Монгол орны хээрийн бүсийн
гадаргуугийн (ургамал-хөрс)-ний
ууршилтыг хиймэл дагуулын
мэдээгээр үнэлэх нь
ДОКТОРАНТ. С.ТУЯA
ШУТИС-ХШУС
• Ууршилтын тодорхойлолт
• Үндэслэл
• Зорилго, зорилт
• Судалгааны талбар, ашигласан мэдээ
• Арга зүй
• Үр дүн, дүн шинжилгээ
• Дүгнэлт
Агуулга
Нар
Энергийн эх үүсвэр
Салхи бол масс
зөөвөрлөх
Evaporation+Transpiration=Ууршилт
Хөрсний чийг
Хур тунадас
усны эх үүсвэр
Ууршилт: “Агаар-ус-хөрс-ургамал” систем дэх
ус, энергийн солилцоог илэрхийлэх интеграл үзүүлэлт
Үндэслэл
Ууршилт:
Бэлчээрийн төлөв байдлыг тодорхойлох
чухал үзүүлэлт
Усны нөөц, хэрэглээ балансын
тооцооны гол үзүүлэлт
Дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын
өөрчлөлтийн индекатор
!( !(
!(
!(
!( !(
!(
!( !(
orkhon
khalkhg
ondorhaan
Arvaiheer
Choibalsan
Baruun-Urt
Erdenesant
Mandalgovi
Bayankhongor
Зорилго:
Газрын гадаргуугаас уурших ууршилтын орон
зайн тархалтыг хиймэл дагуулын мэдээлэл
ашиглан түргэн шуурхай тодорхойлох энгийн
загвар гаргах
Зорилтууд:
Ууршилтыг тооцоолох онол, загвар, үзүүлэлтүүдийг
судлах, турших
Хиймэл дагуулын мэдээлэл ашиглан ууршилтыг
тооцоолох, аргачлал, загвар, технологи
боловсруулах
 Ууршилтыг тооцоолох, орон зайн тархалтын зураг
хийх, динамикийг судлах;
Зорилго, зорилтууд
!( !(
!(
!(
!( !(
!(
!( !(
orkhon
khalkhgol
ondorhaan
Arvaiheer
Choibalsan
Baruun-Urt
Erdenesant
Mandalgovi
Bayankhongor
 Монголын Дорнод талын их муж
– Дорнодын тэгш талын муж
• Хэрлэнгийн хойд тал
• Тамсагийн тал
– Халхын дундад ба Дарьгангын
талархаг муж
• Халхын дундад ухаа гүвээт тал
• Дорнод хотгор
• Дарьгангын талархаг газар
 Хангай –Хэнтийн уулархаг их муж
 Хангайн муж
• Хангайн өмнөд бэгэлцэг
тойрог
• Сэлэнгэ-Орхоны савын
дундаж өндөр уулс
тойргийн өмнжд хэсэг
Хээр
• Нугажуу хээр
• Хуурайвтар хээр
• Хуурай хээр
• Гандуу хээр
Ууршиц
хэмждэг станц
Судалгааны талбар: Хээрийн бүс
• Цаг уурын станцын мэдээ
– 2000-2003 оны 4-9 сарын мэдээ (загваруудын туршилт,
загвар гаргахад)
– 2013 оны 4-9 сарын мэдээ (загвар шалгахад)
• Хиймэл дагуулын мэдээлэл
– 2000-2003 оны MODIS мэдээ (загвар гаргахад)
– 2013 оны MODIS мэдээ (загварын үр дүнг шалгахад)
– NASA-гаас гаргасан ууршилтын мэдээ (загварын үр дүнг
харьцуулах, MODIS MOD16, 2013)
– Өндөр нарийвчлалын: Landsat 8, 2016 он 4 сар, Google
earth QuickBird (загварын үр дүнг шинжихэд)
• Сэдэвчилсэн зургууд:
– Засаг захиргааны нэгжийн зураг
– Байгалийн бүс бүслүүрийн зураг
– Газарзүйн мужлалын зураг
Ашигласан өгөгдөл, мэдээлэл
• Ууршилтыг тооцоолох 5 загварыг ашиглан
туршиж, үнэлгээ өгсөн;
• Хиймэл дагуулын MODIS мэдээлэл ашиглан
шинэлэг аргачлал, загвар, мэдээлэл
боловсруулалтын технологи гаргасан;
• Хээрийн бүс нутагт ууршилтыг тооцоолж
зураглаж, орон зайн тархалт, цаг хугацааны
өөрчлөлтийн судалгаа хийсэн.
Шинэлэг тал
1. Hargreaves Method (1982,1985)
2. Penman-Monteith Method (FAO 56PM)
3. Pristley-Tayler Method
4. Makkink Method
5. Dalton aerodynamic Method
)(*)(*76.1 GRnET 




12.0
45.2
*)(*61.0 



Rs
ET

E = KEa(es – ea)
ET=0.0023*0.408Ra*(Tavg+17.8 )*TD^0.5
Ууршилтыг тооцоолох аргууд
𝐸𝑇0 =
0.408∆ 𝑅 𝑛 −𝐺 +𝛾 900
𝑇+273
𝑈2(𝑒 𝑠+𝑒 𝑎 )
∆+𝛾(1+0.34𝑈2)
2000-2003 оны 4-9 сарын 10 хоногийн мэдээ
Дүгнэлт: Ууршилтыг тооцоолоход дулааны
балансын онолыг үндэслэл болгох
HS- Харгрейвис-Саманийн загвар, PM - Пенмен-Монтейсийн загвар,
PT- Приестлей-Тэйлорийн загвар, MK- Makинkийн загвар,
DA- Дальтоны масс зөөврийн загвар
Үр дүн 1: Ууршилтын туршилтын 5 загварын утга, газрын
хэмжилтийн мэдээгээр тооцсон бодит утгын хоорондын хамаарал
GHLERn 
HGRnLE 
Дулааны
баланс
Нуугдмал
дулаан LE
H

Бовэнгийн харьцаа
(Bowen, 1926)
Ууршилтыг тооцоолох онолын үндэслэл
Ууршилтыг тооцоо зураглал хийх, орон зай тархалт,
цаг хугаацааны өөрчлөлтийн шинжлэл
- Чийгшил ба дулаан
- Нуугдмал дулаан,
- Ууршилт
4
ET
NDVI
LST- Агаарын температур
- Хөрсний температур
- Хур тунадас
- Харьцангуй чийг
- Салхины хурд
Цаг уурын
мэдээлэл
1
Ууршилтын
загваруудыг
турших
Загвар, алгоритм
– Чийгшилийн функц,
коэффициент
– Дулааны функц,
коэффициент
– Нуугдмал дулаан
– Ууршилт
3
Ууршилтыг
тооцоолох
үзүүлэлтүүдийг
тодорхойлох
Хиймэл дагуулын
мэдээлэл
- Анхдагч боловс.
- Ургамлын индекс
- Газрын гадаргуу-
гийн температур
2
Ууршилтыг
тооцоолох
aasp rTTcH
H
LE
/)( 


  as
a
p
TT
r
c
LE 










1
Дулааны нөхцөл
(агаар, хөрсний
температурын зөрөө)
  )(
2
LSTTT fas 
)(
1
1
NDVIf
r
c
a
p











Чийгшилийн нөхцөл
(газрын бүрхэвч,
ургамалжилт)
NDVI=(NIR-RED)/(NIR+RED)
Нуугдмал дулааныг тооцоолох загвар
  )4.146.0(8.1)(56.0  LSTNDVILnET
Kg/m2/day=mm/day
Тайлбар: 1кг ус нь 0,001шоо м эзэлхүүнтэй.
Нэгж талбайгаас 1кг ус ууршихад (1мм ууршилт)
2,45 MJ дулаан шаардагдана (FAO,1998).
1MJ/m2/day=0.408mm/day
LEET
LSTNDVILE ff
*408.0
)(*)(
21

 MJ/m2/day
Ууршилтыг тооцоолох загвар
Met.Stations 2001 2002 2003
1 Orkhon y = 0.6105Ln(x) + 1.8727 y = 0.694Ln(x) + 2.1296R2 = 0.8454 y = 0.4807Ln(x) + 1.633
R2 = 0.7667 R2 = 0.7603 R2 = 0.8968
2 Arvaikheer y = 0.1749Ln(x) + 1.136 y = 0.8673Ln(x) + 2.6004 y = 0.4365Ln(x) + 1.6174
R2 = 0.025 R2 = 0.6073 R2 = 0.2802
3 Erdenesant y = 0.6424Ln(x) + 1.8631 y = 0.6145Ln(x) + 1.9839 y = 0.4268Ln(x) + 1.5134
R2 = 0.8126 R2 = 0.5627 R2 = 0.6769
4 Undurkhaan y = 0.5269Ln(x) + 1.8045 y = 0.5703Ln(x) + 1.8009 y = 0.5432Ln(x) + 1.7075
R2 = 0.4762 R2 = 0.7095 R2 = 0.7663
5 Khalkhgol y = 0.6281Ln(x) + 1.9381 y = 0.6099Ln(x) + 1.8898 y = 0.4215Ln(x) + 1.5692
R2 = 0.7125 R2 = 0.8013 R2 = 0.7166
6 Choibalsan y = 0.4002Ln(x) + 1.5472 y = 0.4182Ln(x) + 1.5964 y = 0.2979Ln(x) + 1.3835
R2 = 0.6792 R2 = 0.7869 R2 = 0.5223
7 Baruun-Urt y = 0.5436Ln(x) + 1.7667 y = 0.7044Ln(x) + 1.936 y = 0.5876Ln(x) + 1.8804
R2 = 0.6879 R2 = 0.5775 R2 = 0.6545
8 Mandalgovi y = 1.3865Ln(x) + 3.5635 y = 0.6292Ln(x) + 2.1092 y = 0.795Ln(x) + 2.4104
R2 = 0.2499 R2 = 0.3468 R2 = 0.4248
1.8I)0.56Ln(NDV1 f
Үр дүн 2: Чийгшилийн нөхцөлийг тооцох томъёо
-0.3-0.0 0.0-0.1 0.1-0.2 0.2-0.4 0.4-.06 0.6-0.8 0.8-1.0
Үр дүн 2: Ургамалжилтын динамик 2013 оны 4-9 сарын I, II, III арав хоног
y = 0.459x - 1.394
R = 0.83
0
5
10
15
20
25
30
35
0 10 20 30 40 50 60 70 80
dTs(Станцийнмэдээгээр)
Гадаргуугийн температур-Ts (МОДИС мэдээгээр)
10 хоногийн дундаж температур,2000-2004 оны 4-9 сар
4.146.02  LSTf
Үр дүн 3: Агаар хөрсний температурын зөрөөг
тооцоолох томъёо
-20-(-10) (-10)-0.0 0.0-10 10-20 20-30 30-40 40-50 50-60C0
Үр дүн 3: Хөрсний температурын динамик 2013 оны 4-9 сарын I, II, III арав хоног
4-9 сарын 10 хоног тутамын дундаж ууршилтын
нийлбэр (160-350мм)
  )4.146.0(8.1)(56.0  LSTNDVILnET
4
96
8
5
7
Үр дүн 4: Ууршилт
Ууршилт 10 хоногийн дундаж (мм)
NDVI 10 хоногийн дундаж
Газрын гадаргуугийн температур
10 хоногийн дундаж (oC)
Үр дүн 4: Ууршилт, NDVI, LST 10 хоногийн дундаж
0
2
4
6
8
10
12
14
16
10 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30
4 5 6 7 8 9
Ууршилт(мм)
10 хоног, сар
Чойбалсан станц
NASA-ET
Загвар-ET
цаг уурын хэмжилтээр
тоооцоолсон-ET
Цаг уурын Чойбалсан станцын ууршилтын шинэ загвар,
“NASA” болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын
дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан ууршилтын муруй
Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
Цаг уурын Баруун-Урт станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон
бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан
ууршилтын муруй
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
20
0 5 10 15 20
Ууршилт(мм) Баруун-Урт станц
NASA-ET
Загвар-ET
цаг уурын хэмжилтээр
тоооцоолсон-ET
Цаг уурын Баруун-Урт станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA”
болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж
гаргасан ууршилтын муруй
Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
102030102030102030102030102030102030
4 5 6 7 8 9
Ууршилт(мм)
10 хоног, сар
Өндөрхаан станц
NASA-ET
Moдел-ET
цаг уурын хэмжилтээр
тоооцоолсон-ET
Цаг уурын Өндөрхаан станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA”
болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр
тооцоолж гаргасан ууршилтын муруй
Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
0
5
10
15
20
25
10 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30
4 5 6 7 8 9
Ууршилт(мм)
10 хоног, сар
Эрдэнэсант станц
NASA-ET
Moдел-ET
цаг уурын хэмжилтээр
тоооцоолсон-ET
Цаг уурын Эрдэнэсант станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон
бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж
гаргасан ууршилтын муруй
Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
0
2
4
6
8
10
12
14
16
102030102030102030102030102030102030
4 5 6 7 8 9
Ууршилт(мм)
10 хоног, сар
Арвайхээр станц
NASA-ET
Moдел-ET
цаг уурын хэмжилтээр
тоооцоолсон-ET
Цаг уурын Арвайхээр станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон
бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан
ууршилтын муруй
Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
y = 2.0801x0.7614
R² = 0.9028
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
0 5 10 15
Загварынууршилт(мм)
Бодит ууршилт (мм)
Чойбалсан станц
Moдел-ET
y = 5.6707x0.4136
R² = 0.7545
0
5
10
15
20
0 5 10 15
Загварынууршилт(мм)
Бодит ууршилт (мм)
Баруун- Урт станц
Moдел-ET
y = -0.1888x2 + 5.0197x - 19.699
R² = 0.7428
0
5
10
15
20
0 5 10 15
Загварынууршилт(мм)
Бодит ууршилт (мм)
Өндөрхаан станц
Moдел-ET
y = -0.5945x2 + 13.408x - 56.868
R² = 0.7137
0
5
10
15
20
25
0 5 10 15
Загварынууршилт(мм)
Бодит ууршилт (мм)
Эрдэнэсант станц
Moдел-ET
Үр дүн 4: Шинэ загварын утга бодит утгын
хоорондын хамаарал
Чойбалсан Баруун-Урт Өндөрхаан Эрдэнэсант Арвайхээр
Корреляцийн
коэффициент 0.90 0.75 0.74 0.71 0.86
Дундаж
квадрат
хазайлт
0.03 0.08 0.08 0.09 0.06
Үр дүн 4: Сонгосон цаг уурын станцуудын шинэ
загварын утга, бодит утгын хоорондын хамаарал
ETLE *45.2
5 р сар Нуугдмад дулаан (2-41 MJ/m2)
8-р сар Нуугдмад дулаан (3-60 MJ/m2)
9-р сар Нуугдмад дулаан (2-33 MJ/m2)
MJ/m2/day
Үр дүн 5: Нуугдмал дулаан
№ Физик газарзүйн муж, тойрог 4-9 сарын нийлбэр
ууршилт, мм
1 Хангайн өмнөд бэгэлцэг тойрог 160-215
2 Сэлэнгэ-Орхоны савын дундаж
өндөр уулс тойргийн өмнөд хэсэг
220-310
3 Хэрлэнгийн хойд тал 210-260
4 Тамсагийн тал 230-300
5 Халхын дундад ухаа гүвээт тал 200-290
6 Дорнод хотгор 230-270
7 Дарьгангын талархаг газар 200-295
Үр дүн 6: Ууршилтын орон зайн тархалт
Үр дүн 6: Юнатовын мужлал дахь Ууршилтын орон зайн тархалт
Үр дүн 6: Жилийн дундаж хур тунадас, загвараар тооцоолсон Ууршилтын орон
зайн тархалт
Үр дүн 7: Станц дээр хэмжигдсэн 2001-2003 оны 4-9 сарын 10
хоногийн нийлбэр хур тунадасны хэмжээ, шинэ загвараар
тодорхойлсон ууршилтын хоорондын хамаарал
0
10
20
30
40
50
60
70
102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030
4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9
2001 2002 2003
P,ET(mm)
10 хоног , сар, он
Орхон станц
P ET
0
10
20
30
40
50
60
70
102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030
4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9
2001 2002 2003
P,ET(mm)
10 хоног, сар, он
Эрдэнэсант станц
P ET
0
10
20
30
40
50
60
70
102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030
4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9
2001 2002 2003
P,ET(mm)
10 хоног, сар, он
Арвайхээр станц
P ET
0
10
20
30
40
50
60
70
10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20
4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9
2001 2002 2003
P,ET/mm/
10 хоног, сар, он
Өндөрхаан-станц
P ET
0
10
20
30
40
50
60
70
10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20
4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9
2001 2002 2003
P,ET/mm/
10 хоног, сар, он
Баруун-Урт станц
P ET
0
10
20
30
40
50
60
70
102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030
4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9
2001 2002 2003
P,ET(mm)
10 хоног, сар, он
Чойбалсан станц
P ET
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
110
120
10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20
4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9
2001 2002 2003
P,ET/mm/
10 хоног, сар, он
Халх гол-станц
P ET
Үр дүн 8: станц дээр хэмжигдсэн 2001-2003 оны жилийн
нийлбэр хур тунадасны хэмжээ, шинэ загвараар
тодорхойлсон ууршилтын хоорондын хамаарлын график
0
50
100
150
200
250
300
350
400
2001 2002 2003
P,ET(mm)
Он
Орхон станц
P(mm)
ET(mm)
0
50
100
150
200
250
300
350
2001 2002 2003
P,ET(mm)
Он
Эрдэнэсант станц
P(mm)
ET(mm)
0
50
100
150
200
250
300
350
400
2001 2002 2003
P,ET(mm)
Он
Арвайхээр станц
P(mm)
ET(mm)
0
50
100
150
200
250
300
350
400
2001 2002 2003
P,ET(mm)
Он
Өндөрхаан
P(mm)
ET(mm)
0
50
100
150
200
250
300
350
400
2001 2002 2003
P,ET(mm)
Он
Баруун-Урт
P (mm)
ET(mm)
0
50
100
150
200
250
300
350
400
2001 2002 2003
P,ET(mm)
Он
Чойбалсан станц
P(mm)
ET(mm)
0
50
100
150
200
250
300
350
400
2001 2002 2003
P,ET(mm)
Он
Халхгол станц
P (mm)
ET(mm)
0
50
100
150
200
250
300
350
400
2001 2002 2003
P,ET(mm)
Он
Мандалговь станц
P(mm)
ET(mm)
Сар 4 5 6 7 8 9
Ууршилт, мм <5 5-10 10-20 20-40 10-20 5-10
Graphic max min avg
Үр дүн 8: Ууршилтын цаг хугацааны өөрчлөлт
LE
Google map
Газрын бүрхэвч
NDVI
DEM
LST
ET
Үр дүн 9: Газрын гадаргуу, бүрхэвч, ууршилтын хамаарал
2016.04.29-ний LandSat-н мэдээ
1. Энэхүү судалгааны ажилд газрын гадаргуугийн ууршилтын
(Hargreaves-Samani загвар, Penman-Monteith загвар, Priestley-
Taylor загвар, Makkink загвар, Dalton mass-transfer)
загваруудыг газрын хэмжилтийн цэгэн эх үүсвэр дээр
тодорхойлох туршилт хийж, дүн шинжилгээ хийв.
Туршилтын үр дүнд Монгол орны хээрийн бүсийн
ууршилтыг тасралтгүй орон зайд тодорхойлоход дулааны
балансад үндсэлсэн загварууд болохыг тогтоов.
2. Дулааны балансын физик үндэслэл дээр тулгуурласан Bowen
ratio классик загварыг хиймэл дагуулын мэдээллийн хам
шийдлээр баяжуулан Монгол орны хээрийн бүсийн
гадаргуугийн ууршилтыг өргөн уудам нутаг дэвсгэрт
тодорхойлох боломжийг олгож байна.
Дүгнэлт
3. Монгол орны хээрийн бүсэд ууршилтыг тодорхойлоход
хиймэл дагуулын үзэгдэх гэрлийн болон урт долгионы
сувгуудын MODIS мэдээгээр ургамлын нормчилсон
индекс (NDVI) болон газрын гадаргуугийн температурыг
тодорхойлж, тасралтгүй орон зайн өргөн уудам нутаг
дэвсгэрийн өгөгдлийг үүсгэн хөрсний чийгшил, дулааны
нөхцөлийг илэрхийлэх оролтын параметр болгон
ашиглав.
4. 2001-2003 оны уур амьсгалын мэдээг ашиглан ургамал
бүрхэвчээс хамааралтай хөрсний чийгшилийн нөхцөлийг
тодорхойлсон функцэд а=0,56, b=1.18, газрын
гадаргуугийн температураас хамаарсан дулааны
нөхцөлийг тодорхойлсон функцэд а=0.46, b=-1.4 гэсэн
коэффициентуудыг тус тус шинээр гаргаж тогтоов.
Дүгнэлт
5. Загварын үр дүнгээр тодорхойлсон ууршилтын утга ба цаг
уурын мэдээгээр тодорхойлсон ууршилтын утгын
дундаж квадрат хазайлт нь 0.03-аас 0.09, хоорондын
хамаарлын коэффициент R2=0.71-ээс 0.90 байна. Эндээс
үзвэл, хиймэл дагуулын MODIS мэдээ ашиглан загварын
тооцоогоор тодорхойлсон ууршилтын үр дүн хангалттай
сайн байна.
6. Загвараар тооцоолсон ууршилтын тархацын хэмжээ ойт
хээрт (220-310 мм), хээрийн бүсэд (200-295 мм), цөлөрхөг
хээрт (160-215 мм) байгаа нь Монгол орны үндэсний
атласаас тоон хэлбэрт хөрвүүлэн оруулсан жилийн дундаж
хур тунадасны тархалтын хувьд ижил хандлагтай байгаа нь
Хээрийн бүсэд хиймэл дагуулын мэдээ ашиглан өргөн уудам
нутаг дэвсгэрт ууршилтыг загварын шинэ аргыг ашиглах
боломжтойг илэрхийлж байна (4.2.25 –р зураг).
Дүгнэлт
7. Монгол орны хээрийн бүсийн өргөн уудам нутаг дэвсгэрт
гадаргуугийн ууршилтыг тодорхойлох арга зүй
боловсруулсан нь бэлчээрийн төлөв байдал, уур амьсгалын
өөрчлөлтийн нөлөөллийг үнэлэх, усны балансын тооцоог
бодитой хийхэд өндөр ач холбогдолтой болно.
8. Ууршилт тооцоолох энэ загварын практик хэрэглээг
тодотгох зорилгоор Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Ховд аймгийн
Булган сумын нутагт хийсэн байгаль орчны нөлөөллийн
судалгаа, үнэлгээ болон газрын төлөв байдал, чанарын хянан
баталгааны ажилд туршиж чийг, дулаан хангамжийн орон
зай тархалт, цаг хугацааны өөрчлөлтийг илэрхийлэх
интеграл үзүүлэлт болгон ашиглах боломжтой гэсэн дүгнэлт
гаргасан.
Дүгнэлт
Анхаарал хандуулсанд баярлалаа.
1.1 Hargreaves Method (1985,1994)
ET=0.0023*0.408Ra*(Tavg+17.8 )*TD^0.5
Based on only mean daily maximum and daily minimum temperature
Ra - extraterrestrial radiation expressed in (MJ m-2 d-1)
Tavg – average daily temperature
TD- difference between mean daily maximum and mean
daily minimum temperature.
0.408- constant to convert the radiation to evaporation
equivalents in mm.
Kr = 0.155 in Hargreaves-Samani’s original equation E = 0.0135 * Rs * (T + 17.8) and Rs = Kr
(Tmax – Tmin)0.5 x Ra , where TD = Tmax – Tmin.
1.2 Combination method
FAO Penman Monteith (2000)
 Developed in the 1990’s by the United Nations Food
and Agriculture Organization
The equation looks like this:
ET0 = Reference evapotranspiration (mm/day)
Rn= net radiation at crop surface (MJ/m2/day)
G = soil heat flux density (MJ/m2/day)
  psychrometric constant (kPa/oC)
T = air temperature at 2 m height (oC)
u2 = wind speed at 2 m height (m/s)
(es-ea) = saturation vapor pressure deficit (kPa)
  slope vapor pressure curve (kPa/oC)
1.3 Pristley-Tayler Method
(1972)
)(*)(*76.1 GRnET 




1.4 Makkink Method (1972)
12.0
45.2
*)(*61.0 



Rs
ET

1.5 Mass transfer approaches
The evaporation rate is controlled by two factors:
1.The saturation deficit vapor pressure
2.wind speed
E = KEa(es – ea)
E = evaporation (in/hr)
a= wind speed
KE = coefficient function of numerous factors
es = vapor pressure at evaporating surface (function of temperature)
ea = vapor pressure of overlying air (function of relative humidity and
temperature)
E = 1.26 x 10-3 a(es – ea)
Based on Dalton’s Law - Saturation Deficit Approach

Et 2016.12.26

  • 1.
    Монгол орны хээрийнбүсийн гадаргуугийн (ургамал-хөрс)-ний ууршилтыг хиймэл дагуулын мэдээгээр үнэлэх нь ДОКТОРАНТ. С.ТУЯA ШУТИС-ХШУС
  • 2.
    • Ууршилтын тодорхойлолт •Үндэслэл • Зорилго, зорилт • Судалгааны талбар, ашигласан мэдээ • Арга зүй • Үр дүн, дүн шинжилгээ • Дүгнэлт Агуулга
  • 3.
    Нар Энергийн эх үүсвэр Салхибол масс зөөвөрлөх Evaporation+Transpiration=Ууршилт Хөрсний чийг Хур тунадас усны эх үүсвэр Ууршилт: “Агаар-ус-хөрс-ургамал” систем дэх ус, энергийн солилцоог илэрхийлэх интеграл үзүүлэлт
  • 4.
    Үндэслэл Ууршилт: Бэлчээрийн төлөв байдлыгтодорхойлох чухал үзүүлэлт Усны нөөц, хэрэглээ балансын тооцооны гол үзүүлэлт Дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн индекатор !( !( !( !( !( !( !( !( !( orkhon khalkhg ondorhaan Arvaiheer Choibalsan Baruun-Urt Erdenesant Mandalgovi Bayankhongor
  • 5.
    Зорилго: Газрын гадаргуугаас ууршихууршилтын орон зайн тархалтыг хиймэл дагуулын мэдээлэл ашиглан түргэн шуурхай тодорхойлох энгийн загвар гаргах Зорилтууд: Ууршилтыг тооцоолох онол, загвар, үзүүлэлтүүдийг судлах, турших Хиймэл дагуулын мэдээлэл ашиглан ууршилтыг тооцоолох, аргачлал, загвар, технологи боловсруулах  Ууршилтыг тооцоолох, орон зайн тархалтын зураг хийх, динамикийг судлах; Зорилго, зорилтууд
  • 6.
    !( !( !( !( !( !( !( !(!( orkhon khalkhgol ondorhaan Arvaiheer Choibalsan Baruun-Urt Erdenesant Mandalgovi Bayankhongor  Монголын Дорнод талын их муж – Дорнодын тэгш талын муж • Хэрлэнгийн хойд тал • Тамсагийн тал – Халхын дундад ба Дарьгангын талархаг муж • Халхын дундад ухаа гүвээт тал • Дорнод хотгор • Дарьгангын талархаг газар  Хангай –Хэнтийн уулархаг их муж  Хангайн муж • Хангайн өмнөд бэгэлцэг тойрог • Сэлэнгэ-Орхоны савын дундаж өндөр уулс тойргийн өмнжд хэсэг Хээр • Нугажуу хээр • Хуурайвтар хээр • Хуурай хээр • Гандуу хээр Ууршиц хэмждэг станц Судалгааны талбар: Хээрийн бүс
  • 7.
    • Цаг уурынстанцын мэдээ – 2000-2003 оны 4-9 сарын мэдээ (загваруудын туршилт, загвар гаргахад) – 2013 оны 4-9 сарын мэдээ (загвар шалгахад) • Хиймэл дагуулын мэдээлэл – 2000-2003 оны MODIS мэдээ (загвар гаргахад) – 2013 оны MODIS мэдээ (загварын үр дүнг шалгахад) – NASA-гаас гаргасан ууршилтын мэдээ (загварын үр дүнг харьцуулах, MODIS MOD16, 2013) – Өндөр нарийвчлалын: Landsat 8, 2016 он 4 сар, Google earth QuickBird (загварын үр дүнг шинжихэд) • Сэдэвчилсэн зургууд: – Засаг захиргааны нэгжийн зураг – Байгалийн бүс бүслүүрийн зураг – Газарзүйн мужлалын зураг Ашигласан өгөгдөл, мэдээлэл
  • 8.
    • Ууршилтыг тооцоолох5 загварыг ашиглан туршиж, үнэлгээ өгсөн; • Хиймэл дагуулын MODIS мэдээлэл ашиглан шинэлэг аргачлал, загвар, мэдээлэл боловсруулалтын технологи гаргасан; • Хээрийн бүс нутагт ууршилтыг тооцоолж зураглаж, орон зайн тархалт, цаг хугацааны өөрчлөлтийн судалгаа хийсэн. Шинэлэг тал
  • 9.
    1. Hargreaves Method(1982,1985) 2. Penman-Monteith Method (FAO 56PM) 3. Pristley-Tayler Method 4. Makkink Method 5. Dalton aerodynamic Method )(*)(*76.1 GRnET      12.0 45.2 *)(*61.0     Rs ET  E = KEa(es – ea) ET=0.0023*0.408Ra*(Tavg+17.8 )*TD^0.5 Ууршилтыг тооцоолох аргууд 𝐸𝑇0 = 0.408∆ 𝑅 𝑛 −𝐺 +𝛾 900 𝑇+273 𝑈2(𝑒 𝑠+𝑒 𝑎 ) ∆+𝛾(1+0.34𝑈2)
  • 10.
    2000-2003 оны 4-9сарын 10 хоногийн мэдээ Дүгнэлт: Ууршилтыг тооцоолоход дулааны балансын онолыг үндэслэл болгох HS- Харгрейвис-Саманийн загвар, PM - Пенмен-Монтейсийн загвар, PT- Приестлей-Тэйлорийн загвар, MK- Makинkийн загвар, DA- Дальтоны масс зөөврийн загвар Үр дүн 1: Ууршилтын туршилтын 5 загварын утга, газрын хэмжилтийн мэдээгээр тооцсон бодит утгын хоорондын хамаарал
  • 11.
    GHLERn  HGRnLE  Дулааны баланс Нуугдмал дулаанLE H  Бовэнгийн харьцаа (Bowen, 1926) Ууршилтыг тооцоолох онолын үндэслэл
  • 12.
    Ууршилтыг тооцоо зураглалхийх, орон зай тархалт, цаг хугаацааны өөрчлөлтийн шинжлэл - Чийгшил ба дулаан - Нуугдмал дулаан, - Ууршилт 4 ET NDVI LST- Агаарын температур - Хөрсний температур - Хур тунадас - Харьцангуй чийг - Салхины хурд Цаг уурын мэдээлэл 1 Ууршилтын загваруудыг турших Загвар, алгоритм – Чийгшилийн функц, коэффициент – Дулааны функц, коэффициент – Нуугдмал дулаан – Ууршилт 3 Ууршилтыг тооцоолох үзүүлэлтүүдийг тодорхойлох Хиймэл дагуулын мэдээлэл - Анхдагч боловс. - Ургамлын индекс - Газрын гадаргуу- гийн температур 2 Ууршилтыг тооцоолох
  • 13.
    aasp rTTcH H LE /)(     as a p TT r c LE            1 Дулааны нөхцөл (агаар, хөрсний температурын зөрөө)   )( 2 LSTTT fas  )( 1 1 NDVIf r c a p            Чийгшилийн нөхцөл (газрын бүрхэвч, ургамалжилт) NDVI=(NIR-RED)/(NIR+RED) Нуугдмал дулааныг тооцоолох загвар
  • 14.
      )4.146.0(8.1)(56.0 LSTNDVILnET Kg/m2/day=mm/day Тайлбар: 1кг ус нь 0,001шоо м эзэлхүүнтэй. Нэгж талбайгаас 1кг ус ууршихад (1мм ууршилт) 2,45 MJ дулаан шаардагдана (FAO,1998). 1MJ/m2/day=0.408mm/day LEET LSTNDVILE ff *408.0 )(*)( 21   MJ/m2/day Ууршилтыг тооцоолох загвар
  • 15.
    Met.Stations 2001 20022003 1 Orkhon y = 0.6105Ln(x) + 1.8727 y = 0.694Ln(x) + 2.1296R2 = 0.8454 y = 0.4807Ln(x) + 1.633 R2 = 0.7667 R2 = 0.7603 R2 = 0.8968 2 Arvaikheer y = 0.1749Ln(x) + 1.136 y = 0.8673Ln(x) + 2.6004 y = 0.4365Ln(x) + 1.6174 R2 = 0.025 R2 = 0.6073 R2 = 0.2802 3 Erdenesant y = 0.6424Ln(x) + 1.8631 y = 0.6145Ln(x) + 1.9839 y = 0.4268Ln(x) + 1.5134 R2 = 0.8126 R2 = 0.5627 R2 = 0.6769 4 Undurkhaan y = 0.5269Ln(x) + 1.8045 y = 0.5703Ln(x) + 1.8009 y = 0.5432Ln(x) + 1.7075 R2 = 0.4762 R2 = 0.7095 R2 = 0.7663 5 Khalkhgol y = 0.6281Ln(x) + 1.9381 y = 0.6099Ln(x) + 1.8898 y = 0.4215Ln(x) + 1.5692 R2 = 0.7125 R2 = 0.8013 R2 = 0.7166 6 Choibalsan y = 0.4002Ln(x) + 1.5472 y = 0.4182Ln(x) + 1.5964 y = 0.2979Ln(x) + 1.3835 R2 = 0.6792 R2 = 0.7869 R2 = 0.5223 7 Baruun-Urt y = 0.5436Ln(x) + 1.7667 y = 0.7044Ln(x) + 1.936 y = 0.5876Ln(x) + 1.8804 R2 = 0.6879 R2 = 0.5775 R2 = 0.6545 8 Mandalgovi y = 1.3865Ln(x) + 3.5635 y = 0.6292Ln(x) + 2.1092 y = 0.795Ln(x) + 2.4104 R2 = 0.2499 R2 = 0.3468 R2 = 0.4248 1.8I)0.56Ln(NDV1 f Үр дүн 2: Чийгшилийн нөхцөлийг тооцох томъёо
  • 16.
    -0.3-0.0 0.0-0.1 0.1-0.20.2-0.4 0.4-.06 0.6-0.8 0.8-1.0 Үр дүн 2: Ургамалжилтын динамик 2013 оны 4-9 сарын I, II, III арав хоног
  • 17.
    y = 0.459x- 1.394 R = 0.83 0 5 10 15 20 25 30 35 0 10 20 30 40 50 60 70 80 dTs(Станцийнмэдээгээр) Гадаргуугийн температур-Ts (МОДИС мэдээгээр) 10 хоногийн дундаж температур,2000-2004 оны 4-9 сар 4.146.02  LSTf Үр дүн 3: Агаар хөрсний температурын зөрөөг тооцоолох томъёо
  • 18.
    -20-(-10) (-10)-0.0 0.0-1010-20 20-30 30-40 40-50 50-60C0 Үр дүн 3: Хөрсний температурын динамик 2013 оны 4-9 сарын I, II, III арав хоног
  • 19.
    4-9 сарын 10хоног тутамын дундаж ууршилтын нийлбэр (160-350мм)   )4.146.0(8.1)(56.0  LSTNDVILnET 4 96 8 5 7 Үр дүн 4: Ууршилт
  • 20.
    Ууршилт 10 хоногийндундаж (мм) NDVI 10 хоногийн дундаж Газрын гадаргуугийн температур 10 хоногийн дундаж (oC) Үр дүн 4: Ууршилт, NDVI, LST 10 хоногийн дундаж
  • 21.
    0 2 4 6 8 10 12 14 16 10 20 3010 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30 4 5 6 7 8 9 Ууршилт(мм) 10 хоног, сар Чойбалсан станц NASA-ET Загвар-ET цаг уурын хэмжилтээр тоооцоолсон-ET Цаг уурын Чойбалсан станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан ууршилтын муруй Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь: Цаг уурын Баруун-Урт станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан ууршилтын муруй
  • 22.
    0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 0 5 1015 20 Ууршилт(мм) Баруун-Урт станц NASA-ET Загвар-ET цаг уурын хэмжилтээр тоооцоолсон-ET Цаг уурын Баруун-Урт станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан ууршилтын муруй Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
  • 23.
    0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 102030102030102030102030102030102030 4 5 67 8 9 Ууршилт(мм) 10 хоног, сар Өндөрхаан станц NASA-ET Moдел-ET цаг уурын хэмжилтээр тоооцоолсон-ET Цаг уурын Өндөрхаан станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан ууршилтын муруй Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
  • 24.
    0 5 10 15 20 25 10 20 3010 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30 10 20 30 4 5 6 7 8 9 Ууршилт(мм) 10 хоног, сар Эрдэнэсант станц NASA-ET Moдел-ET цаг уурын хэмжилтээр тоооцоолсон-ET Цаг уурын Эрдэнэсант станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан ууршилтын муруй Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
  • 25.
    0 2 4 6 8 10 12 14 16 102030102030102030102030102030102030 4 5 67 8 9 Ууршилт(мм) 10 хоног, сар Арвайхээр станц NASA-ET Moдел-ET цаг уурын хэмжилтээр тоооцоолсон-ET Цаг уурын Арвайхээр станцын ууршилтын шинэ загвар, “NASA” болон бодит хэмжилтийн 10 хоног тутмын дундаж мэдээгээр тооцоолж гаргасан ууршилтын муруй Үр дүн 4: Загварын үр дүнг шалгасан нь:
  • 26.
    y = 2.0801x0.7614 R²= 0.9028 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 0 5 10 15 Загварынууршилт(мм) Бодит ууршилт (мм) Чойбалсан станц Moдел-ET y = 5.6707x0.4136 R² = 0.7545 0 5 10 15 20 0 5 10 15 Загварынууршилт(мм) Бодит ууршилт (мм) Баруун- Урт станц Moдел-ET y = -0.1888x2 + 5.0197x - 19.699 R² = 0.7428 0 5 10 15 20 0 5 10 15 Загварынууршилт(мм) Бодит ууршилт (мм) Өндөрхаан станц Moдел-ET y = -0.5945x2 + 13.408x - 56.868 R² = 0.7137 0 5 10 15 20 25 0 5 10 15 Загварынууршилт(мм) Бодит ууршилт (мм) Эрдэнэсант станц Moдел-ET Үр дүн 4: Шинэ загварын утга бодит утгын хоорондын хамаарал
  • 27.
    Чойбалсан Баруун-Урт ӨндөрхаанЭрдэнэсант Арвайхээр Корреляцийн коэффициент 0.90 0.75 0.74 0.71 0.86 Дундаж квадрат хазайлт 0.03 0.08 0.08 0.09 0.06 Үр дүн 4: Сонгосон цаг уурын станцуудын шинэ загварын утга, бодит утгын хоорондын хамаарал
  • 28.
    ETLE *45.2 5 рсар Нуугдмад дулаан (2-41 MJ/m2) 8-р сар Нуугдмад дулаан (3-60 MJ/m2) 9-р сар Нуугдмад дулаан (2-33 MJ/m2) MJ/m2/day Үр дүн 5: Нуугдмал дулаан
  • 29.
    № Физик газарзүйнмуж, тойрог 4-9 сарын нийлбэр ууршилт, мм 1 Хангайн өмнөд бэгэлцэг тойрог 160-215 2 Сэлэнгэ-Орхоны савын дундаж өндөр уулс тойргийн өмнөд хэсэг 220-310 3 Хэрлэнгийн хойд тал 210-260 4 Тамсагийн тал 230-300 5 Халхын дундад ухаа гүвээт тал 200-290 6 Дорнод хотгор 230-270 7 Дарьгангын талархаг газар 200-295 Үр дүн 6: Ууршилтын орон зайн тархалт
  • 30.
    Үр дүн 6:Юнатовын мужлал дахь Ууршилтын орон зайн тархалт
  • 31.
    Үр дүн 6:Жилийн дундаж хур тунадас, загвараар тооцоолсон Ууршилтын орон зайн тархалт
  • 32.
    Үр дүн 7:Станц дээр хэмжигдсэн 2001-2003 оны 4-9 сарын 10 хоногийн нийлбэр хур тунадасны хэмжээ, шинэ загвараар тодорхойлсон ууршилтын хоорондын хамаарал 0 10 20 30 40 50 60 70 102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 2001 2002 2003 P,ET(mm) 10 хоног , сар, он Орхон станц P ET 0 10 20 30 40 50 60 70 102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 2001 2002 2003 P,ET(mm) 10 хоног, сар, он Эрдэнэсант станц P ET 0 10 20 30 40 50 60 70 102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 2001 2002 2003 P,ET(mm) 10 хоног, сар, он Арвайхээр станц P ET 0 10 20 30 40 50 60 70 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 2001 2002 2003 P,ET/mm/ 10 хоног, сар, он Өндөрхаан-станц P ET 0 10 20 30 40 50 60 70 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 2001 2002 2003 P,ET/mm/ 10 хоног, сар, он Баруун-Урт станц P ET 0 10 20 30 40 50 60 70 102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030102030 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 2001 2002 2003 P,ET(mm) 10 хоног, сар, он Чойбалсан станц P ET 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 10 30 20 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 2001 2002 2003 P,ET/mm/ 10 хоног, сар, он Халх гол-станц P ET
  • 33.
    Үр дүн 8:станц дээр хэмжигдсэн 2001-2003 оны жилийн нийлбэр хур тунадасны хэмжээ, шинэ загвараар тодорхойлсон ууршилтын хоорондын хамаарлын график 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2001 2002 2003 P,ET(mm) Он Орхон станц P(mm) ET(mm) 0 50 100 150 200 250 300 350 2001 2002 2003 P,ET(mm) Он Эрдэнэсант станц P(mm) ET(mm) 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2001 2002 2003 P,ET(mm) Он Арвайхээр станц P(mm) ET(mm) 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2001 2002 2003 P,ET(mm) Он Өндөрхаан P(mm) ET(mm) 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2001 2002 2003 P,ET(mm) Он Баруун-Урт P (mm) ET(mm) 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2001 2002 2003 P,ET(mm) Он Чойбалсан станц P(mm) ET(mm) 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2001 2002 2003 P,ET(mm) Он Халхгол станц P (mm) ET(mm) 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2001 2002 2003 P,ET(mm) Он Мандалговь станц P(mm) ET(mm)
  • 34.
    Сар 4 56 7 8 9 Ууршилт, мм <5 5-10 10-20 20-40 10-20 5-10 Graphic max min avg Үр дүн 8: Ууршилтын цаг хугацааны өөрчлөлт
  • 35.
    LE Google map Газрын бүрхэвч NDVI DEM LST ET Үрдүн 9: Газрын гадаргуу, бүрхэвч, ууршилтын хамаарал 2016.04.29-ний LandSat-н мэдээ
  • 36.
    1. Энэхүү судалгааныажилд газрын гадаргуугийн ууршилтын (Hargreaves-Samani загвар, Penman-Monteith загвар, Priestley- Taylor загвар, Makkink загвар, Dalton mass-transfer) загваруудыг газрын хэмжилтийн цэгэн эх үүсвэр дээр тодорхойлох туршилт хийж, дүн шинжилгээ хийв. Туршилтын үр дүнд Монгол орны хээрийн бүсийн ууршилтыг тасралтгүй орон зайд тодорхойлоход дулааны балансад үндсэлсэн загварууд болохыг тогтоов. 2. Дулааны балансын физик үндэслэл дээр тулгуурласан Bowen ratio классик загварыг хиймэл дагуулын мэдээллийн хам шийдлээр баяжуулан Монгол орны хээрийн бүсийн гадаргуугийн ууршилтыг өргөн уудам нутаг дэвсгэрт тодорхойлох боломжийг олгож байна. Дүгнэлт
  • 37.
    3. Монгол орныхээрийн бүсэд ууршилтыг тодорхойлоход хиймэл дагуулын үзэгдэх гэрлийн болон урт долгионы сувгуудын MODIS мэдээгээр ургамлын нормчилсон индекс (NDVI) болон газрын гадаргуугийн температурыг тодорхойлж, тасралтгүй орон зайн өргөн уудам нутаг дэвсгэрийн өгөгдлийг үүсгэн хөрсний чийгшил, дулааны нөхцөлийг илэрхийлэх оролтын параметр болгон ашиглав. 4. 2001-2003 оны уур амьсгалын мэдээг ашиглан ургамал бүрхэвчээс хамааралтай хөрсний чийгшилийн нөхцөлийг тодорхойлсон функцэд а=0,56, b=1.18, газрын гадаргуугийн температураас хамаарсан дулааны нөхцөлийг тодорхойлсон функцэд а=0.46, b=-1.4 гэсэн коэффициентуудыг тус тус шинээр гаргаж тогтоов. Дүгнэлт
  • 38.
    5. Загварын үрдүнгээр тодорхойлсон ууршилтын утга ба цаг уурын мэдээгээр тодорхойлсон ууршилтын утгын дундаж квадрат хазайлт нь 0.03-аас 0.09, хоорондын хамаарлын коэффициент R2=0.71-ээс 0.90 байна. Эндээс үзвэл, хиймэл дагуулын MODIS мэдээ ашиглан загварын тооцоогоор тодорхойлсон ууршилтын үр дүн хангалттай сайн байна. 6. Загвараар тооцоолсон ууршилтын тархацын хэмжээ ойт хээрт (220-310 мм), хээрийн бүсэд (200-295 мм), цөлөрхөг хээрт (160-215 мм) байгаа нь Монгол орны үндэсний атласаас тоон хэлбэрт хөрвүүлэн оруулсан жилийн дундаж хур тунадасны тархалтын хувьд ижил хандлагтай байгаа нь Хээрийн бүсэд хиймэл дагуулын мэдээ ашиглан өргөн уудам нутаг дэвсгэрт ууршилтыг загварын шинэ аргыг ашиглах боломжтойг илэрхийлж байна (4.2.25 –р зураг). Дүгнэлт
  • 39.
    7. Монгол орныхээрийн бүсийн өргөн уудам нутаг дэвсгэрт гадаргуугийн ууршилтыг тодорхойлох арга зүй боловсруулсан нь бэлчээрийн төлөв байдал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөллийг үнэлэх, усны балансын тооцоог бодитой хийхэд өндөр ач холбогдолтой болно. 8. Ууршилт тооцоолох энэ загварын практик хэрэглээг тодотгох зорилгоор Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Ховд аймгийн Булган сумын нутагт хийсэн байгаль орчны нөлөөллийн судалгаа, үнэлгээ болон газрын төлөв байдал, чанарын хянан баталгааны ажилд туршиж чийг, дулаан хангамжийн орон зай тархалт, цаг хугацааны өөрчлөлтийг илэрхийлэх интеграл үзүүлэлт болгон ашиглах боломжтой гэсэн дүгнэлт гаргасан. Дүгнэлт
  • 40.
  • 41.
    1.1 Hargreaves Method(1985,1994) ET=0.0023*0.408Ra*(Tavg+17.8 )*TD^0.5 Based on only mean daily maximum and daily minimum temperature Ra - extraterrestrial radiation expressed in (MJ m-2 d-1) Tavg – average daily temperature TD- difference between mean daily maximum and mean daily minimum temperature. 0.408- constant to convert the radiation to evaporation equivalents in mm. Kr = 0.155 in Hargreaves-Samani’s original equation E = 0.0135 * Rs * (T + 17.8) and Rs = Kr (Tmax – Tmin)0.5 x Ra , where TD = Tmax – Tmin.
  • 42.
    1.2 Combination method FAOPenman Monteith (2000)  Developed in the 1990’s by the United Nations Food and Agriculture Organization The equation looks like this: ET0 = Reference evapotranspiration (mm/day) Rn= net radiation at crop surface (MJ/m2/day) G = soil heat flux density (MJ/m2/day)   psychrometric constant (kPa/oC) T = air temperature at 2 m height (oC) u2 = wind speed at 2 m height (m/s) (es-ea) = saturation vapor pressure deficit (kPa)   slope vapor pressure curve (kPa/oC)
  • 43.
  • 44.
    1.4 Makkink Method(1972) 12.0 45.2 *)(*61.0     Rs ET 
  • 45.
    1.5 Mass transferapproaches The evaporation rate is controlled by two factors: 1.The saturation deficit vapor pressure 2.wind speed E = KEa(es – ea) E = evaporation (in/hr) a= wind speed KE = coefficient function of numerous factors es = vapor pressure at evaporating surface (function of temperature) ea = vapor pressure of overlying air (function of relative humidity and temperature) E = 1.26 x 10-3 a(es – ea) Based on Dalton’s Law - Saturation Deficit Approach