ee

1. Лекц 2
ШУТИС
E -Нээлттэй
Институт
1
олон

2. ТЕХНИК ХАНГАМЖ /ҮРГЭЛЖЛЭЛ/
Нэгдүгээр хэсэг
2

3. ОРОЛТ ГАРАЛТЫН ПОРТУУД
Оролт гаралтын портууд нь ихэвчлэн
системийн блокийн ард, зарим нь нүүрэн
талд нь байдаг. Эдгээр портуудад USB
оролт, сериал, параллель, сүлжээний болон
цахилгааны оролтууд багтана. Оролтын
портуудыг ашиглан компьютерт принтер,
камер, сканнер болон бусад
төхөөрөмжүүдийг холбоно.
3

4. PS/2-Порт:
Гар ба хулгана
USB порт хэвлэгч,
Scanner, Хулгана, Гар,
Сamera …
Monitor - Onboard
display card
Audio: Микропон,
Speaker, Чихэвч
Parallel порт
Хэвлэгч, Хэмжилтийн
төхөөрөмж
Serial порт
Хулгана
Gameport
JoysticksNetwork
Сүлжээ
Тэжээлийн порт
4

5. USB порт/Universal Serial Bus
USB порт оролт нь системийн
блокийн ард нэг болон хэд хэд
байх бөгөөд эдгээр нь USB
холболт бүхий төхөөрөмжүүдийг
залгахад зориулагдсан оролт юм.
Түүнчлэн Flash диск нь USB
портоор холбогдож компьютер-
ийн суурин дискнээс Flash диск
рүү мэдээлэл хуулах боломжтой.
5

6. Сериал порт/ Serial Port
Сериал порт нь
компьютерт модем болон
тусгай зориулалтын
төхөөрөмжүүдийг
залгахад зориулагдсан
оролтын шүд бүхий суурь
бөгөөд эдгээр нь ихэнхдээ
COM1, COM2 гэж
нэрлэгдэн тэмдэглэгддэг.
6

7. Параллель порт /Parallel port
Параллель порт нь
компьютерийн ард байрлах ба
принтер болон тусгай
зориулалтын төхөөрөмжүүдийг
залгахад зориулагдсан, оролтын
нүх бүхий суурь бөгөөд эдгээр
нь ихэнхдээ LPT1, LPT2 гэж
тэмдэглэгддэг.
7

8. Сүлжээний порт /Network Port
Сүлжээний порт нь
сүлжээний кабелиар
дамжуулан хэрэглэгчийн
компьютерийг сүлжээнд
холбоход ашиглагдана.
Сүлжээгээр дамжин
интернэтэд холбогдож
болдог.
8

9. FireWire port
Apple Inc компани FireWire портыг
үйлдвэрлэсэн бөгөөд дижитал камер
гэх мэт төхөөрөмжүүдээс компьютерт
өгөгдөл солилцох боломжийг олгодог.
FireWire портын олон төрлийн кабел
болон утасгүй холболт гэх мэт шинэ
хэд хэдэн хувилбарууд гарч байна.
Ихэнх мултимедиа компьютерүүд
/tablet, smartphone/ сүүлийн үеийн
FireWire порттой болсон.
9

10. Communications – Холболтын
төхөөрөмжүүд
Сүлжээний холболтын төхөөрөмжүүдийн үүрэг нь
нэг компьютераас нөгөө рүү холбогдон мэдээлэл
солилцох юм. Үүнд:
• LAN card
• Modem
• Кабель
• Switch
• Hub
• Firewall
• Fiber optic төхөөрөмж
• Wireless төхөөрөмж
• Repeater 10

11. LAN card
Компьютерийг сүлжээнд холбож буй төхөөрөмж
юм. Өгөгдөл дамжуулах хурд нь 10/100 Mb.s
байдаг. USB LAN card, Notebook LAN card,
Wireless LAN card, эх хавтан дээр байрладаг
LAN card гэх мэт олон төрөл байдаг.
11

12. Modem - Модем
Компьютерт холбогдож, компьютерийг
сүлжээнд холбож буй төхөөрөмж юм. Өгөгдөл
дамжуулах хурд нь 56 Kb.s ба түүнээс дээш
байдаг. DSL modem, ADSL modem, USB
modem, Wireless Modem, эх хавтан дээр
суурилсан Modem гэх мэт олон төрөл байдаг.
12

13. Кабель
LAN кабелийн хоёр үзүүрийн
хоорондох хамгийн их
алслагдах зай 100 метр. Энэ
кабель нь дотроо 8-н төрлийн
өнгө бүхий утастай. Өнгийн
утаснуудыг хэрхэн сольж
хавчсанаас шалтгаалан LAN-
Switch, Hub-LAN, LAN-LAN,
Hub-Hub, Switch-Switch гэсэн
олон ялгаатай байж болно.
13

14. Модем нь дотроо 2 утастай.
Утасны шугамыг салаалан,
компьютерийн модем руу
холбогддог.
14

15. Switch
Гаднаас ирсэн интернетийн үзүүрийг дурын
портонд залгах ба бусад портноос холбогдсон
кабелиар дамжин компьютерийн LAN card - д
холбогдож интернетийг салаалж буй төхөөрөмж
юм. LAN card болон Switch-н хооронд өгөгдөл
дамжуулах хурд нь 100Мbyte/sec. Switch -р
дамжин холбогдсон компьютерүүд хоорондоо
өгөгдөл болон принтерийг хувааж ашиглах
боломжтой. Мөн сүлжээнд холбогдсон
компьютерийг алсаас удирдах боломтой байдаг.
Үүнийг Remote access – Алсын хандалт гэнэ.
Unmanaged Managed (Cisco switch router)
15

16. Hub
Гаднаас ирсэн интернетийн үзүүрийг
Input портонд залган, Output
портноос холбогдсон кабелиар
дамжин компьютерийн LAN card-д
холбогдож, интернетийг салаалж буй
төхөөрөмж юм. LAN card болон Hub
-н хооронд өгөгдөл дамжуулах хурд
нь 10Мb.s. Hub - р холбогдсон
компьютерүүд хоорондоо өгөгдөл
болон принтерийг хувааж ашиглах
боломжтой болдог.
16

17. FireWall нь програм хангамжийн эсвэл техник
хангамжийн хосолсон нэмэлт хамгаалалт юм.
Өөрөөр хэлбэл сүлжээний хамгаалалт бөгөөд
компьютерийн сүлжээгээр дамжих мэдээллийн
урсгалыг зохицуулж, найдвартай аюулгүйгээр өгөгдөл,
мэдээллийг дамжуулахад зөвшөөрөгдөөгүй
хэрэглэгчдээс сэргийлэх үүрэгтэй хориг буюу хаалт юм.
17
Firewall

18. Firewall
• Firewall нь Hardware болон
Software гэсэн хоёр
түвшинтэй.
• Hardware түвшний
төхөөрөмж нь Input, Output
гэсэн 2 порттой. Гаднаас
ирсэн мэдээллийг Input
портоор шүүж Output
портоор гаргана.
• Software түвшний хамгаалалт
нь компьютерийн програм
хангамж байдлаар ажиллана.
18

19. Fiber Optic
converter нь шилэн
кабель, Ethernet
хоёрыг холбодог
төхөөрөмж юм.
Шилэн кабель нь
алсын зайд
алслагдах
боломжтойгоороо
бусад кабелиас давуу
талтай.
Fiber optic кабель, төхөөрөмж
19

20. Wireless төхөөрөмж
Wireless access point нь Wireless
төхөөрөмжүүдийг нэг сүлжээнд холбох
төхөөрөмж. 20

21. ПРОГРАМ ХАНГАМЖ
Хоёрдугаар хэсэг
21

22. Програм хангамж
Програм хангамж нь компьютерт зааварчилгаа
өгөх командуудын цуглуулга ба өөрөөр хэлбэл
хийгдэж буй үйлдлийг хэрхэн зөв гүйцэтгэх
дарааллыг зохицуулдаг. Түүнчлэн програм
хангамж нь компьютерийн суурин диск, CD-
ROM, DVD зэрэг төхөөрөмжүүдээс шуурхай
санах ойд мэдээлэл хуулах, ачаалах үйлдлийг
гүйцэтгэх үед техник хангамж хэзээ ямар
үйлдэл хийх дарааллыг нь зааж өгдөг.
22

23. Програм хангамж нь төрөл бүрийн
програмууд янз бүрийн програмчлалын
хэлүүд, процедурууд, програмын
бүрэлдэхүүний ашиглалт, хэрэглээний дүрэм
зэргийг агуулдаг.
Програм хангамжийг:
• Системийн – System software
• Хэрэглээний – Application software
• Програмчлалын – Programming software
гэж ангилдаг.
23
Програм хангамж

24. Системийн програм хангамж
Системийн програм хангамж нь компьютерийг
эхлүүлж, бусад хэрэглээний програм
хангамжийг ажиллахад бэлэн болгодгоос гадна
компьютерт өгөгдсөн командыг гүйцэтгэх,
принтер, гар, уян диск зэрэг дагалдах
төхөөрөмжүүдийн ажиллагааг зохицуулдаг.
Системийн програм хангамжгүйгээр
хэрэглээний програм ажиллах боломжгүй.
Ийм учраас системийн програм хангамж нь
компьютерийн гол үндэс суурь нь болдог.
24

25. Системийн програм хангамж нь 5 хэсгээс бүрддэг.
Үүнд:
• Үйлдлийн систем – operating systems
• Утилит програмууд – utilities
• Төхөөрөмжийн програм – device drivers
• Сервер програм – servers
• Цонхны систем – window systems
25
Системийн програм хангамж

26. Үйлдлийн систем
Үйлдлийн систем нь компьютер асах үед
автоматаар ачаалагдаж байдаг нэгэн төрлийн
програм хангамж юм. Орчин үеийн үйлдлийн
системийн давуу тал нь хэрэглэгчийн зүгээс
компьютерийн техник хангамж болон
системийн ажиллах зарчмын мэдлэггүйгээр
түүнийг ашиглах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл
хэн нэг хэрэглэгч бусдын хийж буй үйлдэлд
нөлөөлөхгүйгээр системийн тохиргоо хийж
чадах нөхцлийг олгож, ачааллыг нь зохицуулж
өгдөг.
26

27. Үйлдлийн системийн нууцлал болон төрлийг
сайжруулах тал дээр үе үеийн програм зохиогч нар
ажилласаар ирсэн.
Үйлдлийн системийн төрлүүд:
• DOS
• Windows
• OS/2
• Unix, Linux
• Mac OS
• Sun OS
• Palm OS ...
27
Үйлдлийн системийн төрлүүд

28. • Multitasking – Олон төрлийн програмуудыг
нэгэн зэрэг ажиллуулахад аль програм нь ямар
горимоор хэдий хэрийн хугацаанд ажиллахыг
энэ төрлийн үйлдлийн систем зохицуулдаг.
• Multiuser – Зарим үйлдлийн системд маш
олон хэрэглэгч зэрэг хандаж чадахуйц
боломжтой байдаг.
• Multiprocessing – Нэгээс дээш тооны
процессор дээр ажиллаж чадах.
• Multithreading – Нэг програм дээр олон
талаас нь зэрэг ажиллах боломж.
28
Үйлдлийн системийн төрлүүд

29. • IBM OS/2 гэсэн үйлдлийн систем зохиогдсон
боловч үүнийг хэрэглэгч цөөхөн компаниуд
байдаг.
• Unix болон Linux нь персональ компьютерт
ашиглагддаг бусад төрлийн үйлдлийн
системүүдийн нэг хэсэг нь юм.
• Apple компанийн үйлдвэрлэдэг компьютер нь
бусад төрлийн компьютеруудаас өөр
үйлдлийн систем ашигладаг.
29
Үйлдлийн системийн төрлүүд

30. Компьютер хэрэглэгчдийн дунд өргөн тархсан
анхны үйлдлийн систем байв. Персонал
компьютер гарахаас өмнө Bill Gates IBM
компьютерт зориулж DOS үйлдлийн системийг
зохиосон бөгөөд үүний эрхийг Microsoft корпорац
худалдан авч нэрийг нь MS-DOS гэж өөрчилсөн.
Персонал компьютерт зориулсан учраас анхны нэр
нь PC-DOS буюу Personal Computer Disk
Operating System гэж байв. DOS нь графикан бус,
командын горимын үйлдлийн систем юм.
Командыг prompt буюу командын мөрнөөс
оруулдаг
30
Disk Operating System -DOS

31. Web client Үйлдлийн
системийн
хэрэглээний хувь. (Эх
сурвалж: Median-с
Үйлдлийн системийн
хэрэглээний хувийг
2010 оно 6-р сарын
байдлаар авав.)
Windows XP (49.17%)
Windows Vista
(19.27%)
Windows 7 (17.16%)
Mac OS X (5.78%)
Linux (1.24%)
iOS (iPhone) (0.86%)
31

32. Утилит програмууд - utilities
Энэ нь компьютерийн үйл ажиллагааг задлан
шинжлэх, ажиллах орчинг бүрдүүлэх, удирдлагын
шийдвэр гаргах, ажиллах нөхцлийг хадгалах зэрэг
системийн үйл ажиллагааг зохицуулж байдаг.
Жишээ нь: Disk storage utilities, Disk defragmenters,
Disk checkers, Disk cleaners, Disk space analyzers,
Disk partitions, Backup, Disk compression, File
managers, Archive utilities, System profilers, Anti-
virus utilities, Hex editors, Data compression,
Cryptographic utilities, Launcher applications,
Registry cleaners, Network utilities, Command line
interface (CLI) and Graphical user interface-GUI
32

33. Төхөөрөмжийн програм –device drivers
Төхөөрөмжийн програм нь аль нэг техник
хангамжийг бүрэн ажиллуулахад
зориулагдсан програм хангамж бөгөөд
тухайн техник хангамжаас шалтгаалж янз
бүрийн хэмжээтэй байдаг. Үйлдлийн
системийг суулгасны дараа төхөөрөмжийн
програмыг суулгадаг.
33

34. Сервер програмууд - servers
Сүлжээнд ажиллахад зориулагдсан нэг болон
олон хэрэглэгчийн ажиллуулж буй програм
хангамжийн ажиллагааг зохицуулах,
удирдахад зориулсан програм хангамж
бөгөөд web servers, print servers, and database
servers гэх мэт олон төрөл байдаг.
34

35. Цонхны систем- window systems
Windowing system нь graphical user
interface (GUI) – н бүрэлдэхүүн хэсэг
бөгөөд дэлгэцийн орчинг бүрдүүлж,
цонхны үйл ажиллагааг зохицуулах,
ажиллахад хялбар төсөр байх үүрэгтэй.
График төхөөрөмж, хулгана, гар, заагч
төхөөрөмжүүдийн үндсэн үйл ажиллагааг
удирддаг.
35

36. Programming software
Програм зохиогч нарт компьютерийн програм
бичих боломжийг олгож буй өөр олон төрлийн
програмчлалын хэлүүд байдаг. Энэ нь доорх
хэрэгслүүдийг агуулдаг. Үүнд:
• compilers – Эмхэтгэгч програм
• debuggers – Алдааг арилгагч програм
• interpreters – Хэлмэрчлэгч програм
• linkers – Холбогч програм
• text editors – Текст эмхэтгэгч програм
• Integrated development environment (IDE) нь
дээрх бүх функцүүдийг агуулсан програм
юм.
36

37. Хэрэглээний програм хангамж
Үйлдлийн систем ачаалагдсаны дараа
ашиглагдаж байгаа програм хангамжийг
хэрэглээний програм хангамж гэнэ.
Хэрэглээний програмуудыг компьютерт
үйлдлийн систем суулгасны дараа Install
хийж суулгах ба эдгээр нь тодорхой
үйлдлүүдийг гүйцэтгэдэг.
37

38. Хэрэглээний програмын төрлүүд:
• Application software нь олон төрөл байдаг
бөгөөд нэг болон олон олон онцлог зорилтыг
гүйцэтгэх зорилготой ашиглагддаг. Үүнд:
• Industrial automation – Үйлдвэрлэлийн
автоматжуулалтын
• Business software – Бизнесийн
• Video games – Видео тоглоомууд
• Quantum chemistry and solid state physics
software – Квант хими ба хатуу биетийн
физикийн
• Telecommunications – Харилцаа холбооны
• Databases – Өгөгдлийн сангийн 38

39. • Educational software - Боловсролын
• Medical software - Эмнэлгийн
• Molecular modeling software – Молекуляр
загварын
• Image editing – Зураг засварлах
• Spreadsheet – Хүснэгтэн мэдээллийн
• Simulation software - Загварчлалын
• Word processing – Текст боловсруулах
• Decision making software – Шийдвэр гаргах
гэх мэт олон хүрээг хамардаг.
39
Хэрэглээний програмын төрлүүд:

40. № Төрөл Програмын нэрс
1 Telecommunication Internet explorer, Mozilla
Firefox, Yahoo messanger,
Skype, FoxPro, Outlook …
2 Database MS Access, MySQL, Oracle…
3 Spreadsheets MS Excel
4 Word processing MS Word, Wordpad, Notepad,
Page maker, Publisher
5 Image editing Paint, Corel draw, Photoshop
6 2d,3d modeling 3DSMax, Autocad…
40

41. MS Word програм
Текстэн мэдээлэл боловсруулах,
захидал бичих гэх мэт үйлдлүүдийг
хялбар гүйцэтгэх боломжийг олгодог.
Түүнчлэн и-мэйл хаяг болон нэрийн
жагсаалт үүсгэх, их хэмжээний
шууданг хүн бүрт ганцаарчлан болон
бүлгээр нь илгээх, хэлэлцүүлэх
боломжтой.
41

42. MS Excel
Компанийн орлого, зарлагын тооцоо,
тайлан тэнцлийн тооцоо гэх мэт
санхүүгийн тооцоо хийх, түүнчлэн
эдгээр нь ирээдүйд үр ашиг нь үнээс
хамаарч хэрхэн өөрчлөгдөхийг
урьдчилан тооцоолох, мэдээлэл гаргах
зэргээр ажиллах боломжтой.
42

43. MS Power Point
Илтгэл бичих, бичсэн илтгэлийг
хуудас хуудсаар нь болон төслийн
мэдээллийг оруулан хэвлэж авах
зэрэг боломжийг олгодог.
Түүнчлэн өөрт шаардлагатай
илтгэлийг компьютерт болон
видео проектороор шууд илтгэх
боломжтой.
43

44. MS Access
Өгөгдлийн сан үүсгэх, өгөгдлийн санд
мэдээлэл оруулах, шаардлагатай
мэдээллийг хайх гэх мэтчилэн их
хэмжээний мэдээллийг эмхлэх
боломжтой.
Мөн өөрт шаардлагатай өгөгдлийн сан
үүсгэсэн байхад шаардлагатай үед
мэдээ тайланг өөрийн хүссэн байдлаар
гаргаж авах боломжтой.
44

45. MS Outlook
Маш олон төрлийн шуудан ашиглах
програм хангамжууд байдаг. Эдгээр
нь бүгд шуудан хүлээн авах болон
илгээх боломжуудтай. Бидний сайн
мэдэх нь MS Outlook, Thunderbird
гэх мэт програм хангамжууд байдаг.
45

46. Analysis
Design
Programming
Testing
Системийг хөгжүүлэх
үе шат:
• Шинжлэх – Analysis
• Загварчлах – Design
• Програмчлах
• – Programming
• Турших – Testing
Системийг хөгжүүлэх шаардлага нь програм
хангамж зохиогдоод хэрэглэгчдэд хүрэхээс өмнө
болон хэрэглэгчдэд хүрсний дараа ч тулгардаг.
46

47. СҮЛЖЭЭНИЙ ТУХАЙ
Гуравддугаар хэсэг
47

48. Сүлжээний төрөл
Local area network, Дотоод сүлжээ
Дотоод сүлжээ (local area network, LAN) нь гэр,
сургууль, компьютерийн лаборатори, оффисийн
барилга зэрэг бага хэмжээний газарзүйн бүсэд
компьютер, төхөөрөмжүүдийг холбодог сүлжээ юм.
Home area network, Гэрийн сүлжээ
Home area network буюу гэрийн сүлжээг (HAN) гэрийн
орчинд хэрэглэгдэх төхөөрөмжүүдийг холбоход
хэрэглэнэ. Эдгээрт персонал компьютер, принтер болон
бусад төхөөрөмж орно. Ийм төрлийн сүлжээний гол
үүрэг нь интернэтийг хувааж хэрэглэх (CATV эсвэл
DSL гэх мэт бродбэнд) функц юм. HAN - г мөн Office
area network буюу оффисийн сүлжээнд (OAN)
ашигладаг. 48

49. Personal area network, Хувийн сүлжээ
Personal area network буюу хувийн сүлжээ (PAN)
нь тодорхой хувь хүнд ойр байрлах компьютер,
төхөөрөмжүүдийг холбосон сүлжээ. PAN
сүлжээнд персонал компьютер, принтер, факс,
телефон утас, PDA, видео тоглоом тоглох
төхөөрөмжүүд орно. Энэ сүлжээнд сүлжээний
утсыг ашиглахгүй холбож болно. PAN цар
хүрээ нь 10 метр орчим л байдаг. Утастай PAN
сүлжээний хувьд USB, Firewire зэргээр
холбодог бол утасгүй тохиолдолд Bluetooth хэт
улаан долгионы холбоог хэрэглэдэг.
Сүлжээний төрөл
49

50. Wide area network, Өргөн бүсийн сүлжээ
Өргөн бүсийн сүлжээ (WAN) нь хот, улс, тив
дамнан орших компьютерүүдийг холбодог өргөн
хүрээтэй сүлжээ юм. Холболтын сувагт нь телефон
утасны шугам, кабель, агаараар цацах долгион
зэрэг олон төрлийн дамжуулалтын орчин нийлдэг.
WAN нь ихэнхдээ түгээмэл үйлчилгээ үзүүлэгч
байгууллага (жишээ нь телефоны компани),
компаниудын сувгийг хэрэглэдэг. WAN технологи
нь OSI загварын дараах гурван түвшинд
ажилладаг: физик түвшин, өгөгдөл холболтын
түвшин, сүлжээний түвшин.
Сүлжээний төрөл
50

51. Campus network - Цогцолборын сүлжээ
Цогцолборын сүлжээ нь дотоод сүлжээ буюу
LAN сүлжээнүүдийг холбосон, харьцангуй
жижиг газар зүйн бүсийг хамардаг сүлжээ. Бараг
бүх сүлжээний төхөөрөмжийг (шилэн
кабель, Cat5 кабель гэх мэт) цогцолборыг
эзэмшигч буюу их сургууль, байгууллага,
засгийн газар эзэмшдэг байна.
Их сургуулийн цогцолборын сүлжээний хувьд
хичээлийн танхимүүд, номын сан, оюутны
хотхон зэрэг олон барилгыг хооронд нь холбоно.
Сүлжээний төрөл
51

52. Metropolitan area network, Хотын сүлжээ
Metropolitan area network буюу Хотын сүлжээ
(MAN) нь хот буюу томоохон цогцолборын цар
хүрээтэй компьютерийн сүлжээ.
Enterprise private network, Байгууллагын
хувийн сүлжээ
Enterprise private network буюу Байгууллагын
хувийн сүлжээ нь компаний өөр өөр барилга,
цэгүүдийг холбон компьютерийн нөөцийг хамт
хэрэглэх зорилготой сүлжээ.
Сүлжээний төрөл
52

53. Virtual private network, Виртуаль хувийн
сүлжээ
Virtual private network буюу Виртуаль хувийн
сүлжээ (VPN) төхөөрөмжүүдийг физик утсаар
холбохын оронд интэрнэт мэт том сүлжээнд
чөлөөт холболт, виртуаль хэлхээ оруулсан
сүлжээг хэлнэ.
Internetwork, Сүлжээ хоорондын сүлжээ
Internetwork буюу сүлжээ хоорондын сүлжээ нь
ижил замчлах Router - рүүтинг технологитой ба
нэг буюу түүнээс олон хувийн сүлжээг рүүтэрийн
тусламжтай холбодог сүлжээ юм.
Сүлжээний төрөл
53

54. Global area network, Дэлхийн сүлжээ буюу
(GAN) нь хөдөлгөөнт харилцаа холбоо юм. Энэ
нь тодорхой бус тооны утасгүй LAN, хиймэл
дагуулын үйлчилгээгээр хамрах хангалтын
бүсүүдэд үйлчлэх зориулалттай сүлжээ юм.
Хөдөлгөөнт холбооны хамгийн чухал асуудал
бол нэг хангалтын бүсээс нөгөө рүү
хэрэглэгчийн харилцаа холбоог шилжүүлэх
явдал юм. Одоо хэрэгжиж байгаа IEEE Project
802 төслийг дэлхий дээрх утасгүй LAN
сүлжээний дарааллаар гүйцэтгэдэг байна.
Сүлжээний төрөл
54

55. PSTN – The Public switched telephone network
Телефон утасны шугам, шилэн кабелийн шугам,
бичил долгион дамжуулах линк, үүрэн сүлжээ,
харилцаа холбооны хиймэл дагуул болон далай
доогуурх телефон утасны шугамтай холбогдсон
харилцах төв зэргийг хамарсан дэлхий дахины
сүлжээ юм.
PSDN – The Public Switched Data network
Нийтийн ашиглах боломжтой. ISDN - Integrated
Services Digital Network, DSL-Digital Subscriber
Line сүлжээнүүдтэй төстөй.
55
Сүлжээний төрөл

56. ISDN – Integrated Services Digital Network
Дуу хоолой, дүрс, өгөгдлийг бүгдийг нь тоон
болгон дамжуулдаг харилцаа холбооны
стандартын бүтэц бүхий сүлжээ. 128kbit/s
хурдтай.
DSL – Digital Subscriber Line
Тоон өгөгдөл дамжуулах технологийн нэг юм.
Утасны шугамыг ашиглан 256 KB/s-с 20Mbit/s
хүртэлх хурдны зурваст ажилладаг. Өгөгдөл
дамжуулах, хүлээж авах хурд нь төрлөөсөө
шалтгаалан ялгаатай байдаг.
56
Сүлжээний төрөл

57. Интранэт ба экстранэт
Интранэт ба экстранэт нь компьютерийн сүлжээний
(ихэнхдээ дотоод сүлжээний) хэсэг юм.
Интранэт нь интернэт протокол болон түүн дээр
тулгуурласан вэб хөтчүүд /Mozilla, Google
Chrome,Internet Explorer/ болон файл дамжуулах
програм г.м. хэрэгслүүдийг ашигласан, байгууллагын
доторх дотоод сүлжээ бөгөөд ашиглах зөвшөөрөлтэй
хэрэглэгчдээс бусад хэрэглэгчдэд хаалттай байдаг.
Ямар нэг байгууллага мэдээллийг зөвшөөрөлтэй
хэрэглэгчдэд хүргэхийн тулд ядаж ганц вэб сервэртэй
байх шаардлагатай бөгөөд байгууллага дотроо
интернетийн орчинд ажилладаггүй дотоод сүлжээний
програмаар хангагддаг байна. 57

58. Экстранэт нь нэг байгууллага, мөн өөр хамтын
найдвартай ажиллагаатай байгууллага хооронд
ажилладаг хязгаарлагдмал сүлжээ юм. Компанийн
үйлчлүүлэгчиддээ интранэтийн зарим хэсэгт
хандах эрх олгодог боловч аюулгүй байдлын
үүднээс зарим тохиолдолд эрх олгохгүй. Техник
талаас экстранэтийг CAN, MAN, WAN зэрэг
сүлжээний төрөлд багтааж болно. Харин эксранэт
нь гадаад сүлжээтэй холболттой байх тул ганц
LAN гэж ойлгож болохгүй.
UNIMIS систем, ШУТИС -н E-Office, санхүүгийн
програм, номын сангийн програмууд экстранэтийн
жишээ юм. 58
Экстранэт

59. Server: Сүлжээнд холбогдсон компьютерүүдийг
удирдах, үйл ажиллагааг нь зохицуулах зорилго
бүхий толгой компьютер. Хүчин чадал сайтай
компьютер байдаг. Олон төрлийн зориулалттай
серверүүд байдаг.
Client: Сүлжээнд холбогдож буй компьютер.
Хэрэглэгчдийн компьютер.
Сүлжээний бүрэлдэхүүн хэсгүүд
59

60. Сүлжээний бүрэлдэхүүн хэсгүүд
60

61. • Мэйл сервер – Mail server
• Вэб сервер – Web server
• Факс сервер – Fax server
• Файл сервер – File server
• Принт сервер – Print server
61
Серверийн төрлүүд:

62. 62

63. ИНТЕРНЭТИЙН ТУХАЙ,
ПРОТОКОЛУУД
Дөрөвдүгээр хэсэг

64. Интернет нь олон төрлийн сүлжээг агуулсан,
дэлхий нийтээр ашигладаг интернет протокол
хэмээх сүлжээний технологид тулгуурлан
ажилладаг дэлхий нийтийн сүлжээ юм.
WWW – World wide web нь вэб сайтуудын
харилцаа холбоо гэж ойлгож болно.
Харилцаа холбоо нь стандарчлагдсан, Internet
Protocol – д захирагддаг ба IP address хэмээх
хаяглалтын системтэй байдаг.
Интернетийн тухай

65. TCP/IP нь сүлжээний технологиуд дээр
тулгуурлагдсан интернетийн орчинд өгөгдөл
дамжуулж буй протокол юм.
FTP буюу File transfer protocol Файл дамжуулах
протокол нь дэлхийн хаана ч байгаа компьютерийн
файлыг харах, сонирхсоноо хуулах боломж
олгоно.
SMTP буюу Simple Mail Transfer Protocol нь
электрон захиаг өөр сервер рүү илгээнэ.
Интернет протоколууд

66. POP3 Server (POP буюу Post Office Protocol)
гаднаас ирж байгаа электрон захиаг зохицуулна.
IMAP буюу (Internet Message Access Protocol)
протокол ирсэн электрон захиаг үздэг. Үүний
давуу тал нь гэвэл захиаг ертөнцийн аль ч
өнцгөөс үзэж дахин унших болно, өөрөөр
хэлбэл захиа маань сервер дээрээ байж л
байдаг.
Интернет протоколууд

67. Анх 1983 онд Paul Mockapetris DNS – Domain
Name System зохион бүтээжээ. DNS нь вэб
хаягийн мэдээллийг дамжуулж буй систем
бөгөөд вэб хаяг болгоныг сүлжээнд давтагдан
оруулахгүйгээр IP хаяглалтын систем рүү
хөрвүүлдэг.
H t t p : / / w w w . g o o g l e . c o m
Http – Hyper text transfer protocol, Вэб хаягийн
эхлэл
www – World wide web
google – domain name буюу вэб сайтын нэр
.com – Top level domains, вэб сайтын төрөл
Домэйн нэр

68. Top –Level –Domains
Интернетэд вэб сайтын нэрүүд давхцах ёсгүй
тул Top-Level-Domain - р ялгагддаг. Үүнийг
Domain нэрний өргөтгөл гэж хэлдэг. Жишээ нь
google.com, google.mn.
2006 оны байдлаар интернэтэд нийт 70 гаруй
сая домайн нэр бүртгэгдсэн байна гэсэн
судалгаа байдаг байна.
Домэйн нэр

69. Subdomain гэдэг ойлголт бас байдаг. Энэ нь
тухайн сайтын охин сайт мэтээр ашиглахаас
гадна тухайн сайтын туслах агуулга руу хандах
үед ашиглана. Бидний ашигладаг google.com
сайтын news.google.com нь Second-Level-
Domain юм. Өөрөөр хэлбэл google.com - н
Subdomain нь юм. Эдгээр нь нэг сервер дээр
байрлаж байх боломжтой.
Домэйн нэр

70. Ерөнхий Top level domains:
• .com Худалдааны
• .net Сүлжээний
• .org Байгууллагын
• .edu Боловсролын
• .gov Засгийн газрын
• .mil Зэвсэгт хүчний
• .int Олон улсын
• .biz Бизнесийн
Үүнээс гадна улс орныг ялгасан домэйн нэр бас
байдаг. .mn Монгол
.uk Их Британи
Домэйн нэр