºíãèéí õàäãàëàëòòàé õîëáîãäîí ¿¿ññýí çàðäëûã òºë¿¿ëýõýýð õàäãàëàã÷ òóõàéí ýä
õºðºíãèéã áàðüöààëàõ ýðõòýé.
429.18.Àãóóëàõûí áàðèìòûã áè÷èëò õèéí øèëæ¿¿ëñýí áîë øèíý ýçýìøèã÷èä áàðüöààëàõ ýðõ ¿¿ñíý.
430 äóãààð ç¿éë. Õàäãàëàëòûí õóãàöàà äóóñãàâàð áîëîõ
430.1.Õàäãàëàëòûí ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñãàâàð áîëîõîîñ ºìíº, õóãàöàà òîãòîîãîîã¿é áîë ýä
õºðºí㺠õàäãàëóóëàõààð øèëæ¿¿ëñýí ºäðººñ ýõëýí ãóðâàí ñàðûí äîòîð õàäãàëàã÷ ýä õºðºí㺺 áóöààí
àâàõûã õàäãàëóóëàã÷ààñ øààðäàõ ýðõã¿é.
430.2.Õàäãàëàëòûí õóãàöàà äóóñãàâàð áîëñíû äàðàà àãóóëàõûí áàðèìò ýçýìøèã÷ íü ýä õºðºíãèéã
àãóóëàõààñ ãàðãàõ àðãà õýìæýý àâàõã¿é áîë õàäãàëàã÷ ò¿¿íä àðâàí äºðºâ õîíîãèéí íýìýëò õóãàöàà îëãîõ
áºãººä ýíý õóãàöààíä ýä õºðºíãèéã áóöààí àâàõã¿é áîë õàäãàëàã÷ ò¿¿íèéã õóäàëäàõ ýðõòýé.
430.3.Ýä õºðºíãèéã õóäàëäñàíààñ îëñîí îðëîãîîñ õàäãàëàëòûí ÿâöàä ãàðñàí çàéëøã¿é çàðäàë,
õºëñèéã õàñàæ, ¿ëäñýí õýñãèéã àãóóëàõûí áàðèìò ýçýìøèã÷èä øèëæ¿¿ëíý.
Ī×ÈÍ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Äààòãàë
431 ä¿ãýýð ç¿éë. Äààòãàëûí ãýðýý
431.1.Äààòãàëûí ãýðýýãýýð äààòãàã÷ íü äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëîõîä äààòãóóëàã÷èä ó÷èðñàí
õîõèðîë áóþó õýëýëöýí òîõèðñîí äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã òºëºõ, äààòãóóëàã÷ íü äààòãàëûí õóðààìæ
òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.
431.2.Äààòãàëûí ç¿éë íü ýä õºðºíãº, èðãýäèéí àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíä, ò¿¿í÷ëýí õóóëüä õàðøëààã¿é
ýäèéí áóñ àøèã ñîíèðõîë áàéíà.
431.3.Äààòãàëûí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéõ áºãººä ýíý øààðäëàãûã õàíãààã¿é ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
áàéíà.
431.4.Äààòãàëûí ãýðýýíä äàðààõü íºõöºëèéã òóñãàíà:
431.4.1.äààòãàëûí ç¿éë;
431.4.2.äààòãàëûí ýðñäýëèéí òºðºë;
431.4.3.äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýý;
431.4.4.äààòãàëûí õóãàöàà, ò¿¿íèéã äàõèí ñóíãàõ íºõöºë;
431.4.5.äààòãàëûí õóðààìæèéí õýìæýý, ò¿¿íèéã òºëºõ õóãàöàà;

88. 88
431.4.6.äààòãàã÷, äààòãóóëàã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà;
431.4.7.ãýðýýã ä¿ãíýõ, öóöëàõ, ò¿¿íä ººð÷ëºëò îðóóëàõ íºõöºë.
432 äóãààð ç¿éë. Äààòãàëûí òºðºë, õýëáýð
432.1.Äààòãàë íü ñàéí äóðûí áîëîí çààâàë ãýñýí òºðºëòýé áàéíà.
432.2.Çààâàë äààòãàõ äààòãàëûí õýëáýðèéã õóóëèàð òîãòîîíî.
432.3.Ýíý õóóëèéí 432.2-ò çààñíààñ áóñàä äààòãàë ñàéí äóðûí äààòãàëä õàìààðíà.
433 äóãààð ç¿éë. Äààòãàëûí áàòàëãàà
433.1.Äààòãàã÷ íü ãàðûí ¿ñýã çóðñàí äààòãàëûí áàòàëãààã äààòãóóëàã÷èä ãàðäóóëàõ ¿¿ðýãòýé.
433.2.Äààòãàëûí áàòàëãààã òîäîðõîé ýòãýýäýä íýð çààñàí áóþó ìýä¿¿ëãèéí áàòàëãààíû õýëáýðýýð
îëãîñîí áîë äààòãàã÷ íü àíõíû äààòãóóëàã÷èä òàâèõ á¿õ øààðäëàãûã áàòàëãàà ýçýìøèã÷èä ãàðãàæ áîëíî.
Äààòãàëûí áàòàëãàà ýçýìøèã÷ íü äààòãàëòàé õîëáîãäñîí ýðõýý øèëæ¿¿ëæ áàéãààãàà äààòãàã÷èä ìýäýãäñýí
áºãººä ýðõ øèëæ¿¿ëýã÷ øààðäëàãàà íýí äàðóé ãàðãàñàí áîë ýíý æóðàì õàìààðàõã¿é.
433.3.Äààòãóóëàã÷ ãàãöõ¿¿ äààòãàëûí áàòàëãàà ¿ç¿¿ëñýí òîõèîëäîëä äààòãàã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõýýð
ãýðýýíä çààñàí áºãººä áàòàëãààã àëäàæ ¿ðýãä¿¿ëñýí áîë òóñãàé æóðìûí äàãóó óã áàòàëãàà õ¿÷èíã¿é áîëñîí
òóõàé çàðëàí ìýäýãäñýí òîõèîëäîëä ë äààòãóóëàã÷ ãýðýýíèé áèåëýëòèéã øààðäàõ ýðõòýé.
433.4.Äààòãàëûí áàòàëãààã àëäàæ ¿ðýãä¿¿ëñýí áîëîâ÷ ýíý õóóëèéí 433.3-ò çààñíû äàãóó
çàðëóóëñàí áîë äààòãóóëàã÷ íü áàòàëãààíû õóóëáàð îëãîõûã äààòãàã÷ààñ øààðäàæ áîëîõ áºãººä õóóëáàð
îëãîõòîé õîëáîãäñîí çàðäëûã äààòãóóëàã÷ õàðèóöíà.
434 ä¿ãýýð ç¿éë. Äààòãàëûí ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ ¿íäýñëýë
434.1.Äààòãàëûí ãýðýýíèé õóãàöààã äààòãàã÷, äààòãóóëàã÷ õàðèëöàí òîõèðîëöîæ òîãòîîíî.
434.2. Äààòãàëûí ãýðýý äàðààõü òîõèîëäîëä äóóñãàâàð áîëíî:
434.2.1. õóóëü, ãýðýýãýýð òîãòîîñîí õóãàöàà äóóñãàâàð áîëñîí;
434.2.2. äààòãàã÷, äààòãóóëàã÷èéí àëü íýã äàìïóóðñàí, òàòàí áóóãäñàí;
434.2.3. ø¿¿õ ãýðýýã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöñîí;
434.2.4. äààòãóóëñàí ýä õºðºíãèéã ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð õóðààñàí;
434.2.5. òàëóóä òîõèðîëöîæ ãýðýýã öóöàëñàí;
434.2.6. äààòãàã÷ ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý á¿ðýí áèåë¿¿ëñýí.
435 äóãààð ç¿éë. Äààòãàëûí ãýðýýã öóöëàõ
435.1.Äààòãàëûí ãýðýýã 5 æèëýýñ èë¿¿ õóãàöààãààð áàéãóóëñàí áîë íýã òàë íü ãýðýý öóöëàõ òóõàé
íºãºº òàëäàà ìýäýãäñýíýýñ õîéø 3 ñàðûí äàðàà öóöàëæ áîëíî.
435.2.Äààòãàëûí ãýðýýã íýã æèëýýñ äýýø õóãàöààãààð ñóíãàõ íºõöºëòýéãýýð áàéãóóëñàí
òîõèîëäîëä òàëóóä ãýðýýíèé õóãàöààã äóóã¿é õ¿ëýýí çºâøººðºõ çàìààð ñóíãàõ, äààòãàëûí ãýðýýã
õóãàöààíààñ ºìíº öóöëàõã¿é áàéõ òîõèðîëöîî õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà. Äààòãóóëàã÷ ãýðýýã öóöëàõäàà ýíý
õóóëèéí 435.1-ä çààñàí õóãàöààã áàðèìòëàõ ¿¿ðýãòýé.
435.3.Äààòãàã÷ äààòãàëûí õóðààìæèéã íýìýãä¿¿ëñýí òîõèîëäîëä äààòãóóëàã÷ íü 1 ñàðûí äîòîð
ãýðýýã öóöàëæ áîëíî.
436 äóãààð ç¿éë. Ãýðýý öóöàëæ áîëîõ íîöòîé íºõöºë áàéäàë
436.1.Äààòãóóëàã÷ íü ãýðýý áàéãóóëàõäàà ººðèéí ìýäýæ áàéãàà àþóë ó÷ðóóëàõ áóþó äààòãàëûí
òîõèîëäîë áèé áîëîõîä íºëººëæ áîëîõ íîöòîé íºõöºë áàéäàë, ò¿¿í÷ëýí ãýðýý áàéãóóëñíààñ õîéø áèé
áîëñîí èéì íºõöºë áàéäëûí òàëààð äààòãàã÷èä íýí äàðóé ìýäýýëýõ ¿¿ðýãòýé.
436.2.Äààòãàã÷ íü ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ áóþó ãýðýýíèé àãóóëãûã ººð÷ëºõ øèéäâýð ãàðãàõàä íºëººëæ
áîëîõ, ò¿¿í÷ëýí äààòãàã÷ íü äààòãóóëàã÷ààñ òîäîðõîé, õî¸ðäìîë óòãà ñàíààã¿éãýýð øóóä, áè÷ãýýð àñóóñàí
íºõöºë áàéäëûã íîöòîéä òîîöíî.
436.3.Äààòãóóëàã÷ ýíý õóóëèéí 436.1-ä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë äààòãàã÷ íü ãýðýýíýýñ
òàòãàëçàõ, ýñõ¿ë ýíý òóõàé ìýäñýíýýñ õîéø 1 ñàðûí äîòîð ãýðýýã öóöëàõ áóþó äààòãàëûí õóðààìæèéã çîõèõ
õýìæýýãýýð íýìýãä¿¿ëýõèéã øààðäàõ ýðõòýé. Õàðèí äààòãóóëàã÷ àþóëûã ñàíààòàéãààð èõýñãýñýí áîë
äààòãàã÷ ãýðýýã õýäèéä ÷ öóöàëæ áîëíî.
436.4.Äààòãóóëàã÷ ýíý õóóëèéí 436.2-ò çààñàí íîöòîé íºõöºë áàéäëûí òóõàé ìýäýýëýõ ãýæ áàéõàä
äààòãàã÷ ñàíààòàéãààð çàéëñõèéñýí, ýñõ¿ë äààòãàã÷ òóõàéí íºõöºë áàéäëûí òàëààð ìýäýæ áàéñàí áîë ýíý
õóóëèéí 436.3-ò çààñàí æóðàì ¿éë÷ëýõã¿é.
436.5.Íîöòîé íºõöºë áàéäëûí òóõàé ìýäýýíä áóðóó òàøàà áàðèìò äóðäñàí áîë äààòãàã÷ ãýðýýíýýñ
òàòãàëçàæ áîëîõ áºãººä äààòãàã÷ ýíý ìýäýý áàðèìòûí áóðóó òàøààã ìýäýæ áàéñàí, ýñõ¿ë èéì ìýäýý
èð¿¿ëñýíä äààòãóóëàã÷ áóðóóã¿é áîë ãýðýýíýýñ òàòãàëçàõ ýðõã¿é.
436.6.Äààòãóóëàã÷ àþóë ó÷ðàõ íºõöºë áàéäëûí òóõàé áè÷ãýýð ìýäýýëýõ ¿¿ðãýý ñàíààòàéãààð
áèåë¿¿ëýýã¿é áîë äààòãàã÷ ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé.
436.7.Äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëñíîîñ õîéø äààòãàã÷ ãýðýý öóöëàõààð ìýäýãäñýí áºãººä
äààòãóóëàã÷ íîöòîé íºõöºë áàéäëûí òàëààð çààâàë ìýäýýëýõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é íü äààòãàëûí òîõèîëäîë
áèé áîëîõ áîëîí äààòãàã÷ààñ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä íºëººëººã¿é áîë äààòãàã÷ ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºõã¿é.

89. 89
437 äóãààð ç¿éë. Äààòãàëûí õóðààìæ òºëºõ ¿¿ðýã
437.1.Äààòãóóëàã÷ äààòãàëûí õóðààìæèéã õóãàöààíä íü òºëººã¿é áîë äààòãàã÷ õóðààìæ òºëºõ 15
õîíîãèéí íýìýëò õóãàöàà òîãòîîæ áîëîõ áºãººä ýíý õóãàöààã äàõèí õýòð¿¿ëáýë ¿¿ñýõ ¿ð äàãàâðûã äààòãàã÷
áè÷ãýýð ìýäýãäýíý.
437.2.Äààòãóóëàã÷ äààòãàëûí õóðààìæèéã õóãàöààíä íü òºëººã¿é áàéõàä äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé
áîëñîí áîë äààòãàã÷ ãýðýýíä çààñàí ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é.
437.3.Äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëîõîîñ ºìíº äààòãóóëàã÷ äààòãàëûí ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàí áîë
äààòãàã÷ ýðñäýëèéã ººðòºº õ¿ëýýæ áàéñàí õóãàöààíä òîõèðîõ äààòãàëûí õóðààìæ áîëîí ãýðýýíèé äàãóó
¿ç¿¿ëñýí ¿éë÷èëãýýíèéõýý õºëñèéã äààòãóóëàã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé.
437.4.Äààòãàã÷èéí òºëáºðèéí ÷àäâàð ¿ëýìæ äîðîéòîæ, ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ
÷àäàõààðã¿é íºõöºë áèé áîëñîí áîë äààòãóóëàã÷ äààòãàëûí õóðààìæ òºëºõººñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
438 äóãààð ç¿éë. Äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýý
438.1.Äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýýã òàëóóä õàðèëöàí òîõèðîëöîæ òîäîðõîéëíî.
438.2.Ýä õºðºíãèéã äààòãàõ òîõèîëäîëä äààòãàã÷ ýä õºðºíãèéã ¿çýæ ¿íýëãýýíèé õýìæýýã òîãòîîõ
ýðõòýé.
438.3.Ýä õºðºíãèéí äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýý ò¿¿íèé ºðò㺺ñ èë¿¿ã¿é áàéíà.
438.4.Ãýðýýíä çààñàí äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýý äààòãóóëñàí ýä õºðºíãèéí ºðò㺺ñ èë¿¿
áàéâàë ýä õºðºíãèéí ºðò㺺ñ èë¿¿ ãàðñàí õýñýãò íü ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
438.5.Ãýðýýíä çààñàí äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýý ýä õºðºíãèéí ºðò㺺ñ áàãà áàéâàë äààòãàëûí
òîõèîëäîë áèé áîëîõîä äààòãàã÷ äààòãóóëàã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã äààòãóóëñàí ýä õºðºíãèéí ºðòºãò
äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýýã õóâü òýíö¿¿ëýí áîäîæ íºõºí òºëáºð îëãîíî.
438.6.Äààòãàëûí ãýðýýãýýð ýíý õóóëèéí 438.5-ä çààñíààñ èë¿¿ õýìæýýãýýð íºõºí òºëáºð òºëºõººð
çààæ áîëîõ áîëîâ÷ ýíý íü äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýýíýýñ õýòýð÷ áîëîõã¿é.
438.7.Äààòãàëûí ãýðýýíä çààñàí áîë äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëñíû óëìààñ îëæ ÷àäààã¿é àøèã,
îðëîãûã äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýýíä õàìààðóóëæ áîëíî.
438.8.Äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýý äààòãóóëñàí ýä õºðºíãèéí ºðò㺺ñ ¿ëýìæ èõ áîëîõ íü
òîãòîîãäâîë äààòãàã÷ äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýýã áóóðóóëàõ, äààòãóóëàã÷ õóðààìæèéã áàãàñãàõûã òóñ òóñ
øààðäàõ ýðõòýé.
438.9.Äààòãóóëàã÷ äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýýã çîðèóä ºñãºñºí áîë ãýðýýã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
ãýæ òîîöîõ áºãººä ýíý áàéäëûã äààòãàã÷ ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åäýý ìýäýýã¿é áàéñàí áîë ãýðýýã õ¿÷èí òºãºëäºð
áóñ ãýæ òîîöîõîîñ ºìíº äààòãóóëàã÷èéí òºëñºí õóðààìæ äààòãàã÷èä ¿ëäýíý.
439 ä¿ãýýð ç¿éë. Äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëîõ ¿åä äààòãàã÷, äààòãóóëàã÷èéí õ¿ëýýõ
¿¿ðýã
439.1.Äààòãóóëàã÷ äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëñîí òóõàé äààòãàã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýõ
¿¿ðýãòýé.
439.2.Äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëñîí ¿åä äààòãàã÷ äààòãàëûí òîõèîëäîë áóþó íºõºí òºëáºðèéí
õýìæýýã òîãòîîõîä øààðäëàãàòàé àëèâàà ìýäýýã äààòãóóëàã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé.
439.3.Äààòãóóëàã÷ äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëñíûã ìýäýýëýõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîëîâ÷ ýíý íü
äààòãàã÷èéí àøèã ñîíèðõîëä íîöòîé õîõèðîë ó÷ðóóëààã¿é áîë äààòãàã÷ ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºõã¿é.
439.4.Äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëæ, äààòãàã÷èéí òºëáºë çîõèõ íºõºí òºëáºðèéí õýìæýýã
òîãòîîñíû äàðàà äààòãàã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé.
439.5.Äààòãóóëàã÷ íü äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëîõ ¿åä àþóëûã çàéëóóëàõ áóþó õîõèðëûã
áàãàñãàõ àðãà õýìæýýã äààòãàã÷èéí ºãñºí çààâðûí äàãóó àâàõ áºãººä ¿¿íòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûã
äààòãàã÷ õàðèóöíà.
440 ä¿ãýýð ç¿éë. Äààòãàëûí òºëººëºã÷èéí ýðõ
440.1.Äààòãàëûí òºëººëºã÷ äààòãàëûí ãýðýý áàéãóóëàõ ýðõòýé.
440.2.Äààòãàëûí òºëººëºã÷èä äààòãàëûí ãýðýý áàéãóóëàõ ýðõ îëãîñîí áîë ãýðýýíèé íºõöºëèéã
ººð÷ëºõ, õóãàöààã ñóíãàõ áóþó ãýðýýã öóöàëæ áîëíî.
441 ä¿ãýýð ç¿éë. Áóñàä ýòãýýäýä àøèãòàéãààð äààòãàõ äààòãàë
441.1.Äààòãóóëàã÷ ººðèéí íýðèéí ºìíººñ áóñàä ýòãýýäýä àøèãòàéãààð äààòãàëûí ãýðýý áàéãóóëæ
áîëîõ áºãººä ýíýõ¿¿ ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ¿¿ñýõ á¿õèé ë ýðõèéã àøèã ñîíèðõîë íü äààòãàãäñàí ýòãýýä
/öààøèä “àøèã ñîíèðõîë á¿õèé ýòãýýä”-ãýõ/ ýäëýõ áîëîâ÷ äààòãàëûí áàòàëãàà îëãîõûã ãàãöõ¿¿ äààòãóóëàã÷
øààðäàõ ýðõòýé.
441.2.Àøèã ñîíèðõîë á¿õèé ýòãýýä çºâõºí äààòãàëûí áàòàëãààã ººðòºº àâñàí òîõèîëäîëä
äààòãóóëàã÷òàé çºâøèëöºõã¿éãýýð ãýðýýíä çààñàí ýðõýý ýäëýõ áóþó èéíõ¿¿ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýýð ø¿¿õýä
õàíäàõ ýðõòýé.
441.3.Äààòãàã÷ äààòãóóëàã÷èä äààòãàëûí áàòàëãàà îëãîñîí áîë äààòãóóëàã÷ àøèã ñîíèðõîë á¿õèé
ýòãýýäèéí çºâøººðºëã¿éãýýð ãýðýý ¸ñîîð ýäëýõ àëèâàà ýðõèéã ýäëýõ, ãýðýýíä çààñíààð øàãíàë àâàõ, ýñõ¿ë
àøèã ñîíèðõîë á¿õèé ýòãýýä äààòãàëûí áàòàëãàà àâñàí íºõöºëä ò¿¿íä ýðõèéã íü øèëæ¿¿ëýõ ýðõòýé.

90. 90
441.4.Àøèã ñîíèðõîë á¿õèé ýòãýýä äààòãàëûí ãýðýýã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãààã äààòãóóëàã÷
íîòîëñîí òîõèîëäîëä äààòãàã÷ àøèã ñîíèðõîë á¿õèé ýòãýýäèéí òºëºº íºõºí òºëáºð ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãòýé.
442 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí äààòãàë
442.1.Íèéãìèéí äààòãàëûí òºðºë, õýëáýðèéã õóóëèàð òîãòîîíî.
442.2.Íèéãìèéí äààòãàëòàé õîëáîãäîí ¿¿ñýõ õàðèëöààã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
443 äóãààð ç¿éë. Ãýì õîðûí äààòãàë
443.1.Ãýì õîðûí äààòãàëààð äààòãàã÷ íü äààòãóóëàã÷èéí àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíä, ýä õºðºíãº, ýä
õºðºíãèéí áóñ àøèã ñîíèðõîëä ó÷èðñàí ãýì õîðûã äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýýãýýð ìºíãºí õýëáýðýýð
íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
443.2.Èæ á¿ðäýë á¿õèé ýä õºðºí㺠äààòãóóëñàí áîë ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãòàõ á¿õ ýä õºðºíãºä
äààòãàë íýãýí àäèë õàìààðíà.
443.3.Òºëñºí äààòãàëûí õóðààìæ íü äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëîõîä ó÷èðñàí õîõèðëîîñ èë¿¿
ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí äààòãàã÷ äààòãóóëàã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûí õýìæýýãýýð íºõºí òºëáºð òºëíº.
443.4.Äààòãóóëàã÷ íýã àøèã ñîíèðõëûã õýä õýäýí äààòãàã÷èä íýãýí çýðýã äààòãóóëñàí áîë ýíý òóõàé
äààòãàã÷ á¿ðä íýí äàðóé ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
443.5.Ýíý õóóëèéí 443.4-ò çààñàí òîõèîëäîëä äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé õýìæýý íü íèéëáýð ä¿íãýýðýý
äààòãóóëñàí ýä õºðºíãèéí ºðò㺺ñ äàâñàí áóþó ººð øàëòãààíààð õîõèðëûã íºõºí òºëºõ õýëáýðýýð îëãîõ
ìºí㺠íü íèéëáýð ä¿íãýýðýý õîõèðëûí õýìæýýíýýñ äàâæ áàéâàë äààòãàã÷èä õàìòðàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëíý. Ýíý
òîõèîëäîëä äààòãóóëàã÷ õîõèðëûí õýìæýýíýýñ äàâñàí íºõºí òºëáºð øààðäàõ ýðõã¿é.
443.6.Òóñãàé ãýðýýíä çààñàí òîõèîëäîëä äàéíû ¿åä ó÷èðñàí ãýì õîðûã äààòãàã÷ õàðèóöíà.
443.7.Äààòãóóëàã÷ ó÷èðñàí ãýì õîðûã íºõºí òºëºõ øààðäëàãûã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä ãàðãàæ áîëîõ
òîõèîëäîëä äààòãàã÷ óã ãýì õîðûã äààòãóóëàã÷èä íºõºí òºëñíººð øààðäàõ ýðõ äààòãàã÷èä øèëæèíý. Õàðèí
äààòãóóëàã÷ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øààðäëàãà ãàðãàõ áóþó øààðäëàãûã õàíãóóëàõ ýðõýýñýý òàòãàëçñàí áîë òýð
õýìæýýãýýð äààòãàã÷ ãýì õîðûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
443.8.Õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàõ äààòãóóëàã÷èéí ýðõ íü ò¿¿íòýé õàìò àìüäðàí ñóóãàà
ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íä õàìààðàëòàé áîë óã ãèø¿¿í ñàíààòàé õîõèðîë ó÷ðóóëñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ò¿¿íèé
çºâøººðºëã¿éãýýð øààðäàõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëæ áîëîõã¿é.
443.9.Äààòãóóëñàí ýä õºðºíãèéã áóñäûí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñýí áîë äààòãóóëàã÷èéí ýðõ øèíý
ºì÷ëºã÷èä øèëæèíý. Ýä õºðºí㺠èéíõ¿¿ øèëæñýíèéã äààòãóóëàã÷ áîëîí øèíý ºì÷ëºã÷ äààòãàã÷èä íýí
äàðóé ìýäýãäýíý.
443.10.Äààòãóóëàã÷ áîëîí øèíý ºì÷ëºã÷ ýíý õóóëèéí 443.9-ò çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é òóõàé
äààòãàã÷ ìýäâýë çîõèõ áàéñàí ¿åýñ õîéø 1 ñàð ºíãºðñíèé äàðàà äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëñîí áîë
äààòãàã÷ ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
443.11.Äààòãàã÷ ãýðýýã öóöëàõ 1 ñàðûí õóãàöààã áàðèìòëàí ýä õºðºíãèéí øèíý ºì÷ëºã÷òýé
äààòãàëûí õàðèëöààãàà äóóñãàâàð áîëãîõ ýðõòýé.
443.12.Ýíý õóóëèéí 443.9-ò çààñíààð ýä õºðºí㺠ººð ýòãýýäýä øèëæñýíèéã äààòãàã÷ ìýäñýíýýñ
õîéø 1 ñàðûí äîòîð øèíý ºì÷ëºã÷òýé äààòãàëûí ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýýã¿é áîë óã ýðõ
õ¿÷èíã¿é áîëíî.
443.13.Äààòãàëûí ýðõ øèëæ¿¿ëýí àâñàí ýòãýýä íýí äàðóé áóþó äààòãàëûí òóõàéí ¿å äóóñàõàä
äààòãàëûí ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé.
443.14.Øèíý ºì÷ëºã÷ ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëýí àâàõäàà äààòãàëûí ãýðýýíèé òóõàé ìýäýýã¿é áºãººä
ýíý òóõàé ìýäñýíýýñ õîéø 1 ñàðûí äîòîð ãýðýý öóöëàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýýã¿é áîë óã ýðõ íü õ¿÷èíã¿é áîëíî.
443.15.Ãýðýýã ýíý õóóëèéí 443.11, 443.13-ò çààñàí ¿íäýñëýëýýð öóöàëñàí áîë ýä õºðºíãèéí ýðõýý
øèëæ¿¿ëñýí äààòãóóëàã÷ äààòãàã÷èä äààòãàëûí õóðààìæ òºëºõ ¿¿ðýãòýé áºãººä õóðààìæ íü ãýðýý öóöëàõ
¿åèéã îðîëöóóëàí òîîöñîí ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áàéñàí õóãàöààíä òºëáºë çîõèõ õýìæýýíýýñ
õýòðýõã¿é. Ýíý òîõèîëäîëä ýðõ øèëæ¿¿ëýí àâñàí ýòãýýä äààòãàëûí õóðààìæ òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é.
443.16.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí àøèã ñîíèðõëûí òºëºº àìü íàñ äààòãàõ ãýðýý áàéãóóëàõ òîõèîëäîëä óã
ýòãýýä áóþó ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷èéí çºâøººðëèéã áè÷ãýýð àâíà.
443.17.Àìü íàñàà äààòãóóëñàí ýòãýýä àìèà õîðëîñîí áîë äààòãàã÷ ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýýñ
÷ºëººëºãäºíº.
443.18.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä àøèãòàéãààð àìü íàñ äààòãàñàí òîõèîëäîëä äààòãàëûí íºõºí òºëáºð
àâàõ ýðõ á¿õèé ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí õóóëü áóñ ¿éëäëèéí óëìààñ äààòãàãäñàí ýòãýýä íàñ áàðñàí áîë óã
ýòãýýä äààòãàëûí íºõºí òºëáºð àâàõ ýðõýý àëäàíà.
443.19.Äààòãàëòàé õîëáîîòîé øààðäëàãûã õàíãàõ ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã àëáàäàí ã¿éöýòãýæ áàéãàà
áóþó äààòãàã÷ äàìïóóðñàíòàé õîëáîîòîé õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýæ áàéãàà áîë äààòãàëûí ãýðýýíä íýð
çààãäñàí äààòãàëûí íºõºí òºëáºð àâàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä äààòãóóëàã÷èéí îðîíä õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ
àæèëëàãààíä îðîëöîõ ýðõòýé. Äààòãóóëàã÷ äàìïóóðñàíòàé õîëáîîòîéãîîð äààòãàëûí ãýðýý öóöëàãäñàí
íºõöºëä äààòãàëûí íºõºí òºëáºð àâàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä íü äààòãàã÷ààñ øààðäâàë çîõèõ ìºíãºíèé
õýìæýýãýýð äàìïóóðëûí ¿åä äààòãóóëàã÷èéí áóñäàä õóâààðèëàãäàõ õºðºíãèéã á¿ðä¿¿ëýõýä îðîëöîõ
¿¿ðýãòýé.
443.20.Õýðýâ äààòãàëûí íºõºí òºëáºð àâàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä ýíý õóóëèéí 443.19-ä çààñàí ýðõèéã
ýäëýõ ñîíèðõîëã¿é áóþó ãýðýýíä äààòãàëûí íºõºí òºëáºð àâàõ ýòãýýäèéí íýðèéã çààãààã¿é áîë
äààòãóóëàã÷èéí õóóëü ¸ñíû ºâ çàëãàìæëàã÷ óã ýðõèéã ýäýëæ áîëíî.

91. 91
444 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàðèóöëàãûí äààòãàë
444.1.Õàðèóöëàãûí äààòãàëààð äààòãàã÷ íü äààòãàëûí õóãàöààíä ¿¿ñýõ õàðèóöëàãàòàé
õîëáîîòîéãîîð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðãýýñ äààòãóóëàã÷èéã ÷ºëººëºõ ¿¿ðýãòýé.
444.2.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýä ººðò ó÷èðñàí ãýì õîðûã íºõºí òºë¿¿ëýõýýð äààòãàã÷èä øóóä øààðäëàãà
ãàðãàñàí áîë äààòãàã÷ ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí õýìæýýíä óã ãýì õîðûã àðèëãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
444.3.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí øààðäëàãààñ ººðèé㺺 õàìãààëàõ çîðèëãîîð ãàðãàñàí ø¿¿õèéí áîëîí
ø¿¿õèéí áóñ áóñàä çàðäëûã õýðãèéí íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëàí çàéëøã¿é íºõºí òºëºõ øààðäëàãàòàé
áîë ýíýõ¿¿ çàðäàë äààòãàëä íýãýí àäèë õàìààðíà.
444.4.Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõýä õ¿ðãýñýí íºõöºë áàéäëûã äààòãóóëàã÷
ñàíààòàé áèé áîëãîñîí áîë äààòãàã÷ ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºíº.
444.5.Äààòãàã÷ äààòãóóëàã÷èéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýýñýý á¿ðýí áóþó õýñýã÷ëýí ÷ºëººëºãäñºí
áàéñàí ÷ çààâàë äààòãàõ äààòãàëûí õóâüä äààòãàã÷èéí ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºìíº õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà õ¿÷èí
òºãºëäºð áàéíà.
444.6.Ýíý õóóëèéí 444.5-ä çààñàí ¿¿ðãèéíõýý äàãóó äààòãàã÷ íü ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí øààðäëàãûã
õàíãàñàí áîë ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýýñ äààòãóóëàã÷èä ãàðãàõ øààðäëàãà äààòãàã÷èä øèëæèíý.
Ī×ÈÍ ÄªÐªÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÇÝÝË ÒÎÎÖÎÎÍÛ ¯¯ÐÝÃ
ÍÝÃįÃÝÝÐ ÄÝÄ Á¯ËÝÃ
Òºëáºð òîîöîî
445 äóãààð ç¿éë. Òºëáºð òîîöîîíû ãýðýý
445.1.Òºëáºð òîîöîîíû ãýðýýãýýð áàíê, ýðõ á¿õèé áóñàä õóóëèéí ýòãýýä /öààøèä “òºëáºð òîîöîî
ã¿éöýòãýã÷” ãýõ/ íü èðãýí áîëîí õóóëèéí ýòãýýä /öààøèä “õàðèëöàã÷” ãýõ/-èéí áýëýí áóñààð õèéõ òºëáºð
òîîöîîã ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
445.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë áýëíýýð õèéõ òºëáºð òîîöîîã áàíê, ýðõ á¿õèé õóóëèéí
ýòãýýäýýð äàìæóóëàí ã¿éöýòãýæ áîëíî.
445.3.Áýëýí áóñààð õèéõ òºëáºð òîîöîîã òºëáºðèéí äààëãàâàð, àêêðåäèòèâ, èíêàññ, ÷åê, âåêñåëü,
òºëáºðèéí êàðò, ýëåêòðîí òºëáºð òîîöîî, çýýëæèõ ýðõ, çýýëýýð õèéõ òºëáºð òîîöîî áîëîí òºëáºð
òîîöîîíû áóñàä õýðýãñëýýð ã¿éöýòãýæ áîëíî.
445.4.Òºëáºð òîîöîî ã¿éöýòãýã÷ íü õàðèëöàã÷èéí ºãñºí ¿¿ðýã áóþó çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð
ãýðýýíä çààñíû äàãóó òºëáºð òîîöîîã ã¿éöýòãýíý.
445.5.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë äàíñàí äàõü ìºíãºí õºðºí㺺 çàõèðàí çàðöóóëàõ
õàðèëöàã÷èéí ýðõèéã òºëáºð òîîöîî ã¿éöýòãýã÷ õÿçãààðëàõ, õÿíàõ ýðõã¿é.
445.6.Áàíê, ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýä íü õàðèëöàã÷èéí òºëáºð òîîöîîíû áàðèìòûí á¿ðä¿¿ëáýðèéã
øàëãàõ ýðõòýé.
445.7.Òºëáºð òîîöîîíû ãýðýýãýýð òàëóóä òºëáºð òîîöîî ã¿éöýòãýõ ¿éë÷èëãýýíèé õºëñ òºëºõººð
òîõèðîëöîæ áîëíî.
445.8.Áàíê, òºëáºð òîîöîî õèéõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýð äàìæóóëàí õèéõ òºëáºð òîîöîîíû
õàðèëöààã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
446 äóãààð ç¿éë. Òºëáºð òîîöîî ã¿éöýòãýã÷èéí ¿¿ðýã
446.1.Òºëáºð òîîöîî ã¿éöýòãýã÷ äàðààõü ¿¿ðýãòýé:
446.1.1.áýëýí áîëîí áýëýí áóñ òºëáºð òîîöîîíû íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéã õºòëºõ;
446.1.2.ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä õàðèëöàã÷èä ò¿¿íèé äàíñíû òàëààð ìýäýýëýë, äàíñíû õóóëãà
ºãºõ;
446.1.3.õàðèëöàã÷èéí äàíñíààñ ò¿¿íèé ºãñºí ¿¿ðýã áóþó çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð ã¿éëãýý
õèéõ;
446.1.4.õóóëüä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä äàíñ, ã¿éëãýýòýé õîëáîîòîé íóóöûã çàäðóóëàõã¿é
áàéõ;
446.1.5.àëäààòàé õèéñýí ìºíãºí òºëáºðèéí ã¿éëãýýã çàëðóóëæ, õàðèëöàã÷èéã õîõèðîëã¿é
áîëãîõ;
446.1.6.õàðèëöàã÷èéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ;
446.1.7.õóóëüä çààñàí áóñàä ¿¿ðýã.

92. 92
447 äóãààð ç¿éë. Õàðèëöàã÷èéí ýðõ
447.1.Õàðèëöàã÷ äàðààõü ýðõòýé:
447.1.1.ººðèéí äàíñ, ã¿éëãýýíèé òàëààðõè ìýäýýëëèéã õýäèéä ÷ àâàõ;
447.1.2.ìºíãºí òºëáºðèéí ã¿éëãýýã ã¿éöýòãýõýýñ ºìíº òºëáºðèéí äààëãàâðàà öóöëàõ;
447.1.3.õóóëüä çààñàí áóñàä ýðõ.
447.2.Ýíý õóóëèéí 447.1.2-ò çààñàí òîõèîëäîëä õàðèëöàã÷ íü òºëáºð òîîöîî ã¿éöýòãýã÷èä íýí
äàðóé ìýäýãäýõ áºãººä òºëáºð òîîöîî ã¿éöýòãýã÷ íü òºëáºðèéí äààëãàâàðò çààñàí ìºíãèéã õàðèëöàã÷èéí
äàíñàíä áóöààí îðóóëíà.
448 äóãààð ç¿éë. Òºëáºð òîîöîîíû ãýðýýã öóöëàõ
448.1.Õóóëü áóþó ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òàëóóä òºëáºð òîîöîîíû ãýðýýã õýäèéä ÷
õàðèëöàí òîõèðîëöîæ öóöàëæ áîëíî.
449 ä¿ãýýð ç¿éë. Àêêðåäèòèâ
449.1.Àêêðåäèòèâ íýýñýí áàíê íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ãàðãàñàí õ¿ñýëò, ºãñºí ¿¿ðýã, çààâðûí äàãóó
ãóðàâäàã÷ ýòãýýä /òºëáºð àâàã÷/-ýýñ òîäîðõîé áè÷èã áàðèìò õ¿ëýýí àâ÷, õàðèóä íü ò¿¿íä áóþó ò¿¿íèé
çààñàí ýòãýýäýä ìºí㺠øèëæ¿¿ëýõ, òºëáºð àâàã÷èéí áè÷ñýí øèëæèõ âåêñåëüä çààñàí òºëáºðèéã òºëºõ áóþó
çºâøººðºõ, ýñõ¿ë óã ã¿éëãýýã ã¿éöýòãýõèéã ººð áàíêèíä äààëãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
449.2.¯éë÷ë¿¿ëýã÷ íü õàðèëöàí òîõèðîëöñîí õºëñèéã áàíêèíä òºëíº.
449.3.Àêêðåäèòèâèéí òºëáºð òîîöîîã ã¿éöýòãýõýä îëîí óëñàä õýðýãëýãääýã íèéòëýã çîõèöóóëàëò,
àæèë õýðãèéí õ¿ðýýíä òîãòñîí çàíøëûã áàðèìòàëíà.
450 äóãààð ç¿éë. Èíêàññ
450.1.Èíêàññèéí òºëáºð òîîöîîãîîð òºëáºð òîîöîî ã¿éöýòãýã÷ íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ºãñºí
äààëãàâðûí äàãóó, ò¿¿íèé çàðäëààð, òºëáºð õàðèóöàã÷ààñ òºëáºðèéã õ¿ëýýí àâàõ áóþó òºëáºð õèéõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýíý.
450.2.Èíêàññèéí òºëáºð òîîöîîã ã¿éöýòãýõýä õóóëü, îëîí óëñàä õýðýãëýãääýã íèéòëýã çîõèöóóëàëò,
àæèë õýðãèéí õ¿ðýýíä òîãòñîí çàíøëûã áàðèìòàëíà.
Õî¸ðäóãààð äýä á¿ëýã
Áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ
á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýñ çýýë îëãîõ
451 ä¿ãýýð ç¿éë. Áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýñ çýýë
îëãîõ ãýðýý
451.1.Áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýñ çýýë îëãîõ ãýðýýãýýð áàíê,
çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýä /öààøèä “çýýëä¿¿ëýã÷” ãýõ/ íü ìºíãºí õºðºíãèéã
õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýë, æóðìûí äàãóó òîäîðõîé õóãàöààòàéãààð, çýýëäýã÷èä øèëæ¿¿ëýõ, çýýëäýã÷ íü
ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä óã ìºíãºí õºðºíãº, ãýðýýíä çààñàí áîë ò¿¿íèé õ¿¿ã áóöààí òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ
õ¿ëýýíý.
451.2.Çýýëèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý.
451.3.Áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýñ îëãîõ çýýëèéí ¿éë
àæèëëàãààã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
452 äóãààð ç¿éë. Áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýñ îëãîõ çýýëèéí
õ¿¿
452.1.Çýýëä¿¿ëýã÷ýýñ îëãîõ çýýë íü õ¿¿òýé áóþó õ¿¿ã¿é áàéæ áîëíî.
452.2. Çýýëäýã÷ ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä àâñàí çýýëýý ýðã¿¿ëýí òºëººã¿é áîë ãýðýýíä çààñíû
äàãóó çýýëä¿¿ëýã÷èéí ¿íäñýí õ¿¿ãèéí õîðèí õóâèàñ õýòðýõã¿é õýìæýýíèé íýìýãä¿¿ëñýí õ¿¿ òºëºõººð
ãýðýýíä çààæ áîëíî. Áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýñ îëãîõ çýýëä àíçûã
õýðýãëýõã¿é.
452.3.Çýýëä¿¿ëýã÷ çýýëèéí õ¿¿ãèéíõýý õýìæýýã íèéòýä ìýäýýëýõ ¿¿ðýãòýé.
453 äóãààð ç¿éë. Çýýëäýã÷èéí õàðèóöëàãà
453.1.Çýýëäýã÷ àâñàí çýýëýý õóãàöààíä íü òºëººã¿é áîë õýòýðñýí õóãàöààíû õ¿¿, ãýðýýíä çààñàí
áîë íýìýãä¿¿ëñýí õ¿¿ òºëºõ ¿¿ðýãòýé.

93. 93
453.2.Çýýëäýã÷ çýýëèéí ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä áàðüöààíû ç¿éëèéã ¿ë
ìàðãàõ æóðìààð çýýëä¿¿ëýã÷èä øèëæ¿¿ëýõýýð ãýðýýíä çààñàí áîë òóõàéí áàðüöààíû ç¿éëèéã ãýðýýíèé
õóãàöàà äóóññàí ºäðººñ ýõëýí çýýëä¿¿ëýã÷ çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýé.
Ãóðàâäóãààð äýä á¿ëýã
̺íãºí õàäãàëàìæ
454 ä¿ãýýð ç¿éë. ̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýý
454.1.̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýãýýð áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ
á¿õèé ýòãýýä íü õàäãàëóóëàã÷èéí ìºíãèéã õàäãàëàõ, õàäãàëóóëñàí ìºíãèéã òóõàéí ìºíãºí òýìäýãòýýð
õ¿¿ãèéí õàìò áóöààí îëãîõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
454.2.̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýíä õàäãàëàëòûí õóãàöàà, õ¿¿ãèéí õýìæýý, ò¿¿íèéã òîîöîõ æóðàì,
ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿éãýýñ òàëóóäûí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã òóñãàíà.
454.3.̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýã õàäãàëàìæèéí äýâòýð, õàäãàëàìæèéí ñåðòèôèêàò áîëîí õóóëüä
çààñàí áóñàä àðãà õýðýãñëèéã àøèãëàí áè÷ãýýð áàéãóóëíà.
454.4.Õàäãàëóóëàã÷ õýäèéä ÷ ãýðýýã öóöàëæ, õàäãàëóóëñàí ìºí㺺 õ¿¿ãèéí õàìò áóöààí àâàõ
ýðõòýé.
454.5.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé
ýòãýýä õàäãàëóóëàã÷èéí ìºíãºí õàäãàëàìæèéí íóóöûã õàäãàëàõ, õîëáîãäîõ ã¿éëãýýíèé òàëààðõè
ìýäýýëëèéã çàäðóóëàõã¿é áàéõ ¿¿ðýãòýé.
454.6.Áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä ìºíãºí õàäãàëàìæèéã
äààòãóóëæ áîëíî.
454.7.Áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä ìºíãºí õàäãàëàìæèéí
¿éë àæèëëàãààã õóóëèàð çîõèöóóëíà.
454.8. ̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýãýýð õàäãàëóóëñàí ìºí㺺 øààðäàõàä õººí õýëýëöýõ õóãàöàà
õàìààðàõã¿é.
455 äóãààð ç¿éë. ̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýíèé õóãàöàà
455.1.̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýã òîäîðõîé áóþó òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð áàéãóóëíà.
455.2.̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýã òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð áàéãóóëñàí áîë õàäãàëàã÷ íü
õàäãàëóóëàã÷èéí õ¿ññýí öàãò ò¿¿íèé õàäãàëóóëñàí ìºíãèéã áóöààí ºã÷, õ¿¿ã òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
455.3.̺íãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýã òîäîðõîé õóãàöààãààð áàéãóóëñàí áîë áàíê óã õóãàöàà
äóóññàíû äàðàà õàäãàëóóëàã÷èéí àíõíû øààðäëàãààð õàäãàëóóëñàí ìºíãèéã áóöààí ºã÷, õ¿¿ òºëºõ áºãººä
ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà äóóññàí áîëîâ÷ õàäãàëóóëàã÷ ìºí㺺 áóöààí àâàõ øààðäëàãà òàâèàã¿é áîë óã
ãýðýýã öààøèä òîäîðõîé áóñ õóãàöààãààð ñóíãàñàíä òîîöíî.
455.4.Òîäîðõîé õóãàöààãààð áàéãóóëñàí ãýðýýã áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ
ýðõ á¿õèé ýòãýýä íýã òàëûí ñàíàà÷èëãàà𠺺ð÷ëºõ, õóãàöààíààñ íü ºìíº öóöëàõ ýðõã¿é.
456 äóãààð ç¿éë. Áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí
ìýäýýëýë
456.1.Áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí,
ìýäýýëëèéã õóóëüä çààñàí õóãàöààíä íèéòýä ìýäýýëýõ ¿¿ðýãòýé.
456.2.Áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä ººðèéí òºëáºð
ã¿éöýòãýõ ÷àäâàð, íàéäâàðòàé áàéäëûí òàëààðõè ìýäýýëëèéã õàäãàëóóëàã÷èä ãàðãàæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
456.3.Ýíý õóóëèéí 456.2-ò çààñàí ìýäýýëëèéã áóðóó, òàøàà ìýäýýëñýí áàíê íºõºõ õàðèóöëàãà
õ¿ëýýíý.
ĺðºâä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Áàíêíû áàòàëãàà
457 äóãààð ç¿éë. Áàíêíû áàòàëãààíû ãýðýý
457.1.Áàíêíû áàòàëãààíû ãýðýýãýýð áàíê íü ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí áè÷ãýýð òàâüñàí øààðäëàãààð
¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ºìíººñ ìºíãºí òºëáºðèéã ã¿éöýòãýõ, ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíêèíä
òºëáºð òºëºõ ¿¿ðãèéã òóñ òóñ õ¿ëýýíý.

94. 94
457.2.Áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíê ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðãýý ¿íäñýí ãýðýýãýýð ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷èéí õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýýñ ¿ë õàìààðàí ã¿éöýòãýíý.
457.3.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíê íü íýã òàëûí ñàíàà÷èëãààð ãýðýýã
öóöëàõ ýðõã¿é.
457.4. ¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàíêíû áàòàëãààíû òàëààðõè øààðäàõ
ýðõýý áóñäàä øèëæ¿¿ëæ áîëîõã¿é.
457.5.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýñýí áàòàëãàà á¿õèé ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é
áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíêíààñ ìºíãºí òºëáºð òºëºõèéã áè÷ãýýð øààðäàíà.
457.6.Ýíý õóóëèéí 457.5-ä çààñàí øààðäëàãûã áàíêíû áàòàëãààíû ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä
ãàðãàíà.
457.7.Áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíê ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õ¿ëýýí àâñàí äàðóé ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷èä ýíý òóõàé ìýäýãäýæ, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãà áîëîí ò¿¿íä õàâñàðãàñàí áàðèìò
áè÷ãèéí õóóëáàðûã øèëæ¿¿ëíý.
457.8.Áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíê åðäèéí áîëîìæèò õóãàöààíû äîòîð ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ýýñ ãàðãàñàí
øààðäëàãà, ò¿¿íä õàâñàðãàñàí áàðèìò áè÷èã íü ãýðýýíèé íºõöºëä íèéöýæ áàéãàà ýñýõèéã òîãòîîíî.
457.9.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ýýñ ãàðãàñàí øààðäëàãà, ò¿¿íä õàâñàðãàñàí áàðèìò áè÷èã íü ãýðýýíèé
íºõöºëä íèéöýýã¿é, ýñõ¿ë ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä ãàðãààã¿é áîë áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíê ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõààñ òàòãàëçàõ ýðõòýé áºãººä ýíý òóõàé ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä íýí
äàðóé ìýäýãäýíý.
457.10.Áàíê ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõààñ ºìíº ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý
ã¿éöýòãýñýí, òóõàéí ¿¿ðýã áóñàä ¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëñîí, ýñõ¿ë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëñîí áîë
áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíê ýíý òóõàé ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä íýí äàðóé ìýäýãäýíý. ¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ýíýõ¿¿
ìýäýãäëèéã õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíêíààñ ìºíãºí òºëáºð òºëºõèéã äàõèí øààðäâàë áàíê
øààðäëàãûã õàíãàæ, ãýðýýíèé äàãóó õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëíý.
457.11.Áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíêíû õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà ãýðýýíä çààñàí õýìæýýãýýð õÿçãààðëàãäàíà.
457.12.Áàíêíû áàòàëãààíû ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíêíû ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýýã¿éí óëìààñ õ¿ëýýõ
õàðèóöëàãà ýíý õóóëèéí 457.11-ä çààñàí õýìæýýíýýñ ¿ë õàìààðíà.
457.13.Áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíêíû ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðýã äàðààõü òîõèîëäîëä
äóóñãàâàð áîëíî:
457.13.1.áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíê ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí;
457.13.2.ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà äóóñãàâàð áîëñîí;
457.13.3.¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãýðýýíä çààñàí øààðäàõ ýðõýýñýý òàòãàëçñàí.
457.14.Áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíêíû ¿¿ðýã ýíý õóóëèéí 457.13-ò çààñíû äàãóó äóóñãàâàð áîëñîí áîë
áàíê ýíý òóõàé íýí äàðóé ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ìýäýãäýíý.
457.15.Áàíê, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýæ òºëñºí ìºíãèéã ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷èä ñºðºã íýõýìæëýë ãàðãàõ çàìààð áóöààí àâàõ æóðìûã áàòàëãàà ãàðãàã÷ áîëîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
ãýðýýãýýð õàðèëöàí òîõèðîëöîíî.
457.16.Áàòàëãàà ãàðãàã÷ áàíê ãýðýýíèé íºõöºëèéã çºð÷èæ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä òºëáºð òºëñºí,
ýñõ¿ë ýíý õóóëèéí 457.12-ò çààñíû äàãóó õàðèóöëàãà õ¿ëýýñýí áºãººä ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ýýñ äýýðõ ìºíãèéã øààðäàõ ýðõã¿é.
457.17.Ýíý õóóëèàð çîõèöóóëààã¿é áàíêíû áàòàëãààòàé õîëáîãäñîí áóñàä õàðèëöààã îëîí óëñûí
õýìæýýíä õýðýãëýäýã íèéòëýã çîõèöóóëàëò, àæèë õýðãèéí õ¿ðýýíä òîãòñîí çàíøëààð çîõèöóóëíà.
Ī×ÈÍ ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Áàòëàí äààëò
458 äóãààð ç¿éë. Áàòëàí äààëòûí ãýðýý
458.1.Áàòëàí äààëòûí ãýðýýãýýð áàòëàí äààã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ººðèéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ ÷àäíà
ãýæ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº áàòàëæ, ã¿éöýòãýõã¿é áîë ººðºº õàðèóöàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
458.2.Èðýýä¿éä áèé áîëîõ, ýñõ¿ë áîëçîë á¿õèé ¿¿ðãèéã õàðèóöàæ áàòëàí äààëòûí ãýðýý áàéãóóëæ
áîëíî.
458.3.Áàòëàí äààëòûí ãýðýýãýýð áàòëàí äààã÷èéí õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðýãò õàìààðíà.
458.4.¯íäñýí ¿¿ðýã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëñíîîð ò¿¿íèé ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ òóõàé áàòëàí
äààëòûí ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëíî.
458.5.Áàòëàí äààëòûí ãýðýýã áàéãóóëñíû äàðàà ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õèéñýí õýëöëýýñ áèé áîëîõ ¿ð
äàãàâðûã áàòëàí äààã÷ õàðèóöàõã¿é.

95. 95
459 ä¿ãýýð ç¿éë.Áàòëàí äààëòûí ãýðýýíèé õýëáýð
459.1.Áàòëàí äààëòûí ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëíà.
459.2.Àæèë ¿¿ðãèéíõýý õ¿ðýýíä áàòëàí äààëò ãàðãàñàí áîë áàòëàí äààëòûí ãýðýýã áè÷ãýýð
áàéãóóëàõã¿é áàéæ áîëíî.
459.3.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é òîõèîëäîëä ò¿¿íèé ºìíººñ áàòëàí äààã÷èéí õ¿ëýýõ
õàðèóöëàãûí äýýä õýìæýýã áàòëàí äààëòûí ãýðýýíä çààíà.
460 äóãààð ç¿éë. Áàòëàí äààã÷èéí õàðèóöëàãà
460.1.Áàòëàí äààëòûí ãýðýýãýýð áàòëàí äààã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ºìíººñ íºõºõ õàðèóöëàãà
õ¿ëýýíý.
460.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýýã¿éí õàðèóöëàãûã áàòëàí äààã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷òýé õàìòðàí õàðèóöàõààð
ãýðýýíä çààñàí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý õóãàöààíä íü ã¿éöýòãýýã¿é, ýñõ¿ë ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýæ ÷àäàõã¿é íü
èëò òîäîðõîé áàéâàë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõèéã áàòëàí äààã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé.
460.3.Õýä õýäýí ýòãýýä áàòëàí äààã÷ áàéõ òîõèîëäîëä òýäãýýð íü áàòëàí äààëòûã õàìòðàí
ãàðãàñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýýã¿éí õàðèóöëàãûã õàìòðàí õ¿ëýýíý.
460.4.Áàòëàí äààã÷ áàòëàí äààëòûí ãýðýýíä çààñàí õýìæýýãýýð õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
460.5.Áàòëàí äààã÷ íü ýíý õóóëèéí 460.4-ò çààñàí õýìæýýíèé äîòîð äàðààõü òºëáºðèéã òºëíº:
460.5.1.¿íäñýí ºð;
460.5.2.ãýðýýíä çààñàí áîë àíç, ó÷èðñàí ãýì õîð;
460.5.3.ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõòîé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë;
460.5.4.ø¿¿õèéí çàðäàë;
460.5.5.ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ¿íäñýí ãýðýýíèé äàãóó òºëºõ ¸ñòîé õ¿¿.
461 ä¿ãýýð ç¿éë. Áàòëàí äààã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
461.1.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ýýñ áàòëàí äààã÷èä øààðäëàãà ãàðãàâàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ýñðýã ãàðãàæ áîëîõ á¿õ òàòãàëçëûã áàòëàí äààã÷ ãàðãàõ ýðõòýé.
461.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä ºâëºã÷ íü ºâëºñºí õºðºíãèéí õýìæýýãýýð ¿¿ðãèéí
ã¿éöýòãýëèéã õàðèóöàõ áºãººä áàòëàí äààã÷ íü íºõºí òºëºã人ã¿é õýñãýýð õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
461.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ýñðýã ãàðãàæ áîëîõ òàòãàëçëààñàà ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ òàòãàëçñàí ÷
áàòëàí äààã÷ òàòãàëçàë ãàðãàõ ýðõýý àëäàõã¿é.
461.4.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿íäñýí ãýðýýã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöóóëàõààð ø¿¿õýä õàíäàõ ýðõòýé
áîë áàòëàí äààã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí øààðäëàãûã õàíãàõààñ òàòãàëçàõ ýðõòýé.
462 äóãààð ç¿éë. ¯íäñýí ãýðýýíèé òóõàé ìýäýýëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ¿¿ðýã
462.1.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý õóãàöààíä íü áèåë¿¿ëýýã¿é áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íü ýíý òóõàé
áàòëàí äààã÷èä ìýäýãäýíý.
462.2.Áàòëàí äààã÷ øààðäñàí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿íäñýí ãýðýýãýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õ¿ëýýõ
¿¿ðãèéí òàëààð ò¿¿íä ¿íýí çºâ ìýäýýëýë ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
462.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷, ýíý õóóëèéí 462.2-ò çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë òýðýýð ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýýã¿éí óëìààñ ¿¿ñýõ õîõèðëûí õýìæýýãýýð áàòëàí äààã÷èéí ýñðýã øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõýý àëäàíà.
463 äóãààð ç¿éë. Áàòëàí äààëòûí ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõ
463.1.Áàòëàí äààëòûí ãýðýýã òîäîðõîé õóãàöàà çààëã¿é õèéñýí áîë áàòëàí äààã÷ íü ãýðýýã
äóóñãàâàð áîëãîõîîñ ãóðâààñ äîîøã¿é ñàðûí ºìíº ìýäýãäýíý.
463.2.Òàâàí æèëýýñ äýýø õóãàöààòàéãààð áàéãóóëñàí áàòëàí äààëòûí ãýðýýã òàâàí æèë ºíãºðñíèé
äàðàà ýíý õóóëèéí 463.1-ä çààñíû äàãóó äóóñãàâàð áîëãîæ áîëíî.
463.3.Áàòëàí äààã÷ íýã òàëûí ñàíàà÷èëãààð áàòëàí äààëòûí ãýðýýã öóöàëñàí áîë èéíõ¿¿
öóöëàõààñ ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
464 ä¿ãýýð ç¿éë. Áàòëàí äààã÷ ¿¿ðãýýñýý òàòãàëçàõ
464.1.Áàòëàí äààã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí äààëãàâðààð ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí, ýñõ¿ë áóñäûí ¿¿ðãèéã
äààëãàâàðã¿éãýýð ã¿éöýòãýõ æóðìûí äàãóó ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí òºëººëºã÷èéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ òîõèîëäîëä
äàðààõü ¿íäýñëýëýýð áàòëàí äààã÷èéí ¿¿ðãýýñýý òàòãàëçàõ ýðõòýé:
464.1.1.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí ýä õºðºíãèéí áàéäàë ýðñ ìóóäñàí;
464.1.2.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/ ãàçðàà ººð÷èëñíèé óëìààñ ò¿¿íýýñ
¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã øààðäàõàä õ¿íäðýëòýé áîëñîí;
464.1.3.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý õóãàöààíä íü áèåë¿¿ëýýã¿é.
464.2.¯¿ðãýý ã¿éöýòãýõ õóãàöàà áîëîõîîñ ºìíº ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ áàòëàí äààã÷èä ¿¿ðãèéí
ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ àðãûã ñàíàë áîëãîæ áîëíî.

96. 96
465 äóãààð ç¿éë. Áàòëàí äààã÷èä ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí á¿õ ýðõ øèëæèõ
465.1.Áàòëàí äààã÷ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áîë ýíýõ¿¿ ¿¿ðãèéí òàëààðõè ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí á¿õ ýðõ
ò¿¿íä øèëæèõ áºãººä èéíõ¿¿ ýðõ øèëæèõ íü áàòëàí äààëòòàé õîëáîãäîëã¿é ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí áóñàä
ýðõèéã õºíäºõã¿é.
465.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ýðõ áàòëàí äààã÷èä øèëæèõ ¿åä ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä ãàðãàõ áàéñàí á¿õ òàòãàëçëàà áàòëàí äààã÷èä ãàðãàõ ýðõòýé.
Ī×ÈÍ ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Òîîöîî íèéëýõ
466 äóãààð ç¿éë. Òîîöîî íèéëýõ ãýðýý
466.1.Òîîöîî íèéëýõ ãýðýýãýýð òàëóóä õîîðîíäûí àæèë õýðãèéí õàðèëöààíààñ ¿¿ññýí øààðäëàãûã
ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíû äîòîð õàðèëöàí òîîöîî íèéëýõ çàìààð õààõààð òîõèðîëöîõ áºãººä òîîöîî
íèéëýõ õ¿ðòýë øààðäëàãà ãàðãàõã¿é áàéõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
466.2.Òîîöîîíû ¿ëäýãäëèéã ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä òºëºõ áºãººä òîîöîîã õààñíààð òîîöîîíû
¿ëäýãäëèéã òºëºõèéã øààðäàõ ýðõ ¿¿ñíý.
466.3.Òîîöîîíîîñ ¿¿ññýí ¿ëäýãäëèéã òºëñíººð òîîöîî íèéëýõ ãýðýýíèé øààðäëàãûã õàíãàñàíä
òîîöíî.
466.4.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òîîöîîã æèëä íýã óäàà õààíà.
466.5.Òîîöîî íèéëýõ ãýðýýíèé äàãóó òºëºõ òºëáºðò õ¿¿ òîîöîæ áîëíî.
466.6.Òîîöîî íèéëýõ ãýðýýíèé äàãóó ¿¿ññýí øààðäëàãûã ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ àëü íýã
àðãààð õàíãàñàí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ òîîöîî íèéëñíèé äàðàà èéíõ¿¿ õàíãàñàí õýìæýýãýýð òîîöîîíû
¿ëäýãäëèéã òºëºõèéã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
Ī×ÈÍ ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
¯íýò öààñíû ýðãýëòýýñ ¿¿ñýõ ¿¿ðýã
467 äóãààð ç¿éë.¯íýò öààñ, ò¿¿íèé òºðºë, õýëáýð
467.1.¯íýò öààñ íü áèåò áîëîí áèåò áóñ òºðºëòýé áàéíà.
467.2.Òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó õýâëýñýí ¿íýò öààñûã áèåò, òóñãàéëàí õýâëýýã¿é, á¿ðä¿¿ëáýð íü
òóñãàé á¿ðòãýë/åðäèéí áîëîí òîîöîîëîõ ìàøèí/-ä áàéãàà ¿íýò öààñûã áèåò áóñ ¿íýò öààñ ãýíý.
467.3.¯íýò öààñ íü òîãòîîñîí õýëáýð, á¿ðä¿¿ëáýðòýé áàéíà.
467.4.Á¿ðä¿¿ëáýð, ãàðûí ¿ñýã áóðóó ¿íýò öààñûã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ ¿çíý.
467.5.¯íýò öààñ íü íýðèéí, ìýä¿¿ëãèéí, çºâøººðëèéí ãýñýí õýëáýðòýé áàéíà.
467.6.Òîäîðõîé ýòãýýäýýñ çàðèì õýëáýðèéí ¿íýò öààñûã ãàðãàõûã õóóëèàð õîðèãëîæ áîëíî.
467.7.¯íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéã äàðààõü ýòãýýä ýäýëíý:
467.7.1.ìýä¿¿ëãèéí ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéã óã ¿íýò öààñûã õóóëü ¸ñîîð îëæ àâñàí
ýòãýýä;
467.7.2.íýðèéí ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéã ãàãöõ¿¿ ò¿¿íä íýð çààñàí ýòãýýä;
467.7.3.çºâøººðëèéí ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéã óã ¿íýò öààñûã ºì÷ëºã÷ áóþó ò¿¿íýýñ óã
ýðõèéã øèëæ¿¿ëæ àâàõàà𠺺ðèéí íýð äýýð õîëáîãäîõ áè÷èëò õèéñýí ýòãýýä;
467.8.¯íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéã ýäëýã÷ íü ¿íýò öààñíû ºì÷ëºã÷ áàéíà.
468 äóãààð ç¿éë. Ìýä¿¿ëãèéí ¿íýò öààñ
468.1.¯íýò öààñ ãàðãàã÷ààñ ìºí㺠òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñíýý ãýð÷èëæ îëãîñîí ¿íýò öààñûã ýçýìøèã÷
ìºí㺠òºëºõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
468.2.¯íýò öààñàí äýýðõ ãàðûí ¿ñãèéã áîëîìæòîé àëèâàà àðãà, õýðýãñëèéã àøèãëàí ¿éëäýæ áîëíî.

97. 97
469 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯íýò öààñ ãàðãàã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
469.1.¯íýò öààñ ýçýìøèã÷ íü ¿íýò öààñûã ýçýìøèõ ýðõèéã ñàíààòàé, èëò õàéõðàìæã¿é çýðýã õóóëü
áóñ áóñàä çàìààð îëæ àâñàí áîë ò¿¿íèéã øóäàðãà áóñ ýçýìøèã÷ ãýæ ¿çíý.
469.2.¯íýò öààñ ãàðãàã÷ íü ¿íýò öààñòàé õîëáîîòîé àëèâàà øààðäëàãûã ¿íýò öààñ ýçýìøèã÷èä
ãàðãàæ áîëíî.
469.3.¯íýò öààñ ãàðãàã÷ ¿íýò öààñàí äýýð ãàðûí ¿ñãýý òåõíèê õýðýãñëèéí òóñëàìæòàéãààð ¿éëäñýí
áîë ¿íýò öààñ ýçýìøèã÷ íü ãàðûí ¿ñýã õóóðàì÷ áîëîõûã ìýäýæ áàéñàí, ýñõ¿ë õàéõðàìæã¿é õàíäñàíààñ
áóñàä òîõèîëäîëä ¿íýò öààñ ãàðãàã÷ íü òóõàéí òåõíèê õýðýãñëèéã àøèãëàõ ýðõã¿é áàéñàí ãýñýí òàéëáàðûã
¿íýò öààñ ýçýìøèã÷èä ãàðãàõ ýðõã¿é.
469.4.¯íýò öààñûã ººð ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëñýí áîë ¿íýò öààñ ãàðãàã÷ íü ò¿¿íä
ñàíààòàéãààð õîõèðîë ó÷ðóóëñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ºìíºõ ýçýìøèã÷èä øóóä òàâüæ áîëîõ øààðäëàãûã
äàðààãèéí ýçýìøèã÷èä òàâèõ ýðõã¿é.
469.5.Øóóä òàâüæ ¿ë áîëîõ òàòãàëçëûã çºâõºí áóñäàä ñàíààòàéãààð ãýì õîð ó÷ðóóëàõ, ýñõ¿ë èëò
õàéõðàìæã¿é õàíäàõ çàìààð ¿íýò öààñûã ºì÷ëºë人 øèëæ¿¿ëýí àâñàí ýçýìøèã÷èä ãàðãàæ áîëíî.
469.6.¯íýò öààñ ãàðãàã÷ õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ¿íýò öààñûã ò¿¿íä øèëæ¿¿ëýí ºãñºí òîõèîëäîëä
áèåë¿¿ëíý.
470 äóãààð ç¿éë.¯íýò öààñààð ãýð÷ëýãäýæ áàéãàà ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ íºõöºë
470.1.¯íýò öààñûã ãàðãàñàí, ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéã áîëîí ¿íýò öààñûã øèëæ¿¿ëñýí á¿õ
ýòãýýä ¿íýò öààñ ºì÷ëºã÷èéí ºìíº õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó õàìòûí õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
470.2.¯íýò öààñ ºì÷ëºã÷ ¿íýò öààñ íü õóóðàì÷ áóþó çàñâàðòàé áîëîõûã íü èëð¿¿ëñýí áîë ýíý
õóóëèéí 470.1-ä çààñàí ýòãýýäýýñ ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð ã¿éöýòãýõ, ó÷èðñàí õîõèðëûã òºëºõèéã øààðäàõ
ýðõòýé.
471 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ
471.1.¯íýò öààñ ýçýìøèã÷èéí ºìíº ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ñàíààòàéãààð, ýñõ¿ë èëò
õàéõðàìæã¿éãýýð õàíäàæ ¿íýò öààñ ýçýìøèã÷èéí øóäàðãà áóñ ýçýìøèã÷ áîëîõûã íîòîëæ ÷àäààã¿éãýýñ
áóñàä òîõèîëäîëä õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýýñýý ÷ºëººëºãäºíº.
472 äóãààð ç¿éë. ¯íýò öààñûã íýðèéí ¿íýò öààñ áîëãîæ ººð÷ëºõ
472.1.Ãàãöõ¿¿ ¿íýò öààñ ãàðãàã÷ ¿íýò öààñûã íýðèéí ¿íýò öààñ áîëãîí ººð÷ëºõ ýðõòýé.
472.2.¯íýò öààñ ãàðãàã÷ ¿íýò öààñíû òºðëèéã ººð÷ëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é.
473 äóãààð ç¿éë. ¯íýò öààñ ãýìòýõ áóþó óñòàõ
473.1.Ìýä¿¿ëãèéí ¿íýò öààñ ãýìòñýíèé óëìààñ ò¿¿íèéã ýðãýëòýä îðóóëàõ áîëîìæã¿é áîëñîí áºãººä
àãóóëãà, òàíèõ òýìäãèéã íü ÿëãàõ áîëîìæòîé áàéâàë îðîíä íü øèíý ìýä¿¿ëãèéí ¿íýò öààñ îëãîõûã ¿íýò
öààñ ýçýìøèã÷ øààðäàõ ýðõòýé áºãººä èéíõ¿¿ ñîëèõòîé õîëáîîòîé çàðäëûã ýçýìøèã÷ óðüä÷èëàí òºëºõ
¿¿ðýãòýé.
473.2.¯íýò öààñíû äàãóó ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð õ¿÷èíã¿é áîëãóóëñàí ýòãýýä ¿íýò
öààñààð ãýð÷ëýãäñýí øààðäëàãûã õàíãàñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëñîíä òîîöîãäñîí
¿íýò öààñíû îðîíä ¿íýò öààñ ãàðãàã÷ààñ øèíý ìýä¿¿ëãèéí ¿íýò öààñ îëãîõûã øààðäàõ ýðõòýé áºãººä
èéíõ¿¿ ñîëèõòîé õîëáîîòîé çàðäëûã ýçýìøèã÷ óðüä÷èëàí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
474 ä¿ãýýð ç¿éë. Ǻâøººðëèéí ¿íýò öààñ
474.1.Ǻâøººðëèéí ¿íýò öààñûã áè÷èëò õèéëãýæ ýçýìøèëäýý àâñàí áîë ýíý õóóëèéí 469 ä¿ãýýð
ç¿éëä çààñàí æóðìûã áàðèìòàëíà.
474.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ººðèéí íýð äýýð õîëáîãäîõ áè÷èëòèéã õèéëãýæ, çºâøººðëèéí
¿íýò öààñûã ýçýìøñýí ýòãýýä ¿íýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí ýðõèéí äàãóó ìºí㺠òºëºõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
474.3.Ǻâøººðëèéí ¿íýò öààñûã øóäàðãààð ýçýìøèã÷èä ìºí㺠øèëæ¿¿ëñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéã
ñàíààòàéãààð áóþó èëò õàéõðàìæã¿é õàíäñàíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýíä òîîöíî.
474.4.¯íýò öààñ ýçýìøèã÷èä ìºí㺠øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ òóõàéí ¿íýò
öààñûã ºì÷ëºõ ýðõòýé.
475 äóãààð ç¿éë. Íýðèéí ¿íýò öààñ
475.1.Òîäîðõîé ýòãýýäèéí íýðýýð ãàðñàí ¿íýò öààñûã óã ¿íýò öààñûã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èä ºãñºí
òîõèîëäîëä òºëáºð õèéõ íºõöºëººð ãàðãàæ áîëíî.
475.2.ªºðººð òîäîðõîéëîîã¿é áîë áàðèìò äýýð äóðäñàí ýðõ ýíýõ¿¿ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõýýð
òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó øèëæèíý.
475.3.Íýðèéí ¿íýò öààñ óñòãàãäñàí áóþó ¿ðýãäñýí òîõèîëäîëä õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë
ò¿¿íèéã õýðýã øèéäâýðëýõ îíöãîé àæèëëàãààíû æóðìààð óñòãàãäñàí áóþó ¿ðýãäñýíä òîîöíî.
475.4.Òîäîðõîé ýòãýýäèéí íýð äýýð áè÷èãäñýí ¿íýò öààñ íü àìëàñàí òºëáºðèéã ò¿¿íèéã ¿ç¿¿ëýã÷
àëèâàà ýòãýýäýä õèéõ òóõàé çààëò àãóóëñàí áîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ áîëîí ¿íýò öààñ ýçýìøèã÷èéí õîîðîíä

98. 98
õèéñýí àëèâàà õýëöýë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ íü ñàíààòàé, ýñõ¿ë èëò õàéõðàìæã¿é õàíäñàíààñ ¿ë õàìààðàí õ¿÷èí
òºãºëäºð áàéíà.
Ī×ÈÍ ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Õàìòðàí àæèëëàõ
476 äóãààð ç¿éë. Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýý
476.1.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýãýýð õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø ýòãýýä õóóëèéí ýòãýýä áàéãóóëàõã¿éãýýð,
àøèã îëîõ áîëîí áóñàä òîäîðõîé çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä õàìòðàí àæèëëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
476.2.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýã áè÷ãýýð áóþó àìààð áàéãóóëæ áîëíî.
476.3.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëàõ òîõèîëäîëä äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàíà:
476.3.1.ãýðýýíèé òàëóóäûí íýð, õàÿã;
476.3.2.õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû òºðºë, çîðèëãî;
476.3.3.òàëóóäûí ýðõ, ¿¿ðýã;
476.3.4.óäèðäëàãûí á¿òýö, ýðõ, ¿¿ðýã;
476.3.5.àøèã, àëäàãäëûã õóâààðèëàõ æóðàì;
476.3.6.ãýðýýíýýñ ãàðàõ æóðàì;
476.3.7.ãýðýýíèé õóãàöàà;
476.3.8.ãýðýýã äóóñãàâàð áîëãîõ ¿íäýñëýë, äóíäûí ýä õºðºíãèéã õóâààðèëàõ æóðàì.
477 äóãààð ç¿éë. Îðîëöîã÷äûí õóðààìæ, õóâü
477.1.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýíèé òàëóóä ãýðýýíä çààñíû äàãóó õóðààìæ òºëºõ áºãººä ãýðýýíä
õóðààìæèéí õýìæýýã òîäîðõîéëîîã¿é áîë òýíö¿¿ õýìæýýãýýð õàðèóöíà.
477.2.Õóðààìæèéã ìºíãºí, ýñõ¿ë õºðºíãèéí, ò¿¿í÷ëýí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ õýëáýðýýð òºëæ áîëíî.
477.3.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òàëóóäûí òºëñºí õóðààìæ íü òýäãýýðèéí äóíäàà ºì÷ëºõ
õºðºí㺠áàéíà.
477.4.Äóíäàà ºì÷ëºõ õºðºíãèéí ¿ð øèì, ò¿¿íèéã íýãòãýñýí, íèéë¿¿ëñíýýñ áèé áîëñîí õºðºíãº
òàëóóäûí äóíäàà ºì÷ëºõ õºðºí㺠áàéíà.
477.5.Òàëóóä ººðò íîãäîõ õóâèà áóñàä òàëûí çºâøººðºëã¿éãýýð ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõèéã
õîðèãëîõ áºãººä ãàãöõ¿¿ çàéëøã¿é õ¿íäýòãýí ¿çýõ ¿íäýñëýë áàéâàë çºâøººðºë ºãºõººñ òàòãàëçàæ áîëíî.
477.6.Òàëóóä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõ õºðºíãèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä àâàõ äàâóó ýðõòýé.
478 äóãààð ç¿éë. Õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà
478.1.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òàëóóä õàìòûí ¿éë àæèëëàãààã õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëýõ áºãººä
òàëóóä àëèâàà õýëöýë õèéõäýý õàðèëöàí çºâøººðëèéã àâíà.
478.2.Ãýðýýíèé òàëóóä øèéäâýðèéã îëîíõèéí ñàíàëààð ãàðãàõààð ãýðýýíä çààñàí áîë òºëñºí
õóðààìæèéí õýìæýýíýýñ ¿ë õàìààðàí îðîëöîã÷ á¿ð íýã ñàíàëûí ýðõòýé áàéíà.
478.3.Õàìòûí ¿éë àæèëëàãààã õýä õýäýí òàë áèå äààí ýðõëýí ÿâóóëàõààð òîõèðîëöñîí áîë ýíý
òóõàé ãýðýýíä òóñãàõ áºãººä èéíõ¿¿ çºâøèëöºæ ÷àäààã¿é áîë ãýðýý áàéãóóëàõûã õîðèãëîíî.
478.4.Õàìòûí ¿éë àæèëëàãààã àëü íýã òàë íü ýðõëýí ÿâóóëàõààð òàëóóä òîõèðîëöñîí áîë ò¿¿íèéã
òàëóóäûã òºëººëæ ãýðýý õýëöýë õèéõ, ìàðãààí ãàðâàë òºëººëºõ ýðõòýé ãýæ òîîöíî.
478.5.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý íîöòîé çºð÷ñºí òàëûã ñàíàë íýãòýéãýýð
ãýðýýíýýñ ãàðãàæ áîëíî.
478.6.Ãýðýýíèé àëü ÷ òàë õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýã ýðõëýí ÿâóóëàõàä îðîëöîõîîñ òàòãàëçàõ ýðõòýé
áºãººä ýíý òîõèîëäîëä øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çñýí ìýäýýëýë ºãºõèéã óäèðäëàãààñ øààðäàõ ýðõòýé.
478.7.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë óäèðäëàãàä àæèëëàõ òàëûí ýðõ, ¿¿ðãèéã
äààëãàâðûí ãýðýýíèé æóðàìä íèéö¿¿ëýí òîäîðõîéëíî.
478.8.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë àøãèéã òàëóóäûí òºëñºí õóðààìæèä õóâü òýíö¿¿ëýí
õóâààðèëíà.
478.9.Ãýðýýíèé òàë á¿ð àëèâàà îðîëöîã÷ òàëààñ ãýðýýíèé ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëýõèéã
øààðäàæ áîëíî.
478.10.Ãýðýýíýýñ ¿¿ñýí ãàðàõ õîîðîíäûí øààðäëàãûã òàëóóä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõèéã
õîðèãëîíî.
478.11.Õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ áèé áîëñîí àëäàãäëûã ãýðýýíèé òàëóóä õàìòðàí
õàðèóöíà.
478.12.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë òàëóóäûí õîîðîíäûí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûí õýìæýýã ãèø¿¿íèé
òºëñºí õóðààìæèä õóâü òýíö¿¿ëýí õóâààðèëíà.

99. 99
478.13.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýíèé îðîëöîã÷ íü ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ÿâöàä îëæ àâñàí ìýäýýëëèéí
íóóöûã çàäðóóëàõã¿é áàéõ ¿¿ðýãòýé.
479 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýíýýñ ãàðàõ
479.1.Ãýðýýíä õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ðãýëæëýõ õóãàöààã øóóä çààãààã¿é òîõèîëäîëä ãýðýýíèé
òàëóóä õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíä õîõèðîë ó÷ðóóëàõààðã¿é áîë õýäèéä ÷ õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýíýýñ ãàð÷
áîëíî.
479.2.Õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ðãýëæëýõ õóãàöààã ãýðýýíä çààñàí òîõèîëäîëä, ãàãöõ¿¿ çàéëøã¿é
õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíààð õóãàöààíààñ ºìíº ãýðýýíýýñ ãàð÷ áîëíî.
479.3.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë àëü íýã òàë ãýðýýíýýñ ãàðñíààð õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà
äóóñãàâàð áîëíî.
479.4.Íýã òàë ãýðýýíýýñ ãàðñàí áîëîâ÷ ¿ëäñýí òàëóóä õàìòûí ¿éë àæèëëàãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýõýýð
òîõèðîëöñîí áîë ãýðýýíýýñ ãàðñàí òàëä íîãäîõ õóâèéã ìºíãºí õýëáýðýýð ýðã¿¿ëýí îëãîõ áîëîâ÷ èíãýõäýý
ò¿¿íèé ãàðàõ ¿åä áèåë¿¿ëýýã¿é áàéñàí õýëöëèéã õàðãàëçàíà.
479.5.Ãýðýýíýýñ ãàðàõàä òàëóóäûí äóíäûí õºðºí㺠òýäíèé õ¿ëýýñýí íèéò ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëýõýä
õ¿ðýëöýõã¿é áàéâàë ãýðýýíýýñ ãàð÷ áàéãàà òàë ººðò íîãäîõ õóâüòàé òýíöýõ õýìæýýíèé ìºíãèéã áóñäàä
òºëíº.
479.6.Ãýðýýíýýñ ãàð÷ áàéãàà òàëûí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã õýâýýð ¿ëäýíý.
479.7.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýíýýñ ãàðàõ ýðõèéã õîðèãëîñîí, ýñõ¿ë õÿçãààðëàñàí õýëöýë õ¿÷èí
òºãºëäºð áóñ áàéíà.
480 äóãààð ç¿éë. Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ
480.1.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýý äàðààõü ¿íäýñëýëýýð äóóñãàâàð áîëíî:
480.1.1.ãýðýýíèé õóãàöàà äóóññàí;
480.1.2.òàëóóä øèéäâýðëýñýí;
480.1.3.òàëóóäûí äóíäûí ºì÷èéí õºðºíãèéã äàìïóóðëûí àæèëëàãààíû äàãóó òºëáºðò ãàðãóóëàõ
õºðºíãºä îðóóëñàí;
480.1.4.õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû çîðèëãûã áèåë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîëñîí.
480.2.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýã äàðààõü ¿íäýñëýëèéí àëü íýã íü
áàéâàë äóóñãàâàð áîëñîíä òîîöíî:
480.2.1.ãýðýýã öóöàëñàí;
480.2.2.òàëóóäûí àëü íýã íü äàìïóóðñíûã ø¿¿õýýñ çàðëàñàí, òàòàí áóóãäñàí;
480.2.3.òàëóóäûí àëü íýã íàñ áàðñàí.
480.3.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíîîð áèåë¿¿ëýýã¿é õýëöëèéã äóóñãàâàð áîëãîæ, ¿ëäýõ
õºðºíãèéí æàãñààëòûã ¿éëäýæ, òàëóóäàä õóâààðèëíà.
480.4.Õºðºíãèéã õóâààðèëàõàä õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä áèé áîëñîí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñýí
áàéõ áºãººä õýðýâ ¿ã¿é áîë òàëóóä ººðò íîãäîõ õýñýãò õóâü òýíö¿¿ëýí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý.
481 ä¿ãýýð ç¿éë. Á¿ðòãýãäýýã¿é õîëáîî, íºõºðëºë
481.1.Õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õýä õýäýí ýòãýýä õîëáîî áîëîí íºõºðëºëèéí
õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëàãäàæ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áîëîõ áºãººä èéì áàéãóóëëàãûã óëñûí á¿ðòãýëä
á¿ðòã¿¿ëýõã¿é, á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã ãèø¿¿ä õàðèëöàí òîõèðîëöîæ òîäîðõîéëíî.
481.2.Á¿ðòãýãäýýã¿é õîëáîî, íºõºðëºë íü èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä á¿ðýí ýðõ á¿õèé òºëººëºã÷
áóþó ãèø¿¿äýýð äàìæèí îðîëöîíî.
482 äóãààð ç¿éë. Á¿ðòãýãäýýã¿é õîëáîî, íºõºðëºëèéí ãèø¿¿äèéí äóíäûí õºðºíãº
482.1.Õîëáîîíû ãèø¿¿äèéí òàòâàð, õàíäèâ, ¿éë àæèëëàãààíûõàà îðëîãîîð îëæ àâñàí õºðºí㺠íü
ãèø¿¿äèéí äóíäûí õºðºí㺠áàéíà.
482.2.Äóíäûí õºðºíãºä îðóóëàõ òàòâàð, õóðèìòëàëûí õýìæýýã ãèø¿¿ä òîõèðîëöîí òîãòîîõ áºãººä
òýäãýýð íü ìºíãº, ýä õºðºí㺠áîëîí ¿éë àæèëëàãààãààðàà äóíäûí õºðºíãèéã á¿ðä¿¿ëýõýä îðîëöîæ áîëíî.
482.3.Äóíäûí õºðºíãèéã ãèø¿¿äýýñ òîìèëîãäñîí ýðõ á¿õèé òºëººëºã÷ çàõèðàí çàðöóóëíà.
482.4.Íýõýìæëýã÷äèéí øààðäëàãûã ãèø¿¿äèéí äóíäûí õºðºí㺺ð õàíãàíà. Îðîí ñóóöíû äóíäûí
ºì÷ëºëèéí ç¿éë ýíý çààëòàä õàìààðàõã¿é.
482.5.Ãèø¿¿ä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë äóíäûí õºðºí㺠øààðäëàãûã õàíãàõàä õ¿ðýëöýõã¿é
òîõèîëäîëä õîëáîî, íºõºðëºëèéí íýðèéí ºìíººñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ á¿ðýí ýðõ á¿õèé ýòãýýä¿¿ä èæèë
õýìæýýãýýð íºõºõ õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.

100. 100
Ī×ÈÍ ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Àñðàí òýòãýõ
483 äóãààð ç¿éë. Àñðàí òýòãýõ ãýðýý
483.1.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë àñðàí òýòãýõ ãýðýýãýýð àñðàí òýòãýã÷ íü àñðóóëàã÷èéã òýæýýí
òýòãýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
483.2.̺íãºí, ýñõ¿ë áèåò õýëáýðýýð /îðîí ñóóö, õîîë, õóâöñààð õàíãàõ ã.ì./ àñðàí òýòãýæ áîëíî.
483.3.Òàëóóä áèåò õýëáýð á¿õèé òýæýýí òýòãýõ ¿¿ðãèéã ìºíãºí õýëáýðýýð ñîëèõîîð òîõèðîëöîæ
áîëíî.
483.4.Àñðàí òýòãýõ ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëíà.
483.5.Òýæýýí òýòãýõ õóãàöààã ò¿¿íèé çîðèëãî, øèíæ ÷àíàðûã õàðãàëçàí ãýðýýãýýð òîãòîîíî.
483.6.Àñðàí òýòãýã÷ íü àñðóóëàã÷èéí øèëæ¿¿ëýí ºãñºí õºðºíãèéã ò¿¿íèé çºâøººðºëã¿éãýýð
õóäàëäàõ, áàðüöààëàõ, áóñàä õýëáýðýýð øèëæ¿¿ëýõ ýðõã¿é.
483.7.Àñðàí òýòãýã÷èéí áóñäûí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõýä ýíý õóóëèéí 483.6-ä çààñàí
õºðºíãèéã çàõèðàí çàðöóóëàõûã õîðèãëîíî.
483.8.Àñðóóëàã÷ àñðàí òýòãýã÷èä ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëæ ºãñºí áîë àñðàí òýòãýã÷ øààðäàõ
ýðõýý áàòàëãààæóóëàõ çîðèëãîîð óã õºðºíãèéí õóâüä áàðüöààíû ýðõ ýäýëíý.
483.9.Àñðàí òýòãýã÷èä øèëæ¿¿ëñýí õºðºí㺠óñòñàí, ãýìòñýí íü àñðàí òýòãýã÷èéã ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºõ
¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
484 ä¿ãýýð ç¿éë. Àñðàí òýòãýõ ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ
484.1.Ãýðýýã çºð÷ñºíèé óëìààñ òàëóóäûí õîîðîíäûí õàðüöàà ýðñ ìóóäñàí, ýñõ¿ë áóñàä íîöòîé
¿íäýñëýëýýð ãýðýýã ìºðäºõ áîëîìæã¿é áîë àñðàí òýòãýã÷, àñðóóëàã÷ àëü íü ÷ ãýðýýã öóöëàõ ýðõòýé.
484.2.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõîä èéíõ¿¿ äóóñãàâàð áîëãîõîîñ ºìíº
àñðàí òýòãýã÷èéí ãàðãàñàí çàðäëûã íºõºí òºëºõã¿é.
484.3.Àñðàí òýòãýõ ãýðýý äóóñãàâàð áîëñîí òîõèîëäîëä àñðóóëàã÷èä õºðºíãèéã íü áóöààí îëãîíî.
485 äóãààð ç¿éë. Àñðàí òýòãýã÷ íàñ áàðàõ
485.1.Àñðàí òýòãýã÷ íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä øèëæ¿¿ëñýí õºðºíãèéã ºâëºñºí ýòãýýä àñðóóëàã÷èéã
òýæýýí òýòãýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
485.2.ªâëºã÷ òýæýýí òýòãýõ ¿¿ðãýýñ òàòãàëçñàí áîë õºðºíãèéã àñðóóëàã÷èä áóöààí îëãîñíîîð
ãýðýý äóóñãàâàð áîëíî.
ÒÀÂÜÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Òîãëîîì, ìºðèé
486 äóãààð ç¿éë. Òîãëîîì, ìºðèé
486.1.Òîãëîîì áîëîí ìºðèé íü øààðäàõ ýðõèéã áèé áîëãîõã¿é.
486.2.Òîãëîõ, ìºðèé òàâèõàä çîðèóëàí îëãîñîí çýýë, óðüä÷èëãàà, ò¿¿í÷ëýí ìºðèéíèé øèíæèéã
àãóóëñàí õºðºí㺠íèéë¿¿ëýõ òóõàé áèðæèéí áîëîí ò¿¿íòýé òºñòýé õýëöýëä ýíý õóóëèéí 486.1-ä çààñàí
æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
486.3.Õóóëèàð õîðèãëîñíîîñ áóñàä òîãëîîì áîëîí ìºðèéíèé äàãóó òºëñºí ìºíãº, øèëæ¿¿ëñýí
õºðºíãº, áóñàä ç¿éëèéã ýðã¿¿ëýí øààðäàæ áîëîõã¿é.
486.4.Õîíæâîðò ñóãàëàà, ò¿¿íòýé òºñººòýé áóñàä òîãëîîì íü ýäãýýðèéã òºðººñ çºâøººðñºí
òîõèîëäîëä ë øààðäàõ ýðõèéã áèé áîëãîíî.

101. 101
l¯ ÕÝÑÝÃ
ÃÝÐÝÝÍÈÉ ÁÓÑ ¯¯ÐÝÃ
l ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ÕÓÓËÜÄ ÇÀÀÑÍÀÀÐ ¯¯ÑÝÕ ¯¯ÐÝÃ
ÒÀÂÈÍ ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Õóóëèéí äàãóó ¿¿ñýõ ¿¿ðãèéí õàðèëöàà
Íýãä¿ãýýð äýä á¿ëýã
Äóíäûí ºì÷ººñ ¿¿ñýõ ¿¿ðýã
487 äóãààð ç¿éë. Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºõ
487.1.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷èä õàðèëöàí ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë ºì÷ëºã÷ á¿ð òýíö¿¿
õýìæýýãýýð ºì÷ëºõ ýðõòýé áºãººä ººðò îíîãäîõ õýñýãò íîãäîõ ¿ð øèìèéã ºì÷ëºõ ýðõòýé.
487.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òîäîðõîé ýðõèéã õýä õýäýí ýòãýýä äóíäàà õýñãýýð ºì÷èëæ
áàéâàë ýíý á¿ëýãò çààñàí æóðìûã áàðèìòàëíà.
488 äóãààð ç¿éë. Äóíäûí ºì÷èéã àøèãëàõ, óäèðäàõ
488.1.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷äèéí îëîíõèéí ñàíàëààð äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí àøèãëàëò,
óäèðäëàãûí òàëààð øèéäâýð ãàðãàõ áºãººä ñàíàëûã ººðò îíîãäîõ õýñýãò õóâü òýíö¿¿ëýí òîîöíî.
488.2.Îëîíõèéí øèéäâýð áóþó õýëöëýý𠺺ðººð òîãòîîã¿é áîë äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷ á¿ð
øóäàðãà ¸ñíû äàãóó áóñàä ºì÷ëºã÷äèéí àøèã ñîíèðõîëä íèéö¿¿ëýí àøèãëàëò áîëîí óäèðäëàãûí òàëààð
øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé.
488.3.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð, ò¿¿íèé îíîãäîõ õýñãýý àøèãëàõ ýðõèéã
õÿçãààðëàæ ¿ë áîëíî.
488.4.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷èä íü äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí àøèãëàëò, óäèðäëàãûí æóðìûã
òîãòîîñîí áîë óã æóðìûã ýðõ øèëæ¿¿ëýí àâñàí ýòãýýä¿¿ä íýãýí àäèë ìºðäºíº.
489 ä¿ãýýð ç¿éë. Äóíäûí ºì÷èéí ýðõèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõûã øààðäàõ
489.1.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷äèéí õýí íü ÷ äóíäûí ºì÷èéí ýðõèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõûã øààðäàõ
ýðõòýé.
489.2.Ýíý õóóëèéí 489.1-ä çààñàí ýðõèéã ãýðýýãýýð ýäëýõã¿é ãýæ ºì÷ëºã÷èä òîõèðñîí, ýñõ¿ë
õóãàöààãààð õÿçãààðëàñàí áàéñàí ÷ õ¿íäýòãýí ¿çýõ øààðäëàãà ãàðâàë ýíýõ¿¿ ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëæ áîëíî.
489.3.Ýíý õóóëèéí 489.2-ò çààñíààñ ººðººð äóíäûí ºì÷èéí ýðõèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõûã øààðäàõ
ýðõèéã õÿçãààðëàñàí, ýäëýõã¿éãýýð çààñàí õýëöýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áàéíà.
489.4.Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷äèéí äóíäûí ºì÷èéí ýðõèéã õ¿÷èíã¿é
áîëãîõ ýðõèéã òîäîðõîé õóãàöààíä ýäëýõã¿éãýýð òîõèðîëöñîí õýëöýë àëü íýã ºì÷ëºã÷ íàñ áàðñíààð
õ¿÷èíã¿é áîëíî.
489.5.Äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéí ¿íý, ºðòãèéã áóóðóóëàõã¿éãýýð ºì÷ëºã÷äºä îíîãäîõ õýñãèéí
äàãóó õóâààæ áîëîõîîð áîë ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéã áèåò áàéäëààð õóâààñàí ãýæ ¿çýæ äóíäûí ºì÷èéí ýðõèéã
õ¿÷èíã¿é áîëãîíî.
489.6.Äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéã áèåò áàéäëààð õóâààæ áîëîõã¿é áîë ýíý õóóëèéí 159 ä¿ãýýð
ç¿éëä çààñàí æóðìûí äàãóó õóäàëäàõ, ýäýëáýð ãàçàð áîëîí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã àëáàäàí äóóäëàãà
õóäàëäààíä îðóóëàõ, îëñîí àøãèéã õóâààðèëàõ çàìààð äóíäûí ºì÷èéí ýðõèéã äóóñãàâàð áîëãîæ áîëíî.
489.7.Äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëæ áîëîõã¿é òîõèîëäîëä
äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷äèéí äóíä äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëæ õóäàëäàíà.
489.8.Äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéã ýíý õóóëèéí 489.6, 489.7-ä çààñíààð õóäàëäàæ ÷àäààã¿é áîë
äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷ íü äóóäëàãà õóäàëäààã äàâòàí ÿâóóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé. Õî¸ð äàõü äóóäëàãà

102. 102
õóäàëäàà ¿ð ä¿íã¿é áîëáîë äóóäëàãà õóäàëäàà äàâòàí ÿâóóëàõûã øààðäñàí ýòãýýä äóóäëàãà õóäàëäàà
ÿâóóëàõòàé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûã õàðèóöíà.
490 ä¿ãýýð ç¿éë. Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷äèéí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ
490.1.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷ íü ººðò îíîãäîõ õýñãýýð ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàðèóöàõ áîë ºì÷ëºã÷
á¿ð äóíäûí ºì÷èéí ýðõ äóóñãàâàð áîëñîí òîõèîëäîëä òóõàéí íîãäîõ õýñãýýñ ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã
õàíãóóëàõûã øààðäàõ ýðõòýé.
490.2.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõàä äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éëèéã çàéëøã¿é õóäàëäàõ
øààðäëàãàòàé áîë ýíý õóóëèéí 489.6-489.8-ä çààñíûã áàðèìòàëíà.
490.3.Äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºã÷èä íü õàðèëöàí õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëàõàä ýíý
õóóëèéí 490.1, 490.2-ò çààñàí æóðàì íýãýí àäèë õàìààðíà.
490.4.Äóíäûí ºì÷èéí ýðõ äóóñãàâàð áîëñíîîð äóíäûí ºì÷ëºëèéí ç¿éë äóíäàà õýñãýýð
ºì÷ëºã÷äèéí õýí íýãýíä øèëæñýí ¿åä áóñàä ºì÷ëºã÷ íü ººðò íîãäîõ õýñãèéí äóòàãäëûã áàðàà õóäàëäàã÷èéí
íýãýí àäèë õàðèóöíà.
490.5.Äóíäûí ºì÷èéí ýðõèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ øààðäëàãàä õººí õýëýëöýõ õóãàöàà õàìààðàõã¿é.
Õî¸ðäóãààð äýä á¿ëýã
Áóñäûí ¿¿ðãèéã äààëãàâàðã¿éãýýð ã¿éöýòãýõ
491 ä¿ãýýð ç¿éë. Áóñäûí ¿¿ðãèéã äààëãàâàðã¿éãýýð ã¿éöýòãýõ
491.1.Áóñäûí ¿¿ðãèéã äààëãàâàðã¿éãýýð ã¿éöýòãýæ áàéãàà ýòãýýä ò¿¿íèéã øóäàðãààð ã¿éöýòãýõ
¿¿ðýãòýé.
491.2.Áóñäûí ýä õºðºí㺠áîëîí ýðõ àøèãò ó÷èð÷ áîëçîøã¿é àþóëûã óðüä÷èëàí çàéëóóëàõ
çîðèëãîîð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ýòãýýä çºâõºí ñàíààòàé áóþó èëòýä áîëãîîìæã¿é ¿éëäëèéíõýý òºëºº
õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
491.3.Áóñäûí ýä õºðºí㺠áîëîí ýðõ àøèãò ó÷èð÷ áîëçîøã¿é àþóëûã óðüä÷èëàí çàéëóóëàõ ¿éëäýë
õèéñýí ýòãýýäýä õîõèðîë ó÷èðñàí áîë ýíýõ¿¿ õîõèðëûã àøèã ñîíèðõëîî õàìãààëóóëñàí ýòãýýä íºõºí òºëºõ
áºãººä òàëóóä òîõèðîëöîæ ÷àäààã¿é áîë õîõèðëûí õýìæýýã ø¿¿õ òîãòîîíî.
491.4.Áóñäûí ¿¿ðãèéã äààëãàâàðã¿éãýýð ã¿éöýòãýæ áàéãàà ýòãýýä áîëîìæ ãàðìàãö àøèã ñîíèðõëîî
õàìãààëóóëæ áàéãàà ýòãýýäýä ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé áºãººä àøèã ñîíèðõëîî õàìãààëóóëæ áàéãàà ýòãýýä ººðºº
óã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ ýõëýõ áóþó óã ¿¿ðãýýñ òàòãàëçàõ õ¿ðòýë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý.
491.5.Áóñäûí ¿¿ðãèéã äààëãàâàðã¿éãýýð ã¿éöýòãýæ áàéãàà ýòãýýä àøèã ñîíèðõëîî õàìãààëóóëæ
áàéãàà ýòãýýäýä ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíã ãàðãàæ, ¿¿ðãèéí ¿ð ä¿íãýýñ îëñîí á¿õ ç¿éëèéã àøèã ñîíèðõëîî
õàìãààëóóëæ áàéãàà ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
491.6.Áóñäûí ¿¿ðãèéã äààëãàâàðã¿éãýýð ã¿éöýòãýñýí ýòãýýä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí
çàéëøã¿é çàðäëûã íºõºí òºëºõèéã àøèã ñîíèðõëîî õàìãààëóóëñàí ýòãýýäýýñ øààðäàõ ýðõòýé.
491.7.¯¿ðãèéí ã¿éöýòãýë àøèã ñîíèðõëîî õàìãààëóóëñàí ýòãýýäèéí õ¿ñýë çîðèã, àøèã ñîíèðõîëä
íèéöýõã¿é áîë ¿éëäýë õèéñýí ýòãýýä çàðäëàà íºõºí òºë¿¿ëýõèéã øààðäàõ ýðõã¿é áºãººä õýðýâ ¿éëäýë
õèéñýí ýòãýýä ¿¿íèéã ìýäýæ áàéñàí áîë àøèã ñîíèðõîë íü õºíäºãäºæ áàéãàà ýòãýýäýä ó÷èðñàí õîõèðëûã
íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
Ãóðàâäóãààð äýä á¿ëýã
¯íäýñëýëã¿éãýýð õºðºíãºæèõ
492 äóãààð ç¿éë. Áóñäûí õºðºíãèéã ¿íäýñëýëã¿éãýýð îëæ àâñàí áóþó ýçýìøñýíýýñ ¿¿ñýõ
¿¿ðýã
492.1.Áóñäûí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõýýð õýí íýãýí ýòãýýäýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýä óã
ç¿éëèéã îëæ àâñàí ýòãýýäýýñ äýýðõ õºðºí㺺 äàðààõü òîõèîëäîëä áóöààí øààðäàõ ýðõòýé:
492.1.1.õºðºí㺠îëæ àâñàí ýòãýýä áîëîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ýòãýýäèéí õîîðîíä ¿¿ðýã ¿¿ñýýã¿é,
ýñõ¿ë ¿¿ðýã íü õîæèì äóóñãàâàð áîëñîí áóþó õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëñîí;
492.1.2.¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ øààðäëàãà ãàðãàæ áîëîõîîðã¿é ¿ëýìæ ìàðãààíòàé.
492.2.Äàðààõü òîõèîëäîëä áóñäàä øèëæ¿¿ëñýí õºðºíãèéã áóöààí øààðäàæ áîëîõã¿é:
492.2.1.¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí ÿâäàë íü íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí
ñóðòàõóóíû õýì õýìæýýíä íèéöñýí;
492.2.2.øààðäëàãà ãàðãàõ õººí õýëýëöýõ õóãàöàà ºíãºðñºí;
492.2.3.õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëñîí ¿¿ðãèéí õóâüä ºìíº íü ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðýã ¸ñîîð øèëæ¿¿ëñýí
ºð òºëáºðèéí ãýðýýã ã¿éöýòãýõ ¿åä õºðºí㺺 áóöààí øààðäàõ øààðäëàãà íü õóóëüä õàðøèëæ áàéâàë;
492.2.4.õººí õýëýëöýõ õóãàöàà äóóññàíûã ìýäýëã¿éãýýð íýã òàë íºãººäºº ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýë
áîëãîí õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñýí.

103. 103
492.3.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýõýýð áóñ õàðèí òîäîðõîé ¿éëäýë õèéëãýõ áóþó ¿éëäýë õèéõã¿é áàéõààð õýí
íýãýí ýòãýýäýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä íºãºº ýòãýýäèéí ¿éëäýë áóþó ýñ ¿éëäýõ¿é õºðºíãº
øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýäèéí õ¿ñýë çîðèãò íèéöýõã¿é áîë øèëæ¿¿ëñýí ç¿éëýý áóöààí øààðäàæ áîëíî.
492.4.Äàðààõü òîõèîëäîëä èéíõ¿¿ øèëæ¿¿ëñýí õºðºí㺺 áóöààí øààðäàæ áîëîõã¿é:
492.4.1.àíõíààñàà çîðèëãîäîî õ¿ðýõ áîëîìæã¿é áàéñíûã õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýä ìýäýæ
áàéñàí;
492.4.2.õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýä øóäàðãà áóñ õàíäàæ íºãºº ýòãýýäèéíõýý ¿éëäýëä ñààä
õèéñýí.
492.5.¯¿ðýã ã¿éöýòãýõýýð áóñ õàðèí õ¿÷ õýðýãëýñýí áóþó çàíàëõèéëñýí ¿éëäëèéí ¿íäñýí äýýð õýí
íýãýí ýòãýýä íºãºº ýòãýýäýä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñýí áîë õºðºí㺠îëæ àâñàí ýòãýýä òóõàéí õºðºíãèéã ººðèéí
ýçýìøèëä áàéëãàõ ýðõòýé áàéõààñ áóñàä òîõèîëäîëä õºðºí㺠øèëæ¿¿ëñýí ýòãýýä íü ò¿¿íèéã áóöààí
øààðäàõ ýðõòýé.
493 äóãààð ç¿éë. Áóöààí øààðäàõ øààðäëàãàä õàìààðàõ ç¿éëñ
493.1.Áóöààí øààðäàõ øààðäëàãàä ººð ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëñýí õºðºíãº, ò¿¿íýýñ îëñîí îðëîãî, ¿ð
øèì, ò¿¿í÷ëýí òóõàéí õºðºíãèéã ýâäñýí, óñòãàñàí, ãýìòýýñýí áóþó õóðààëãàñàí áîë íºõºí òºëáºðò àâàõ á¿õ
ç¿éë õàìààðíà.
493.2.¯íäýñëýëã¿é îëæ àâñàí ç¿éëèéí ÷àíàð áàéäëûí óëìààñ áóþó ººð øàëòãààíààð ò¿¿íèéã
áóöààæ ºãºõ áîëîìæã¿é áîë îëæ àâñàí ýòãýýä ò¿¿íèé ¿íèéã òºëíº.
493.3.Ýä õºðºíãèéã ¿íäýñëýëã¿é îëæ àâñàí ýòãýýä óã ç¿éëýý õýðýãëýõ, áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ çýðãýýð
àøèãëàõäàà, ýñõ¿ë òóõàéí ç¿éëèéã ¿ðýãä¿¿ëñýí, óñòãàñàí, ÷àíàðûã íü ìóóäóóëñàí áóþó áóñàä øàëòãààíààð
ÿìàð íýãýí àøèã, îðëîãî îëîîã¿é áîë îëîõ áàéñàí îðëîãî, àøèã, ¿ð øèìèéã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é.
493.4.Ãýðýý õ¿÷èíã¿é áîëñíû óëìààñ óã ãýðýýãýýð îëæ àâñàí ç¿éëýý áóöààæ ºãºõ ¿¿ðýã á¿õèé òàë íü
áèåò áàéäëààð áóþó ìºíãºí õýëáýðýýð áóöààæ ºãºõ áîëîëöîîã¿é áîë ãýðýý õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëñîí
¿íäýñëýë, ò¿¿íèé ¿ð äàãàâàðò øóóä õàìààðàëòàéãààñ áóñàä òîõèîëäîëä óã õºðºíãèéã áóöààí ºãºõ ¿¿ðýã
¿¿ñýõã¿é.
493.5.Ýä õºðºí㺠îëæ àâñàí ýòãýýä òóõàéí õºðºíãèéã á¿ðìºñºí ººðèéí áîëãîñîí ãýæ áîäñîíû
óëìààñ ò¿¿íòýé õîëáîîòîé çàðäàë ãàðãàñàí áîë çàðäàë, õîõèðëîî íºõºí òºë¿¿ëæ óã ç¿éëèéã áóöààæ ºãºõ
¿¿ðýãòýé. Õàðèí õºðºíãèéí øèíæ áàéäëààñ ò¿¿íèéã á¿ðìºñºí ººðèéí áîëãîæ àâñàí ãýæ áîäîõ ¿íäýñëýëã¿é
íü èëòýä áàéâàë ýíý æóðàì ¿ë õàìààðíà.
493.6.Áóñäûí ýä õºðºíãèéã ¿íäýñëýëã¿éãýýð, øóäàðãà áóñààð îëæ àâñàí ýòãýýä èéíõ¿¿ ýä
õºðºíãèéã îëæ àâñàí ¿åýñ, øóäàðãààð îëæ àâñàí ýòãýýä íü ¿íäýñëýëã¿éãýýð îëæ àâñàí ãýäãýý ìýäñýí áóþó
ìýäýõ ¸ñòîé áàéñàí ¿åýñ ýõëýí óã õºðºí㺺ñ îëñîí áóþó ººðèéí áóðóóãààñ îëæ ÷àäààã¿é çàéëøã¿é îëîõ
¸ñòîé áàéñàí îðëîãî ¿ð øèìèéã õóóëü ¸ñíû ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷èä áóöààæ ºãºõ, áîëîìæã¿é áîë ¿íèéã
òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
493.7.Ýä õºðºí㺠îëæ àâñàí ýòãýýä òóõàéí ýä õºðºíãèéã áóöààí øèëæ¿¿ëýõ ¿åä ýâäýæ ãýìòýýñýí
áóþó ¿ðýãä¿¿ëñíýýñ ¿¿ññýí õîõèðëûã ãàãöõ¿¿ ººðºº ãýì áóðóóòàé òîõèîëäîëä íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
493.8.Äààëãàâàðã¿éãýýð áóñäûí ýðõ àøãèéí ¿¿äíýýñ ¿éëäýë õèéñíèé ¿íäñýí äýýð õºðºí㺠îëæ
àâñàí ýòãýýä óã õºðºíãºòýé õîëáîãäîæ ãàðãàñàí çàðäëàà íºõºí òºëºõèéã øààðäàæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä
àøèã ñîíèðõëîî õàìãààëóóëñàí ýòãýýä íü çàéëøã¿é çàðäëààñ áóñàä çàðäëûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é.
493.9.Áóöààí øààðäàõ øààðäëàãàä ýíý õóóëèéí 232 äóãààð ç¿éë õàìààðàõã¿é.
494 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºðºíãèéã áóöààí øèëæ¿¿ëýõ ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ¿¿ðýã
494.1.¯íäýñëýëã¿éãýýð õºðºí㺠îëæ àâñàí ýòãýýä òóõàéí õºðºíãèéã ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä ¿íý
òºëáºðã¿é øèëæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä ãóðàâäàã÷ ýòãýýä óã õºðºíãèéã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä áóöààí øèëæ¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé.
494.2.Ýíý ç¿éëä ýíý õóóëèéí 492, 493 äóãààð ç¿éëèéí õîëáîãäîõ çààëò íýãýí àäèë õàìààðíà.
495 äóãààð ç¿éë. Áóñäûí ýä õºðºíãèéã õóóëü áóñààð çàõèðàí çàðöóóëñíààñ ¿¿ñýõ ¿¿ðýã
495.1.Õóóëü ¸ñíû ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð ýä õºðºíãèéã àøèãëàõ, ººð ç¿éëòýé
õîëèõ, íèéë¿¿ëýõ, íýãòãýõ, äàõèí áîëîâñðóóëàõ çýðãýýð çàõèðàí çàðöóóëæ áóñäûí ýðõèéã çºð÷ñºí ýòãýýä
¿¿íýýñ ó÷èðñàí õîõèðëûã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
495.2.Ýíý õóóëèéí 495.1-ä çààñíààð áóñäûí ýðõèéã çºð÷ñºí òîõèîëäîëä ýðõ á¿õèé ýòãýýä íü
õîõèðëûã íýí äàðóé íºõºí òºëºõèéã ýðõ çºð÷èã÷ººñ øààðäàõ ýðõòýé.
495.3.Ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí ýä õºðºíãèéã õàðèó òºëáºðòýéãýýð çàõèðàí çàðöóóëñàí áîë ò¿¿íýýñ
îëñîí îðëîãûã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýä ó÷èðñàí õîõèðîëä òîîöíî.
495.4.Áóñäûí ýðõèéã çºð÷ñºí ýòãýýä èëòýä áîëãîîìæã¿éí óëìààñ ººðèé㺺 ýðõã¿é áîëîõûã
ìýäýýã¿é áºãººä ¿íäýñëýëã¿éãýýð õºðºíãºæñºí ãýæ ¿çýõ ¿íäýñëýë áàéõã¿é òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã
õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëæ áîëíî.
495.5.Áóñäûí ýðõèéã çºð÷ñºí ýòãýýä õºðºíãèéã àøèãëàõ ÿâöàä çàðäàë ãàðãàñàí íü ò¿¿íèé
¿íäýñëýëã¿éãýýð õºðºíãºæñºí õýìæýýã áóóðóóëàõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é.
495.6.Áóñäûí ýðõèéã çºð÷ñºí ýòãýýä íºãºº ýòãýýäèéíõýý ýðõèéã ìýäýæ áàéñàí áîëîâ÷ ñàíààòàé
çºð÷ñºí áîë ýðõ á¿õèé ýòãýýä ýä õºðºíãèéí õîõèðëîîñ äàâñàí àøãèéã íºõºí òºëºõèéã øààðäàæ áîëíî.
495.7.Áóñäûí ýðõèéã çºð÷ñºí ýòãýýä òóõàéí ýä õºðºíãèéã àøèãëàñíààñ îëñîí àøãèéí òàëààð ¿íýí
çºâ ìýäýýëýõ ¿¿ðýãòýé.

104. 104
496 äóãààð ç¿éë. Áóñäûí çàðäëààð áîëîí ººðèéí õºðºíãèéã õýìíýõ àðãààð õºðºíãºæèõ
496.1.Õýí íýã ýòãýýä ººð ýòãýýäèéí ºð òºëáºðèéã ñàéí äóðàà𠺺𺺠ìýäýæ áóþó àíäóóð÷ òºëñºí
áºãººä èéíõ¿¿ ºðèéã òºëñíººð ¿¿ðýã á¿õèé ýòãýýä ¿¿ðãýýñýý ÷ºëººëºãäñºí áîë ºðèéã íü òºëñºí ýòãýýä òýð
ýòãýýäýýð çàðäëàà íºõºí òºë¿¿ëýõýýð øààðäàæ áîëíî.
496.2.Õýí íýã ýòãýýä ººð ýòãýýäèéí õºðºíãºä ñàéí äóðààðàà ººðºº ìýäýæ áóþó àíäóóð÷ çàðäàë
ãàðãàñàí áºãººä íºãºº ýòãýýä ¿¿íèé óëìààñ õºðºíãºæñºí áîë çàðäàë ãàðãàñàí ýòãýýä ò¿¿íýýñ çàðäëàà
íºõºí òºëºõèéã øààðäàõ ýðõòýé.
496.3.Äàðààõü òîõèîëäîëä øààðäëàãà ãàðãàæ áîëîõã¿é:
496.3.1.øààðäëàãà õàðèóöàõ ýòãýýä ººðºº õàðèó øààðäëàãà ãàðãàõ ýðõòýé áàéñàí áºãººä
ò¿¿íèéãýý ñóóòãàí àâñàí;
496.3.2.øààðäëàãà ãàðãàã÷ ãàðãàñàí çàðäëûí òóõàé øààðäëàãàà õàðèóöàã÷èä ººðèéí áóðóóãààñ
åðäèéí áîëîìæèò õóãàöààíä ìýäýãäýýã¿é;
496.3.3.øààðäëàãà õàðèóöàõ ýòãýýä çàðäëûã íºõºí òºëºõººñ ºìíº ò¿¿íèé òàëààð ìàðãàñàí.
II ÄÝÄ ÕÝÑÝÃ
ǪÐ×ËÈÉÍ ÓËÌÀÀÑ ¯¯ÑÝÕ ¯¯ÐÝÃ
ÒÀÂÈÍ ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Ãýì õîð ó÷ðóóëñíààñ ¿¿ñýõ ¿¿ðýã
497 äóãààð ç¿éë. Ãýì õîð ó÷ðóóëñíààñ õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ¿íäýñëýë
497.1.Áóñäûí ýðõ, àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíä, íýð òºð, àëäàð õ¿íä, àæèë õýðãèéí íýð õ¿íä, ýä õºðºíãºä
õóóëü áóñààð ñàíààòàé áóþó áîëãîîìæã¿é ¿éëäýë /ýñ ¿éëäýõ¿é/-ýýð ãýì õîð ó÷ðóóëñàí ýòãýýä óã ãýì õîðûã
õàðèóöàí àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
497.2.Ãýì õîð ó÷ðóóëñàí ýòãýýä èéíõ¿¿ ãýì õîð ó÷ðóóëñàí íü ò¿¿íèé áóðóóãààñ áîëîîã¿é ãýäãèéã
íîòîëáîë õóóëüä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ãýì õîð ó÷ðóóëñíû õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºãäºíº.
497.3.Ãýì õîð ó÷ðóóëàõàä õýä õýäýí ýòãýýä îðîëöñîí áîë òýäãýýð íü óã ãýì õîðûã õàìòðàí
õàðèóöàõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä øóóä ãýì õîð ó÷ðóóëñàí ýòãýýä òºäèéã¿é, ò¿¿íèéã óðóó òàòñàí, äýìæèí
òóñàëñàí, ò¿¿í÷ëýí ãýì õîð ó÷ðóóëñíû ¿ð ä¿íã ñàíààòàé àøèãëàñàí ýòãýýä íýãýí àäèë õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
498 äóãààð ç¿éë. Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí áóñäàä ãýì õîð ó÷ðóóëñíû õàðèóöëàãà
498.1.Àæèëëàãñàä õºäºëìºðèéí ãýðýý áóþó àëáàí òóøààëûí äàãóó õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõ
ÿâöàä ãýì áóðóóòàé ¿éëäýë /ýñ ¿éëäýõ¿é/-ýýðýý áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûí õàðèóöëàãûã ò¿¿íèéã
àæèëëóóëæ áàéãàà àæèë îëãîã÷ õ¿ëýýíý.
498.2.Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òºðèéí àëáàí õààã÷ àëáàí ¿¿ðãýý çºð÷ñºí ãýì áóðóóòàé ¿éëäýë
/ýñ ¿éëäýõ¿é/-èéí óëìààñ áóñäàä ãýì õîð ó÷ðóóëñàí áîë óã ãýì õîðûã ò¿¿íèé àæèëëàæ áàéãàà õóóëèéí
ýòãýýä áóþó òºð õàðèóöàí àðèëãàíà.
498.3.Õîõèðîã÷ ººðºº ñàíààòàé áóþó èëòýä áîëãîîìæã¿é õàíäñàí, ýñõ¿ë õóóëü òîãòîîìæèä
íèéöñýí àðãà õýðýãñëýýð ¿¿ñ÷ áîëîõ õîõèðëîîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ îðîëäëîãî õèéãýýã¿éãýýñ ººðò íü ãýì
õîð ó÷èðñàí áîë ýíý õóóëèéí 498.1, 498.2-ò çààñàí áàéãóóëëàãûã õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëæ áîëíî.
498.4.Õóóëü áóñààð ÿëëàãäàã÷ààð òàòàãäñàí, ÿë øèéòã¿¿ëñýí, áàðèâ÷ëàãäñàí, ñààòóóëàãäñàí áóþó
ãàäàãø ÿâàõã¿é ãýñýí áàòàëãàà ºãñºí, çàõèðãààíû æóðìààð áàðèâ÷ëàãäñàí ýòãýýäèéí çºð÷èãäñºí ýðõèéã
ñýðãýýñýí òîõèîëäîëä ò¿¿íä ó÷èðñàí õîõèðëûã õýðýã á¿ðòãýã÷, ìºðäºí áàéöààã÷, ïðîêóðîð áîëîí ø¿¿ã÷èéí
áóðóóòàé ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí òºð õàðèóöàí àðèëãàíà.
498.5.Ýíý õóóëèéí 498.1, 498.2, 498.4-ò çààñàí ýòãýýä ººðèéí øóóä ñàíààòàé áóþó èëòýä
áîëãîîìæã¿é ¿éëäëýýð ãýì õîð ó÷ðóóëñàí áîë ãýì õîðûã àðèëãàñàí áàéãóóëëàãà ººðò ó÷èðñàí õîõèðëûã
òóõàéí ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýýñ øààðäàæ ãàðãóóëàõ ýðõòýé.
499 ä¿ãýýð ç¿éë. Òýýâðèéí õýðýãñëèéí àøèãëàëòààñ ¿¿ññýí ãýì õîðûã àðèëãàõ
499.1.Çîð÷èã÷ áîëîí à÷àà òýýâýðëýõ çîðèóëàëò á¿õèé òýýâðèéí õýðýãñëèéã àøèãëàõ ÿâöàä áóñäûí
àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíäýä õîõèðîë ó÷èðñàí áóþó ýä þìñ íü ýâäýð÷, óñòàæ, ãýìòñýí áîë òóõàéí òýýâðèéí
õýðýãñëèéã ýçýìøèã÷ ó÷èðñàí ãýì õîðûã íºõºí òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
499.2.Àãààðûíõààñ áóñàä òýýâðèéí õýðýãñëèéã àøèãëàõ ÿâöàä ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé
øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäàë ¿¿ññýíýýñ ãýì õîð ó÷èðñàí áîë ýíý õóóëèéí 499.1-ä çààñàí ¿¿ðýã ¿¿ñýõã¿é.

105. 105
499.3.Õýí íýã ýòãýýä ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð òýýâðèéí õýðýãñëèéã
àøèãëàñíààñ áóñäàä õîõèðîë ó÷èðñàí áîë ãýì õîðûã òóõàéí ýòãýýä õàðèóöàõ áîëîâ÷ ººðèéí áóðóóãààñ
òýýâðèéí õýðýãñëèéã àøèãëàõ áîëîìæ îëãîñîí ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºãäºõã¿é.
499.4.Òýýâðèéí õýðýãñýë àøèãëàã÷èéã ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ ººðºº òîìèëñîí áóþó ººðºº ò¿¿íä óã
õýðýãñëèéã øèëæ¿¿ëýí ºãñºí áîë áóñäàä ó÷èðñàí ãýì õîðûã ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ õàðèóöàí àðèëãàõ
¿¿ðýãòýé.
500 äóãààð ç¿éë. Áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ, àøèãëàõ ÿâöàä ó÷èðñàí ãýì õîðûã õàðèóöàõ
500.1.Çîõèõ ¸ñîîð àð÷èëæ õàìãààëààã¿é, ãýìòýë ñîãîãòîé áàéñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä áàéøèí
áàðèëãà á¿òýí áóþó õýñýã÷ëýí íóðñíû óëìààñ ó÷èðñàí ãýì õîðûã òóõàéí áàðèëãûã ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷
õàðèóöíà.
500.2.Ãýíýòèéí áóþó äàâàãäàøã¿é õ¿÷íèé øèíæòýé îíöãîé íºõöºë áàéäëûí óëìààñ, ýñõ¿ë
õîõèðîã÷èéí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ áàéøèíãààñ ÿìàð íýã ç¿éë óíàñàí, õàÿãäñàí áóþó àñãàðñíû
óëìààñ ãýì õîð ó÷èðñàí áîë òóõàéí áàéøèí áàðèëãûã ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é.
501 ä¿ãýýð ç¿éë. Àìüòíû ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã õàðèóöàõ
501.1.Àìüòíû ¿éëäëýýñ õ¿íèé àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíäýä ó÷èðñàí ãýì õîðûã òóõàéí àìüòíûã ºì÷ëºã÷
áóþó ýçýìøèã÷ õàðèóöíà.
501.2.Ãýðèéí òýæýýâýð àìüòàí, ýñõ¿ë ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ç¿éë áîëäîã áóñàä àìüòíû
¿éëäëýýñ áóñäàä ãýì õîð ó÷èðñàí íü òóõàéí àìüòíûã ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷èéí ñàíààòàé áóþó èëò
áîëãîîìæã¿é ¿éëäýëòýé õîëáîîã¿é áîë òýðýýð ãýì õîðûã õàðèóöàõã¿é.
502 äóãààð ç¿éë. Îð÷èí òîéðîíäîî àþóëòàé ¿éë àæèëëàãàà áîëîí îð÷èí òîéðîíäîî àþóëòàé
áóñàä ç¿éëýýñ ó÷èðñàí ãýì õîðûã õàðèóöàõ
502.1.Áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí õèéö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã äóð ìýäýí ººð÷èëñºí, ýñõ¿ë ò¿¿íä
áàéðëóóëñàí áóþó äàìæóóëàí îðóóëñàí ýð÷èì õ¿÷, ãàëûí áîëîí òýñðýõ àþóëòàé, õîðòîé áîäèñûí óëìààñ
áóñäûí àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíä, ýä õºðºíãºä ãýì õîð ó÷èðñàí áîë óã ãýì õîðûã òóõàéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ
áàéãàà ýòãýýä, ýñõ¿ë àþóëòàé ç¿éëèéã ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ õàðèóöàí àðèëãàõ ¿¿ðýãòýé.
502.2.Îíöãîé àþóë ó÷ðóóëæ áîëîõ áàðèëãà áàéãóóëàìæ, ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºã÷ áóþó ýçýìøèã÷ íü
ãýì áóðóóòàé áàéñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí ýíý õóóëèéí 502.1-ä çààñàí ãýì õîðûã õàðèóöíà.
502.3.ªì÷ëºã÷èéí ýçýìøèëä áàéãàà áàðèëãà áàéãóóëàìæ äîòîð áóþó ò¿¿íèé ýäëýí ãàçðûí õèë
õÿçãààðûí äîòîð áóñäàä ãýì õîð ó÷èðñàí áîëîâ÷ ò¿¿íä ºì÷ëºã÷ áóðóóã¿é áîë òýðýýð õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é.
503 äóãààð ç¿éë. 7-14 õ¿ðòýëõ íàñíû, íàñàíä õ¿ðýýã¿é áîëîí ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é èðãýí ãýì
õîð ó÷ðóóëñíû õàðèóöëàãà
503.1. 7-14 õ¿ðòýëõ íàñíû áîëîí ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é èðãýíèé áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã
òýäãýýðèéí õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷, ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷ õàðèóöàí àðèëãàíà.
503.2. 7-14 õ¿ðòýëõ íàñíû èðãýí ñóðãóóëü, õ¿¿õýä õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí
øóóä õÿíàëòûí äîð áàéõäàà áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã ýäãýýð õóóëèéí ýòãýýä õàðèóöàí àðèëãàíà.
503.3.Ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é ãýæ òîîöîãäñîí èðãýíèé áóñäàä
ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã ò¿¿íèé àñðàí õàìãààëàã÷ áóþó ò¿¿íä áàéíãûí õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðýã á¿õèé ýòãýýä
õàðèóöàí àðèëãàíà.
503.4.Ýöýã, ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷ íü õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëñýí ãýäãýý íîòîëæ
÷àäâàë òýäãýýðèéã ãýì õîð àðèëãàõ ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëæ áîëíî.
503.5.Íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿ì¿¿ñ áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã ººðºº õàðèóöàí àðèëãàõ áºãººä ò¿¿íèé
öàëèí õºëñ, îðëîãî, çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõýä íü áàéãàà õºðºí㺠ãýì õîðûã àðèëãàõàä õ¿ðýëöýõã¿é áîë
õ¿ðýëöýõã¿é áàéãàà òýð õýìæýýãýýð ýöýã ýõ, õàðãàëçàí äýìæèã÷ íü íºõºõ õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý.
503.6.Ýíý õóóëèéí 503.5-ä çààñàí ãýì õîðûã àðèëãàõàä ýíý õóóëèéí 503.4-ò çààñàí æóðàì íýãýí
àäèë ¿éë÷èëíý.
504 ä¿ãýýð ç¿éë. ¯éëäëèéíõýý ó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõã¿é áóþó ººðèé㺺 çºâ óäèðäàõ
÷àäâàðã¿é áàéõäàà ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã õàðèóöàõ
504.1.Èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæòàé èðãýí ººðèéí ¿éëäëèéí ó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõã¿é áóþó
çºâ óäèðäàõ ÷àäâàðã¿é áàéõäàà áóñäàä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã õàðèóöàõã¿é.
504.2.Ìàíñóóðóóëàõ áîëîí ñýòãýöýä íºëººëºõ áîäèñ, ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû ç¿éë õýðýãëýæ
ººðèé㺺 òèéì áàéäàëä õ¿ðãýñýí ýòãýýäýä ýíý õóóëèéí 504.1 õàìààðàõã¿é.
505 äóãààð ç¿éë. Áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäýä ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ
505.1.Áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäýä ãýì õîð ó÷ðóóëñàí ýòãýýä íü õîõèðîã÷èéí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà
àëäñàíààñ äóòóó àâñàí öàëèí õºëñ, ò¿¿íòýé àäèëòãàõ îðëîãî, èéíõ¿¿ ýð¿¿ë ìýíäýä ãýì õîð ó÷ðóóëñàíòàé
õîëáîãäîí ãàðñàí àñàð÷ ñóâèëàõ, íýìýãäýë õîîë ºãºõ, õèéìýë ýðõòýí õèéëãýõ, ñóâèëëûí ãàçàð ñóâèëóóëàõ
çýðýã çàéëøã¿é á¿õ çàðäëûã õîõèðîã÷èä òºëºõ ¿¿ðýãòýé.
505.2.Ãýì õîð ó÷ðóóëàõ ¿åä õîõèðîã÷ öàëèí õºëñ, îðëîãîã¿é áàéñàí áîë òýðýýð õºäºëìºðèéí
õºëñíèé äîîä õýìæýýíýýñ áàãàã¿é õýìæýýíèé íºõºí òºëáºð øààðäàõ ýðõòýé.

106. 106
506 äóãààð ç¿éë. Àðâàí çóðãààí íàñ õ¿ðýýã¿é õ¿ì¿¿ñò ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ
506.1.Àðâàí çóðãààí íàñ õ¿ðýýã¿é áºãººä öàëèí, õºëñ, îðëîãîã¿é èðãýíèé ýð¿¿ë ìýíäýä ãýì õîð
ó÷ðóóëñàí áîë ãýì õîð ó÷ðóóëñàí ýòãýýä íü èéíõ¿¿ ýð¿¿ë ìýíäýä ãýì õîð ó÷ðóóëñàíòàé õîëáîãäîí ãàðñàí
çàðäëûã ýíý õóóëèéí 505.1-ä çààñíààð íºõºí òºëíº.
506.2.Ýíý õóóëèéí 506.1-ä çààñàí õîõèðîã÷ àðâàí çóðãààí íàñ õ¿ðñýí áîëîâ÷ ýð¿¿ë ìýíä íü
ñàéæðààã¿é áîë õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäñàíààñ ó÷èðñàí õîõèðëûã õóóëü òîãòîîìæîîð òîãòîîñîí
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýíýýñ áàãàã¿é õýìæýýãýýð òîîöîæ òºë¿¿ëýõýýð ò¿¿íèé ýöýã, ýõ, õàðãàëçàí
äýìæèã÷ øààðäàõ ýðõòýé.
506.3.Àðâàí çóðãààí íàñ õ¿ðýýã¿é èðãýí ýð¿¿ë ìýíäýä íü ãýì õîð ó÷ðóóëàõ ¿åä áàéíãûí öàëèí,
õºëñ, îðëîãîòîé áàéñàí áîë õîõèðëûã äóòóó àâñàí öàëèí, õºëñ, îðëîãûí õýìæýýãýýð òºë¿¿ëíý.
507 äóãààð ç¿éë. Ãýì õîð ó÷ðóóëñíû òºëáºðèéí õýìæýý ººð÷ëºãäºõ
507.1.Ýð¿¿ë ìýíäýä íü ãýì õîð ó÷èðñíààñ áîëæ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà õàãàñ àëäñàí èðãýíèé
õºäºëìºðèéí ÷àäâàð íü öààøèä äîðäîõ áóþó àâ÷ áàéãàà òýòãýâðèéí õýìæýý áàãàñâàë ãýì õîð ó÷ðóóëñíû
òºëáºðèéã çîõèõ õýìæýýãýýð íýìýãä¿¿ëýõèéã õàðèóöàã÷ààñ øààðäàõ ýðõòýé.
507.2.Õîõèðîã÷èéí õºäºëìºðèéí ÷àäâàð ñàéæèðñàíòàé õîëáîîòîéãîîð àâ÷ áàéãàà öàëèí, õºëñ,
îðëîãî áîëîí òýòãýâðèéí õýìæýý íýìýãäâýë õàðèóöàã÷ íü ãýì õîð ó÷ðóóëñíû òºëáºðèéí õýìæýýã áàãàñãàõûã
øààðäàõ ýðõòýé.
508 äóãààð ç¿éë. Õîõèðîã÷ íàñ áàðñíààñ ó÷èðñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ
508.1.Õîõèðîã÷ íàñ áàðñàí áîë ò¿¿íèéã îðøóóëàõòàé õîëáîãäñîí çàéëøã¿é çàðäàë áîëîí ãýì õîð
ó÷ðóóëñíû òºëáºðèéã ò¿¿íèé ºâ çàëãàìæëàã÷ øààðäàõ ýðõòýé.
508.2.Ãýì õîð ó÷ðóóëñíû òºëáºðèéã íàñ áàðñàí õîõèðîã÷èéí àñðàìæèä áàéñàí áóþó íàñ áàðàõ ¿åä
ò¿¿íýýñ òýòãýâýð àâàõ ýðõòýé áàéñàí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é ýòãýýä, õîõèðîã÷èéã íàñ áàðñíû äàðàà òºðñºí
õ¿¿õýä òóñ òóñ, ò¿¿í÷ëýí íàñ áàðàã÷èéí íàéìàí íàñ õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä, ä¿¿, à÷èéã àñðàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ áàéãàà
áàéíãûí öàëèí õºëñ îðëîãîã¿é ýöýã, ýõ, íºõºð /ýõíýð/-èéí àëü íýã íü àâàõ ýðõòýé.
508.3.Òºëáºð ãàðãóóëàõ õýìæýýã òîãòîîõäîî íàñ áàðàã÷èä ººðò íü áîëîí ò¿¿íèé àñðàìæèä áàéñàí
õºäºëìºðèéí ÷àäâàðòàé áºãººä òºëáºð àâàõ ýðõã¿é ýòãýýäýä îíîãäîõ õýñãèéã õàñààä íàñ áàðàã÷èéí ñàðûí
öàëèí õºëñ, îðëîãûí äóíäæààð òîãòîîíî. Ò¿¿í÷ëýí òºëáºð àâàã÷ òóñ á¿ðò òîãòîîñîí òºëáºðèéí õýìæýýíýýñ
òýæýýã÷ýý àëäñàíû òýòãýâðèéã õàñíà.
508.4.Ãýì õîð ó÷ðóóëñíû òºëáºðèéã äîð äóðäñàí õóãàöààíä íºõºí òºëíº:
508.4.1.áàãà íàñíû áóþó íàñàíä õ¿ðýýã¿é èðãýíä àðâàí çóðãààí íàñ õ¿ðòýë, õàðèí ñóðàëöàæ
áàéãàà áîë àðâàí íàéìàí íàñ õ¿ðòýë;
508.4.2.òàâèí òàâààñ äýýø íàñíû ýìýãòýé, æàðààñ äýýø íàñíû ýðýãòýéä á¿õ íàñààð íü;
508.4.3.òàõèð äóòóó èðãýíä õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëò òîãòîîãäñîí õóãàöààíä;
508.4.4.íàñ áàðàã÷èéí íàéìàí íàñ õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä, ä¿¿, à÷èéã àñðàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ áàéãàà
áàéíãûí öàëèí, õºëñ, îðëîãîã¿é íàñ áàðàã÷èéí ýöýã, ýõ, íºõºð /ýõíýð/-èéí àëü íýãýíä ò¿¿íèé íàñ,
õºäºëìºðèéí ÷àäâàðûã õàðãàëçàõã¿éãýýð óã õ¿¿õäèéã íàéìàí íàñ õ¿ðòýë.
509 ä¿ãýýð ç¿éë. Õîõèðîã÷ íàñ áàðñàí áóþó õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäñàíòàé õîëáîãäóóëàí
òºëáºð òºëºõ
509.1.Õîõèðîã÷ íàñ áàðñàí áóþó õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäñàíòàé õîëáîãäñîí òºëáºðèéã ñàð
òóòàì òºëíº.
509.2.Ãýì õîð ó÷ðóóëñíû òºëáºð òºëºõ ¿¿ðýã á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäèéí ¿éë àæèëëàãàà çîãññîí
áºãººä ò¿¿íèé ýðõ çàëãàìæëàã÷ áàéõã¿é áîë õîõèðîã÷ íàñ áàðñàí áóþó õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäñàíòàé
õîëáîãäóóëàí óã õóóëèéí ýòãýýäýýñ òºëáºë çîõèõ òºëáºðò øààðäàãäàõ õýìæýýíèé õºðºíãèéã ýíý õóóëèéí
32.5-ä çààñíû äàãóó òýðã¿¿í ýýëæèíä õóðèìòëóóëæ, òîãòîîñîí õóãàöààíä õîõèðîã÷èä îëãîæ áàéõûí òóëä
íèéãýì õàíãàìæèéí áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëíý.
509.3.Ø¿¿õ òºëáºð àâàã÷èéí õ¿ñýëòýýð ìºíãºíèé õàíøèéí ººð÷ëºëòèéã õàðãàëçàí òºëáºðèéí
¿íèéí ä¿íã ººð÷èëæ áîëíî.
510 äóãààð ç¿éë. Ýä õºðºíãºä ó÷ðóóëñàí ãýì õîðûã àðèëãàõ
510.1.Áóñäûí ýä õºðºíãºä ãýì õîð ó÷ðóóëñàí ýòãýýä óã ãýì õîðûã àðèëãàõäàà ãýì õîð ó÷ðóóëàõààñ
ºìíº áàéñàí áàéäàëä íü ñýðãýýõ /àäèë íýð, òºðºë, ÷àíàðûí ýä õºðºí㺠ºãºõ, ãýìòñýí ýä õºðºíãèéã çàñàõ
çýðãýýð/ áóþó ó÷èðñàí õîõèðëûã ìºí㺺ð íºõºí òºëíº.
511 ä¿ãýýð ç¿éë. Ýäèéí áóñ ãýì õîðûã àðèëãàõ
511.1.Áóñäûí íýð òºð, àëäàð õ¿íä, àæèë õýðãèéí íýð õ¿íäèéã ãóòààñàí ìýäýý òàðààñàí ýòãýýä
ò¿¿íèéãýý áîäèò áàéäàëä íèéöýæ áàéãààã íîòîëæ ÷àäàõã¿é áîë ýä õºðºíãèéí õîõèðîë àðèëãàñíûã ¿ë
õàðãàëçàí, ýäèéí áóñ ãýì õîðûã ìºíãºí áîëîí áóñàä õýëáýðýýð àðèëãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
511.2.Ýäèéí áóñ ãýì õîðûã àðèëãàõ õýìæýýã ìýäýý òàðààñàí àðãà õýðýãñýë, òàðñàí õ¿ðýý,
õîõèðîã÷èéí ñýòãýë ñàíààíä ó÷èðñàí ¿ð äàãàâàð çýðãèéã õàðãàëçàí íýõýìæëýã÷èéí øààðäëàãûí õ¿ðýýíä
ìºí㺺ð òîîöîæ òîãòîîõ áºãººä ìýäýý òàðààñàí óã õýëáýð áîëîí áóñàä àðãààð íÿöààëò õèéõèéã ãýì õîð
ó÷ðóóëñàí ýòãýýäýä ¿¿ðýã áîëãîíî.
511.3.Ýíý ç¿éëä ýíý õóóëèéí 21.4, 21.5, 21.6-ä çààñàí æóðàì íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.

107. 107
512 äóãààð ç¿éë. Áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í, àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé äóòàãäëûí óëìààñ ¿¿ññýí ãýì
õîðûã àðèëãàõ
512.1.×àíàð ìóóòàé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷ íü õîõèðîã÷òîé ãýðýýíèé õàðèëöààòàé
áàéñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí óã áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé óëìààñ ó÷èðñàí ãýì õîðûã õàðèóöàí àðèëãàõ
¿¿ðýãòýé.
512.2.Áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷ äàðààõü òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 512.1-ä çààñàí
õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºãäºæ áîëíî:
512.2.1.óã áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîðëóóëàõ çîðèëãîîð ¿éëäâýðëýýã¿é;
512.2.2.áîðëóóëàõààð ¿éëäâýðëýí ãàðãàõ ¿åä òóõàéí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í áóñäàä õîõèðîë
ó÷ðóóëàõóéö áàéãààã¿é ãýäãèéã áàðèìòààð íîòîëñîí;
512.2.3.áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í ãýìòýë ñîãîãòîé áîëîâ÷ ¿éëäâýðëýí ãàðãàõ ¿åä òóõàéí ¿åèéí íîðì,
ñòàíäàðòàä òîõèð÷ áàéñàí;
512.2.4.áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîðëóóëàõààð ¿éëäâýðëýí ãàðãàõ ¿åèéí øèíæëýõ óõààí,
òåõíèêèéí ò¿âøíýýñ øàëòãààëàí òýäãýýðèéí ãýìòýë ñîãîãèéã èëð¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áàéñàí;
512.2.5.òóõàéí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õàäãàëàõ, àøèãëàõ æóðàì çºð÷ñºíèé óëìààñ ãýì õîð
ó÷èðñàí áîëîõûã ò¿¿íèéã õóäàëäñàí áóþó ¿éëäâýðëýñýí ýòãýýä íîòîëñîí.
512.3.Ýíý õóóëèéí 512.2.5-ä çààñàí çºð÷ëèéí óëìààñ áóñäàä ãýì õîð ó÷èðñàí áîë óã çºð÷èë
ãàðãàñàí ýòãýýä ãýì õîðûã õàðèóöíà.
512.4.Àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé äóòàãäëûí óëìààñ ¿¿ññýí ãýì õîðûã õàðèóöàõàä ýíý ç¿éëä çààñàí æóðàì
íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý.
513 äóãààð ç¿éë. Ãýì õîð ó÷ðóóëñíààñ òºëñºí òºëáºðèéã áóöààí íýõýìæëýõ øààðäëàãà
513.1.Áóñäûí àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíäýä ãýì õîð ó÷ðóóëñàíòàé õîëáîãäóóëàí òºëáºð òºëñºí íèéãìèéí
äààòãàë, íèéãìèéí õàíãàìæèéí áóþó áóñàä õóóëèéí ýòãýýä íü ãýì áóðóóòàé èðãýí áîëîí õóóëèéí ýòãýýäýýñ
òºëáºð, òóñëàìæàà áóöààí íýõýìæëýõ ýðõòýé.
513.2.Ãýì õîðûã õàðèóöâàë çîõèõ èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä íü áóöààí íýõýìæèëñýí øààðäëàãûí äàãóó
óã õóóëèéí ýòãýýäèéã õîõèðîëã¿é áîëãîõ ¿¿ðýãòýé.
513.3.Ãýì õîð ó÷ðóóëñíû òºëáºðèéí õýìæýý íü ýíý õóóëèéí 507 äóãààð ç¿éëä çààñàí ¿íäýñëýëýýð
áàãàñâàë áóöààí íýõýìæëýõ øààðäëàãûí äàãóó õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûí õýìæýý íýãýí àäèë áàãàñíà.
514 ä¿ãýýð ç¿éë. Õîõèðîã÷èéí ãýì áóðóó, ãýì õîð ó÷ðóóëàã÷èéí ýä õºðºíãèéí áàéäëûã
õàðãàëçàí ¿çýõ
514.1.Ãýì õîð ó÷ðàõ áóþó ò¿¿íýýñ ¿¿äýí ãàðàõ õîõèðëûí õýìæýý íýìýãäýõýä õîõèðîã÷èéí õýòýðõèé
áîëãîîìæã¿é ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýë íºëººëñºí áîë óã íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí õàðèóöàõ ãýì õîðûí õýìæýýã
áàãàñãàæ áîëíî.
514.2.Ñàíààòàé ãýìò õýðãèéí óëìààñ ó÷ðóóëñíààñ áóñàä ãýì õîðûã íºõºí òºëºõ õýìæýýã
òîãòîîõäîî ãýì õîð ó÷ðóóëàã÷èéí ýä õºðºíãèéí áàéäëûã õàðãàëçàí ø¿¿õ áàãàñãàæ áîëíî.
¯ ÕÝÑÝÃ
ªÂ˪Õ
ÒÀÂÈÍ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
515 äóãààð ç¿éë. ªâëºõ ¿íäýñëýë
515.1.ªâë¿¿ëýã÷èéí ýä õºðºíãº, ýðõ ºâëºãäºíº.
515.2.ªâëºã÷ ºâëºí àâñàí ºâèéí õýìæýýãýýð ºâë¿¿ëýã÷èéí ¿¿ðãèéã õ¿ëýýíý.
515.3.ªâ çàëãàìæëàëûã õóóëüä çààñíààð áóþó ãýðýýñëýëýýð ã¿éöýòãýíý.
515.4.Õóóëüä çààñàí ºâ çàëãàìæëàëûã ãàãöõ¿¿ ºâë¿¿ëýã÷ ãýðýýñëýëýý𠺺ð÷ëºõ ýðõòýé.
515.5.Õóóëü ¸ñíû áóþó ãýðýýñëýëýýð ºâëºõ ýðõýý àëäñàí áîë íàñ áàðàã÷èéí ºâëºãäâºë çîõèõ ýä
õºðºí㺠ýçýíã¿é ýä õºðºíãèéí íýã àäèë òºðèéí ºì÷ëºëä øèëæèíý.
515.6.ªâë¿¿ëýã÷èéí ýä õºðºíãèéí çàðèì õýñýã íü ãýðýýñëýãäñýí áºãººä ¿ëäñýí õýñãèéã ºâëºõ õóóëü
¸ñíû ºâëºã÷ áàéõã¿é áîë ò¿¿íèéã òºðèéí ºì÷ëºëä ýçýíã¿é ýä õºðºíãèéí íýã àäèë øèëæ¿¿ëíý.

108. 108
516 äóãààð ç¿éë. Îþóíû ¿íýò ç¿éëèéã ºâëºõ
516.1.Îþóíû ¿íýò ç¿éëèéã ºâëºõ ýðõ ãàãöõ¿¿ ýä õºðºíãèéí ýðõýä õàìààðíà. Îþóíû ¿íýò ç¿éëèéã
ºâëºõ ýðõèéã õóóëüä çààñíààð áóþó ãýðýýñëýëýýð îëæ àâ÷ áîëíî.
516.2.Îþóíû ¿íýò ç¿éëèéã ºâëºõ ýðõ 50 æèëèéí õóãàöààíä õàäãàëàãäàíà.
516.3.Ýíý õóóëèéí 516.1-ä çààñíààñ áóñàä àìèí õóâèéí ýðõ íü õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýëýýð òºðä
øèëæèíý.
517 äóãààð ç¿éë. ªâëºõ ýðõýý àëäàõ
517.1.ªâë¿¿ëýã÷èéã, ýñõ¿ë õóóëü ¸ñíû áóþó ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷èéã ñàíààòàéãààð àëñàí, ò¿¿í÷ëýí
òýäãýýðèéí àëü íýãíèé íàñ áàðàõ øàëòãààí áîëñîí áóñàä ãýìò õýðãèéã ñàíààòàéãààð ¿éëäñýí íü ø¿¿õèéí
øèéäâýðýýð òîãòîîãäñîí áîë óã ãýì áóðóóòàé ýòãýýä õóóëüä çààñíààð áîëîí ãýðýýñëýëýýð ºâëºõ ýðõýý
àëäàíà.
517.2.Ýíý õóóëèéí 517.1-ä çààñàí ãýìò õýðãèéí ó÷èð øàëãàãäàæ áàéãàà ýòãýýäýä ø¿¿õèéí øèéäâýð
õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ áóþó õýðãèéã õýðýãñýõã¿é áîëãîõ õ¿ðòýë ýä õºðºíãèéã ºâë¿¿ëæ áîëîõã¿é
áºãººä ºâëºãäºõ ýä õºðºí㺺ñ ò¿¿íä îíîãäîõ õýñãèéã ýíý õóóëèéí 537 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó õàìãààëàõ
àðãà õýìæýý àâíà.
518 äóãààð ç¿éë. ªâ íýýãäýõ ¿å
518.1.ªâë¿¿ëýã÷ íàñ áàðñàí ºäðººñ, ò¿¿í÷ëýí èðãýíèéã íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàñàí áîë ýíý õóóëèéí
24 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí ºäðººñ ºâ íýýãäýíý.
519 ä¿ãýýð ç¿éë. ªâ íýýãäýõ ãàçàð
519.1.ªâë¿¿ëýã÷èéí ñ¿¿ë÷èéí îðøèí ñóóæ áàéñàí ãàçàð, òýð íü ìýäýãäýõã¿é áîë ºâëºãäºõ ýä
õºðºí㺠áóþó ò¿¿íèé ãîë õýñýã íü áàéãàà ãàçðûã ºâ íýýãäñýí ãàçàð ãýíý.
ÒÀÂÈÍ ÄªÐªÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Õóóëüä çààñíààð ºâëºõ
520 äóãààð ç¿éë. Õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷
520.1.Äîð äóðäñàí ýòãýýäèéã õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷ ãýõ áºãººä òýäãýýð íü àäèë õýìæýýãýýð ºâëºõ
ýðõòýé.
520.1.1.íàñ áàðàã÷èéí íºõºð, ýõíýð, òºð¿¿ëñýí áîëîí ¿ð÷èëæ àâñàí, ò¿¿íèéã íàñ áàðñàí õîéíî
òºðñºí õ¿¿õýä, íàñ áàðàã÷èéí òºð¿¿ëñýí áîëîí ¿ð÷èëñýí ýöýã, ýõ;
520.1.2.ýíý õóóëèéí 520.1.1-ä çààñàí ºâëºã÷ áàéõã¿é, ýñõ¿ë òýäãýýð íü ºâëºõººñ òàòãàëçñàí
áóþó ºâëºõ ýðõýý àëäñàí áîë íàñ áàðàã÷èéí ºâºã ýöýã, ýìýã ýõ, àõ, ýã÷, ä¿¿, à÷, çýý;
520.2.Ýíý õóóëèéí 520.1-ä çààñàí ºâëºã÷ áàéõã¿é, ýñõ¿ë òýäãýýð íü ºâ õ¿ëýýí àâàõààñ
òàòãàëçñàí áóþó ºâëºõ ýðõýý àëäñàí áîë ºâë¿¿ëýã÷èéí à÷èíöàð, çýýíöýð íü ýöýã, ýõäýý õóóëüä çààñíààð
ºâëºãäâºë çîõèõ áàéñàí ýä õºðºíãèéí õýñãèéã õóâààí ºâëºíº.
520.3.Ýíý õóóëèéí 520.1, 520.2-ò äóðäñàí èðãýíýýñ ãàäíà ºâë¿¿ëýã÷ íàñ áàðàõààñ ºìíº íýãýýñ
äîîøã¿é æèëèéí õóãàöààíä ò¿¿íèé àñðàìæèíä áàéñàí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é èðãýí õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷èä
òîîöîãäîõ áºãººä ººð ºâëºã÷ áàéâàë ýíýõ¿¿ àñðàìæèíä áàéñàí ýòãýýä íü òýäãýýðòýé àäèë õýìæýýãýýð
ºâëºíº.
520.4.Ãýðèéí ýä õîãøèë íü ýýëæ äàðààëàë, ýä õºðºíãèéí ºâëºãäºõ õýñãèéí øèíæ áàéäëààñ ¿ë
øàëòãààëàí ºâë¿¿ëýã÷èéã íàñ áàðàõ ¿åä ò¿¿íòýé õàìò àìüäàð÷ áàéñàí õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷èä øèëæèíý.
520.5.Ãýðëýã÷äèéí õóâààðüò ýä õºðºíãèéã ýíý õóóëèéí 520.1-520.3-ò çààñíààð ºâëºíº.
520.6.Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí äóíäàà õàìòðàí ºì÷ëºõ ýä õºðºíãèéí ãèø¿¿íä îíîãäîõ õýñãèéã
ãàãöõ¿¿ ýíý õóóëèéí 520.1.1-ä çààñàí ýòãýýä áèåò áàéäëààð áóþó ìºíãºí õýëáýðýýð ºâëºõ ýðõòýé.
521 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýñëýýã¿é ¿ëäýýñýí ýä õºðºíãèéã ºâëºõ
521.1.Ýä õºðºíãèéí çàðèì õýñýã íü ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷èä øèëæñýí áîë ¿ëäýõ õýñýã íü õóóëü ¸ñíû
ºâëºã÷èä øèëæèíý.

109. 109
ÒÀÂÈÍ ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Ãýðýýñëýëýýð ºâëºõ
522 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýñëýëèéí àãóóëãà
522.1.Èðãýí íü õóóëüä çààñíààð ºâëºõ ýðõòýé áóþó ýðõã¿é íýã áóþó õýä õýäýí èðãýí, ò¿¿í÷ëýí òºð
áóþó õóóëèéí ýòãýýäýä ººðèéí ýä õºðºí㺠áîëîí ýä õºðºíãèéí ýðõèéã á¿õýëä íü áóþó çàðèì õýñãèéã íü
¿çýìæýýðýý õóâààðèëàí ãýðýýñýëæ áîëíî.
522.2.Òºð áóþó õóóëèéí ýòãýýäýä ýä õºðºí㺠ãýðýýñëýã÷ íü ò¿¿íèé çîðèóëàëòûã çààæ áîëíî.
522.3.Ãýðýýñëýã÷ á¿õ ýä õºðºí㺺 õóóëü ¸ñíû ºì÷ëºã÷ áóñ ýòãýýäýä ãýðýýñëýõ òîõèîëäîëä
ºâë¿¿ëýã÷èéí íàñàíä õ¿ðýýã¿é áóþó õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é, ò¿¿í÷ëýí ò¿¿íèéã íàñ áàðñàí õîéíî òºðñºí
õ¿¿õýä, ò¿¿íèé àñðàìæèíä áàéñàí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é íºõºð /ýõíýð/, òºð¿¿ëñýí áîëîí ¿ð÷èëñýí ýöýã,
ýõ, õóóëü ¸ñíû áóñàä ºâëºã÷äºä õóóëüä çààñíààð ºâë¿¿ëáýë çîõèõ õºðºíãèéí õî¸ðíû íýãýýñ áàãàã¿é õýñãèéã
çààâàë ºâë¿¿ëíý. Èéíõ¿¿ çààâàë ºâë¿¿ëýõ õýñãèéí õýìæýýã òîäîðõîéëîõäîî õóâààðüò áîëîí äóíäàà
õàìòðàí ºì÷ëºõ ýä õºðºíãèéí ºâë¿¿ëýã÷èä îíîãäîõ õýñãèéã îðîëöóóëàí òîîöíî.
522.4.Õóóëüä çààñíààð ºâëºõ ýðõòýé íýã áóþó õýä õýäýí, ýñõ¿ë á¿õ ýòãýýä ºâëºõ ýðõýý õàñóóëñàí
òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 522.3 õàìààðàõã¿é.
522.5.ªâ íýýãäýõýýñ ºìíº ãýðýýñëýëä çààñàí ºâ çàëãàìæëàã÷ íàñ áàðñàí áóþó ºâèéã õ¿ëýýí
àâàõààñ òàòãàëçñàí áîë ãýðýýñëýã÷ íü ººð ºâ çàëãàìæëàã÷èéã òîìèëæ áîëíî.
523 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýñëýëèéí õýëáýð, ãýðýýñëýëèéã ãýð÷ë¿¿ëýõ
523.1.Ãýðýýñëýëèéã áè÷ãýýð õèéæ, ¿éëäñýí ãàçàð, îí, ñàð, ºäðèéã çààæ, íîòàðèàòààð, ãýðýýñëýë
õèéñýí ãàçàð íîòàðèàò áàéõã¿é áîë áàã, ñóìûí Çàñàã äàðãààð ãýð÷ë¿¿ëíý.
523.2. Äàðààõü òîõèîëäîëä íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñíèé íýã àäèë ¿çíý:
523.2.1.öýðãèéí àëáàí õààã÷èéí ãýðýýñëýëèéã ò¿¿íèé àëáà õààæ áàéãàà öýðãèéí àíãèéí óäèðäëàãà
ãýð÷èëñýí;
523.2.2.õîðèõ ãàçàð õîðèãäîæ áàéãàà áóþó àæèëëàæ áàéãàà èðãýíèé ãýðýýñëýëèéã õîðèõ àíãèéí
äàðãà ãýð÷èëñýí;
523.2.3.õºëºã îíãîöîíä çîð÷èæ ÿâàà èðãýí áîëîí áàãèéí ãèø¿¿äèéí ãýðýýñëýëèéã îíãîöíû àõìàä
ãýð÷èëñýí.
523.3.Ýíý õóóëèéí 523.1, 523.2-ò çààñàí øààðäëàãûã õàíãààã¿é ãýðýýñëýë õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ
áàéíà.
524 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷èä äààëãàõ ¿¿ðýã
524.1.Ãýðýýñëýã÷ íü õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷ áóþó ººð ýòãýýä, ýñõ¿ë íèéòèéí òóñûí òóëä ãýðýýñëýëýýð
ºâëºã÷èä àëèâàà ¿¿ðýã õ¿ëýýëãýõ ýðõòýé.
524.2.Ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷ íü ãàãöõ¿¿ ò¿¿íä ºâë¿¿ëñýí ýä õºðºíãèéí õýìæýýíä äààëãàñàí ¿¿ðãèéã
ã¿éöýòãýíý.
524.3.Ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷ íàñ áàðñàí áóþó ºâëºõººñ òàòãàëçñàí áîë ò¿¿íä äààëãàñàí ¿¿ðýã óã
ºâèéã õ¿ëýýí àâñàí áóñàä ºâëºã÷äºä øèëæèíý.
525 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýñëýëèéã ººð÷ëºõ, öóöëàõ
525.1.Ãýðýýñëýã÷ õýäèéä ÷ ãýðýýñëýëýý ººð÷ëºõ áóþó öóöëàõ ýðõòýé.
525.2.Øèíý ãýðýýñëýë õèéñýí áóþó ò¿ð¿¿÷èéí ãýðýýñëýëèéã öóöàëñàí òóõàé çîõèõ áàðèìò áè÷èã
ãàðãàñíààð ãýðýýñëýë ººð÷ëºãäñºí áóþó öóöëàãäñàíä òîîöîãäîíî. Èéíõ¿¿ øèíýýð õèéñýí ãýðýýñëýë áóþó
ãýðýýñëýëýý öóöàëñàí òóõàé áàðèìò áè÷ãèéã ýíý õóóëèéí 523 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó ãýð÷ë¿¿ëíý.
526 äóãààð ç¿éë. Ãýðýýñëýëèéã áèåë¿¿ëýõ
526.1.Ãýðýýñëýë áèåë¿¿ëýõèéã ãýðýýñëýëýýð òîìèëîãäñîí ºâëºã÷èä äààëãàíà.
526.2.Ãýðýýñëýã÷ íü ãýðýýñëýë áèåë¿¿ëýã÷ýý𠺺ð ýòãýýäèéã òîìèëæ áîëíî.
526.3.Ãýðýýñëýë áèåë¿¿ëýã÷ íü äààëãàñàí ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëýõèéã çºâøººðñíºº áàòàëæ, ãýðýýñëýëä
ãàðûí ¿ñýã çóðàõ áóþó ýíý òóõàé áàðèìò áè÷èã ¿éëäýæ, ãýðýýñëýëä õàâñàðãàñíààð óã äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõ
¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
526.4.Ãýðýýñëýë áèåë¿¿ëýã÷ ãýðýýñëýëèéã áèåë¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ á¿õèé ë àðãà õýìæýýã àâàõ
¿¿ðýãòýé áºãººä ò¿¿íèéã áèåë¿¿ëýõ, ºâëºãäñºí ýä õºðºíãèéã ýðõëýí óäèðäàõ, õàìãààëàõàä ãàðñàí çàéëøã¿é
çàðäëàà ºâëºãäºõ õºðºí㺺ñ ãàðãóóëàí àâàõ ýðõòýé.
526.5.Ãýðýýñëýë áèåë¿¿ëýã÷ ò¿¿íèéã áèåë¿¿ëìýãö ºâëºã÷èä òàéëàãíàõ ¿¿ðýãòýé.

110. 110
ÒÀÂÈÍ ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ªâ õ¿ëýýí àâàõ, òàòãàëçàõ
527 äóãààð ç¿éë. ªâ õ¿ëýýí àâàõ
527.1.ªâëºãäºõ ýä õºðºíãèéã ºâëºã÷ õ¿ëýýí àâñíààð ºâ çàëãàìæëàëûã ã¿éöýòãýñýíä òîîöíî.
527.2.ªâëºã÷ ÿìàð íýã íºõöºë çààõ áóþó áîëçîë òàâüæ ºâëºãäºõ ýä õºðºíãèéã ò¿ð õ¿ëýýí àâàõ
ýðõã¿é.
527.3.ªâëºã÷èéí õ¿ëýýí àâñàí ýä õºðºíãèéã, ºâ íýýãäñýí ºäðººñ ýõëýí ºâëºã÷èä øèëæñýí ãýæ ¿çíý.
528 äóãààð ç¿éë. ªâ õ¿ëýýí àâàõ, õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçàõ æóðàì
528.1.ªâë¿¿ëýã÷èéã íàñ áàðàõ õ¿ðòýë ò¿¿íòýé õàìò àìüäàð÷ áàéñàí ºâëºã÷ íü ºâ íýýãäñýíýýñ õîéø
ãóðâàí ñàðûí äîòîð ºâ õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçñàí òóõàéãàà íîòàðèàò áóþó íîòàðèàò áàéõã¿é ãàçàð áàã,
ñóìûí Çàñàã äàðãàä ìýäýãäýýã¿é áîë óã ºâèéã õ¿ëýýí àâñàí ãýæ ¿çíý.
528.2.Ýíý õóóëèéí 528.1-ä çààñíààñ áóñàä ºâëºã÷èä íü ºâ íýýãäñýíýýñ õîéø íýã æèëèéí äîòîð
õóóëüä çààñíû äàãóó ºâëºãäñºí ýä õºðºíãèéã ýçýìäýí àâñàí áóþó ýðõëýí óäèðäñàí, ýñõ¿ë íîòàðèàò áóþó
áàã, ñóìûí Çàñàã äàðãàä ºâ õ¿ëýýí àâàõ áóþó ºâëºõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîõûã õ¿ñ÷, ºðãºäºë ãàðãàñàí
áàéâàë óã ºâèéã õ¿ëýýí àâñàí ãýæ ¿çíý.
528.3.Ýíý õóóëèéí 528.1, 528.2-ò çààñàí õóãàöààíä ºâëºã÷ ºâëºãäºõ ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâààã¿é
áóþó õ¿ëýýí àâàõ òóõàé õ¿ñýëòýý çîõèõ áàéãóóëëàãà, ýòãýýäýä ãàðãààã¿é áîë ò¿¿íèéã ºâëºõººñ òàòãàëçñàí
ãýæ ¿çíý.
528.4.Õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààí áàéâàë ºâ õ¿ëýýí àâàõ õóãàöààã ø¿¿õ ñóíãàæ áîëíî. Õóãàöàà
ñóíãàñàí áîë õóãàöàà õîæèìäóóëñàí ºâëºã÷ íü áóñàä ºâëºã÷èä áóþó òºðèéí ºì÷ëºëä øèëæñýí ýä
õºðºí㺺ñ ººðò îíîãäîõ áýëýí áàéãàà ýä õºðºíãº, ýñõ¿ë ò¿¿íèéã áîðëóóëñàí ¿íèéí çîõèõ õýñãèéã øààðäàí
àâàõ ýðõòýé.
528.5.ªâëºã÷ ºâëºõ ýðõýý ºâëºâºë çîõèõ áóñàä ýòãýýäýä øèëæ¿¿ëýõýýð çààæ, ºâ õ¿ëýýí àâàõààñ
òàòãàëçàõ ýðõòýé.
529 ä¿ãýýð ç¿éë. ªâëºãäºõ ýä õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâàõ ýðõ øèëæèõ
529.1.Õóóëü ¸ñíû áóþó ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷ íü ºâ íýýãäñýíèé äàðàà óã ºâèéã õ¿ëýýí àâ÷ ÷àäàëã¿é
íàñ áàðñàí áîë ºâëºãäºõ ýä õºðºí㺺ñ ò¿¿íä îíîãäîõ õýñãèéã õ¿ëýýí àâàõ ýðõ ò¿¿íèé ºâëºã÷èä øèëæèíý.
529.2.Èéíõ¿¿ øèëæñýí ýðõ íü ºâ õ¿ëýýí àâàõ õóãàöààíû äîòîð íèéòëýã æóðìûí äàãóó õýðýãæèõ
áîëîâ÷ ¿ëäñýí õóãàöàà íü ýðõ øèëæèõ ¿åä ãóðâàí ñàðààñ äîîø áàéñàí áîë ãóðâàí ñàðûí äîòîð õýðýãæèíý.
530 äóãààð ç¿éë. ªâ çàëãàìæëàã÷ íü áóñàä ºâ çàëãàìæëàã÷äûã èðýõýýñ ºìíº ºâëºãäºõ ýä
õºðºíãèéã àâàõ
530.1.ªâëºã÷ íü ºâëºãäºõ ýä õºðºíãèéã áóñàä ºâëºã÷äèéí èðýõèéã õ¿ëýýõã¿éãýýð àâ÷ áîëîõ áîëîâ÷
ºâ íýýãäñýí ºäðººñ õîéø íýã æèë ºíãºðººã¿é áóþó ºâëºõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîõ õ¿ðòýë óã ýä õºðºíãèéã
õóäàëäàõ, áýëýãëýõ áóþó áàðüöààëàõ, ãýðýýñëýõ ýðõã¿é.
530.2.Ýíý õóóëèéí 530.1-ä çààñíû äàãóó ýä õºðºí㺠õ¿ëýýí àâñàí ºâëºã÷ òóõàéí ýä õºðºí㺺ñ
äàðààõü çàðäëûã ãàðãàõ ýðõòýé:
530.2.1.ºâë¿¿ëýã÷èéã ºâ÷òýé áàéõàä àñðàõ áîëîí ò¿¿íèéã îðøóóëàõàä ãàðñàí çàðäàë;
530.2.2.ºâë¿¿ëýã÷èéí àñðàìæèä áàéñàí áóþó ºâë¿¿ëýã÷ýýñ òýòãýâýð àâàõ ýðõòýé ýòãýýäèéã
àñðàí òýòãýñíèé çàðäàë;
530.2.3.õºäºëìºðèéí õºëñ, ò¿¿íòýé àäèëòãàõ áóñàä òºëáºðèéí øààðäëàãûã õàíãàõ çàðäàë;
530.2.4.ºâëºãäñºí ýä õºðºíãèéã õàìãààëàõàä ãàðñàí çàðäàë.
531 ä¿ãýýð ç¿éë. ªâëºõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîõ
531.1.Õóóëü ¸ñíû áóþó ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷ íü ºâëºõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîõ õ¿ñýëòèéã ºâ
íýýãäñýí ãàçðûí íîòàðèàò, íîòàðèàòã¿é ãàçàð áàã, ñóìûí Çàñàã äàðãàä ãàðãàíà.
531.2.Õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷èä ºâëºõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã ºâ íýýãäñýíýýñ õîéø íýã æèë ºíãºðñíèé äàðàà
îëãîíî.
531.3.Ãýð÷èëãýý îëãîõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàñàí áóþó ºâëºãäñºí ýä õºðºíãèéã àâñàí ýòãýýäýýñ ººð
ºâëºã÷ áàéõã¿é íü ëàâòàé áàðèìòààð íîòëîãäâîë ãýð÷èëãýýã ýíý õóóëèéí 531.2-ò çààñàí õóãàöààíààñ ºìíº
îëãîæ áîëíî.
531.4.Ýíý õóóëèéí 522.3-ò çààñàí ºâëºõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä áàéõã¿é òîõèîëäîëä ãýðýýñëýëýýð ºâëºõ
ýðõèéí ãýð÷èëãýýã ºâ íýýãäñýí ºäðººñ õîéø íýã æèëèéí äîòîð ºâëºã÷ ãýðýýñëýëýý ¿ç¿¿ëñíýýð îëãîíî.
531.5.Ýçýíã¿é ýä õºðºíãèéã òºðèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ ãýð÷èëãýýã ºâ íýýãäñýíýýñ õîéø íýã
æèëèéí äàðàà òºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãàä îëãîíî.

111. 111
532 äóãààð ç¿éë. ªâëºãäñºí ýä õºðºíãèéã õóâààðèëàõ
532.1.ªâëºãäñºí ýä õºðºíãèéã ºâ çàëãàìæëàëä îðîëöñîí á¿õ ºâëºã÷èä õýëýëöýí çºâøººðºëöºæ,
õóóëü ¸ñíû áóþó ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷ á¿ðò îíîãäâîë çîõèõ õýìæýýãýýð õóâààðèëàõ áºãººä ýíý òàëààð
ìàðãààí ãàðâàë ø¿¿õ øèéäâýðëýíý.
532.2.ªâë¿¿ëýã÷èéã àìüä áàéõàä îëäñîí áºãººä òºðººã¿é áàéãàà ºâëºã÷èä îíîãäîõ õýñãèéã
òóñãààðëàí ãàðãàíà.
532.3.Òºðººã¿é ºâëºã÷èéí àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëàõûí òóëä ºâëºãäâºë çîõèõ ýä õºðºíãèéã
õóâààðèëàõäàà àñðàí õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èéã îðîëöóóëíà.
ÒÀÂÈÍ ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ªâëºõ ýä õºðºíãèéí õýìæýý íýìýãäýõ
533 äóãààð ç¿éë. ªâëºõ ýä õºðºíãèéí õýìæýý íýìýãäýõ
533.1.Õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷äèéí àëü íýã íü ººðò îíîãäîõ õýñãèéã õýíä îëãîõûã çààëã¿é ºâëºõººñ
òàòãàëçñàí, ýñõ¿ë ºâëºõ ýðõýý àëäñàí áîë ò¿¿íä îíîãäîõ õýñãèéã õóóëü ¸ñíû áóñàä ºâëºã÷äºä òýãø õóâààí
îëãîíî.
533.2.Ãýðýýñëýã÷ ººðèéí á¿õ ýä õºðºíãèéã ãýðýýñýëñýí òîõèîëäîëä ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷äèéí àëü
íýã íü ººðò îíîãäîõ õýñãèéã, õýíä îëãîõûã çààëã¿éãýýð ºâëºõººñ òàòãàëçñàí, ýñõ¿ë ºâëºõ ýðõýý àëäñàí áîë
ò¿¿íä îíîãäîõ õýñãèéã ýíý õóóëèéí 522.3-ò çààñàí õóóëü ¸ñíû ºâëºã÷äºä òýãø õóâààí îëãîíî.
533.3.Ãýðýýñëýã÷ ýä õºðºíãèéíõºº çàðèì õýñãèéã ãýðýýñýëñýí áºãººä ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷äèéí àëü
íýã íü ýíý õóóëèéí 533.2-ò çààñàí ¿íäýñëýëýýð ºâëºã÷äèéí òîîíîîñ õàñàãäâàë, ò¿¿íä îíîãäîõ õýñãèéã õóóëü
¸ñíû ºâëºã÷äºä òýãø õóâààí îëãîíî.
533.4.Ýíý õóóëèéí 533.1-533.3-ò çààñàí ºâëºãäºõ ýä õºðºíãèéí îíîãäîõ õýñãèéã õ¿ëýýí àâàõ ºâëºã÷
áàéõã¿é áîë òóõàéí ýä õºðºíãèéã òºðèéí ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëíý.
534 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷èéã ººð÷èëñíèé ¿ð äàãàâàð
534.1.Ãýðýýñëýëýýð ºâëºã÷ íü ýíý õóóëèéí 517 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó ºâëºõ ýðõýý àëäñàí
òîõèîëäîëä ºâë¿¿ëýã÷ íü ò¿¿íèé îðîíä ººð ºâëºã÷èéã òîìèëñîí áîë ýíý õóóëèéí 533.2, 533.3 õàìààðàõã¿é.
ÒÀÂÈÍ ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ªâë¿¿ëýã÷èéí ¿¿ðãèéã ºâëºã÷ õàðèóöàõ
535 äóãààð ç¿éë. ªâëºã÷èéí õàðèóöëàãà
535.1.ªâ õ¿ëýýí àâñàí ºâëºã÷ áóþó ýíý á¿ëýãò çààñàí æóðìààð ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýí àâñàí
òºðèéí áàéãóóëëàãà íü ºâë¿¿ëýã÷èéí ã¿éöýòãýâýë çîõèõ ¿¿ðãèéã ºâëºí àâñàí ýä õºðºíãèéí õýìæýýíä
õ¿ëýýíý.
535.2.Õýä õýäýí ºâëºã÷ áàéâàë, òýäãýýð íü ýíý õóóëèéí 535.1-ä çààñàí ¿¿ðãèéã òóñ òóñûí ºâëºñºí
ýä õºðºíãèéí õýìæýýíä õóâü òýíö¿¿ëýí õ¿ëýýíý.
536 äóãààð ç¿éë. ªâë¿¿ëýã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ
536.1.ªâë¿¿ëýã÷èéí ã¿éöýòãýâýë çîõèõ ¿¿ðãèéí òàëààðõè ãîìäëûí øààðäëàãûã ò¿¿íèé ¿¿ðýã
ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ºâ íýýãäñýí ºäðººñ õîéø íýã æèëèéí äîòîð ºâëºã÷ áóþó ãýðýýñëýë áèåë¿¿ëýã÷, íîòàðèàò,
ýñõ¿ë ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýí àâñàí òºðèéí áàéãóóëëàãàä ãàðãàíà.
536.2.¯¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ýíý õóóëèéí 536.1-ä çààñíû äàãóó ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàñàí áîë
ò¿¿íèé õàðèóã àâñàí, ýñõ¿ë ãîìäëûí øààðäëàãà ãàðãàõ õóãàöàà äóóññàí ºäðººñ õîéø íýã æèëèéí äîòîð
íýõýìæëýëýý ø¿¿õýä ãàðãàæ áîëíî.

112. 112
ÒÀÂÈÍ ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ªâëºãäºõ ýä õºðºíãèéã õàìãààëàõ
537 äóãààð ç¿éë. ªâëºãäºõ ýä õºðºíãèéã õàìãààëàõ æóðàì, õóãàöàà
537.1.ªâ íýýãäñýí ãàçðûí íîòàðèàò, íîòàðèàòã¿é ãàçàð áàã, ñóìûí Çàñàã äàðãà øààðäëàãàòàé ãýæ
¿çâýë ºâëºã÷, ºâë¿¿ëýã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷, ò¿¿í÷ëýí òºðèéí àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ ºâëºãäºõ ýä
õºðºíãèéã õàìãààëàõ àðãà õýìæýý àâíà.
537.2.ªâëºãäºõ ýä õºðºíãèéã á¿õ ºâëºã÷ õ¿ëýýí àâàõ áóþó òºðèéí ºì÷ëºëä øèëæèõ õ¿ðòýë
õàìãààëíà.
538 äóãààð ç¿éë. ªâëºãäºõ ýä õºðºíãºä ýðõëýí õàìãààëàëò òîãòîîõ
538.1.ªâë¿¿ëýã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ íýõýìæëýë ãàðãàñàí áóþó øààðäëàãàòàé áóñàä
òîõèîëäîëä íóòãèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà ºâëºãäºõ ýä õºðºíãºä ýðõëýí õàìãààëàëò òîãòîîíî. Ýä
õºðºíãºä ýðõëýí õàìãààëàëò òîãòîîõòîé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûã ºâëºãäºõ ýä õºðºí㺺ñ ãàðãàíà.
¯I ÕÝÑÝÃ
ÎËÎÍ ÓËÑÛÍ ÈÐÃÝÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯É
ÆÀÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
Íèéòëýã ¿íäýñëýë
539 ä¿ãýýð ç¿éë. Îëîí óëñûí ãýðýý
539.1.Ìîíãîë Óëñ îëîí óëñûí ãýðýý áàéãóóëàõäàà Ìîíãîë Óëñûí Èðãýíèé õóóëèéí íèéòëýã
¿íäýñëýëèéã õàðãàëçàíà.
539.2.Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä Ìîíãîë Óëñûí Èðãýíèé õóóëüä çààñíààñ ººðººð çààñàí
áºãººä ýíý íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí çààëòàä õàðøëààã¿é áîë îëîí óëñûí ãýðýýíèé çààëòûã äàãàæ
ìºðäºíº.
540 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãàäààä óëñûí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã õýðýãëýõ
540.1.Øààðäëàãàòàé áîë ø¿¿õ èðãýíèé õýðýã, ìàðãààí øèéäâýðëýõ áóþó èðãýíèé ýðõ ç¿éí áóñàä
õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëü, Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä
õàðøëààã¿é ãàäààä óëñûí õóóëü, ýðõ ç¿éí áîëîí îëîí óëñûí íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàíøëûí õýì
õýìæýýã õýðýãëýæ áîëíî.
540.2.Ãàäààä óëñûí õóóëüä Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéã áàðèìòëàõààð çààñàí áîë Ìîíãîë Óëñûí õóóëü
òîãòîîìæèéã õýðýãëýíý.
540.3.Ìîíãîë Óëñûí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíä ÿìàðâàà íýãýí ýðõ ç¿éí õàðèëöààã òîäîðõîéëîîã¿é,
ýñõ¿ë ò¿¿íèéã ººð íýðèéí äîð ÿëãààòàé àãóóëãààð òîäîðõîéëñîí áºãººä Ìîíãîë Óëñûí ýðõ ç¿éí õýìæýýã
òàéëáàðëàõ àðãààð òîäîðõîéëæ áîëîõîîðã¿é áîë ò¿¿íèé ýðõ ç¿éí àíãèëëûã òîãòîîõîä òóõàéí ýðõ ç¿éí
õàðèëöàà çîõèöóóëñàí ãàäààä óëñûí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã õàðãàëçàæ áîëíî.
541 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãàäààä óëñûí õóóëèéí àãóóëãûã òîãòîîõ
541.1.Ø¿¿õ, àðáèòð ãàäààä óëñûí õóóëèéã õýðýãëýõäýý ò¿¿íèé õýì õýìæýýíèé àãóóëãûã òýäãýýðèéí
àëáàí ¸ñíû òàéëáàð, õýðýãëýäýã ïðàêòèêò íèéö¿¿ëýí òîãòîîíî.
541.2.Ãàäààä óëñûí õóóëèéí õýì õýìæýýíèé àãóóëãûã òîãòîîõ çîðèëãîîð ø¿¿õ, àðáèòð íü çîõèõ
äýìæëýã òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ, òàéëáàð õèéõèéã õ¿ñ÷, òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó Ìîíãîë Óëñûí õóóëü ç¿éí
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, Ìîíãîë Óëñàä áóþó õèëèéí ÷àíàäàä áàéãàà áóñàä
ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä õàíäàõ áóþó ìýðãýæèëòýí óðüæ áîëíî.
541.3.Òàëóóä ãàäààä óëñûí õóóëèéí çîõèõ õýì õýìæýýíèé àãóóëãûã òîäîðõîéëñîí áàðèìò áè÷ãèéã
ãàðãàæ ºãºõ ýðõòýé.

113. 113
541.4.Ýíý ç¿éëä çààñíû äàãóó çîõèõ àðãà õýìæýý àâñàí áîëîâ÷ ãàäààä óëñûí õóóëèéí õýì
õýìæýýíèé àãóóëãûã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é áîë Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéã õýðýãëýíý.
542 äóãààð ç¿éë. Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà
542.1.Õººí õýëýëöýõ õóãàöààã òóõàéí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéãàà Ìîíãîë Óëñûí õóóëü, Ìîíãîë
Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíèé äàãóó øèéäâýðëýíý.
ÆÀÐÀÍ ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
Îëîí óëñûí èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷èä
543 äóãààð ç¿éë. Ãàäààä óëñûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿íèé èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð, ÷àäàìæ
543.1.Ãàäààä óëñûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿í Ìîíãîë Óëñûí èðãýíèé íýãýí àäèë èðãýíèé ýðõ ç¿éí
÷àäâàðòàé áàéíà. Ýíýõ¿¿ ÷àäâàðûã Ìîíãîë Óëñûí õóóëèàð õÿçãààðëàæ áîëíî.
543.2.Ãàäààä óëñûí èðãýíèé èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã ò¿¿íèé õàðüÿàëàãäàæ áàéãàà óëñûí
õóóëèàð òîäîðõîéëíî.
543.3.Õàðüÿàëàëã¿é õ¿íèé èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã ò¿¿íèé áàéíãà îðøèí ñóóãàà óëñûí õóóëèàð
òîäîðõîéëíî.
543.4.Ä¿ðâýã÷èéí ýðõ ç¿éí áàéäëûã òóõàéí ýòãýýäèéã îðîãíóóëñàí óëñûí õóóëü òîãòîîìæîîð
òîäîðõîéëíî.
543.5.Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð õèéñýí õýëöýë, ãýì õîð ó÷ðóóëñíààñ ¿¿ñýõ ¿¿ðãèéí
òàëààðõè ãàäààä óëñûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿íèé èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã Ìîíãîë Óëñûí õóóëèàð
òîäîðõîéëíî.
543.6.Èðãýíèéã Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿éä òîîöîõ áóþó
÷àäàìæèéã íü õÿçãààðëàõ àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýíý.
543.7.Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð àëèâàà ýòãýýäèéã ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîõ, íàñ
áàðñàí ãýæ çàðëàõ àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýíý.
544 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýäèéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð
544.1.Ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýäèéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàðûã õàðüÿàëñàí óëñûí õóóëèàð
òîäîðõîéëñíûã òóñ óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðíº.
544.2.Ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýä õýëöýë õèéõäýý Ìîíãîë Óëñûí õóóëèàð òîãòîîãîîã¿é
õÿçãààðëàëòûã õýðýãëýæ áîëîõã¿é.
545 äóãààð ç¿éë. Îëîí óëñûí èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä òºð îðîëöîã÷ áîëîõ íü
545.1.Îëîí óëñûí èðãýíèé ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä òºð íýã òàë áîëîí îðîëöîæ áàéãàà òîõèîëäîëä
õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ýíý õóóëèéã õýðýãëýíý.
546 äóãààð ç¿éë. Èðãýíèéã ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîõ, íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàõ
546.1.Èðãýíèéã ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîõ, íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàõàä òóõàéí ýòãýýä àëãà
áîëîõîîñîî ºìíº, àìüä áàéãàà òóõàé õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí ìýäýý èðýõ ¿åä õàðüÿàëàãäàæ áàéñàí óëñûí
õóóëèéã áàðèìòàëíà.
546.2.Õàðüÿàëàëã¿é õ¿íèéã ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîõ, íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàõàä òóõàéí
ýòãýýäèéí áàéíãà îðøèí ñóóäàã ãàçðûí õóóëèàð, õýðýâ áàéíãûí îðøèí ñóóõ ãàçàð áàéõã¿é áîë Ìîíãîë
Óëñûí õóóëèàð çîõèöóóëíà.
ÆÀÐÀÍ ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ªì÷èéí áîëîí ¿¿ðãèéí ýðõ ç¿é
547 äóãààð ç¿éë. ªì÷ëºõ ýðõ
547.1.Ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõèéã äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëíî:
547.1.1.ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõèéã òóõàéí ýä õºðºí㺠áàéãàà óëñûí õóóëèàð;
547.1.2.á¿ðòãýãäâýë çîõèõ ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõèéã òóõàéí ýä õºðºíãèéã á¿ðòãýñýí óëñûí
õóóëèàð;

114. 114
547.1.3.Ìîíãîë Óëñûí õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñýõ, äóóñãàâàð
áîëîõ àñóóäàë íü èéíõ¿¿ ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñýõ, äóóñãàâàð áîëîõ ¿íäýñëýë áîëñîí ¿éë áàðèìò, áóñàä íºõöºë
áàéäàë ¿¿ñýõ ¿åä òóõàéí ýä õºðºí㺠áàéñàí óëñûí õóóëèàð;
547.1.4.òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë õýëöëèéí ç¿éë áîëæ áàéãàà ýä õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõ
¿¿ñýõ, äóóñãàâàð áîëîõ àñóóäàë íü óã õýëöýëä õýðýãëýãäýõ õóóëèàð;
547.1.5.òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë ãàäààä ýäèéí çàñãèéí õýëöëýýð çàìä ÿâàà ýä
õºðºíãèéã ºì÷ëºõ ýðõèéí àñóóäëûã óã ýä õºðºíãèéã èëãýýñýí óëñûí õóóëèàð;
547.1.6.ºì÷ëºõ ýðõýý õàìãààëàõ òóõàé ýä õºðºíãèéí øààðäëàãà ãàðãàñàí ºì÷ëºã÷èéí ýðõèéã
ò¿¿íèé ñîíãîñíîîð óã ýä õºðºí㺠áàéãàà áóþó ò¿¿íèéã á¿ðòãýñýí óëñûí, ýñõ¿ë ø¿¿õýä íü íýõýìæëýë
ãàðãàñàí óëñûí àëü íýãíèé íü õóóëèàð;
547.1.7.ýäèéí áóñ áàÿëàãò õîëáîãäîõ ýðõ íü òóõàéí ýäèéí áóñ áàÿëãèéã àøèãëàæ áàéãàà óëñûí
õóóëèàð.
548 äóãààð ç¿éë. Õýëöýë
548.1.Õýëöýë õèéõ, õýëöýë áóþó õýëöëèéí çààëòûã õ¿÷èí òºãºëäºð ýñýõèéã òîäîðõîéëîõîä òóõàéí
õýëöëèéã õ¿÷èí òºãºëäºð õèéãäñýí ãýæ òîîöîõîä áàðèìòëàõ õóóëèéã ìºðäºíº.
548.2.Õýëöëèéí õýëáýðèéã ò¿¿íèéã õèéñýí áóþó òóõàéí õýëöëèéí ç¿éëýýñ õàìààð÷ õîëáîãäîõ
óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëíî.
548.3.Õýëöýë õèéæ áàéãàà ýòãýýä¿¿ä ººð ººð óëñàä îðøèí ñóóäàã áºãººä àëü íýã óëñûí íü õóóëèàð
òîãòîîñîí õýëöëèéí õýëáýðèéã õàðèëöàí òîõèðîëöîæ áàðèìòàëñàí áîë òóõàéí õýëöýë íü õýëáýðèéí õóâüä
õ¿÷èí òºãºëäºð áàéíà.
548.4.Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéí øààðäëàãûã õàíãàñàí áºãººä ãàäààäàä õèéñýí õýëöëèéã çºâõºí
õýëáýð çºð÷ñºí ãýõ ¿íäýñëýëýýð õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîæ áîëîõã¿é.
548.5.Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð áàéãàà ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãºòýé õîëáîîòîé õýëöëèéí
õýëáýðèéã Ìîíãîë Óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëíî.
548.6.Õýëöëèéã òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí õèéñýí áºãººä ýíý õóóëèéí 548.2-ò çààñíûã áàðèìòëàõ
áîë òºëººëºã÷èéí õýëöýë õèéñýí óëñûí õóóëèéã äàãàæ ìºðäºíº.
548.7.Õýëöýë õèéñýí ãàçðûã òîãòîîõ àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëíî.
548.8.Èòãýìæëýëèéí õýëáýð, õóãàöààã ò¿¿íèéã îëãîñîí óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëîõ áºãººä
èòãýìæëýë íü Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéí øààðäëàãûã õàíãàæ áàéâàë çºâõºí õýëáýðèéí òàëààðõè øààðäëàãûã
çºð÷ñºí ãýõ ¿íäýñëýëýýð õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîæ áîëîõã¿é.
549 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýðýýíèé òàëóóä õóóëèéã ñîíãîõ
549.1.Ãýðýýíèé äàãóó ýäëýõ ýðõ, ¿¿ðýã, ãýðýýíèé àãóóëãà, ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ,
ãýðýý äóóñãàâàð áîëîõ áóþó õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ áîëîõ, ãýðýýíèé ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõã¿é áóþó çîõèõ ¸ñîîð
ã¿éöýòãýõã¿é áàéõ çýðýã àñóóäëààñ ¿¿ñýõ ¿ð äàãàâðûã ãýðýý áàéãóóëàã÷ òàëóóä õàðèëöàí òîõèðîëöîæ
òîäîðõîéëñîí óëñûí õóóëèàð çîõèöóóëíà.
549.2.Òóõàéí ãýðýýíèé õàðèëöààã àëü óëñûí õóóëèàð çîõèöóóëàõ òàëààð òàëóóä ãýðýý
áàéãóóëñíûõàà äàðàà õàðèëöàí òîõèðîëöîæ ººð÷èëæ áîëíî.
549.3.Òóõàéí ãýðýýíä õýðýãëýõýýð çààñàí óëñûí õóóëü òîãòîîìæèéã áóñ ººð óëñûí õóóëèéã
áàðèìòàëñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã õ¿÷èíã¿éä òîîöíî.
549.4.Òàëóóä ýíý õóóëèéí 549.1-ä çààñíû äàãóó õýðýãëýõ õóóëèéã ñîíãîîã¿é áîë äîð äóðäñàí òàëûí
îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/ áóþó ¿éë àæèëëàãààíûõàà ãîëûã ÿâóóëäàã óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëíî:
549.4.1.õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ãýðýýíä õóäàëäàã÷èéí;
549.4.2.ýä õºðºí㺠õºëñëºõ ãýðýýíä õºëñë¿¿ëýã÷èéí;
549.4.3.õàäãàëàëòûí ãýðýýíä õàäãàëàã÷èéí ;
549.4.4.êîìèññèéí ãýðýýíä êîìèññèéí;
549.4.5.äààëãàâðûí ãýðýýíä äààëãàâàð ã¿éöýòãýã÷èéí;
549.4.6.òýýâýðëýëòèéí ãýðýýíä òýýâýðëýã÷èéí;
549.4.7.äààòãàëûí ãýðýýíä äààòãóóëàã÷èéí;
549.4.8.çýýëèéí ãýðýýíä çýýëä¿¿ëýã÷èéí;
549.4.9.áýëýãëýëèéí ãýðýýíä áýëýãëýã÷èéí;
549.4.10.áàòëàí äààëòûí ãýðýýíä áàòëàí äààã÷èéí;
549.4.11.áàðüöààíû ãýðýýíä áàðüöààëóóëàã÷èéí.
549.5.Òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë ¿éëäâýðëýëèéí õàìòûí àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, ìýðãýø¿¿ëýõ,
õîðøèõ, èõ áàðèëãà áàðèõ, óãñðàõ, áóñàä àæèë ã¿éöýòãýõ ãýðýýíä íóòàã äýâñãýð äýýð íü óã ¿éë àæèëëàãààã
ÿâóóëæ áàéãàà áóþó ãýðýýíèé ¿ð äàãàâàð áèé áîëæ áàéãàà óëñûí õóóëèéã õýðýãëýíý.
549.6.Ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýä áóþó èðãýí îðîëöñîí õàìòàðñàí ¿éëäâýð áàéãóóëàõ òóõàé
ãýðýýíä òóõàéí õàìòàðñàí ¿éëäâýðèéí îðøèí áàéãàà óëñûí õóóëèéã õýðýãëýíý.
549.7.Áèðæèéí õýëöýë, ¿íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä áàéãóóëàãäñàí ãýðýýíä òóõàéí
áèðæèéí õýëöýë õèéñýí áóþó ¿íý õàÿëöóóëàõ àæèëëàãàà ÿâóóëñàí óëñûí õóóëèéã õýðýãëýíý.
549.8.Ýíý õóóëèéí 549.1-549.4-ò çààãààã¿é áóñàä ãýðýýíèé òàëóóäûí ýðõ, ¿¿ðýã íü òóõàéí ãýðýýíèé
àãóóëãàä øèéäâýðëýõ à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéãàà òàëûí îðøèí ñóóãàà /îðøèí áàéãàà/
áóþó ¿éë àæèëëàãààíûõàà ãîëûã ÿâóóëäàã óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëîãäîíî.
549.9.Òàëóóä ººðººð òîõèðîëöîîã¿é áîë ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õ¿ëýýí àâàõàä õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà
óëñûí õóóëèéã õàðãàëçàí ¿çíý.

115. 115
550 äóãààð ç¿éë. Øààðäàõ ýðõ øèëæèõ
550.1.Øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èä øààðäàõ ýðõ øèëæèõ íü õóó÷èí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷ ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷ íàðûí òóõàéí ãýðýýã áàéãóóëàõäàà áàðèìòàëñàí óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëîãäîíî.
550.2.¯¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õóó÷èí áîëîí øèíý ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýã÷èéí ºìíº õ¿ëýýõ ýðõ, ¿¿ðýã íü
øààðäàõ ýðõ øèëæ¿¿ëýõýä áàðèìòàëñàí óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëîãäîíî.
551 ä¿ãýýð ç¿éë. Ãýì õîð ó÷ðóóëñíû óëìààñ ¿¿ñýõ ¿¿ðýã
551.1.Ãýì õîð ó÷ðóóëñíû óëìààñ ¿¿ñýõ ¿¿ðãèéí òàëóóäûí ýðõ, ¿¿ðãèéã íóòàã äýâñãýð äýýð íü ãýì
õîð ó÷ðóóëñàí ¿éë áàðèìò áóþó ãýì õîð àðèëãóóëàõ òóõàé øààðäëàãà ãàðãàõ ¿íäýñëýë áîëñîí áóñàä íºõöºë
áàéäàë áèé áîëñîí óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëíî.
551.2.Ãýì õîð ó÷ðóóëñíû óëìààñ õèëèéí ÷àíàäàä ¿¿ññýí ¿¿ðãèéí òàëóóä íü Ìîíãîë Óëñûí èðãýí
áóþó õóóëèéí ýòãýýä áàéâàë òýäãýýðèéí ýðõ, ¿¿ðãèéã Ìîíãîë Óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëíî.
ÆÀÐÀÍ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ªâëºõ õàðèëöàà
552 äóãààð ç¿éë. ªâëºõºä õýðýãëýãäýõ õóóëü
552.1.ªâëºõ õàðèëöààã ºâë¿¿ëýã÷ õàìãèéí ñ¿¿ëä íóòàã äýâñãýð äýýð íü áàéíãà àìüäðàí ñóóæ
áàéñàí óëñûí õóóëèàð çîõèöóóëíà.
552.2.ªâë¿¿ëýã÷èéí èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäâàð, ãýðýýñëýëèéí õýëáýð, ãýðýýñëýë õèéõ, ò¿¿íèéã
ººð÷ëºõ àñóóäëûã óã ãýðýýñëýëèéã õèéõ áîëîí ò¿¿íèéã ººð÷ëºõ ¿åä ãýðýýñëýã÷èéí áàéíãà àìüäðàí ñóóæ
áàéñàí óëñûí õóóëèàð òîäîðõîéëíî.
552.3.Ãýðýýñëýë õèéõ, ººð÷ëºõ íü ò¿¿íèé õèéãäñýí óëñûí õóóëü áîëîí Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéí
øààðäëàãàä òîõèð÷ áàéâàë çºâõºí õýëáýðèéã áàðèìòëààã¿é ãýõ ¿íäýñëýëýýð ãýðýýñëýë áîëîí ò¿¿íèéã
ººð÷èëñíèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áóñ ãýæ òîîöîæ áîëîõã¿é.
552.4.Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðò áàéãàà ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéã ºâë¿¿ëýõ, ãýðýýñëýõ, ò¿¿íèéã
ººð÷ëºõºä Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéã õýðýãëýíý..
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ
ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÄÀÐÃÀ Ñ.Ҫ̪Ð-Î×ÈÐ
/¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí 2003 îíû 01äóãààð òîãòîîëîîð òîãòîîëîîð îðóóëñàí ººð÷ëºëò
òóñãàãäñàí./
/¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí 2003 îíû 02 äóãààð òîãòîîëîîð îðóóëñàí ººð÷ëºëò òóñãàãäñàí./