Хүний хөгжил хичээл №2 Халдварт болон цар тахал өвчний талаар

2.  2019 оны 12 сарын сүүлчээр БНХАУ-ын Засгийн Газар
Ухань хотод үүсгэгч нь тодорхойгүй хүнд хэлбэрийн
уушгины үрэвслийн дэгдэлт болсныг мэдээлсэн.
 Анхны өвчлөгсөд далайн гаралтай бүтээгдэхүүний захаар
үйлчлүүлсэн байв.
 Тухайн үедээ өвчний үүсгэгчийг илрүүлж чадахгүй учир
битүүлэг байв.
 Маш олон тооны судалгаа, шинжилгээ хийгдэж байлаа.
 Шинжээчид, судлаачид урьдчилсан байдлаар өвчний
үүсгэгчийг урьд нь хүмүүст SARS, MERS зэрэг онц хүнд
хэлбэрийн өвчнийг үүсгэж маш өндөр нас баралттай
байсан титэм вирусын шинэ төрөл болохыг тогтоов.
 2019-nCoV (2019-novel-new Corona Virus) хэмээн анх
нэрлэв.
 Вирус хятадын хилээс давж Ази, Европ, Америк тивийн
олон орныг хамрав.

3. Хятад улсад дэгдэж, хоромхон хугацаанд хүрээгээ
тэлсэн шинэ коронавирусын халдварын талаар 2020
оны 02 сарын 12-нд ДЭМБ шуурхай хуралдаан хийв.
ДЭМБ-ын хуралдаанд дэлхийн өнцөг булан бүрээс
вирус, нян судлалын 400-аад шинжээч мэргэжилтэн
хуран цуглаж, вирусын гаралтай өвчний талаар
хэлэлцэхийн зэрэгцээ шинэ коронавируст албан
ёсоор COVID-19 гэх нэр өгсөн байна.

6.  ВАШИНГТОН. /Worldometers/. Мэдээгээр:
 Дэлхийн 217 улсад тархаад байна.
 Халдварын тохиолдлын тоо 26 сая 465 мянга давж,
эдгэрсэн хүний тоо 18 сая 660 мянгад хүрлээ.
 Нас барсан хүний тоо 809 000 гаруй болжээ.
 Манай оронд:
 Анхны тохиолдол 2020 оны 03 сарын 10. Франц улсын
иргэн
 Тусгай үүргийн онгоцоор эх орондоо ирж байгаа
иргэдээр зөөвөрлөгдөн орж ирсэн тохиолдлын тоо
310.
 Нас баралт одоогоор бүртгэгдээгүй.

7. Испани ханиадны анхны давалгаа 1918 онд Баруун Европыг
нөмөрсөн.
Зургаан сард Испани ханиад худалдааны хөлөг онгоц
“хөлөглөж” Энэтхэг болон Скандинавын орнуудад хүрсэн
байжээ.

8. Гэтэл өвчин гэнэтхэн алга болж дэлхий тэр чигээрээ
уужим амьсгалав.
Гэвч испани ханиадны вирус мутацид орж намар нь
дайралтаа дахин эхлэв.
Нас барагсдын тоо огцом өсч Испанид намрын гурван
сарын дотор 300 мянга, АНУ, Германд 600 мянга,
Энэтхэгт таван сая хүн нас барав. 1919 оны хоёрдугаар
сар гэхэд Испани ханиад Австрали болон Номхон
далайн орнуудад хүрэв.

9. Хаана, хэрхэн үүссэн болон үүсгэгч нь таамаг төдий үлджээ.
Мэдээг нууцалж байсан.
Хүн төрөлхтний түүхэнд Эболагоос ч илүү аюул дагуулсан
халдварт өвчин байсан хэмээн Испани ханиадыг 2014 онд
дүгнэн бичжээ.
Испани ханиад 1918-1920 онд дэлхийг нөмөрсөн бөгөөд уг
ханиадаар 550 сая хүн өвчилж, түүнээс 50-100 сая хүн нас
баржээ.
Энэ нь тэр үеийн Дэлхийн хүн амын 5% бөгөөд дуусаад
удаагүй байсан Нэгдүгээр дайнд амь үрэгдсэн хүмүүсийн
тооноос ч олон хүн уг өвчнөөр амь насаа алдсан юм.
Анх Хятад улсаас үүссэн гэж үзсэн

10. 2012 онд гарсан Эбола өвчний тархалт, нас баралтын
байдлыг ДЭМБ авч хэлэлцээд, өндөр эрсдэл бүхий
нийгмийн эрүүл мэндийн аюултай, онцгой нөхцөл
байдал үүссэнийг зарласан байна.
• Эбола вирусын өвчин (өмнө нь Эболагийн цусархаг
халууралт гэж нэрлэдэг байсан) цочмог явцтай үхлийн
аюулд хүргэх өндөр эрсдэлтэй вирусээр дамжин
халдварладаг өвчин.
• Халдварлагдсан хүмүүсээс 90 хүртэлх хувь нь нас
барах магадлалтай
• Энэ өвчний дэгдэлт халуун орны ой шугуй бүхий Төв
болон Баруун Африкийн орнуудад бүртгэгдсэн.

11. • Халуун орны зэрлэг амьтдаас, тухайлбал сармагчин,
жимсний сарьсан багваахай зэрэг амьтнаас хүнд халдварлан
улмаар хүнээс хүнд дамжин дэгдэлтийн түвшинд хүрдэг.
Халдвар дамжих зам:
• Өвчилсөн хүний гэмтсэн арьс салст, цус, шээс, бөөлжис,
үрийн шингэн, өтгөн болон тэдгээрээр бохирлогдсон орчны
эд зүйлстэй шууд харьцах зам,
Нас барсан өвчтнийг оршуулах үед төрөл төрөгсөд нь бие
махбодтой нь хүрэлцэх үед мөн халдвар дамждаг болох нь
тогтоогдсон.
• Өвчин тусаад эдгэсэн хүний үрийн шингэнд вирус 7 долоо
хоног (49 хоног) хүртэлх хугацаанд бэлгийн замаар халддаг
гэсэн үг.
• Өвчтнийг хэвтүүлэн эмчлүүлж буй эмнэлгийн ажилтнууд
халдвар хамгааллын чанд дэглэмийг сахиж мөрдөөгүй
тохиолдолд халдвар авдаг.

12.  ДЭМБ Шинэ Коронавирусын өвчнийг-англ. Corona Virus
Disease 2019-COVID 19 хэмээн 2020 оны 02 сарын 12-
ноос нэрлэв.
 Уг өвчин COVID 19 гэж нэрлэгдэхээсээ өмнө 2019-nCoV
гэж нэрлэгдэж байв.
 Энэ нь SARS-CoV-2 –ын үүсгэгчээр үүссэн өвчин.
 2002 – SARS (Serious Acute Respiratory Syndrome) маш
хүнд амьсгалын замын өвчин үүсгэж байв.
 2012 – MERS (Middle-East Respiratory Syndrome) маш
хүнд амьсгалын замын өвчин үүсгэж нас баралт 35-40%
хүрсэн.
 SARS гарах хүртэл (SARS-CoV2002–2003) коронавирусыг
хөнгөн хэлбэрийн ханиадны үүсгэгч гэж үзэж байв.

13.  Коронавирус олон зуун жилийн турш байгалд оршсоор
ирсэн.
 Харин хүмүүст өвчин үүсгэж байгааг 1965 онд анх
амьсгалын замын өвчтэй хүнээс титэм вирусыг ялган
авснаар илрүүлсэн.
 ХХ зууны дунд, сүүл-Энгийн ханиад, 1965-2002 онуудад
 Амьсгалын дээд замын вирусын нийт халдварын 4-20%-
ийг титэм вирусын халдвар эзэлдэг.
 ХХ зуунд титэм вирус нь амьсгалын өвчний үүсгэгч
гэдгээр мэдэгдэж байсан хэдий ч аюултай вирусын тоонд
орж байсангүй.

14. Нар хиртэлт Корона вирус

15. Корона вирус буюу титэм вирус нь бөөрөнхий,
бөмбөрцөг хэлбэрийн бичил биетэн бөгөөд
бүрхүүлийнхээ гадаргуу дээр цөөн тооны бяцхан өргөс
эсвэл бичил салбантай гэж хэлж болохуйц, энэ нь нар
хиртэлтийн үеийн нарны цацраг буюу титэм хэлбэрийг
санагдуулам хэмээгээд корона буюу титэм хэмээн
нэрлэжээ.

16. Гэм зэмгүй титэм вирус онц ноцтой вирус болох нь:
Харин XXI зууны эхэн үеэс буюу 2002 оноос титэм
вирусын бүлээс хоёр төрлийн вирус:
 SARS-Cov (Severe acute respiratory syndrome
coronavirus буюу TOPC-тяжелый острый
респираторный синдром)
 MERS-Cov (Middle east respiratory syndrome
coronavirus-БВРС-Ближно-восточный респираторный
синдром-ойрхи дорнодын амьсгалын хам шинжийн
титэм вирус) хүмүүст маш хүнд хэлбэрийн
амьсгалын халдварыг үүсгэж эхэлсэн.

17. Халдварын эх уурхай:
Бусад бүх амьсгалын замын ханиадны нэг адил
 өвчтэй буюу өвчний шинж тэмдэгтэй хүн-халуурсан,
ханиасан, ядрангуй,
 Өвчний шинж тэмдэггүй боловч халдвар авсан хүн-өвчний
нууц үе, хөнгөн хэлбэрийн өвчтэй.
Халдварын зам:
 Агаар дуслын зам- өвчтэй эсвэл халдвар тээгч хүн ханиах,
найтаах, ярих, шүлсний дусал агаарт дэгдэх, цацрах,
Хүн хүчтэй ханиах, найтаах үед хүний шүлс 2-4-6 метр-т үсрэнэ
гэж үздэг.
 Хүрэлцэхүйн буюу хавьтлын зам бүх гадаргуу, ширээ,
компьютрийн гар, хаалга, шкаф, савны бариул
 Бохир гар-амаар (баас-амаар),

18. Вирус агуулсан шүлсэн дуслаар бохирдсон гадаргуу, эд зүйлст
хүрэлцсэний дараа гараа ам, хамартаа хүргэх, нүдээ нухах
зэрэгт халдвар авах аюултайг мартаж болохгүй.
Үүнээс үзэхэд тогтмол, цаг тухайд нь хувийн болон ахуйн
ариун цэврийг машид чандлан сахих нь уг өвчнөөс сэргийлэх
хамгийн гол аргын нэг болох нь харагдана.

19. Халдвар хүний биед орсноос өвчний эхний шинж илрэх
хүртэл хугацааг өвчний далд буюу нууц үе гэдэг, энэ үе нь 2–
14 хоног боловч 28 хоног үргэлжлэх тохиолдол ч гарч байна.
Тусгаарлах хугацааг энэ хугацаатай холбоотойгоор 21 хоног
тусгаарлаж мөн 14 хоног нэмэлтээр гэрийн тусгаарлалтад
хяналтад байхаар тогтоосон.
Халдварын тохиолдлыг амьсгалын өвчний шинж тэмдэгтэй,
Хатгааны шинжтэй, сүүлийн 14-28 хоногт энэ өвчний
голомттой оронд зорчсон, эсвэл голомттой орноос ирсэн
хүнтэй ойр байж гар барьж, хүрэлцэж, хамт байсан
тохиолдлыг шууд хавьтал гэж үзэн халдвар авах магадлал
маш өндөр гэж сэжиглэнэ.

20. Корона вирус амьсгалын зам буюу хамар хоолой амьсгалын
хоолойгоор дамжин уушгинд орно.
Хүний биед нэвтрэн ороод хамгийн түрүүнд дархлааны
эсүүдийг гэмтээдэг.
Корона вирус ийнхүү хүний дархлааны тогтолцоог
гэмтээснээр дархлааны эсийн үйл ажиллагаа алдагдаж бие
махбод өвчин эсэргүүцэх чадваргүй болдог. Ингэснээр хүн
маш хүнд өвдөх эрсдэл улам нэмэгдэнэ.
Амьсгалын замын доод хэсэг буюу уушгины хамгийн гүн
хэсгийг гэмтээж өвчлүүлдэг, ингэснээр амьсгал боогдох
байдал илэрч хүн амьсгалж чадахгүй, бачуурч маш их
амьсгаадна.

21. Өвчний хамгийн элбэг тохиолддог шинж тэмдэгүүд:
Ханиалга -80%
Амьсгаадах-55%
Булчин өвдөх, ядрах-44%
Халуурах 90%
Хамгийн их амьсгаадах нь халдвар авснаас хойшхи 8 дахь хоногт
ихэвчлэн илэрдэг байна.
Хавсран илэрч байгаа шинж тэмдэгүүд:
Толгой өвдөх
Цустай цэр гарах, цус уушгинаас гарах
Суулгах
Огиулах
Зүрх дэлсэх
60-аас дээш насны хүмүүс олноороо, хүнд өвдөж байгаа болно.

22.  Олон хотод, олон улсад тархаж байна.
 Маш олон хүнийг хамран өвчлүүлж байна
 Халдвар богино хугацаанд түргэн тархдаг
 Халдварын нэг голомт буюу нэг халдвар тээгчээс
олон хүнд дамжин халдварлах онцлогтой
 Өвчний явц онцгой хүнд
 Нас баралтын хувь өндөр
 Насны болон хүйсийн онцлог багатай-эрэгтэй эмэгтэй
хүний аль нь ч өвдөнө, ахимаг нас, өндөр настан,
архаг хууч өвчтэй хүмүүс илүү амархан өвдөх боловч
бүх насны хүмүүс өвдөж байна.

23.  Өвчин хүндэрсэнээр эрүүл мэнд маш их мууддаг
 Биеийн эсэргүүцэл, дархлаа мууддаг
 Амь насаа ч алдаж болно.
 Санхүүгийн хувьд маш том эрсдэл үүрнэ.
Хамгийн зөв арга - Урьдчилан сэргийлэх

24. Үүсгэгч, дамжих зам, нууц үе, өвчний илрэл, онцлог,
хүндрэлийн шалтгаан, нас баралтын шалтгаан, хувь, нас хүйс,
цаг агаар, хоол хүнс, оношилгоо, эмчилгээ, урьдчилан
сэргийлэлт, вакцин үйлдвэрлэл, технологи зэргээр 2019 оны
1- сараас 2020 оны 09 сар хүртэлх хугацаанд нийтдээ 62549
судалгаа хийгджээ.
Урьдчилан сэргийлэлт хамгийн гол.
Өвчлөхөд эсрэг бие тогтоно.
Вакцинаар урьдчилан сэргийлнэ.
Ариун цэвэр, халдвар хамгааллын дэг сахиж урьдчилан
сэргийлнэ.

25. Америкийн Калифорнийн Их сургуулийн судлаачид,
эрдэмтэд сургуулийн сурагчдын дунд халдварын талаар
судалгаа явуулж ахлах ангийн сурагчид болон оюутнууд
бага, дунд ангийн сурагчидтай харьцуулахад СОВИД 19
халдварыг илүү их тарааж байгааг тогтоожээ.
Ангийнхан, багш нар, ахмад багш нар, эцэг эх, эмээ,
өвөө,
Халдварын хамгийн оргил үед
сургуулиудыг түр хаагаад үйл ажиллагааг нь сэргээн нээхдээ
халдвараас хэрхэн хамгаалаах моделоо америкчууд
боловсруулан энэ хичээлийн жилийн эхнээс мөрдөж эхэлсэн
тухай MedRxiv сайтад бичжээ.

26. Калифорнийн их сургуулийн эрдэмтэд судалгааны үр
дүндээ тулгуурлан 2020 оны намар КОВИД 19-ын
халдвар сургуулийн ахлах ангийн багш нарын дунд эрс
ихсэх эрсдэл байгааг урьдчилан тогтоосон байна.
Ахлах сургуулийнханы дунд халдварын шинж 40,7%-д
харин тэдний багш нарын дунд өвчний илрэл 37,2%-д
илрэх эрсдэл байгааг тавиланчлах судалгааны үр дүнд
гаргажээ.
Бага сургуулийн багш нарын 4,1%-д өвчний шинж илрэх
магадлалтай байгаа юм байна.

27.  АНУ, ОХУ зэрэг КОВИД 19-ын халдвар өндөр байгаа
орнуудад шинэ хичээлийн жилд нэг ангид 20-25 хүүхэдтэй
байхаар хүүхдийн тоог цөөлж байгаа бөгөөд хэрэв
халдвар ихсвэл анги дахь хүүүхдийн тоог 10 болгох
бодлого барьж байна.
 Ахлах ангийн сурагчид, оюутнууд нь бага, дунд ангийн
сурагчдаас илүү хөдөлгөөнтэй, илүү харилцаатай байдаг
нь халдварт өвчний “эрсдэл” болж байна.
 Анги, нийтийн тээвэр, олон нийтийн газар, бусад дүүрэг,
хот, хүнсний зах, супермаркетуудаар зорчдог,
 Ангийн багш, аав, ээж, эмээ, өвөө зэрэг ахимаг болон
өндөр настанууд амархан халдвар авч хүнд өвдөж байгаа
тул тэднийг өвчлүүлэх эрсдэл ихсэх,

28. Ахлах сургуулийн сурагчид, оюутнуудын энэ эрсдэл нь
өөрсдөө өвчлөх, өрөөл бусадад халдвар тараах эрсдэл
Бусдад халдаах, бусдын эрүүл мэнд, амь насанд аюул
учруулах
Улс орны ЗГ-т, албаан байгууллага, сургуулиудад, их,
дээд сургуулиудад нэмэлт хөрөнгө, зардал шаардсан
санхүү, эдийн засгийн нэмэлт дарамт үүснэ гэдгийг
ухаарах
Энэ бүхэн эрүүл мэндийн маш том эрсдэл
Эрүүл мэндээ алдвал бүхнийг алдана, амьдралаа ч
алдаж болохыг анхаарах

31.  Нисдэг хулгана хэмээх амьтныг Эбола, САРС, МЕРС
зэрэг халдварт буруутгаж байсан бол одоо шинэ
коронавирусийн буруутан болж байна.
 Сүүн тэжээлтний төрөлд багтдаг сарьсан багваахай
үхлийн аюултай олон вирусийг тараадаг тул “хүн
төрөлхтний гол дайсан” хэмээх нь бий.

32. Үнэхээр тийм гэж үү. Сарьсан багваахай судлаач,
Шведийн эрдэмтэн Юхан Эклеф Уханийн халдвар тарж
эхлэхэд “Одоо ийм яриа эхэлнэ дээ” гэж тааварлаж
байжээ. Генетикийн шинжилгээнээс үзэхэд коронавирус
үнэхээр уг амьтнаас хүнд дамжсан болохыг илрүүлсэн.
Эхэндээ могойг сэжиглэж байсан ч хуучин буруутны нэр
дахин шинээр дурдагдаж эхлэв.

33.  Энэ сүүн тэжээлтэн аюултай вирус дамжуулдаг хэд хэдэн
шалтгаантай:
 Хувьслын үүднээс - энэ амьтан маш эртнийх. Сарьсан
багваахай 65 сая жилийн өмнө устаж алга болсон үлэг
гүрвэлийн эринд ч амьдарч байжээ. Ийм урт түүхийн
явцад олон тооны вирус хуримтлуулсан нь гарцаагүй.
 Дэлхий дээр олон төрлийн вирус хүн, амьтан, ургамал
болон бусад организм дотор оршин байдаг. Гэхдээ
сарьсан багваахай шиг вирустэй зохицож чаддаг амьтан
байхгүй. Орчин үед түүнээс хүнд халдсан вирус үхлийн
аюул тарьдаг ч өөрт нь хөнөөлгүй.
 Упсалийн их сургуулийн вирус судлаач Аке Лундквист
шинэ вирусийг сарьсан багваахайд удаан хадгалагдсан
байж магадгүй хэмээн таамаглажээ. Тэрээр “Вирус өөр
организмд шилжихийн өмнө хэдэн мянга, сая жилээр ч
байгалийн эзэндээ оршиж болно. Шилжилт гол төлөв
хүний үйлдлээр хийгддэг” гэжээ.

34.  Амьтан судлаачид, биологчид энэ амьтныг манай оронд
маш ховордсон гэж үзэж Монгол улсын Засийн газар
улаан номд оруулжээ.
 Шөнийн амьдралтай
 Энэ амьтан сүүн тэжээлтнээс ганцаараа нисдэг учир
өргөн уудам нутагт халдвар богино хугацаанд газар
сайгүй тараах боломжтой. Хүнтэй маш ойр амьдардаг.
 Өөрт нь аюул учруулаагүй тохиолдолд хүн рүү дайрдаггүй.
 Харин үргээх, цочоох, санамсаргүй байдлаар хүрэх
тохиолдолд биеэ хамгаалан хүн, амьтныг хазах, маажих,
далавчаараа цохих зэрэг хариу үйлдэл үзүүлдэг.
 Энэ үед шүлс, цус, баас, шээс нь хүний биед хүрч вирус
хүний биед орвол халдвар тархах аюултай.

35.  Африкт болон Хятад, Вьетнам зэрэг оронд сарьсан багваахайг
хүнсэнд хэрэглэдэг нь халдвар дамжуулах өндөр эрсдэл болж байна.
 2003 онд дэгдсэн SARS-ын вирус сарьсан багваахайнаас үүсэлтэй гэж
үздэг
 “Энэ амьтан нэг орой 3000 орчим шавжаар хооллодог тул байгалын
тэнцвэрт байдлыг хадгалахад тустай байж болох юм” хэмээн доктор
Эклеф бичжээ.
 Шинэ коронавирус болон бусад аюулт өвчнийг тараадаг гол буруутан
нь хүн өөрөө юм. Хэрэв энэ амьтныг Уханьд хаалттай орчинд
хашаагүй бол, зарим газар түүхийгээр нь идээгүй бол, судалгааны
зорилгоор бариагүй бол олон вирусийн халдвараас зайлсхийх
боломжтой байсан. Шведийн Мал эмнэлгийн хүрээлэнгийн дэд
захирал Лийз Берндтсон “Зүүн Азиас ханиадны бараг бүх нян тархдаг
нь тохиолдлын хэрэг бус. Тэнд вирус амьтнаас хүнд онцгүй нөхцөл
байдалд халдварладаг” хэмээн тайлбарлажээ.
 Сүүлийн коронавирусийн халдвараас авах гол сургамж нь хэрэв
амьтнаас хүнд вирус дамжиж байгаа бол хүн өөрөө олонх тохиолдолд
буруутай. Ирээдүйд сарьсан багваахайг амар тайван орхих хэрэгтэй
гэжээ.

36. Сүүлийн үед шинжлэх ухаанаар батлагдаж нотлогдоогүй,
шашны зан үйл, сүсэг бишрэлтэй холбоотойгоор сарьсан
багваахайн эд эрхтэн өвчин эмгэгт тустай, далавч нь аз
дууддаг гэх мэдээлэл цахим орчинд нилээд тархсан. Үүнтэй
холбогдуулан иргэд сарьсан багваахайн үүрийг эрж хайх
явдал нэлээд ихэссэн байна.
Мөн сарьсан багваахай болон түүний үүрний талаар (үнэн
хэрэг дээрээ сарьсан багваахайд үүр байдаггүй) бизнесийн
зорилгоор иргэдэд ташаа ойлголт, мэдээлэл цахим хуудсаар
түгээж, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөөрөө хохирох эрсдэлд хүргээд
байна.

44. Үүнээс үзэхэд тогтмол, цаг тухайд нь хувийн болон
ахуйн ариун цэврийг машид чандлан сахих нь уг
өвчнөөс сэргийлэх хамгийн гол аргын нэг болох нь
харагдана.

49. Эрүүл энх, сурлагын амжилт хүсье.