2.  Хичээлийн зорилго:
Хүний насны үе шат бүрийн бие махбод, сэтгэл
зүй, хөгжил, нийгэмшилтийн онцлог шинжүүд болон
түүнд үндэслэсэн сургалт хүмүүжлийг хэрхэн зохион
явуулах арга зүйг судална.
 Хичээлийн товч агуулга:
Нас зүйн сурган хүмүүжүүлэх зүй хичээлээр
хүний насны үечлэлийн талаарх шинжлэх ухааны
ангилалууд болон бие хүний хөгжлийн талаарх
онолын үзэл баримтлалуудыг судална. Үүний үндсэн
дээр хүүхдийн хүмүүжил, төлөвшил, хөгжлийг нас
бие сэтгэхүйн онцлогтой нь уялдуулан хэрхэн зохион
байгуулах, харилцах, ажиллах арга зүйн талаар мэдлэг
олгохоос гадна насанд хүрэгчдийн бие физиологийн
онцлог өөрчлөлтууд сэтгэхүй, зан үйлд хэрхэн
нөлөөлдөг талаар судална.

3. №
Лекцийн хичээлийн сэдэв
цаг
1
Нас зүйн сурган хүмүүжүүлэх сэтгэл судлалын судлах
зүйл, онол, зарчмууд
2
2
Хүний нийгэмшил, хөгжил, төлөвшлийн талаарх онолууд
Нийгэмшилтийн үе шатууд
2
3
0-6 насны хүүхдийн нас, бие, сэтгэхүй, сэтгэл зүйн онцлог
2
4
Балчир насны хүүхэдтэй ажиллах арга зүй, хөгжүүлэх, хүмүүжүүлэх
арга барил
2
5
2
6-12 насны хүүхдийн нас, бие, сэтгэхүй, сэтгэл зүйн онцлог
6
2
Бага насны хүүхэдтэй ажиллах арга зүй, хөгжүүлэх, хүмүүжүүлэх арга
барил
7
2
12-18 насны хүүхдийн нас, бие, сэтгэхүй, сэтгэл зүйн онцлог
8
Өсвөр насны хүүхэдтэй ажиллах арга зүй, хөгжүүлэх, хүмүүжүүлэх арга
барил
2

4. №
Лекцийн хичээлийн сэдэв
9
цаг
2
18-25 насны залуусны нас, бие, сэтгэхүй, сэтгэл зүйн онцлог
10
2
Залуу насны нийгэмшил, хөгжил, төлөвшлийн асуудал
11
25-37 идэр залуу насны бие, сэтгэл зүйн онцлог, хөгжил, төлөвшлийн
асуудал
12
2
2
37-49 ид насны бие сэтгэл зүйн онцлог, хөгжил, төлөвшил
13
2
49-61 Ахимаг насны бие сэтгэл зүйн онцлог, хөгжил, төлөвшил
14
2
61-73 Ахмад насны бие сэтгэл зүйн онцлог, хөгжил, төлөвшил
15
2
73-85 Өтөл насны бие сэтгэл зүйн онцлог, хөгжил, төлөвшил
16
2
85-дээш Өндөр насны бие сэтгэл зүйн онцлог, хөгжил, төлөвшил

5.  Хүүхдийн нас зүй ба сурган хүмүүжүүлэх сэтгэл
судлалын ухаан нь өсвөр үеийг тал бүрийн өв тэгш
хөгжилтэй иргэд болгон сургаж хүмүүжүүлэх
ажлыг шинжлэх ухааны үндэстэй жолоодон хөтлөх
арга барилыг онол, практикийн талаар
боловсруулан судална.

6.  функционализм, бихеворизм, гештальт психологи,





фрейдизм, неофрейдизм,хүмүүнлэг психологийн
онолууд.
Хүүхдийн насыг дотор нь
0-нас “Хий нас”
1-нас “Нялх нас”
2 -3 нас “Балчир нас”
4-6 нас “Тоглоомын нас”

7. 




хүүхэдтэйгээ ярьж харилцаж байх.
Зурагтай ном үзүүлж уншиж өгөх
Хэлж байгаа зүйлийг хичээнгүйлэн сонсох
Асуултанд нь хариулах
Энэ насанд нь хүүхдийн бие даасан байдлыг хөгжүүлж,
дэмжих нь эцэг, эхийн үүрэг юм.
 Томчууд хүүхдэд ганцхан өдрийн дотор маш олон удаа үгүй,
болохгүй, боль гэж хэлдэг учраас түүнд төдий тооны уурлаж
бухимдах явдал тохиолддог. Энэ бүхний улмаас хүүхэд
муухай ааштай болдог. Түүний уур уцаар бяцхан цээжинд нь
хуралдахад яаж гаргаж хаяхаа мэддэггүй. Тиймээс хүүхэд
гуниглаж, бас урам зориггүй болж, эсвэл уурлаж цухалдах үе
бишгүй тохиолддог. Ихэнх эцэг, эхчүүд ийм явдалтай
тохиолддог бөгөөд бас уурлаж муухай аашилдаг.
 Ийм үед уур цухлаа барьж хүүхдээ тайван аргаа
тайвшируулж өөрийн санаагаа гүйцэлдүүлэх хэрэгтэй
байдаг...

8.  ...хамгийн их өөрчлөлт ордог чухал үе юм. Эцэг,




эхчүүдийн хувьд хариуцлагатай байх үе .
Сургуультай амьдралаа холбодог үе. Сургуульд
орсоноор хүүхдийн олон зүйл өөрчлөгднө. Хүүхэд
дараах зүйлийг хурдан хугацаанд сурах хэрэгтэй
болдог. Үүнд:
Эцэг, эхийн туслалцаагүйгээр бие авч явах
Өөр олон хүүхэдтэй харилцах
Ээж, ааваасаа өөр олон том хүнтэй харилцах
болдог. Анх сургуульд орохдоо олж авсан туршлага
нь цаашид суралцах үйл явцад гүнзгий нөлөө
үзүүлдэг...

9.  Эцэг эх нь байнга дэмжиж ойлгодог хүүхэд тэднээс зөвлөгөө
авах дуртай байдаг. Эцэг, эх нь зөрчил маргаан, уур уцаар,
сэтгэлийн дарамтыг ямар нэгэн хүчирхийлэлгүйгээр
шийдвэрлэхийг харж өссөн хүүхэд өөртөө тохиолдсон
асуудлыг зөв шийдвэрлэж чаддаг.
 Эцэг, эх нь бусдыг хүндэтгэлтэйгээр сонсож харилцаж
хандахыг харж суралцсан хүүхэд найз нөхөд, багш нартайгаа
мөн тийм байдлаар харилцдаг.
 Бага байхад нь хүүхэдтэйгээ итгэл даахуйц, сайн харилцааг
тогтоохын тулд хийсэн бүхэн чинь энэ насанд нь ялангуяа
хүнд хэцүү байдлыг даван туулахад нь хэрэг болж түүнд их
урам дэмжлэгийг өгөх болно.
 Энэ насанд нь эцэг эхчүүд хүүхдээ дэмжиж, зөв чиглүүлэх
хэрэгтэй. Хүүхдүүд эцэг эхээ дуурайн дагах үлгэр, загвар
чиглүүлэгч хэмээн харж байдаг юм...

10.  ... энэ насанд хүүхдийн бэлгийн бойжилт
үндсэндээ эхэлнэ. Олон сайхан өөрчлөлт гарна.
Бие бялдрын хувьд эрчтэй өөрчлөгдөж эхэлнэ.
Хүүхэд тань одоо бяцхан хүүхэд биш болсон. Тэр
том хүн болоход бэлтгэгдэх насан дээрээ байна.
Тйим хэдий ч тэр хүүхэд хэвээрээ байгаа. Энэ
насны хүүхэдтэй айлд зөрчил маргаан ихээхэн
тохиолддог...

11.  ...эр бүлээрээ ямар нэгэн зүйлийг хамтдаа хийх
 Найз нөхдийнх нь талаар түүнтэй ярилцах
 Хүүхдийнхээ санаа зовоосон асуудал болон хүсэл





мөрөөдлийн тухай сонсох
Хүүхдийнхээ ололт амжилтыг сайшаан, хөхүүлэн
дэмжих
Ирээдүйд тохиолдож болох бэрхшээл саадын тухай
сэрэмжлэн ярилцах, тийм үед эцэг, эх нь чадлаараа тус
болно гэдгээ илэрхийлэх
Хүүхэддээ илэн далангүй шударга хандах
Хүүхэддээ хайр энхрийлэл үзүүлэх
Түүний биеэ авч байгаа байдал нь юунаас болж байгааг
ойлгохыг оролдох гэх мэт...

12.  ...энэ насны онцлог нь гэр бүл болоод гэр бүл, хамт
олон, нийгэм хэмээх гурван сүлжээнд шилжиж
эхэлдэг бөгөөд тэдэнд хуулийн өмнө хүлээх
хариуцлага хүлээх чадвар, өрх гэр тэргүүлэх, анхны
хүүхдээ төрүүлэх мэргэжил эзэмших зэрэг
нийгмийн агуулга гүнзгийрдэг юм...

13.  ... бие даасан байдалд шилжихмйн хамт хөдөлмөр
эрхлэлтийг сонгож хуулиар сонгох сонгогдох эрхээ
эдэлж эхэлдэг. Тэд энэ үед эцэг эхийн хараат
байдлаас ангижрахад хүндрэлтэй, авч буй цалин
хөлс нь амьдралын наад захын хэрэгцээнд хүрэлцээ
муутай, анхны хүүхдээ хүмүүжүүлэх, эрүүл чийрэг
өсгөн бойжуулахад арга туршлага дутах зэрэг
бэрхшээлүүдтэй байнга тулгардаг...

14.  ...Тэд биеийн болон оюуны хөдөлмөрт гүйцэд
гаршсан үе байдаг бөгөөд ажил мэргэжлийн ур
чадвар, дадлаг туршлагыг хуримтлуулж хэрхэн
амьдрах, ямар хөдөлмөр эрхэлж цаашид яаж өсөж
хөгжих үндсэн ойлголтуудтай болсон байдаг.
Түүнчлэн тусдаа орон сууцтай болох, эдэлж
хэрэглэх өмч хөрөнгө бэлтгэх боломжийг бүрдүүлж
чаддаг...

15.  ... Хүний дунд /хэжээл / нас нь залуу үе ба өтөл
насныхны дунд байдаг мөч юм. Энэ мөчид хувийн
сэтгэл зүйн болон бие махбодын гэх мэт дотоод
орчны өөрчлөлт болон гэр бүлийн амьдрал, ажил
байдал, нийгмийн амьдралтай зохицох гэх зэрэг
гадаад орчны улмаас зохицох нөлөөллүүд гарч
ирдэг.

16.  Эрэгтэй хүний гармон ба эмэгтэй хүний гармоны
дотоод шүүрлийн булчирхайнууд тэнцвэргүй болж
эхлэнэ.
 Эр хүний эрэгтэйлэг шинж нь багасч дуу нь өндөрсөн
нүүрний болон биеийн үс багасч, толгойны үс, сахал нь
бууралтана.
 Ингэх үед эрэгтэй хүмүүс санаа зовох гунхиран
сэтгэлээр унаж, хүч тамираа алдаж буйг мэдээд
хэрэггүй олон зүйлд санаа зовох болдог. Ийм
шалтгаануудын улмаас ахимаг насны эхнэр, нөхрүүдэд
эрүүл мэндийн байдал ба сэтгэл зүйн талаар тавгүйтэх
байдал их илэрдэг.

17.  ...хөгшрөлтийн үед гарах бие махбодийн янз
бүрийн өөрчлөлт болон нийгэмд эзлэх байр суурь
болон гэр бүлдээ нөлөө нь багассанаараа сэтгэл
санаагаар унадаг тал гардаг байна. Энэ мэт
байдлаас шалтгаалан өндөр настны асуудал янз
бүрийн шинж байдалтай болж байгаа юм...

18.  ...бие махбодын хөгшрөлтөөс үүдсэн өндөр
настнуудын гачигдмал байдал, үүрэг нь
багасах, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэрх, өрх /гэр/
бүлийн өөрчлөлт, үнэт зүйлсийн үнэ цэнийн
асуудал зэргийн өөрчлөлтөөс болж халамжийн, үе
хоорондын үзэл бодлын зөрчил, түүнчлэн өндөр
настны өөрсдөө ухамсарлаж буй
ганцаардал, гадуурхал зэрэг олон төрлийн
асуудлууд бий болсоор л байна...

19.  ...өндөр настан гэдэг нь физиологийн болон бие
махбодын хувьд доройтож буй, дээр нь сэтгэл
зүйн өөрчлөлтөөс болж хувь хүний өөрийгөө
хамгаалах болон нийгмийн давхраа нь суларч буй
хүн гэж хэлж болно. Үүнтэй холбоотой хүн амын
дундах өндөр настнууд, тэдний тооны өсөлт нь
өндөр настнуудын асуудлыг нийгмийн хурцадмал
асуудал болгоход ихээхэн нөлөөлөх боллоо...

20. Бие даалтын ажлын сэдэв, үнэлгээ
 Хөтөлбөрийн дагуу өгөгдсөн бие даалтын ажлыг заавал
гүйцэтгэж оноо тооцуулна.
 Тогтоосон хуваарийн дагуу багшаас зөвлөгөө авна.
 Өөрийн сонирхсон сэдвээр реферат, курсийн ажил бичиж ,
хамгаалж болно.
 Бие даалтын ажлын оноо-30

21. Бие даалтын жишиг сэдэв:
















Хүүхдийн нас бие сэтгэхүнй онцлог
Хий нас буюу эхийн хэвлий дэх үеийн хүмүүжил, бие сэтгэхүйн онцлог
0-1 настай хүүхдийн нийгэмшил, нас, бие сэтгэхүнй онцлог, ажиллах арга зүй
1 настай хүүхдийн нийгэмшил, нас, бие сэтгэхүнй онцлог, ажиллах арга зүй
2 -3 настай хүүхдийн нийгэмшил, нас, бие сэтгэхүйн онцлог, ажиллах арга зүй
4 -5 настай хүүхдийн нийгэмшил, нас, бие сэтгэхүйн онцлог, ажиллах арга зүй
6-12 настай хүүхдийн нийгэмшил, нас, бие сэтгэхүйн онцлог, ажиллах арга зүй
12-16 настай хүүхдийн нийгэмшил, нас, бие сэтгэхүйн онцлог, ажиллах арга
зүй
16-18 настай хүүхдийн нийгэмшил, нас, бие сэтгэхүйн онцлог, ажиллах арга
зүй
Өсвөр насны хямралууд ба түүнийг даван туулах арга зүй
Бэлгийн бойжилтын үеийн бие, сэтгэл зүйн эрүүл мэнд
Ид залуу насны хөгжил, төлөвшил
Идэр насны хөгжил, төлөвшил
Дунд насны хямралууд түүнийг даван туулах арга зүй
Ахмад насны бие физиологийн өөрчлөлт болон сэтгэл зүй
Дээрх сэдвүүдээс гадна магистрант өөрийн сонирхсон сэдвээрээ багштай
зөвшилцөн бие даалтын ажил хийж гүйцэтгэж болно.

22. Хэрэглэх ном, сурах бичиг
Д. Санжжав. Нас зүйн сурган хүмүүжүүлэх сэтгэл судлал.УБ., 1977
2. Б. Туяа. Бие хүний сэтгэл зүй, сэтгэц заслын өрнөдийн онол,
төлөөлөгчид. УБ.,2003
3. 0-6 нас хүүхдийн сэтгэл судлал. МУБИС. 2011 хамтын бүтээл
4. Б. Ичинхорлоо. Хүүхдийн хөгжил. УБ., 2009
5. В.А.Сухомлинский. Эцэг, эхийн сурган хүмүүжүүлэх зүй. УБ.,1963
6. Английн хүүхдийг ивээх сан. Хүүхдийг эерэг аргаар хүмүүжүүлэх
нь. УБ., 2005
7. О.Мягмар. Хүний хөгжлийн сэтгэл зүйн лекцүүд УБ 2000.
8. Б. Жавзан. Боловсролын сэтгэл судлал. УБ., 2010
9. Д.Ванчигсүрэн “Сурган хүмүүжүүлэх технологи” УБ., 1994
10. Б. Эрдэнэцэцэг. Хүүхдийн нийгэмшихүй. УБ., 2007
1.

23. 11. Г.Эрдэнэ-Очир Хүнээр хүн хийх Монгол ухааны сурвалж. УБ.,1999
12. Хүүхдийг судлах арга зүй. Д.Эрдэнэчулуун. УБ., 2007.
13. Д.Санжжав. Хүүхдийн нас зүйн сурган хүмүүжүүлэх сэтгэл судлал.
УБ.,1977
14. Бие хүний онолууд УБИС, ССТ УБ 2001
15. Бие хүний онолууд УБИС, ССТ УБ 2001
16. Б. Туяа. Бие хүний сэтгэл зүй, сэтгэц заслын өрнөдийн онол,
төлөөлөгчид. УБ.,2003
17. Хувийн зохицон дасахуй. О.Мягмар 2000. УБ
18.Танин мэдэхүйн зарим үйл явцыг судлах арга зүй. П.Цэрэндондов
2001.УБ.
19.Хувийн зохицон дасахуй. О.Мягмар 2000. УБ.
20.Танин мэдэхүйн зарим үйл явцыг судлах арга зүй. П.Цэрэндондов
2001.
21.Т. Амаржаргал, Д. Ариунтөгс, Н. Ариунтуяа “Ахмад настай ажиллах
нийгмийн ажлын арга зүй”УБ., 2011

24.  Хууль тогтоомж
Монгол Улсын Иргэний хууль, 2002 он
2. Гэр бүлийн тухай хууль, 1973, 1999 он
3. Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хууль. 2003
4. Иргэний бүртгэлийн тухай хууль, 1999 он
5. Хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай хууль, 1997 он
6. Хүүхдийг хамгаалах болон улс хооронд үрчлэх асуудлаар хамтран
ажиллах тухай конвенци. “Төрийн мэдээлэл”, Тусгай дугаар. 1 дүгээр
боть УБ., 2004.
7. Монгол Улс, гадаад улс хооронд эрх зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээ
8. Иргэний гэр бүлийг бүртгэх байгууллагын тухай хууль, 1950 он
9. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль, 2002 он
10. Иргэний хуулиуд (1926, 1952, 1963, 1994, 2002), 2002 он
11. БНМАУ-ын гэрлэх ба гэр бүл, асрамж, тэтгэмжийн тухай хууль, 1956
1.

25.  Үндсэн сурах бичиг, гарын авлага
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Л.Рэгдэнгаваа. Монгол үндэстний сурган хүмүүжүүлэх ухаан. Хөх
хот.1979.
Х.Сампилдэндэв. Монгол ардын сурган хүмүүжүүлэх зүйн
туршлага. УБ.1996
Д.Санжжав. Хүүхдийн нас зүйн сурган хүмүүжүүлэх сэтгэл судлал.
УБ.,1977
Б. Содном. Монгол ардын бүүвэйн дууны тухай .ЭШ өгүүллэгүүд.
УБ.,1964
В.А.Сухомлинский. Эцэг, эхийн сурган хүмүүжүүлэх зүй. УБ.,1963
Намжил Т. Монгол гэр бүлийн ѐс, уламжлал УБ. 2005
Б.Туяа, А.Уранцэцэг. Сэтгэл судлал УБ 2002

26.  Нэмэлт сурах бичиг гарын авлага
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
Батчулуун Б. Хүчирхийлэл. Шинэ толь. УБ., 1995
Т,Тунгалаг. Гэр бүлийн хөгжил цуврал лекцүүд УБ 2000 он.
Гэр бүлийн харилцааны стратеги, тактик. А.Өлзийсайхан. 2006. УБ.
Д.Баттогтох “Монгол ардын гэрийн сургууль”
УБ 2002
Л.Дашням “Монголчуудын хүн бүтээдэг эрдэм” УБ 200
Г.Эрдэнэ-Очир “ Хүнээр хүн хийх Монгол ухааны сурвалж” УБ 1999
Б.Бор, А.Нямаа “ Сурган хүмүүжүүлэх ухаан”
Хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай хууль, 1997 он
Хүүхдийг хамгаалах болон улс хооронд үрчлэх асуудлаар хамтран ажиллах
тухай конвенци. “Төрийн мэдээлэл”, Тусгай дугаар. 1 дүгээр боть УБ., 2004.
Идэвхитэй сургалтын стратеги. Аллан С.Орнштейн .УБ., 2001
Жинхэнэ хүн болгож хэрхэн хүмүүжүүлэх вэ? В.А. Сухомлинский. УБ., 1986
Сурган хүмүүжүүлэх зүй. УБ., 1983
Монгол ардын сурган хүмүүжүүлэх зүйн өв уламжлал. УБ., 1996
О.Мягмар, Хүний хөгжлийн сэлгэлзүй УБ., 2000

27.  Шинжлэх ухааны эх сурвалжууд
1.
2.
3.
4.
Joe M. Schriver, Human behavior and social environment, USA 1998
Elizabeth D. Hutchison Dimensions of Human behavior. Person and
Environment. 1999.
Elizabeth D. Hutchison Dimensions of Human behavior. The Changing Life
Course 1999
Karen K. Kirst-Ashman, Charles Zastrow,Viski Vodel, Understanding Human
Behavior and the Social Environment; Student manual with charter outlines
and classroom exercises, USA 2000
Цахим эх сурвалжууд
 www.uv.child.mn
 www.toollogo.mn
 www.inet.mn