1. Хураангуй
Хүнсний үйлдвэрлэлд сав, баглаа боодлын олон янзын материал
ашиглах
болсонтой
холбоотойгоор
тэдгээрийн
бүрэлдэхүүн,
хэсгүүд
бүтээгдэхүүнд ямар байдлаар нөлөөлж байгааг судлах нь салбарын эрдэмтэд,
мэргэжилтнүүдийн анхаарал татсан асуудал болоод байна. Олон улсын
байгууллагын үнэлгээгээр 2010 он гэхэд дэлхий нийтээр энэ чииглэлийн
үйлдвэрлэлийн хэмжээ 710 тэрбум ам.долларт хүрнэ. Нэг хүнд ногдох сав
баглаа боодлын жилийн хэрэглээ АНУ, Японд дунджаар 200-220кг, Баруун
Европын орнуудад 120-130кг байна. (5)
Дэлхийн олон улс орнууд хүнсний сав, баглаа боодолд нийлэг материал
хэрэглэхээс татгалзаж, улмаар байгалийн гаралтай уламжлалт материалыг
илүүд үзэх болжээ. Дэлхий нийтээрээ татгалзан хэрэглээнээсээ шахан гаргаад
байгаа нийлэг уутны хэрэглээ монголд эсрэгээрээ улам бүр нэмэгдсээр
байна. Хотын даргын захирамжаар 0.0025мм-ээс бага зузаантай хэт нимгэн
нийлэг уутыг
худалдаа үйлчилгээний байгууллагуудад
сав баглааны
зориулалтаар хэрэглэхийг хориглосон бөгөөд 2008 оны зургадугаар сарын 1нээс мөрдөж эхэлсэн боловч бид өнөөг хүртэл нийлэг уутнаасаа салж
чадаагүй байна. Нийлэг уутыг орлуулж болох хамгийн тохиромжтой савалгаа
нь цаасан уут юм. Тиймээс цаасан уутны зах зээлийг судлан,
хэрэглэгчдийн цаасан уутанд хандах хандлагыг илрүүлэх зорилгоор судалгаа
явууллаа. Хэрэглэгчдээс авсан судалгаанаас дүгнэхэд цаасан уутанд хандах
хандлага эерэг байсан. Гагцхүү тэдэнд сонголт байхгүй байгаа учраас нийлэг
уутыг хэрэглэсээр байна. Нийслэл хотод цөөн хэдэн супермаркетаар цаасан
уут зарагддаг. Цаасан уутны борлуулалтыг судалж үзэхэд одоо зарагдаж
байгаа цаасан уут нь оосоргүй, өндөр үнэтэй байгаа нь борлуулахад хүндрэл
учруулж байна гэсэн дүгнэлтэнд хүрлээ.
Зах зээлийн судалгаанд үндэслэн цаасан уутны хэрэглээний хэтийн төлвийг
тодорхойлж дүгнэлт гаргахыг зорьсон нь уг ажлын онцлог болно.
Түлхүүр үг
Нийлэг уут, хүнсний бүтээгдэхүүний сав, баглаа боодол, хог хаягдал
Оршил
XX зууны эхэнд хүн амын дийлэнх хувь газар тариалан, мал аж
ахуйн салбарт ажиллаж хоол хүнсээ шууд бэлтгэж байсан бол хотжих
процесс эрчимтэй явагдаж, төвлөрсөн суурин газарт амьдрагчдын тоо
нэмэгдэж эхэлсэн нь хөдөө аж ахуйн гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүний
чанарыг алдагдуулалгүй, шинэлэг байдлаар тээвэрлэж зах зээлд нийлүүлэх
оновчтой арга замыг эрэлхийлэхэд хүргэж улмаар сав боодлын үйлдвэрлэлийн
хөгжилд үлэмж түлхэц болжээ.

2. Сав, баглаа боодол нь тухайн нийгмийн хөгжлийг илтгэх чухал үзүүлэлтийн
нэг юм. Үндсэн зориулалт нь бүтээгдэхүүнийг агуулах, хамгаалах, чанарыг
хадгалахад оршиж байсан бол одоо хэрэглээний, мэдээлэл-сурталчилгааны,
хяналтын, хамгаалалтын, түгээлтийн зэрэг олон үүрэг гүйцэтгэж байна.
Өнөөгийн байдлаар сав, баглаа боодлын үйлдвэрлэлийн зах зээлийн 50
орчим хувийг хүнсний бүтээгдэхүүн эзэлж байна. Дэлхийн сав, баглаа
боодлын материалын төрөл болон хэрэглээг зураг 1–т харуулав.
Зураг 1. Дэлхийн сав, баглаа боодлын зах зээлийн бүтэц
цаас
40
35
30
25
нийлэг
металл
20
15
10
шил
бусад
5
0
Дэлхийн улс орнууд хөгжлийн түвшингөөсөө үл хамааран нийлэг уутан сав
баглаанаас татгалзаж, цаасан болон даавууныг илүүд үзэх болсон нь
харагдаж байна. Тухайлбал: АНУ – ын хүнсний дэлгүүрүүд хэрэглэгчдийн
худалдан авсан барааг бор цаасан уутанд хийж өгдөг. Тайваньд эрүүл ахуй,
экологийн талаасаа хуванцар сав, нийлэг уутыг хэрэглэхийг аль 2002 оноос
хориглосон. Францад нийлэг материалыг зөвхөн дулааны шугам хоолой
барихад ашиглаж байна г.м. (4)
Монгол улс нийлэг сав, баглаа боодлыг 2001 онд 60.5 сая ширхэгийг
импортлож байсан бол 2004 онд 97.2 сая ширхэг сав боодлын материал
импортлон авсан нь харьцангуйгаар өссөн үзүүлэлттэй байна. Харин
хуванцар сав болон нийлэг уут нь 2001 онд 17.8сая ширхэг импортоор
орж ирж байсан бол 2004 он гэхэд 35.5%-иар өсөж 50.1 сая ширхэг
нийлэг уут, хуванцар импортоор орж ирсэн байна. БНХАУ-аас импортлосон
сав баглаа боодлыг дагалдах бичиг баримт, хаана vйлдэрлэсэн, ямар
материалаар хийгдсэн, гарал үүслийн гэрчилгээ тодорхой бус, хими,
физик, хор судлалын шинжилгээнд орсон эсэх талаар тодорхой баримт
байдаггvй байна. (2)

3. Судалгааны ажлын зорилго: Экологийн шаардлага, хэрэглээний онцлогийг
харгалзан цаасан уутны зах зээлийн багтаамжийг судлах.
Зорилт:
1. Хэрэглэгчдийн цаасан уутанд хандах хандлагын судалгаа
2. Монголын зах
тодорхойлох
зээл
дээрх
нийлэг
уутны
бодит
хэрэглээг
3. Цаасан уутны борлуулалтын судалгаа
Судалгааны арга зүй:
Судалгаанд асуулга судалгааны арга, статистик боловсруулалтын арга,
харьцуулалт шинжилгээний арга ашиглан боловсруулалтыг “Word”, “Excel”
“SPSS 11.5” программаар гүйцэтгэв.
Судалгааг хэрэглэгч болон уут худалдаалдаг худалдагч нарын дунд гэсэн
үндсэн хоёр чиглэлээр явуулсан.
Судалгааны хэсэг
Цаас нь урагдаж, ялзраад алга болдог, байгаль орчинд ямар нэгэн сөрөг
нөлөөгүй, дахин боловсруулахад нийлэг ууттай адил химийн хорт бодис
хэрэглэх шаарддаггүй, зардал багатай сав, баглаа боодлын тоонд ордог.
Нийлэг материалд тусгай горимоор боловсруулсан, өндөр молекулт
нүүрсустөрөгчдийн полимер нэгдлүүдийг хамруулдаг. Эдгээрийн нэг жишээ
нь бидний хэлж заншсанаар гялгар уут юм. Олон төрлийн полихлорт
нэгдлүүдийг агуулсан, өндөр молекулт органик бодис болох нийлэг уут нь
агаар, усны гэх мэт гадны нөлөөгөөр задардаггүй, уусдаггүй, ууршдаггүй
болохоор газрын хөрсөнд задралгүй 50-80 жил болдог. Түүнээс гадна
газрын өнгөн хөрсний хамгийн шим тэжээл бүхий ургамлын үндэс, бичил
амьд биетүүдийн амьсгалах, нарны гэрлийг хүлээн авах замд хортой нөлөө
үзүүлж, тэр хэсэгтээ үхжил үүсгэдэг зэрэг хүрээлэн буй байгаль орчинд хор
уршигтай. Нөгөө талаар нийлэг уутанд хийсэн шинжилгээгээр нийлэг уутанд
бэлэн бүтээгдэхүүн савлах явцад хөгц мөөгөнцөр ургах, бохирдох боломжтой
гэсэн дүгнэлт гаргажээ. (1)
Дэлхий дээр хамгийн ихээр нийлэг уутыг түгээн тараадаг гэж хүнсний
супермаркетуудыг үздэг ба эдгээрт цаасан уутыг ч мөн хэрэглэж байна.
Европын орнууд сав, баглаа боодлын хаягдалд дарагдаж байсан түүхтэй.
Гэхдээ тэд асуудлыг хуулиар зохицуулж чадсан. Үйлдвэрлэгчид тусгай таних
тэмдгийг баглаа боодол дээрээ тавьж, дараа нь хэрэглэгчээс эргүүлэн татаж,
байгальд хор нөлөөгүйгээр дахин боловсруулалт хийх зэргээр сав, баглаа
боодлын хаягдлын асуудлаа шийдсэн хууль гаргасан. Германд энэ хууль
хэрэгжсэнээр асар богино хугацаанд амжилт олжээ. (3)

4. Монгол улс бор цаасан уутанд будаа, гурил, элсэн чихрээ савладаг байсан
цаг саяхан билээ. Дэлхийн сав, баглаа боодлын зах зээлтэй харьцуулахад
манай улсад нийлэг материал тэргүүлж цаасан сав, баглаа боодол бага
байна.
Импортоор орж ирсэн нийлэг уутны хэмжээг зураг 2- т үзүүлэв. (2)
Зураг 2. Нийлэг уутны импортын хэмжээ, сая ширхэг
2008
2006
2004
2002
2000
17.8
20.2
50.1
63.8
65
Бидний хэлж заншсанаар “шар тор”-ыг л гэхэд манай улс жилдээ 15 сая
ширхэгээр хэрэглэдгийг тvvвэр судалгаа гаргажээ. Жилдээ хэрэглэж байгаа
зөвхөн шар торыг дэлгэн тооцож vзвэл 7сая 500 мянган ам метр талбайг
элбэг бvрхэх бөгөөд бvхэл бvтэн нэг аймгийн газар нутагтай ойролцоо тусах
юм. (6)
2008 оны байдлаар Улаанбаатарт 215 000, орон нутагт 350 000 өрх айл
байдаг. Эдгээр өрх хүнсний савалгаанд бараг 100% нийлэг уутыг хэрэглэж
байна.
Нэг өрх долоо хоногт 2 гялгар уут хэрэглэдэг гэж үзвэл жилд 54.240,0
мян.ш гялгар уутыг хэрэглэх тооцоо гарч байна. Үүнийг мөнгөн дүнд
шилжүүлбэл 2.7 тэрбум төгрөг болно. (7)
Манайд
даавуун
болон
цаасан
уут
үйлдвэрлэдэг
үйлдвэр
цөөн
(“Финпак”,”Болор ирээдүй”, “Хүмүүн мед”, “Пейпер бэг”, “Анер
цейг”) компани үйл ажиллагаа явуулдаг.
Нийслэл хотын хүндрэлтэй асуудлуудын нэг нь хог хаягдал байдаг. Хог
хаягдлыг бүрдүүлэгч томоохон хүчин зүйлсийн нэг бол яах аргагүй нийлэг
уут юм. Нийслэлд хоногт 800-1000 тонн, жилд 200 мянга орчим тонн
хог хаягддагийн 30-40 хувийг нийлэг уут эзэлдэг байна
Манай улсад хүнсний үйлдвэрлэл, үйлчилгээнд чанар, аюулгүй байдал нь
бүрэн баталгаажаагүй, олон улсад ашиглахыг хязгаарласан нийлэг сав баглаа
боодлыг ихээр ашиглах болсон нь хүнсний бүтээгдэхүүн бохирдох эрсдлийг
нэмэгдүүлж, улмаар хүн амын эрүүл мэнд, байгаль орчинд сөргөөр
нөлөөлж байна.

5. Төр засгаас “Хүнсний аюулгүй байдал” гэж зарлаад байгаа ч эрүүл хүнс
талаас нь анхаараад түүнийг боож савлах нийлэг уут сав нь уг хүнсийг
хордуулдаг болохыг тэр бүр анзаарахгүй байна.
А. Хэрэглэгчийн судалгаа
Худалдан авагчдын сав баглаад хандах хандлага, эрэлтийг судлах
зорилгоор нийт 100 хүнийг хамарсан асуулга судалгаа явууллаа. Асуулгыг
хавсаргав ( хавсралт 1).
1. Насны ангилал
41-45
12%
46-с дээш
9%
20-25
26%
36-40
13%
26-30
15%
31-35
25%
Судалгаанд гялгар уут хэрэглэдэг бүх хүмүүсийг хамруулахыг зорьсон болно.
2. Ãÿëãàð óóòàí ä õ¿í ñ õóäàëäààëäàã î áüúêòû í ñóäàëãàà
80
70
ñóï åðì àðêåò
60
äýëã¿¿ð
50
40
õ¿í ñí è é çàõ
30
20
ò¿ö
10
0
Гялгар уутыг худалдаалдаггүй хүнсний цэг, нэгж байхгүй байна.
3. Öààñàí óóòí û õýðýãëýýí èé ñóäàëãàà
çàðè ì ä àà
36%
õýðýãëýä ýãã¿é
54%
òî ãòì î ë
10%

6. Судалгаанд оролцогчдын 54% нь цаасан уут хэрэглэдэггүй гэсэн нь хэрэглээ
бага байгааг харуулж байна.
4. Цаасан уут хэрэглэдэггүйн шалтгаан
80
цаасан уут
зардаггүй
70
60
50
гялгар уут хямд
40
гялгар уутыг
дахин ашиглах
боломжтой
30
20
10
цаасан уут
үнэтэй
0
Хүмүүс цаасан уут хэрэглэхгүй байгаа үндсэн шалтгаан нь цаасан уутыг
гадуур зардаггүйтэй холбоотой байна. Иймд хэрэглэгчдэд сонголт байхгүй
учраас гялгар уутыг ихээр хэрэглэдэг нь харагдаж байна.
5. Ãÿëãàð óóòí û ñº ðº ã õî ðòî é òàëû ã ì ýäýõ
ì ýäýõã¿é
12%
ì ýäí ý
88%
Хүн бүр гялгар уут ямар нэгэн сөрөг талтай болохыг мэддэг нь илт байна.

7. 6. Гялгар уутнаас татгалзах болсон шалтгаан
80
70
байгаль орчинд
хортой
60
50
эрүүл мэндэд
хортой
40
30
20
бусад
10
0
Мэдээлэл сурталчилгааны дүнд хэрэглэгчид хангалттай ойлголттой болсон
байна.
7. Цаасан уутны үнэ, төг
60
мэдэхгүй
50
40
30
150
20
10
100
200
70
0
Цаасан уут гадуур бараг зарагддаггүй болохоор ямар үнэтэй байдгийг ч
ихэнх хүмүүс мэддэггүй байна. 150-200-ийн хооронд зарагддаг гэж
оролцогчдын тодорхой хэсэг нь хариулсан байна.

8. 8. Цаасан уутны үнэнд үнэлгээ өгсөн байдал
хямд
3%
үнэтэй
45%
боломжийн
52%
Гадуур зарагддаг цаасан уутны үнийг мэддэг хэрэглэгчид үнэнд хандах
хандлага эерэг үзүүлэлттэй байна.
9. Öààñàí óóòí û çàãâàðò ñàí àë º ãí º ¿¿
î î ñî ðòî é
60
ýí ãè é í
ýâõýãääýã
50
40
30
20
10
çóðàã, ëî ãî ,
÷è ì ýãëýëòýé
0
Гол нь хэрэглэхэд тохиромжтой байхад илүү анхаарах ёстойг судалгаа
харуулж байна.
Дүгнэлт: Манай улс хүнсний бүтээгдэхүүний савалгаанд 100% гялгар уут
хэрэглэж байгаа нь хэрэглэгчдэд сонголт олгохгүй тэднийг хохироож байгаа
явдал юм. Цаасан уут үйлдвэрлэлийн зардалтай холбоотойгоор дэлгүүрээр
зарагдаж байгаа зарим цаасан уутны үнэ өндөр, оосоргүй зэрэг хэрэглээний
шаардлагыг хангаж чадахгүй байна .

9. Б. Цаасан уутны борлуулалтын судалгаа
Цаасан уут худалдаалдаг “Хүнсний 1-р дэлгүүр”, “Сансар” сүлжээ
дэлгүүр, “Efes”, “Замбала”, “Everyday” гэсэн 5 супермаркетын
худалдагч нараас өдөр тутам сав баглаабоодолтой харьцахад гарах бэрхшээл,
хүндрэл, саналыг тодруулах зорилгоор асуулга судалгаа явуулан нэгтгэж
дундаж үзүүлэлтээр нэгтгэн дүгнэв.
1. Òàí àé äýëã¿¿ðýýð º äº ðò ¿éë÷ë¿¿ëäýã õ¿í èé òî î , õ¿í
2.5
800-900
2
1.5
1
600-700
700-800
900-1000
0.5
0
Хүнсний супермаркетуудаар өдөрт дунджаар 800-900 хүн тогтмол
үйлчлүүлдэг байна.
2. ª äº ðò õóäàëäààëàãääàã ãÿëãàð óóòí û õýì æýý, ø
2.5
600-700
2
1.5
1
200-300
300-400
0.5
0
Нэг дэлгүүрт өдөрт 600-700 гялгар уут борлогддог байна.
700-800

10. 3. ª äº ðò õóäàëäààëàãääàã öààñàí óóòí û õýì æýý, ø
3.5
80-100
3
2.5
100-ñ äýýø
2
1.5
1
50-80
0.5
0
Нэг дэлгүүрт өдөрт дунджаар 800-1000 цаасан уут худалдаалагдаж байгаа
нь нийт үйлчлүүлэгчдийн 15-20% - ийг эзэлж байна.
4. Öààñàí óóòí û áî ðëóóëàëòû í î ðãèë öàã, öàã
9-12öàã
27%
18 - ñ õî é ø
46%
12-14öàã
Цаасан уут нь 18 цагаас хойш хамгийн их борлогддог байна.
14-18öàã
9%
18%
Цаасан уут нь үнэтэй, оосоргүй учраас борлуулахад бэрхшээл учирч байна
гэсэн дүгнэлт хэрэглэгчийнхтэй ижил байгаа учир үйлдвэрлэгчид энэ тал
дээр анхаарах хэрэгтэй.
6. Öààñàí óóò ñàí àë áî ëãî õû í äàâóó òàë
ãÿëãàð óóòí û
õýðýãëýýã á àãàñãàæ
á àé ãàà
20%
õóóëè é í äàãóó ¿é ë
àæè ëëàãàà ÿâóóëæ
á àé ãàà
30%
¿é ë÷è ëãýýí è é
ø è í ýëýã õýëá ýð
50%

11. Хэрэглэгчид цаасан уутыг санал болгосноор гялгар уутны хэрэглээг тодорхой
хэмжээгээр багасгаж байгаа нь ойлгомжтой. Иймээс үнийг бууруулж, загвар
дизайныг сайжруулбал борлуулалт нэмэгдэх боломжтойг нийт худалдагчид
дүгнэж байна.
Дүгнэлт
Үржил шимт хөрсний оронд гялгар уутан давхарга үүсэх шахсан энэ үед
ирээдүй хойч үеийнхэн болох бид нэгийг бодох цаг болжээ.
1. Хэрэглэгчдэд сонголт олгож
төр засгаас цаасан болон даавуун уут
үйлдвэрлэгчдийг дэмжих
2. Дахин боловсруулсан нийлэг сав, баглаа боодлын эрүүл мэндэд
үзүүлэх сөрөг нөлөөллийн талаар нийт хүн амын дунд мэдээлэл түгээх
3. Чанарын шаардлага хангахгүй импортын гялгар уутанд хориг тавих
4. Гялгар
уут
үйлдвэрлэгчид
болоод
худалдаалагчид,
дэлгүүрийн
ажилчид, худалдан авагчид нийлэг сав, баглаа боодлын хэрэглээг
багасгахад хамтран ажиллах талаар уриалга гарган хэрэгжүүлэх ажил
зохион байгуулан тодорхой үр дүнд хүргэх
5. Гялгар уутны хог хаягдлын талаарх хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх
6. Хүнсний тухай хуулинд хүнсний сав, баглаа боодлын талаар тодорхой
нарийвчлан тусгах
7. Нэгэнт батлагдан мөрдөгдөж эхэлсэн хуулийн хэрэгжилтэнд нь
анхаарал тавьж хяналтыг сайжруулаõ
Ашигласан номын жагсаалт
1. Гүнсэндорж.М,
Дамдинсүрэн.Л,
Амаржаргал.Б
“Хүнсний
бүтээгдэхүүний сав, баглаа боодол” УБ.: Хэвлэх үйлдвэр, 2000
– 89х
2. Гаалийн статистикийн эмхэтгэл, 2007 он
3. Сонинбаяр.Г (2008 – 2 – 5) Улаанбаатар Таймс сонин
4. Тунгалаг.Д “Сав, баглаа боодлын экологийн асуудал, хүнсний
бүтээгдэхүүний сав, баглаа боодлын нийлэг материалын эрүүл
ахуйн аюулгүй байдлын үнэлгээ” Улиастай хот.: хэвлэх үйлдвэр,
2005 – 10х
5. Энхтуяа.Б, Лхагваа.Л, “Хүнсний сав, боодол” УБ.: Бемби сан
ХХК, 2006 – 169х
6. http://www.news.mn/news/section
7. http://ubtimes.mn/
Зохиогчийн тухай: ХБТСургуулийн Хүнс, хоол үйлдвэрлэлийн үйлчилгээний
менежментийн багийн “Хүнсний Үйлдвэрийн Удирдлага” – ын 4 ангийн
оюутан Чимэдцэрэн овогтой Дулмаа. Удирдсан ахлах багш магистр
Д.Амарбаясгалан.