1. Улаанбаатар Их Сургууль
Бизнес менежментийн тэнхим
Хичээлийн нэр
Лекц :№ 8
Сэдвийн нэр: Монгол орны уур амьсгал, түүнийг бүрдүүлэгч
хүчин зүйлс
Хичээлийн кредит: 3кр
Хичээлийн индекс: ВА335
Судлах анги: АЖМ-3

2. Монгол орны уур амьсгал
Монгол орны уур амьсгалын нөхцөл нь газрын байршлын
онцлог, газрын гадаргын эрс ялгаа, далайн түвшний
өндөршлөөс мөн агаарын урсгал, нарын цацраг гэх мэт олон
зүйлээс хамаарна.
Тус улсын нутагт жилийн аль ч улиралд баруун, баруун хойт
зүгийн салхи зонхилох ба хотгор хонхор газар салхины хурд
1м/сек, хээр талд 2-5 м/сек, хүчтэй салхины давтагдал
нутгийн хойноос урагш болох тусам нэмэгдэнэ.

3. Агаарын температур тухайн нутгийн өндөршлөөс
хамаарах бөгөөд 100 м өгсөх тусам 0,5-0,60С –аар буурч
байхад хонхор хотгор, хөндийд хүйтэн агаар тунаж
тогтдогоос агаарын температурын хуваарилалт тонгоруу
болж 100 м өгсөх тусам 0,80С-аар дээшлэх бөгөөд жилийн
дундаж температурын 00-ын шугам өргөргийн дагуу
Монголын нутгийн бараг төв дундуур өнгөрч олон
жилийн цэвдэг чулуулаг алаг цөөг тархсан нутгийн өмнөд
хилтэй давхцдаг юм. Агаарын жилийн дундаж температур
нутгийн хойт болон төв хэсэгт -2-80 С, зүүн хэсэгт 0-20 С,
өмнөд хэсэгт нэмэх 2-60 С байна.

4. Өвлийн улиралд хойт хэсэгт 5-5,5 сар, өмнөд
хэсгээр 4-4,5 сар үргэлжлэх ба хамгийн хүйтэн
1-р сард агаарын дундаж температур –350,0 С ,
говийн бүсэд –1500 С бусад нутгаар –20-2500 С,
Увс нуурын хотгорт үнэмлэхүй хамгийн бага
температур –5000 С хүрч байсан.
Зуны улиралд нутгийн өмнөд хэсэгт хамгийн
дулаан болж 7-р сарын хоногийн дундаж t0
+2500 С, үнэмлэхүй хамгийн их t0 Сайншандад
+40.80С хүрсэн. Жилийн туршид температурын
хэлбэлзэл 50-6000 С хүрдэг нь тус улсын уур
амьсгалын эх газрын эрт тэс шинжтэйг нотлоно.

5. Ийнхүү агаарын температурын агууриг их, нилээд хуурай,
хур тунадас бага, улирал солигддог, өвөл хүйтэн, тэнгэр
цэлмэг байдаг нь уур амьсгалын өвөрмөгц онцлог юм. Хур
тунадасны хуваарилалт газар нутгийн өндөр, чийг авч
яваа агаарын урсгалын замд байрлах уулс ямар чиглэл
шалтгаалах учраас хур тунадасны хэмжээ өөр өөр байх ба
Монгол Алтайн уулст 3000 метрээс дээш өндөрт жилдээ
250-300мм, хамгийн их хур тунадас Хэнтэй нуруу,
Хөвсгөлийн уулсаар 500 мм хүрдэг ч тус улсын нутагт
дунджаар 230 мм унана. Жилд унах хур тунадасны ихэнх
нь дулааны улиралд оногдож өвлийн улиралд 10-15 хувь
нь хатуу хэлбэрээр орно.

6. Хийн мандлын урсгал
Аливаа орны уур амьсгалыг бүрдүүлэгч
хүчин зүйл болох хийн мандлын хүчин
зүйлд:
• Агаарын масс
• Агаарын фронт
• Циклон ба эсрэг циклон зэрэг орно.

7. Àãààðûí ìàññ. Ìàíàé îðíû óóð àìüñãàëûí áàéäàëä
àðêòèêèéí, ñýð¿¿í á¿ñèéí, äóëààí îðíû àãààðûí ìàññ
íºëººëíº.
• Арктикийн агаарын масс нь өвөл, зунгүй хүйтэн,
хуурай, тунгалаг юм. Ийм агаар манай нутагт
нэвтрэн ирэхэд хүйтэрдэг.
• Сэрүүн бүсийн агаар нь дундад өргөрөгийн эх газар
ба далай дээр үүснэ. Эх газар дээр үүссэн ийм агаар
нэвтрэн ирвэл өвлийн улиралд хүйтэн, хуурай, зун
дулаан хуурай байдаг. харин далай дээр үүссэн ийм
агаар шилжин ирвэл өвлийн улиралд хүйтний эрч
буурч цас ордог. Зунд сэрүүсч, хур бороо ордог.
• Дулаан орны агаарын масс нь халуун, чийг багатай
эх газрын, чийглэг далайн гэж 2 төрөл байна.

8. Манай оронд өвлийн улиралд сэрүүн
бүсийн агаарын масс Сибирээс шилжин
ирж тогтох бөгөөд зарим үед Арктикийн
агаар нэвтрэн ирдэг. Ийм учраас тус оронд
өвөл хүйтэн, хур тунадас бага, тэнгэр
цэлмэг байдаг. Зуны улиралд манай орны
уур амьсгалын горим Сибирийн, Монголын,
Хөх мөрний гэгддэг агаарын гурван массын
нөлөөнд бүрэлдэн тогтдог.

9. Агаарын фронт. Хүйтэн болон дулаан
агаарын масс хоорондоо нийлэн, шилжилт
үүсгэж байгаа заагийг агаарын фронт гэнэ.
Агаарын фронт нь хэдэн зуу, хэдэн мянган
км үргэлжилж болно. Ийм шилжилтийн
заагт хүйтэн, дулаан агаар холилдож уусах
бөгөөд энэ үед тэр нутгийн агаарын
температур,
чийглэг,
даралт
эрс
өөрчлөгдөнө.

10. Агаарын фронт нь дулаан, хүйтэн гэж 2
төрөл байна. Хүйтэн агаарын зүг дулаан агаар
түрж ирэх үед дулаан фронт тогтоно. Энэ үед
дулаан агаар нь хөнгөн учраас хүйтэн агаар
дээгүүр хушууран хөөрөхдөө хөрнө. Ингэхдээ
чийгийн багтаамж нь багасч өтгөрөн тунадас
унана. Ийм учраас үргэлжилсэн шиврээ бороо
орно.
Харин дулаан агаарын зүг хүйтэн агаар
шилжин нүүх үед хүйтэн фронт үүснэ. Хүйтэн
агаар хүнд учраас дулаан агаарын доогуур
шурган дулаан агаарыг дээш хөөргөн дээш
хөөргөдөг. Энэ үед дулаан агаар амархан хөрч
аянга, цахилгаантай аадар бороо ордог.

11. Циклон ба эсрэг циклон.
Циклон, эсрэг циклон нь агаар мандлын том
хуйлраа урсгал юм. Циклон гэдэг нь төвдөө бага даралт
бүхий хуйлраа хөдөлгөөн юм. Захын их даралттай агаар
төвийн бага даралттай агаар луу чиглэн нар буруу
эргүүлэг бүхий хуйлраа үүсгэдэг. Энэ үед төвийн бага
даралттай агаар нь дээш өргөгдөн хөөрч хөрөхдөө
өтгөрөн үүлч үүсгэж хур тунадас орно. Зуны улиралд
циклон үүсвэл үргэлжилсэн хур тунадас унадаг бол цас
орох, цасан шуурга болох нөхцөл бүрдүүлнэ. Циклоны
өргөн нь хэдэн зуу, хэдэн мянган км, өндөр нь 20 хүртэл
км байх ба 30-40 км/цагийн хурдтай шилжинэ. Манай
нутагт баруун зүгийн салхи зонхилох учраас циклон нь
баруунаас зүүн тийш чиглэлтэй шилжинэ. Энэ үед цаг
агаар эрс өөрчлөгдөмтгий болно.

12. Эсрэг циклон нь төвдөө их даралттай
учраас захын бага даралттай хэсэг рүү
чиглэсэн нар зөв эргүүлэг үүсгэнэ. Энэ үед
агаар уруудан халдаг учир үүл арилан
цэлмэж, салхигүй тогтуун цаг агаар
үүсгэнэ. Өвлийн улиралд манай оронд эсрэг
циклон тогтдог тул хүйтэрч, даралт ихсэн,
тэнгэр цэлмэдэг. Харин зун эсрэг циклон
олон хоногоор тогтвол агаар их халж ган
болох нь бий.