Chương 4 đề cập đến nội suy và xấp xỉ hàm, nơi xây dựng đa thức nội suy Lagrange và Newton để tính gần đúng giá trị hàm liên tục từ các điểm nút cho trước. Tài liệu cũng bàn về spline bậc 3 và các phương pháp xấp xỉ thực nghiệm thông qua phương pháp bình phương cực tiểu. Các ví dụ minh họa cụ thể được đưa ra để làm rõ cách thức áp dụng các phương pháp trên.

1. Chương 4
NỘI SUY VÀ
XẤP XỈ HÀM

2. I. ĐẶT BÀI TOÁN :
Để tính giá trị của một hàm liên tục bất
kỳ, ta có thể xấp xỉ hàm bằng một đa
thức, tính giá trị của đa thức từ đó tính
được giá trị gần đúng của hàm

3. Xét hàm y = f(x) cho dưới dạng bảng số
x xo x1 x2 . . . xn
y yo y1 y2 . . . yn
 Các giá trị xk, k = 0, 1, .., n được sắp theo
thứ tự tăng dần gọi là các điểm nút nội suy
 Các giá trị yk = f(xk) là các giá trị cho trước
của hàm tại xk
Bài toán : xây dựng 1 đa thức pn(x) bậc ≤n
thoả điều kiện pn(xk) = yk, k=0,1,.. n. Đa thức
này gọi là đa thức nội suy của hàm f(x).

4. II. ĐA THỨC NỘI SUY LAGRANGE:
y = f(x) và bảng số
x xo x1 x2 . . . xn
y yo y1 y2 . . . yn
Ta xây dựng đa thức nội suy hàm f(x)
trên [a,b]=[x0, xn].
Cho hàm

5. Đặt
Ta có

6. Đa thức
có bậc ≤ n và thỏa điều kiện Ln(xk) = yk
gọi là đa thức nội suy Lagrange của hàm f
Ví dụ : Cho hàm f và bảng số
x 0 1 3
y 1 -1 2
Xây dựng đa thức nội suy Lagrange và tính
gần đúng f(2).

7. n = 2
Giải
Đa thức nội suy Lagrange
f(2) Ln(2) = -2/3

8. Để tính giá trị của Ln(x), ta lập bảng
x x0 x1 .... xn
x0
x1
…
xn
x- x0 x0- x1 .... x0- xn
x1- x0 x- x1 .... x1- xn
.... .... .... ....
xn- x0 xn- x1 .... x- xn
D0
D1
…
Dn
 (x)
tích
dòng
tích đường chéo
 Cách biểu diễn khác :

9. Ví dụ : Cho hàm f và bảng số
x -9 -7 -4
y -1 -4 -9
Tính gần đúng f(-6)
Ta lập bảng tại x = -6
x = -6 -9 -7 -4
-9
-7
-4
3 -2 -5
2 1 -3
5 3 -2
30
-6
-30
-6
Vậy f(-6) L2(-6) = -6(-1/30+4/6+9/30) = -5.6

10. Ví dụ : Cho hàm f và bảng số
x 0 1 3 4
y 1 1 2 -1
Tính gần đúng f(2)
Ta lập bảng tại x = 2
x = 2 0 1 3 4
0
1
3
4
2 -1 -3 -4
1 1 -2 -3
3 2 -1 -1
4 3 1 -2
-24
6
6
-24
4
Vậy f(2) Ln(2) = 4(-1/24 + 1/6 + 1/3 +1/24) = 2

11.  TH đặc biệt : các điểm nút cách đều
với bước h = xk+1 – xk
Đặt

12. Ví dụ : Cho hàm f và bảng số
x 1.1 1.2 1.3 1.4
y 15 18 19 24
Tính gần đúng f(1.25)
Ta có n = 3 x = 1.25
h = 0.1 q = (1.25-1.1)/0.1 = 1.5
giải
Vậy f(1.25) 18.375

13.  Công thức đánh giá sai số :
Giả sử hàm f(x) có đạo hàm đến cấp
n+1 liên tục trên [a,b].
Đặt
Ta có công thức sai số

14. Ví dụ : Cho hàm f(x)=2x trên đoạn [0,1]. Đánh giá
sai số khi tính gần đúng giá trị hàm tại điểm x=0.45
sử dụng đa thức nội suy Lagrange khi chọn các điểm
nút xo=0, x1=0.25, x2=0.5, x3=0.75, x4=1
Giải
Ta có n = 4, f(5)(x) = (ln2)52x
M5 = max |f(5)(x)| = 2(ln2)5
công thức sai số

15. III. ĐA THỨC NỘI SUY NEWTON:
1. Tỉ sai phân :
Cho hàm y = f(x) xác định trên [a,b]=[xo, xn] và
bảng số
x xo x1 x2 . . . xn
y yo y1 y2 . . . yn
Đại lượng
gọi là tỉ sai phân cấp 1 của hàm f trên [xk,xk+1]

16. Tỉ sai phân cấp 2
Bằng qui nạp ta định nghĩa tỉ sai phân cấp p

17. Ví dụ : Cho hàm f và bảng số
x 1.0 1.3 1.6 2.0
y 0.76 0.62 0.46 0.28
Tính các tỉ sai phân
k xk f(xk) f[xk,xk+1] f[xk,xk+1,xk+2] f[xk,xk+1,xk+2,xk+3]
0
1
2
3
1.0
1.3
1.6
2.0
0.76
0.62
0.46
0.28
-0.4667
-0.5333
-0.45
-0.111
0.119
0.23
Giải : ta lập bảng các tỉ sai phân

18. 2. Đa thức nội suy Newton :
 Công thức Newton tiến

19.  Công thức Newton lùi

20. Để đánh giá sai số của đa thức nội suy Newton, ta dùng
công thức sai số của đa thức nội suy Lagrange

21. Ví dụ : Cho hàm f xác định trên [0,1] và bảng số
x 0 0.3 0.7 1
y 2 2.2599 2.5238 2.7183
Tính gần đúng f(0.12) bằng Newton tiến và
f(0.9) bằng Newton lùi
xk f(xk) f[xk,xk+1] f[xk,xk+1,xk+2] f[xk,xk+1,xk+2,xk+3]
0
0.3
0.7
1
2
2.2599
2.5238
2.7183
0.8663
0.6598
0.6483
-0.2950
-0.0164
0.2786
Giải : ta lập bảng các tỉ sai phân
Newton lùi
Newton tiến

22. Ta có

23. 3. TH các điểm nút cách đều :
Sai phân hữu hạn cấp 1 của hàm tại điểm xk
yk = yk+1 - yk
Bằng qui nạp, Sai phân hữu hạn cấp p của hàm tại
điểm xk
pyk = (p-1yk) = p-1yk+1 - p-1yk
Ta có công thức

24. Công thức Newton tiến
Công thức Newton lùi

25. Ví dụ : Cho hàm f và bảng số
x 30 35 40 45
y 0.5 0.5736 0.6428 0.7071
Tính gần đúng f(32) bằng Newton tiến và f(44) bằng
Newton lùi
xk f(xk) yk 2yk 3yk
30
35
40
45
0.5
0.5736
0.6428
0.7071
0.0736
0.0692
0.0643
-0.0044
-0.0049
-0.0005
Giải : ta lập bảng các sai phân hữu hạn
Newton lùi
Newton tiến

26.  Tính gần đúng f(32) : dùng công thức Newton tiến
n = 3, xo = 30, q=(32-30)/5 = 0.4
 Tính gần đúng f(44) : dùng công thức Newton lùi
n = 3, xn = 45, p=(44-45)/5 = -0.2

27. IV. SPLINE bậc 3 :
Với n lớn, đa thức nội suy bậc rất lớn, khó xây
dựng và khó ứng dụng.
Một cách khắc phục là thay đa thức nội suy bậc n
bằng các đa thức bậc thấp (≤ 3) trên từng đoạn
[xk,xk+1], k=0,1,…,n-1

28. 1. Định nghĩa :
Cho hàm y=f(x) xác định trên đoạn [a,b] và
bảng số
x a=xo x1 x2 . . . xn=b
y yo y1 y2 . . . yn
Một Spline bậc 3 nội suy hàm f(x) là hàm g(x) thỏa
các điều kiện sau :
(i) g(x) có đạo hàm đến cấp 2 liên tục trên [a,b]
(ii) g(x)=gk(x) là 1 đa thức bậc 3 trên [xk,xk+1],
k=0,1,..,n-1
(iii) g(xk) = yk, k=0,1, …, n

29. 2. Cách xây dựng Spline bậc 3 :
Đặt hk = xk+1 – xk
gk(x) là đa thức bậc 3 nên có thể viết dưới dạng :
gk(x) = ak+bk(x-xk)+ck(x-xk)2+dk(x-xk)3
Các hệ số ak, bk, dk được xác định theo các
công thức :

30. Hệ số ck được tính theo công thức
Phương trình (4) là hệ pt tuyến tính gồm n-1 pt
dùng để xác định các hệ số ck.
Phương trình (4) có số ẩn = n+1 > số pt = n-1
(thiếu 2 pt) nên chưa giải được, để giải được ta cần
bổ sung thêm 1 số điều kiện

31.  Định nghĩa :
 Spline tự nhiên là spline với điều kiện
g”(a) = g”(b) = 0
 Spline ràng buộc là spline với điều kiện
g’(a) =  , g’(b) = 

32. 3. Spline tự nhiên :
Giải thuật xác định spline tự nhiên :
Điều kiện g”(a)=g”(b) = 0 suy ra co = cn = 0
B1. Tính hk=xk+1- xk, k = 0, n-1.
ak= yk, k = 0, n
B2. Giải hệ Ac = b tìm c = (co, c1, …, cn)t

33. B3. Tính các hệ số bk, dk.
Ví dụ : Xây dựng spline tự nhiên nội suy hàm
theo bảng số
x 0 2 5
y 1 1 4

34. Giải
B1. ho = 2, h1 = 3. ao = 1, a1 = 1, a2 = 4
B2. Giải hệ Ac = b với c = (c0, c1, c2)t
n = 2
co = c2 = 0, c1 = 3/10

35. B3. Tính các hệ số bk, dk.
Kết luận : spline tự nhiên

36. Ví dụ : Xây dựng spline tự nhiên nội suy hàm
theo bảng số
x 0 1 2 3
y 1 2 4 8
B1. ho =h1= h2 = 1. ao = 1, a1 = 2, a2 = 4, a3 = 8
n = 3
B2. Giải hệ Ac = b với c = (c0, c1, c2,c3)t

37. Giải ta được co = c3 = 0, c1 = 2/5, c2 = 7/5

38. B3. Tính các hệ số bk, dk.
Kết luận : spline tự nhiên

39. 4. Spline ràng buộc :
Giải thuật xác định spline ràng buộc :
B1. Tính hk=xk+1- xk, k = 0, n-1.
ak= yk, k = 0, n
Điều kiện g’(a) =  , g’(b) = xác định 2 pt :

40. B2. Giải hệ Ac = b tìm c = (co, c1, …, cn)t
B3. Tính các hệ số bk, dk.
như spline tự nhiên

41. Ví dụ : Xây dựng spline ràng buộc nội suy hàm
theo bảng số
x 0 1 2
y 1 2 1
với điều kiện g’(0)=g’(2) = 0
Giải
B1. ho = h1 = 1. ao = 1, a1 = 2, a2 = 1
n = 2

42. B2. Giải hệ Ac = b với c = (c0, c1, c2)t

43. B3. Tính các hệ số bk, dk.
Kết luận : spline ràng buộc

44. V. BÀI TOÁN XẤP XỈ THỰC NGHIỆM :
Trong thực tế, các giá trị yk được xác định thông
qua thực nghiệm hay đo đạc nên thường thiếu
chính xác. Khi đó việc xây dựng một đa thức nội
suy đi qua tất cả các điểm Mk(xk, yk) cũng không
còn chính xác

45. Bài toán xấp xỉ thực nghiệm : là tìm hàm f(x)
xấp xỉ bảng {(xk,yk)} theo phương pháp bình
phương cực tiểu :
Hàm f tổng quát rất đa dạng. Để đơn giản, ta
tìm hàm f theo dạng :
f(x) = A1f1(x) + A2f2(x)+…
Các hàm f1(x), f2(x) … có thể là hàm lượng
giác, lũy thừa, mũ hay loga …

46. 1. Trường hợp f(x) = Af1(x)+ Bf2(x) :
Phương trình bình phương cực tiểu có dạng
Bài toán qui về tìm cực tiểu của hàm 2 biến
g(A,B)
Điểm dừng
Suy ra

47. Ví dụ : Tìm hàm f(x) = A + Bx xấp xỉ bảng số
x 1 1 2 2 2 3 3 4 5 6
y 1 2 2 3 4 4 5 5 6 7
Theo pp BPCT
Giải hệ pt
Nghiệm A = 0.7671, B=1.0803
Vậy f(x) = 0.7671+1.0803x

48. Ví dụ : Tìm hàm f(x)=Acosx+Bsinx xấp xỉ bảng số
x 10 20 30 40 50
y 1.45 1.12 0.83 1.26 1.14
Theo pp BPCT
Giải hệ pt
Nghiệm A = -0.1633, B=0.0151
Vậy f(x) = -0.1633cosx+0.0151sinx

49. Ví dụ : Tìm hàm f(x)=Ax2+Bsinx xấp xỉ bảng số
x 1.3 1.5 1.8 2.0 2.4 2.6 2.7
y 2.7 1.8 3.51 3.1 3.78 3.9 4.32
Theo pp BPCT
Giải hệ pt
Nghiệm A = 0.4867, B=1.4657
Vậy f(x) = 0.4867x2 + 1.4657sinx

50. 2. Trường hợp
f(x) = Af1(x)+ Bf2(x)+Cf3(x):
Phương trình bình phương cực tiểu có dạng
Bài toán qui về tìm cực tiểu của hàm 3 biến
g(A,B,C)

51. Điểm dừng
Suy ra

52. Ví dụ : Tìm hàm f(x) = A + Bx+Cx2 xấp xỉ bảng số
x 1 1 2 3 3 4 5
y 4.12 4.18 6.23 8.34 8.38 12.13 18.32
Theo pp BPCT
Ta có số điểm n= 7
Giải hệ pt
Nghiệm A = 4.3, B=-0.71, C=0.69
Vậy f(x) = 4.3-0.71x+0.69x2