Downloaded 25 times
![Euskera 2[1].lana](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/euskera21-lana-100429023204-phpapp02-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
ERDI AROA 5. B
- 2.
- 3.
- 4. Bi zibilizazio horiek Penintsulan batera egon ziren 711. urtetik 1492 urtera arte; hots, zazpiehun urtez baino gehiago.U rte horietan, bi zibilizazioen arteko harremanek gora behera izan zituzten. Batzuetan, ituinak egin zituzten kristauek eta musulmanek; beste batzuetan, ordea, borroka izan zuten, biek zenbait lekutan agindu nahi zuttelako. Erresuma kristauek hegoaerantz jo zuten,l urralde osoa berriz konkistatzekoz asmoz. Orduan,g erra ugari piztu ziren. BORROKA PENINTSULAKO LURRENGATIK Musulmanek Penintsularen hegoaldeko lurrak hartu zituzten. Kristauak, ordea, iparraldean bildu ziren eta erreinu berriak sortu zituzten. Erreinu kristauek, apurka – apurka, lurrak kendu zizkieten Al Andaluseko musulmanei. IX.mendearen hasieran zabaldutako berriaren arabera, Galizian Santiago apostoluren hilobia aurkitu zuten. Berri horrek Europa osoko erromesak erakarri zituen eta horiek egindako bideari Santiago rako Done Jakue bidea esan zitzaion. XV. mendean, gerra asko egin ostean, erreinu kristauek aurrera egin zuten hegoalderako bidean. Granadako erreinu musulmana bakarrik geratzen zitzaien konkistatzeko. Errege Katolikoek 1.492an konkistatu zuten Granadako erreinua eta horrekin juduak penintsulatik bota zituzten. Urte berean, Kolonek Amerikan aurkitu zuen. GAZTELUETAKO BIZITZA GAZTELUETAKO BIZITZA Nobleen eta zaldunen ekintza nagusia guda zen. Txikitatik, nobleen eta zaldunen semeek ehizan, zaldi gainean ibiltzen eta burrukatzen ikasten zuten. Hamabi urterekin ezkutari izendatzen zuten eta
- 5.
- 6.
- 7.
- 8.
- 9.
- 10. VI. menderako frankoek Galian zeuzkaten lurraldeak jadanik konkistatuak zituzten, Frantziako kostaldean zegoen lerro bat izan ezik. Hala ere, mende horren bukaeran Iberiar penintsula kontrolpean zuten, suebiarrak eta baskoiak menderatu eta gero. 716an Marokotik ateratako islamiar gudarosteek erresuma osoa konkistatu zuten iparraldea, baina kristauen eskuetan geratuz. Horrela, Asturiasko erresumak ordezkatu zuen, lehendabiziko buruzagia Pelaio izeneko godoa izanik. Bisigodoen agindupean , erromatarrek lortutakoaren gainbehera egin zuten, bai merkataritzan eta eskulangintzan ere. Landa ingurunearen lanetan eta haren jardueraren inguruan, hau da, nekazaritzak eta abeltzaitzak aldiz, gora egin zuen. Bisigodoak ariotar kristauak ziren, eta hispanoerromatarrak, berriz, kristau katolikoak. Gainera, herri bakoitza bere legeak zituen. Erresumari batasuna ematearen aldera, Rekadero I.a eeregeak alde batera utzi zuen bere erligioa 589.urtean eta katolisis mora bihurtu zen, eta harekin batera, herri bisigodo guztia.Gerora, Resesvitoren erregealdian, lege komunak egin zituen bisigodoentzat eta hispanoerromatarrentzat. Toledoko erresuma kohesionatzeko ahaleginak egin zituzten arren, ohikoak izan ziren gerra zibilak. Izan ere , errege titulua ez zuen semeak aitarengandik oinordetzan hartzen zuen ; erregea hautatu egiten zuten. Erregeak ohitura hori aldatzen saiatu ziren eta boterea eskuratzeko liskar asko eragin zituen. XI.mendean zehar,penintsulako ipar aldeko errege kristauek musulmanei eraso egin eta gure lurrak Nafarroko erreinuaren esku geratu ziren.Ondoren,XII. Mendean, Gastelako erreinura igaro ziren. XIV.mendean, gerrak, izuriak eta uzta txarrak nagusitu ziren euskal lurraldeetaneta
- 11.
- 12.
- 13.
- 14.
- 15. ERRESUMA KRISTAUA Kristauenerresuma honela sortu zen: Penintsularen iparraldean bizi ziren kristauek gogor egin zieten aurre konkistatzaile musulmanei. Kantaurialdeko kristauek Pelaio izena zuen noble bisigodo bat hartu zuten errege; eta Asturiasko Erresuma sortu zuten, 722an. Narancoko Santa Maria, Asturiasen. Asturiaseko errege erreginen jauregi bat izan zen. Garai horretan erresuma asko izan ziren: Nafarroako Erresuma, Kataluniakoa eta Aragoiko Erresuma.Zortzi mendetan zehar Erresumak borrokatu ziren.711.urtean, musulmanek Erresuma Bisigodoa inbaditu zuten eta Iberiar penintsularen zati handi bat konkistatu zuten. Hartu zuten lurraldeari Al Andalus izena jarri zioten. Iparraldean bizi ziren kristauek gogor egin zieten aurre,eta erresumatan eta konderritan antolatu. Garai horretako nobleen eta erregeen helburu nagusia bakarra zen: Musulmanei lurrak kentzea eta nekazari kristauak musulmanen lurrean jartzea.Erresuma hoietan bizitza oso gogorra zen nekazaritza pobrea zelako eta komertzioa eskasa.Nekazariek oso etxe pobreak zituzten,ate bakarrarekin eta leihorik gabe. Ez zuten altzaririk eta lurrean egiten zuten lo,berobero egoteko egindako suaren inguruan.Nekazariek ilarrak egosita eta beste horrelako hainbat gauza jaten zituzten. Herrixka kristauak soroz eta basoz inguratuta zeuden.Herrixketan ehun edo berrehun lagun inguru baino ez ziren bizi.
- 16.
- 17.
- 18.
- 19. FEUDOAK: HERRIAK ETA HIRIAK SISTEMA FEUDALA: Sistema feudala edo feudalismoa da Erdi Aroko Europak garatu zuen sistema politiko eta militarra deskribatzeko erabiltzen den terminoa. Beraien jatorria frankoetatik dator, frankoek agintari edo jauntxo bati fideltasuna zen egin ziotenekoa, babes eta zarien truke. Feudalismoa Erdi Aroko Europako sistema politiko, ekonomiko eta soziala izan zen, IXXV. mendeen artean iraun zuena. Erreinuak konderri eta jaurerri txikiagoetan banatuta zeuden, non jauntxoek beraien basailuei babesa ematen zieten. Basailuek, trukean, zergak eta tributuak ordaindu behar izaten zituzten, jaunaren lurrak erabiltzeagatik. Jauntxo feudal haiek nobleak edota Elizako kide ziren, eta erregearekin menpekotasun erlazio bat zuten, handiagoa edo txikiagoa izan zitekeena. HIRIEN JATORRIA: Erromatar Inperioaren gainbeheraren ondoko herri barbaro inbasioetan datza; baita nekazaritzaren nagusitasunean eta gizartearen kontzeptu piramidalean.
- 20. HIRIEN HEDATZEA: 1000. urtetik 1300.era arte, hirien europar askoren joera oso mota desberdina izan zen. Hirien zabalkuntza XI. mendean hasi zen. Hiriak etengabe hazten joan ziren. 1300 aldera, hirukoiztu edo laukoiztu egin zen hirietako biztanleria. Egungo historialariek uste dute hirien hazkundea izan zela nekazaritzaren hazkundeagatik eta horren ondorioz, eskualdeko azokan sorrera sortu ziren eta jendea nekazariak hirietara bizitzera joan ziren. Hiriak harresiz inguratuta zeuden; hiriko gobernadorea alkazarrean bizi zen, jauregi gotortu batean. Kaleak estuak eta luzeak ziren. Erdi Aroko hiriek garrantzia artu zuten XII. Mendetik aurrera. XIIImendetik aurrera, mendebaldeko Europaren zati handienean, hiriak suspertzen hasi ziren berriro. Nekazaritzan ekoizpena hobetzeak demografiaren hazkundea ekarri zuen, elikagaiak ugaritzeak hilkortasuna jaitsarazi egin baitzuen. Era berean, elikagaiak sobera zituztenez, lanbanaketa zehazten joan ziren, merkataritzak eta artisautzak aurrera egin zuten eta horrek guztiak hiriak birsortzea eragin zuen. Merkatariak leku seguruetan, herrixka zaharretako harresien inguruan, kokatu ziren, nekazaritzako eta artisautzako gaiak salerosteko. Gero, artisauak ere merkatarien inguruan finkatzen joan ziren. Gune horiek burguek ziren eta haietako biztanleei burgesak deitu zitzaien. Erdi Aroko gizartean giza talde berri bat sortu zen. Hiriek artisautzaren eta merkataritzaren bilakaera geldiezina ekarri zuten. Artisauak gremiotan bildu ziren. Artisau maisuak bere lantegia izan ohi zuen, ofizial eta ikasleekin, eta baita denda bat ere, produktuak saltzeko.
- 21.
- 22. LANBIDEAK ETA GREMIOAK Artisaujarduerak batez ere hiriguneetan egiten ziren. Batzuk metalen lanketarekin lotuta zeuden: errementariak, sarrailagileak, eztainugileak, zilarginak, labangileak, armagileak… Beste batzuk ehunekin eta jantziekin: ilaginak, ehuleak, brodatzaileak, jostunak, zapatariak, sokagileak, uhalgileak… Edo larruarekin: zamarginak, tindatzaileak, poltsagileak, pergaminogileak… Eraikuntzarekin zein etxeko tresnekin ere bazeuden: arotzak, harginak, tornulariak, pitxargileak… etab. Artisau talde bakoitza gremio banatan antolatu ohi zen. Gisa hartako lanbideak hirietan zeuden. Lanbide horiek zeuden kaleek lanbideen izenak hartzen zituzten. Iruñean adibidez, izen hauek zituzten hiribilduko kaleek: Correría, Cuchillería, Carpintería, Zapatería, Herrería, etab. Eta gauza bera gertatzen zen beste hainbat hiritan ere (Gasteizko Correría, Cuchillería, etab). Hondarribian ere baditugu horrelako kaleak: Denda Kalea... GREMIOAK Erdi Aroan, hiriak eta artisautzak goraldi bat izan zuten, eta artisauen lana arautzen hasi ziren. Lanbide berean pertsonek beren interesen alde egiteko elkarteak, gremioak, antolatu zituzten. 1. Gremio ezagunenak honako hauek ziren: errementariak, olagizonak, ehuleak, larrugileak, tindatzaileak, etxegileak, ontzigileak, armagileak, teilagileak, eta,
- 23. Flandrian eta Italian nagusi zirenak, oihalgintzarekin lotutakoak. Esate baterako, Parisen, XIII. mendearen bukaeran, 130 gremio inguru zeuden araututa. Gremioen araudietan gauza asko zehazten ziren: langile motak, lan egiteko era, salneurriak… Artisautzasistema hark Industria Iraultzaren garaira arte, XVIII. mendera arte, iraun zuen. Gremioetan hiru langile mota bereizten ziren: MAISUA: Lanabesen eta lantegiaren jabea. OFIZIALA: Soldata baten truke lan egiten zuena. Urte askoan lanean aritu eta maisulana egiten bazuen, maisu bihur zitekeen, lantegia edo denda zabaltzeko nahiko diru izanez gero, behintzat. IKASLEAK: Oso gazterik lantegian hasitakoa. Bost edo sei urtez ikasten aritu behar izaten zuen. Gehienetan, maisuaren etxean bizi zen, lanaren truke mantenua doan zuela. Batzuetan gurasoek ordaindu ere egiten zioten maisuari, semeari ofizioa IKER SANCHEZ ETA JENNI ROMERO
- 24.
- 25.
- 26.
- 27.
- 28.
- 29. DONEJAKUE BIDEA DOEJAKUE BIDEA Europa osoko erromesek Compostelako Donejakue izen historikoa duen Santiago de Compostela hirira (Galizia, Espainia) iristeko eta handik itzultzeko egiten duten bidea da. Hiri hartako Done Jakue katedralean dauden Done Jakue eliizgizona erlikiak izan ziren erromesaldia sortzeko arrazoia. Erdi Aroan jendetza ibiltzen zen bide horretan. Gerora ahaztu samartuta izan zen, baina XX. mendearen bukaeraz geroztik gorakada izan du, erlijiozko arrazoiengatik ez ezik, turismo, arte, kirol eta kultura arrazoiengatik ere. IBILTARIEN ETORRERAREN HASIERA Done Jakue apostoluaren heriotzatik (K.o. I .mendean) zortzi mende pasa ondoren, Espaniako ipar mendebalde inguruan Done Jakue apostolua, zonaldea ebanjelizatu ostean, bertan hilobiratu zutenaren kondaira zabaldu zen. Alfontso II.a bertara hurbildu zen bere gorte guztiarekin, Historiako lehen erromesa izan zelarik. Iritsitakoan bertan elizatxo bat eraikitzea agindu zuen. Albiste hau azkar zabaldu zen inguruko lurretan. 814. urtetik aurrera Compostelako Donejakue konfidantza handia jasotzen hasi zen, apostoluaren hilobiaren aurkikuntzaren ostean. VII. mendearen lehen erdian bultzada handia izan zuen bertarako erromesaldiak. Albistea azkar zabaldu zen Europa katolikoan zehar eta bertatik erromesak iristen hasi ziren hilobia zegoen gunera Campus Stellaera, eta hortik egungo Compostela izena.
- 30. IKURRA konfiantzamaskorra ohikoa da Galiziako kostaldean. Erdi Aroan, Donejakue bideak Santiagotik haraindira jarraitzen zuen, Finisterrera iritsi arte. Han, erromesek bieira bat hartzen zuten, erromesaldiaren erakusgarri. Horrela, Bidearen ikur bihurtu zen. Egun ere, Donejakue bidea markatzeko erabiltzen den ikur nagusia da. EUSKAL HERRIA, BIDEGURUTZEA Donejakue bidea egiteko Euskal Herritik zehar hiru aukera nagusi daude: Nafarroako Bidea, Iparraldeko edo Kostaldeko Bidea eta Barnealdeko Bidea. Bigarren mailako beste adar bat dago, halaber, Iruñea eta Agurain Sakanatik lotzen dituena.Europa Kontinentaletik datozen Bide nagusiak Frantzian elkartzen dira, Iberiar Penintsulan sartuz, horregatik du izen hau. Haien artean hiru Ostabaten biltzen dira, Donibane Garazitik jarraituz eta Orreagatik Pirineoak zeharkatzen ditu. Bestea Arlestik dator, eta Pirinioak Somporten zeharkatzen ditu; biak Garesen batzen dira eta, Bide bat izanik, Nafarroatik, Errioxatik, Burgostik, Leondik, Lugotik eta Coruñatik barrena jarraitzen du, Santiago de Compostelaraino. Erromes bidea apostoluaren zerraldoa aurkitzearekin batera hasi zen. Asturiasko Erresuma bere eremua zabaltzen ari zen, eta Leongo lurrak konkistatzen,
- 31. musulmanekiko mugak hegoalderantz eramanez. Gaztelako lurrak irabazi eta tinkaturik, eta arriskurik gabe, Nafarroako eta Gaztelako erregeek, Bidearen garrantziaz jakitun, herri arteko ibilbidea behar adinako azpiegituraz hornitu zuten, burguak ezartzen dute merkataritza bultzatzeko, eta kleroz baliatzen dira erromesaldi izpiritua pizteko. Horrela hasi zen Santiago Bideen guztien artean ibiliena, ezagunena, Frantses Bidea deritzona. BIDEAK Hainbat bide daude, helburu Santiago dutenak. Nagusiak Frantzian abiatu eta denek bat egiten dute Nafarroan. Garrantzi txikiagoko beste bide batzuk ere badira. Horietako bat, Kostaldeko Donejakue bidea, Euskal Herriko kostari jarraitzen dio Baionatik Muskizeraino. FRANTZIAN Frantzian lau bide nagusi dira: • Via Turonensis (Parisen hasi eta Toursen barrena doan bidea) • Via Lemovicensis (Vezelayen hasi eta Limogesen barrena doan bidea) • Via Podiensis (PuyenVelayen hasten den bidea) • Via Tolosana (Arlesen hasi eta Tolosan barrena)
- 32. ARAGOIAN Camino Aragonés edo Aragoiko Bidea Frantziako laugarren bide nagusia den Via Tolosana bidearen jarraipena da. Somportetik barrena jarraitzen du Espainian bideak, Huescan, Zaragozan eta Nafarroan barrena, Garesa heldu arte. Herri horretan elkartzen da Nafarroako Bidearekin, Santiago de Compostelarainoko tartea egiteko. EUSKAL HERRIAN Egungo Donejakue Bideak. Frantziako bideek bat egiten zuten Nafarroako Erresuman sartu eta gero. Batu aurretik, hainbat etapa egiten dituzte Nafarroa Beherean zehar. ● Frantziatik datorren Soulaceko Bidearen jarraipena da, Irundik aurrera. Bizkaiko Golkoaren kostaldea jarraituz Gipuzkoa, Bizkaia, Kantabria, Asturias eta Lugo igaro ondoren, Arzua herrian bide nagusiarekin elkartzen da, Santiago de Compostelarainoko bide zatia egiteko. Espainiako Iparraldeko Bideen artean, Kostaldekoa ezagunena eta erabiliena da, baita Donejakue biderik zaharrena. Bere hasiera Apostoluaren zerraldoa aurkikuntzara atzeratzen da, Alfontso II.a Asturiasko Erresumako hiriburua zen Oviedotik, erromeria egin zuenean zerraldo berria ikustera. Lehenbiziko Bidea zen, Kantauriar mendikatea zeharkatuz leku sakraturaino joaten zena; Tineo, Fonsagrada eta Lugotik pasatzen. Erresumako erromesak berehala konturatu ziren kostaldetik joan ezkero bidea askoz leunagoa eta erosoagoa zela; Kostaldeko Bidea jaioa zen. Asturiar Erresuma bere domeinuak zabaltzen dituen batera, Done Jakue apostoluaren zerraldoko aurkikuntzako berria zabaltzen da, eta kostaldetik erromeriak gorantz zihoazen hegoaldeko lurretan arabiarren josita zeuden lurretatik urrutik.
- 33. Europa kontinentaletik zetorren erromesak, Irundik iberiar penintsulan sartuz, eta itsasotik zetorrenak eusko, kantabriar edo asturiar kaietan lehorreratzen zirenak, Bidean zehar elkartzen ziren Mendebalderantz jarraituz, islamiar osten urrun. Kristau Birkonkistak islamiarren kontra irabazitako lurrak ziurtatuak egon ondoren, nafar eta gaztelar erregeek, Bideko garrantziaz jakitunak, burguak ezarri zuten eta herri arteko ibilbidea behar adinako azpiegituraz hornitzen dute (zubiak, ospitaleak, ostatuak...) bidea barneko lurretara saihesten, Frantses Bidea edo Nafarroako Bidera, Santiago Bideen artean ibiliena eta ezagunena. • Barnealdeko Bidea Erdi Arotik erromesak Iberiar Penintsulan sartzen ziren Erdialdeko Europatik. Erromesak Irunen, Oiartzunen edo Astigarragan banatzen ziren: batzuek kostaldeko bideari jarraitzen zioten; besteek, barnealdeko erregebideari. Azken horiek, Gipuzkoa zeharkatu eta Lizarrateko tunela pasatu ondoren, Araban sartzen ziren, gero Gaztelako lurretan barneratzen Frantses Bidearekin bat egiteko, dela Santo Domingo de la Calzadan, dela Burgosen (Briviescatik igaro ondoren). Gipuzkoako barnealdean zehar zihoan bide horrek, garai batean, Orreagatik sartzen ziren baino erromes gehiago izan zuen. HODEI ALKAIN ETA MIKEL ELOSEGUI
- 34. ERDI AROKO PERTSONAIA OSPETSUAK Rikardo I.a, Lehoibihotza Ingalaterrako erregea izan zen 1189 eta 1199 bitartean. Haren aitak, enrique IIak bere semeen artean banatu zituen menpean zituen lurraldeak. Rikardori Poitu, Perigord, Limoges eta Gaskonia lurraldeak egokitu zitzaizkion. Hala ere, 1173an anaia zaharrekin batera aitaren kontra borrokatu zuen. Garaituta, barkamena lortu zuten. Enrike, bere anaia zaharrena, 1184an hil zen. Rikardok 1189ko irailaren 3an eskuratu zuen Ingalaterrako koroa. 1192an Zipre eta Akre hartutakoan, Saladinekin bakea sinatu zuen. Rikardo, 1191ko maiatzaren 6an Berengaria Nafarroakoarekin ezkondu zen, Leonor Akitaniakoak nahi zuen bezala. Hala ere, batzuek esaten dute Rikardo homosexuala zela. Akitaniara bueltatutakoan, hainbat baroiren aurka borrokatu zuen. Borroka horietan zaurituta, 1199an hil zen.
- 35.
- 36.
- 37.
- 38.