19 06-00008-02-20190625100704

АРХАНГАЙ АЙМГИЙН ЭРДЭНЭМАНДАЛ СУМ 2016 он
Хуудас 1
Гарчиг
I. ОРШИЛ....................................................................................................................................3
1.1. ЗУРАГ ТӨСЛИЙН АЖЛЫН ИЖ БҮРДЭЛ .................................................................4
1.2. БҮС НУТГИЙН ХӨГЖЛИЙН ЧИГ ХАНДЛАГА, БОДЛОГО..................................8
II. ГЕОЛОГИ, ХҮРЭЭЛЭН БУЙ ОРЧНЫ НӨХЦӨЛ.........................................................13
2.1. СУМЫН УУР АМЬСГАЛ............................................................................................24
2.2. ХӨРС, ХӨРСӨН БҮРХЭВЧ ........................................................................................30
2.3. УРГАМАЛЖИЛТ .........................................................................................................37
2.4. ОЙН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ................................................................................................44
2.5. ГАДАРГЫН БОЛОН ГҮНИЙ УСНЫ НӨӨЦ............................................................46
2.6. ИНЖЕНЕР ГЕОЛОГИЙН НӨХЦӨЛ..........................................................................52
2.7. НИЙГЭМ, ЭДИЙН ЗАСГИЙН НӨХЦӨЛ..................................................................56
III. ГАЗАР, БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ ЭДЭЛБЭРИЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ .....................60
3.1. ГАЗРЫН НЭГДМЭЛ САН...........................................................................................60
3.2. СУМЫН ГАЗАР АШИГЛАЛТЫН ОДООГИЙН БАЙДАЛ.....................................62
3.2.1. Бэлчээр ашиглалт ......................................................................................................64
3.2.2. Хадлангийн газрын ашиглалт ..................................................................................67
3.2.3. Тариалангийн газрын ашиглалт...............................................................................69
3.2.4 Ойн сан бүхий газрын ашиглалт.............................................................................70
3.2.5 Уул уурхайн ашиглалт..............................................................................................72
3.2.6 Аялал жуулчлалын газрын ашиглалт:........................................................................72
3.3. ГАЗАР БОЛОН БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ .......................................................................73
3.3.1 Бэлчээрийн газрын экологийн чадавхийн болон эдийн засгийн үнэлгээ...............73
3.3.1.1 Бэлчээрийн газрын экологийн чадавхийн үнэлгээ.............................................73
3.3.1.2 Бэлчээрийн газрын эдийн засгийн үнэлгээ тооцох арга зүй .............................76
3.3.1.3 Бэлчээрийн газрын бүтээгч чадавхийн үнэлгээ бэлчээрийн багтаамжийг
тооцох .................................................................................................................................77
3.3.1.4 Бэлчээрийн газрын бүтээгч чадавхийг тооцох. ..................................................77
3.3.2 Ойн нөөц ....................................................................................................................81
3.3.2. Тусгай хамгаалалттай газар:.....................................................................................82
3.3.3. Түүх соёлын дурсгалт газар .....................................................................................83
3.3.4. Ан амьтны тархалт ....................................................................................................87
3.4. АЖ АХУЙН ТӨРӨЛЖИЛТИЙН СУДАЛГАА .........................................................88
3.5. СУМЫН ГАЗАР АШИГЛАЛТЫН ТОХИРОМЖТОЙ БАЙДЛЫН ҮНЭЛГЭЭ ....90
3.5.1 Тариалангийн газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээ:............................................90
3.5.2 Аялал жуулчлалын газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээ:...................................92
IV. СУМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ГАЗАР ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН
ТӨЛӨВЛӨЛТ...............................................................................................................................94

Хуудас 2
4.3. ИРГЭДЭЭС АВСАН САНАЛ, АСУУЛГА.................................................................94
4.4. СУМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ.................................................101
4.4.2. Хамгаалалтын бүсүүдийн төлөвлөлт ....................................................................104
4.4.3. Бэлчээрийн газрын төлөвлөлт................................................................................107
4.4.4. Тариалангийн газрын төлөвлөлт............................................................................122
4.4.5. Хадлангийн газрын төлөвлөлт...............................................................................123
4.3.5 Ойн ашиглалт, хамгаалалтын бүс төлөвлөлт........................................................125
4.3.6 Аялал жуулчлалын бүсийн төлөвлөлт ..................................................................127
4.3.7 Авто замын төлөвлөлт ............................................................................................129
4.3.8 Тусгай хамгаалалттай газрын төлөвлөлт:.............................................................130
АШИГЛАСАН НОМ, БҮТЭЭЛИЙН ЖАГСААЛТ ...............................................................132

Хуудас 3
I. ОРШИЛ
Энэхүү сумын нутаг дэвсгэрийн төлөвлөгөө боловсруулах ажлын гол зорилго нь
Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд газар болон
байгалийн нөөц нөхцөлийг зүй зохистой ашиглуулах боломжийг судалсаны үндсэн дээр
газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээн дээр суурилсан, нутаг дэвсгэрийн цаашдын
хөгжлийн төлөвлөгөө боловсруулахад чиглэсэн ажил болно.
Уг төлөвлөгөөний ажлын зураг төслийг Газрын Харилцаа Геодези Зурагзүйн Газар
хамтран боловсрууллаа, “Монголын Газар Зохион Байгуулагчдын Холбоо”, Нутаг
дэвсгэрийн төлөвлөгөө боловсруулах арга зүйг Газрын Харилцаа Геодези Зурагзүйн
Газрын даргын тушаалаар батлагдсан аргазүй боловсруулах ажлын хэсгийн гаргасан
аргазүйн дагуу тооцож төлөвлөв.
Уг төлөвлөгөөг боловсруулахдаа Монгол улсын Үндсэн хууль, бусад хууль
тогтоомж, салбарын норм дүрэм, Монгол улсын Мянганы хөгжлийн зорилтод суурилсан
үндэсний хөгжлийн цогц бодлого, Монгол улсын бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлал,
Хангайн бүс нутгийн хөгжлийн хөтөлбөр,“Архангай аймгийн хөгжлийн цогц бодлого
/2011-2021 он/, Аймаг, сум орон нутгийн байгууллага, мэргэжилтнүүд, орон нутгийн
иргэдийн саналууд, Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөг
тус тус ашиглав.

Хуудас 4
1.1. ЗУРАГ ТӨСЛИЙН АЖЛЫН ИЖ БҮРДЭЛ
Зураг төслийн жагсаалт
№ Зургийн нэр Масштаб
1 Газарзүйн байрлал
2 Багийн хилийн зураг 1 : 280 000
3 Газрын гадарга 1 : 280 000
4 Геоморфологийн зураг 1 : 280 000
5 Сумын гадаргын налуужилтын зураг 1 : 280 000
6 Сумын гадаргын зүг зовхисийн зураг 1 : 280 000
7 Сумын олон жилийн агаарын дундаж температурын зураг 1 : 280 000
8 Сумын хур тундасны зураг 1 : 280 000
9 Сумын агаарын даралтын зураг 1 : 280 000
10 Сумын хөрсний эх чулуулагийн тархал 1 : 280 000
11 Хөрсний хэв шинжийн зураг 1 : 280 000
12 Сумын хөрсний механик бүрэлдэхүүн 1 : 280 000
13 Сумын ургамалын экологийн хэв шинжийн зураг 1 : 280 000
14 Сумын бэлчээрийн ургамалжилтын зураг 1 : 280 000
15 Бэлчээрийн төрх байдлын зураг 1 : 280 000
16 Бэлчээрийн талхлагдалын зураг 1 : 280 000
17 Эрдэнэмандал сумын ойн төрлийн зураг 1 : 280 000
18 Эрдэнэмандал сумын ойн төлөв байдлын зураг 1 : 280 000
19 Сумын гадаргын усны зураг 1 : 280 000
20 Сумын гүний усны зураг 1 : 280 000
21 Инженер геологийн зураг 1 : 280 000
22 Сумын газар чичирхийлэл 1 : 280 000
23 Сумын олон жилийн цэвдэгийн тархалтын зураг 1 : 280 000
24 Сумын газрын нэгдмэл сангийн зураг 1 : 280 000
25 Сумын газар ашиглалтын зураг 1 : 280 000
26 Өвөлжөө, хаваржаа, зуслан, намаржааны байршлын зураг 1 : 280 000
27 Сумын бэлчээрийн даацын зураг, багаар 1 : 280 000
28 Гэрээгээр эзэмшсэн хадлангийн талбайн зураг 1 : 280 000
29 Сумын тариалангийн газрын ашиглалтын зураг 1 : 280 000
30 Эрдэнэмандал сумын ойн ашиглалтын зураг 1 : 280 000
31 Эрдэнэмандал сумын уул уурхайн ашиглалтын зураг 1 : 280 000
32 Орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газрын байршлын зураг 1 : 280 000
33 Түүх соёлын дурсгалт газрын байршил 1 : 280 000
34 Ан амьтаны тархалтын зураг 1 : 280 000
35 Сумын тариалангийн газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээний зураг 1 : 280 000
36 Сумын аялал жуулчлалын газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээний зураг 1 : 280 000
37 Зүй ёсны эрхийн зураг 1 : 280 000
38 Нутаг дэвсгэрийн ерөнхий төлөвлөгөөний зураг 1 : 280 000
39 Сумын хамгаалалтын бүсүүдийн төлөвлөлтийн зураг 1 : 280 000
40 Сумын улирлын бэлчээрийн зураг 1 : 280 000
41 Сумын бэлчээрийн даацын зураг, улиралаар 1 : 280 000
42 Сумын бэлчээр усжуулалтын зураг 1 : 280 000
43 Бэлчээр ашиглалтын хэсгийн төлөвлөлтийн зураг 1 : 280 000

Хуудас 5
44 Бэлчээр ашиглалтын бүлгийн зураг 1 : 280 000
45 Сумын тариалангийн газрын төлөвлөлтийн зураг 1 : 280 000
46 Сумын хадлангийн газрын төлөвлөлтийн зураг 1 : 280 000
47 Ойн сан бүхий газрын төлөвлөлтийн зураг 1 : 280 000
48 Аялал жуулчлалын бүсийн төлөвлөлтийн зураг 1 : 280 000
49 Зам, шугам сүлжээний замын төлөвлөлтийн зураг 1 : 280 000
50 Орон нутгийн хамгаалалтанд авах газар 1 : 280 000
Хүснэгтийн жагсаалт
№ Хүснэгтийн нэр
1 Багуудын нийт талбай
2 Багийн хилийн цэс
3 Гадаргын өндөржилтийн талбай
4 Гадаргын налуужилт
5 Гадаргын зүг зовхис
6 Агаарын олон жилийн дундаж температур, 0
С
7 Сумын агаарын олон жилийн дундаж температур, о
С
8 Сумын ОЖД салхины хурд, м/с
9 Хөрсний гадарга дээрх олон жилийн дундаж температур, 0
С
10 1Сумын хөрс үүсгэгч эх чулуулаг, талбайгаар
11 Эрдэнэмандал сумын хөрсний талбай, га
12 Эрдэнэмандал сумын хөрсний механик бүрэлдэхүүн талбай, га
13 Сумын ургамалын экологийн хэв шинж
14 Сумын бэлчээрийн ургамалын анги, төрөл зүйл
15 Сумын бэлчээрийн төлөв байдал, талбайгаар
16 Нөлөөлөлд өртсөн бэлчээрийн талбайгаар
17 Сумын нутаг дэвсгэрт тархсан ойн төрөл
18 Сумын ойн төлөв байдал, талбайгаар
19 Сумын уст цэгийн тоо
20 Сумын гол, горхийн судалгаа
21 Сумын худгийн судалгаа
22 Инженер геологийн гарал
23 Сумын олон жилийн цэвдэгийн тархалтын зураг
24 Сумын хүн амын тоо /сүүлийн 3 жилээр/
25 Сумын хүн амын үзүүлэлт, багуудаар
26 Сумын малын тоо, төрлөөр, 2014 он
27 Сумын малын тооны өөрчлөлт, сүүлийн 10 жилээр
28 Сумын газрын нэгдмэл сангийн ангилалын талбайн зөрүү
29 Сумын газар ашиглалтын талбай
30 Өвөлжөө, хаваржааны тоо
31 Сумын бэлчээрийн даац, багаар
32 Хадлангийн газрын ашиглалт
32 Сумын бэлчээрийн даац, улиралаар
33 Сумын тариалангийн газрын ашиглалт
34 Ойн нөхөрлөлийн талбай

Хуудас 6
35 Сумын тусгай хамгаалалттай газрын ашиглалт
36 Түүх соёлын дурсгалт газрын тоо
37 Түүх соёлын дурсгалт газрын байршил
38 Орон нутагт амжилттай үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа аж ахуйн нэгж
39 Иргэдээс авсан саналын судалгаа
40 Иргэдийн саналын нэгтгэл
41 Зүй ёсны эрхийн талаар иргэдээс авсан судалгаа
42 Зүй ёсны эрхээр эзэмших баталгаажсан санал
43 Сумын хамгаалалтын бүсүүдийн төлөвлөлт
44 Сумын хамгаалалтын бүсүүдийн талбайн
45 Сумын улирлын бэлчээр ашиглалт, багаар
46 Сумын бэлчээрийн даац, улиралаар
47 Бэлчээр ашиглалтын хэсгийн талбай
48 Бэлчээр ашиглалтын хэсгийн багтаамж
49 Бэлчээр ашиглалтын бүлэг
50 Хадлангийн зориулалтаар төлөвлөгдсөн газрын байршил, талбай
51 Ойн ашиглалт, хамгаалалтын бүс
52 Гэрээгээр эзэмшүүлэхээр төлөвлөсөн ойн сан бүхий газар
53 Сумын аялал жуулчлалын үндсэн маршрут, төлөвлөлтөөр
54 Орон нутгийн хамгаалалтанд авах газар
55 Улсын тусгай хамгаалалтанд авах газар
56 Бэлчээрийн газрын жилийн нийт ургац(в)-ыг дараах хүснэгтээр тооцно.
57 Малын бэлчээрээс өдөрт идэх өвсний хэмжээ улирал тус бүрээр
58 Нядалгааны гарц тооцох хүснэгт
59 Монгол хонины махны гарц
60 Хонин сүргийн зохистой харьцаа
61 Хонины махны ашиг шимийг бий болгох боломжийг тооцож гаргавал дараах байдалтай байна.
62 Хонин толгойг сүргийн бүтцээр ангилвал дараах байдалтай байна.
63 Хонины сүү бий болгох чадавхийг даарх хүснэгтээр тооцно
64 Хонины ноос бий болгох чадавхийг даарх хүснэгтээр тооцно
65 Бэлчээрийн газрын газрын бүтээгч чадавхийг дараах хүснэгтээр тооцов.
Диаграммын жагсаалт
№ Диаграммын нэр
1 Гадаргын гипсометрийн зүсэлт
2 Гадаргын налуужилтын эзлэх хувь
3 Гадаргын зүг зовхисын эзлэх хувь
4 Сумын агаарын жилийн дундаж температур, сараар
5 Сумын агаарын олон жилийн дундаж температур
6 Сумын олон жилийн хур тунадасны үзүүлэлт
7 Эрдэнэмандал сумын ОЖД салхины хурд
8 Эрдэнэмандал сумын ОЖД температур
9 Эрдэнэмандал сумын ургамлын экологийн хэв шинж, эзлэх хувиар
10 Сумын хүн амын тоо, сүүлийн 10 жилээр
11 Сумын хүн ам, өрхийн тоо, багуудаар
12 Сумын малын тоо, багаар

Хуудас 7
13 Сумын малын тооны өсөлт, төрлөөр
14 Эрдэнэмандал сумын газрын нэгдмэл сангийн ангилал
15 Сумын одоогийн бизнесийн чиглэл
16 Тариалангийн газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээний шалгуур үзүүлэлтүүд
17
Аялал жуулчлалын газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээний шалгуур
үзүүлэлтүүд
18 Нутаг дэвсгэрийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөлтийн бүсүүд
Төслийн товч танилцуулга:
Төслийн нэр: Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын нутаг
дэвсгэрийн газар зохион байгуулалтын загвар
төлөвлөгөө
Төслийн зорилго: Сумын нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд газрын
нэгдмэл сангийн бүх ангилалын газарт тохиромжтой
байдлын үнэлгээн дээр суурилсан газар зохион
байгуулалтын загвар төлөвлөгөө боловсруулах
Төслийн байршил: Эрдэнэмандал сумын нийт нутаг дэвсгэр
Төсөлд хамрагдах газрын хэмжээ: Одоо байгаа 338875,1 га нутаг дэвсгэр
Төсөлд хамрагдах олон нийт: Одоо байгаа 1600 өрх, 5533 хүн ам хамрагдсан..

Хуудас 8
1.2. БҮС НУТГИЙН ХӨГЖЛИЙН ЧИГ ХАНДЛАГА, БОДЛОГО
Архангай аймгийн хөгжлийн цогц бодлогод тусгагдсан ажлууд нь хэрэгжүүлэх 2-р
үе шатандаа /2016-2021он/ орсон бөгөөд Эрдэнэмандал сумын нутаг
дэвсгэрийнтөлөвлөгөөг боловсруулахдаа аймгийн хөгжлийн бодлогод нийцүүлэв.
Архангай аймгийн хөгжлийн цогц бодлого /2011-2021 он/:
Архангай аймгийн алсын хараа:
Хүний хөгжилд тулгуурласан оновчтой бүтэц бүхий олон талт эдийн засгийг эрчимтэй
хөгжүүлэн, хүн амын амьдралын түвшинг тууштай дээшлүүлж, өөрөө өөрийгөө
санхүүжүүлдэг Монгол улсын хөдөө аж ахуйн салбарын жишиг аймаг болно.
Ядуурал, ажилгүйдлийг бууруулах бодлого:
 Ядуурлыг бууруулахад бүхий л хэвшлийн аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдийн
тэгш оролцоог ханган иргэдийн орлогын эх үүсвэрийг нэмэгдүүлнэ.
 Өрхийн хөгжлийг дэмжих аймгийн хөтөлбөрийг боловсруулж хэрэгжүүлэх;
 Дундаж орлоготой өрхийн тоог нэмэгдүүлэх бодлогын хүрээнд иргэдийн
хөдөлмөр эрхлэлтийгжижиг, дунд үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэх, хоршоо,
фермерийн аж ахуй, өрхийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх замаар дэмжлэг үзүүлэх;
 Ажилгүйдэл, ядуурлыг бууруулахад чиглэсэн дотоод, гадаадын зээл тусламжийн
хүрээг өргөтгөх;
 Хөдөлмөрийн зах зээлийн мэдээлэл, сурталчилгааны ажлыг цахим хэлбэрт бүрэн
шилжүүлэх;
Аж үйлдвэрийн хөгжлийн бодлого:
 Өндөр технологи нутагшуулах төв байгуулан аймагт түгээмэл тархсан
барилгын материалын түүхий эдийг боловсруулах цемент, барилгын бетон
хийц,тоосго, эрдэс будаг зэрэг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэнэ.
 Сумдын бүсийн төвүүдэд үйлдвэрлэл, технологийн холимог, дагнасан
хэлбэрийн парк байгуулна.
 Экологийн цэвэр бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх бодлогыг
хэрэгжүүлнэ.
 Эрдэс, түүхий эд болон байгалийн бусад баялгийг иж бүрэн боловсруулах,
эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх бодлогыг хэрэгжүүлнэ.
 Жижиг,дунд үйлдвэрүүдийн байршил,бүтцийг оновчтой тогтоож хөгжүүлнэ.
Түүхий эдийн нөөц, хүн ам, зах зээлийн багтаамжид нийцүүлэн жижиг, дунд
үйлдвэрүүдийн байршлыг тогтоон байгуулна.

Хуудас 9
Хөдөө аж ахуйн хөгжлийн бодлого:
 Биотехнологийг тууштай нэвтрүүлж, малын үүлдэрлэг чанарыг сайжруулан
тарималын ургацыг нэмэгдүүлэх замаар ХАА-н салбарын үйлдвэрлэлийг жилд
дунджаар 4.8 хувиар, мал аж ахуйг 4.8 хувиар, газар тариаланг 3.5 хувиар тус тус
өсгөнө.
 Бэлчээрийн мал аж ахуйг хагас суурин хэлбэрт шилжүүлж, эрчимжсэн ажахуй
болгон экологийн цэвэр бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлнэ.
 Үүлдэр, омог, гойд ашиг шимт малыг богино хугацаанд өсгөх биотехнологийн
аргыг өргөн нэвтрүүлнэ.
 Усалгаатай газар тариалангийн орчин үеийн технологийг өргөн нэвтрүүлж, га-
аас авах ургацыг нэмэгдүүлнэ.
 Малчдын түлш, эрчим хүчний хангамжийг сайжруулна.
 Үржлийн сайн чанарын хээлтэгч, хээлтүүлэгчийг сонгон бойжуулж сүү, махны
чиглэлийн үхэр үржүүлгийн аж ахуйн нэгжүүдийг өргөтгөнө.
 Ноолуурын ямааны шилмэл омгийн цөм сүрэг бүрдүүлж, өсгөн үржүүлнэ.
 Тамир хонины үржлийн чанарыг сайжруулна.
 Тэрхийн бор сарлагийн загвар фермерийн аж ахуй байгуулна.
 Төмс, хүнсний ногооны талбайн чийгийн ууршилтыг бууруулах, хог ургамлын
ургалтыг хязгаарлах, дулаан хуримтлуулан байгаль цаг уурын эрсдэлээс
хамгаалах зэрэг ургац нэмэгдүүлэх арга технологийг нэвтрүүлж дэлгэрүүлнэ.
 Дулааны найдвартай эх үүсвэртэй газруудад жилийн 4 улиралд ажиллах
хүлэмжийн аж ахуйг хөгжүүлнэ.
 Ганд тэсвэртэй, богино хугацааны болцтой, 1 га-аас авах ургацын хэмжээ ихтэй
үрийн сантай болно.
 Хүнс, техник, тэжээлийн таримлын нэр төрлийг олшруулах, төмс, хүнсний
ногоо, жимс жимсгэнэ тариалалтыг нэмэгдүүлэх, хүлэмжийн аж ахуй байгуулж
нарийн ногоо ургуулах ажлыг дэмжин хөгжүүлнэ.
Байгаль орчин, аялал жуулчлалын бодлого:
Байгаль орчин:
 Аймаг, сумдын байгаль орчны мэдээллийн нэгдсэн сан бүрдүүлнэ.
 Байгаль орчинд учирсан хохирлын экологи эдийн засгийн үнэлгээнд тулгуурлан
нөхөн сэргээх бодлогыг хэрэгжүүлнэ.
 Сэргээгдэх эрчим хүч ашиглалтыг нэмэгдүүлнэ.

Хуудас 10
 Иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага,төв суурин газрын нийтийн эзэмшлийн
талбай, ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлж, цэцэрлэгжүүлэн, зүлэгжүүлнэ.
 Цөлжилт ихээр явагдаж байгаа бүс нутгуудад мод бут сөөг тарьж, ойн зурвас
байгуулана.
 Хот, суурин газрын хатуу хог хаягдлыг цуглуулах, ялган ангилах,
дахинболовсруулах, эргүүлэн ашиглах, байгальд халгүй аргаар устгах технологи,
менежментийг нэвтрүүлнэ.
 Байгаль хамгаалахад иргэд, нөхөрлөлийн оролцоог нэмэгдүүлнэ.
 Хайгуул, ашиглалтын явцад эвдэрсэн газрыг нөхөн сэргээлгэнэ.
 Уур амьсгалын өөрчлөлтөнд дасан зохицох, экологийн эмзэг байдлыг бууруулах
ажлыг эрчимжүүлнэ.
 Хөрс хамгаалах арга хэмжээг шинжлэх уханы үндэстэй зохион байгуулна.
Газар ашиглалт:
 Газрын нөөцийн менежментийг сайжруулж, газар зохион байгуулалтын албыг
орчин үеийн техник хэрэгсэл, тоног төхөөрөмжөөр хангана.
 Байгалийн үзэсгэлэнт болон түүх, соёлын дурсгалт газар, нэн ховор анамьтан,
ургамлын тархацтай нутаг, аялал жуулчлал хөгжсөн бүс нутгийг аймгийн тусгай
хамгаалалтад авна;
 Инженерийн хийцтэй уст цэгийг засварлах буюу шинээр гаргах замаар
бэлчээрийн усжуулалтын түвшинг дээшлүүлнэ.
 Тариалангийн талбайг тойруулан ойн зурвас байгуулж, тэжээлийн болонэмийн
ургамал тариална.
Усны нөөц:
 Төв, суурингийн цэвэр усны бохирдлыг бууруулна.
 Гадаргын болон гүний усны тооллого, бүртгэлийг нарийвчлан гаргаж,
мэдээллийн сантай болно.
 Сумдад эрүүл ахуйн шаардлагад нийцсэн усны хангамжийг нэмэгдүүлэх;
 Экологийн тэнцвэрт байдалд сөрөг нөлөөгүй услалтын системүүдийг
газартариаланд ашиглана.
 Хурын усыг хуримтлуулж хөв, цөөрөм байгуулан усны нөөцийг хамгаална.
 Усны эх үүсвэрийг бохирдох, хомсдохоос урьдчилан сэргийлэх, гол горхи,булаг
шанд, рашааны эхийг тохижуулан хамгаална.
 Усны хими, физик, биологийн судалгаа явуулж, геохими, гидрохимийн
зурагзохиож, усны нөөц, чанарын үнэлгээ өгөх шалгуурыг тогтооно.

Хуудас 11
 Төв, суурин газрын ундны усны эх үүсвэрийг иоджуулан цэнгэгжүүлж,
эрдэсжилтийг багасгана.
 Төв суурин газрын агаар, хөрс, усны бохирдолттой тэмцэх арга хэмжээг
хэрэгжүүлэх замаар иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаална.
Ойн нөөц:
 Аймгийн ойн нөөцийг сум, багийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд
шинэчлэнтогтоож, экологи-эдийн засгийн үнэлгээ хийх, нөхөн сэргээх, ашиглах,
хамгаалах төлөвлөгөөг хэрэгжүүлнэ.
 Ой хамгаалах, ашиглах, нөхөн сэргээх хүний нөөцийг бэлтгэж, шаардлагатай
тоног төхөөрөмжөөр хангана.
 Мод тарих, цэцэрлэгжүүлэх, голын усны эхийг хамгаалах, ойн зурвас байгуулах
ажилд олон нийтийг хамруулан, сургалт зохион байгуулж,
тэдгээрийгурамшуулах механизмыг бий болгоно.
 Ойн түймрээс урьдчилан сэргийлэх, түймэр унтраах мэргэжлийн хүмүүс
бэлтгэж, багаж, тоног төхөөрөмжөөр ханган, ойн түймрээс хамгаалах зурвасыг
технологийн дагуу байгуулна.
 Ойн хөнөөлт шавьжтай тэмцэх бактерийн бэлдмэлийн цех байгуулна.
 Oйн дагалдах баялгийг ашиглах, ойн химийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлнэ.
 Ойн нөөц ашиглалтын төлбөрийн 70 хүртэл хувийг ой хамгаалах арга хэмжээнд
зориулах эрх зүйн орчин бүрдүүлнэ.
 Айл өрх, албан байгууллагын түлшинд ургаа залуу мод хэрэглэхийг зогсооно.
 Айл өрхийн нүүрсний хэрэглээг багасгаж, утаагүй түлшний хэрэглээнд
шилжүүлнэ.
Ургамал, амьтны аймгийн нөөц:
 Аймгийн тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээг өргөтгөнө.
 Аймгийн биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах хөтөлбөрийг хэрэгжүүлнэ.
 Ховор, нэн ховор амьтан, ургамлыг сэргээн нутагшуулна.
 Агнуурын эдэлбэр нутагт ан амьтдад зориулан өвс тэжээл
бэлтгэх,биотехнологийн аргыг өргөн нэвтрүүлнэ.
 Aгнуурын үндсэн хөхтөн амьтдын тооллого хийж, тархалтыг нь тогтоон, нуур,
гол мөрний загасны нөөцийг судална.
Аялал жуулчлал:
 Архангай аймагт аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх мастер төлөвлөгөө”/2010-2021/-г
хэрэгжүүлнэ.

Хуудас 12
 Олон улсын стандартад нийцсэн аялал жуулчлалын дэд бүтэц хөгжүүлнэ.
 Дотоод, гадаадын жуулчид, анчдыг хүлээн авах олон улсын зэрэглэлийн зочид
буудал, жуулчны бааз, түр буудаллах дэн буудлын сүлжээ байгуулна;
 Аялалын тогтоосон маршрутын дагуух гүүр, авто замыг
засварлан,тэмдэгжүүлнэ;
 Түүх, соёлын дурсгалт газруудын унаган төрхийг хадгалах, нөхөн сэргээх арга
хэмжээ авна;
 Аялал жуулчлалын баазын үйлчилгээний чанарын зэрэглэл, үндсэн стандартыг
хангасан жуулчны бааз, эко гэр байгуулах иргэн, аж ахуйн нэгжийг дэмжинэ;

Хуудас 13
II.ГЕОЛОГИ, ХҮРЭЭЛЭН БУЙ ОРЧНЫ НӨХЦӨЛ
Газар зүйн байрлал.
Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сум нь монгол орны Хангайн бүсэд, Архангай
аймгийн нутаг дэвсгэрийн хойд хэсэгт нийслэл Улаанбаатар хотоос 500 км, аймгийн төв
Цэцэрлэг хотоос 168 км-ийн зайтай оршдог.
Зураг-1. Газарзүйн байрлал
Тус сум нь Батцэнгэл сумтай 45 км, Ихтамир сумтай 29 км, Өндөр-Улаан сумтай 38
км, Жаргалант сумтай 43 км, Цэцэрлэг сумтай 39 км, Хайрхан сумтай 67 км газраар тус
тус хиллэн оршдог.
Нутгийн баруун цэг нь Халиун морьтын овоо, хойд цэг Хануйн голын тохой, зүүн
цэг Бөхөн шарын нуруу, урд цэг нь Их халзангийн овоо юм. Баруун цэгээс зүүн цэг хүртэл
76 км, урд цэгээс хойд цэг хүртэл 80 км үргэлжилдэг.
Засаг захиргааны нэгжийн хувьд Алаг-Уул, Тээл, Эрдэнэ-Уул, Идэр-Улаан, Өгөөмөр,
Хан-Өндөр гэсэн 6 багтай. Багийн хилийг 2014 оны 12 сарын 15 өдөр Архангай аймгийн
Эрдэнэмандал сумын иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын 10-р тогтоолоор батлагдсан байна.
Хүснэгт-1. Багуудын нийт талбай
Д/д Багийн нэр Талбайн хэмжээ /га/ Эзлэх хувь
1 Идэр улаан 102559.96 30.3
2 Эрдэнэ-Уул 74797.54 22.1
3 Алаг-Уул 58318.87 17.2
4 Өлзийт 7363.79 2.2

Хуудас 14
5 Хан-Өндөр 35892.75 10.6
6 Тээл 59942.18 17.7
Нийт 338875.09 100.0
Зураг-2.

Хуудас 15
Хүснэгт-2. Багуудийн хилийн цэс
№ Газрын нэр Өргөрөг Уртраг
Алаг-Уул баг
1 Догоонжийн эх 48° 22' 25.259" 101° 50' 17.116"
2 Хүйтэн толгой 48° 21' 01.579" 101° 48' 36.192"
3 Урт бургастын даваа 48° 21' 33.508" 101° 38' 36.039"
4 Бургастын даваа 48° 19' 34.916" 101° 34' 33.324"
5 Тал булгийн даваа 48° 18' 30.082" 101° 33' 07.587"
6 Тээлийн булуу 48° 16' 29.469" 101° 26' 31.547"
7 Тээлийн даваа 48° 16' 00.686" 101° 25' 34.080"
8 Хүрд толгой 48° 18' 31.289" 101° 21' 05.661"
9 Тээлийн голыг уруудаад Баянхошуу 48° 26' 01.565" 101° 17' 30.772"
10 Адаг толгой 48° 27' 56.531" 101° 19' 09.957"
11 Шанд толгой 48° 27' 14.826" 101° 20' 36.860"
12 Ухаа 48° 29' 41.511" 101° 23' 57.471"
13 Өндөр хайлаастай 48° 30' 15.942" 101° 27' 35.909"
14 Ихэрийн даваа 48° 29' 16.778" 101° 32' 28.203"
15 Өлийн даваа 48° 29' 02.672" 101° 33' 46.958"
16 Саальтын гозон 48° 28' 58.937" 101° 36' 22.812"
17 Хэцүүгийн овоо 48° 26' 32.887" 101° 39' 56.331"
18 Хойморийн уул 48° 24' 31.708" 101° 46' 56.022"
19 Догоонжийн эх 48° 22' 25.259" 101° 50' 17.116"
Идэр-Улаан баг
1 Догоонжийн эх 48° 22' 25.259" 101° 50' 17.116"
2 Дэлэн толгой 48° 21' 10.823" 101° 52' 15.491"
3 Баян-Уул 48° 18' 34.075" 101° 57' 44.793"
4 Бөхөн шарын нуруу 48° 14' 47.428" 101° 57' 18.549"
5 Чингэлтэй Уул 48° 06' 12.622" 101° 50' 39.581"
6 Овгор Улаан Уул 48° 02' 52.465" 101° 48' 30.024"
7 Цоргын даваа 48° 01' 58.934" 101° 44' 19.588"
8 Их Уул 48° 01' 30.342" 101° 39' 58.927"
9 Хүрэн ширэнгэтэй уул 47° 59' 56.326" 101° 33' 09.397"
10 Улаан толгой 48° 05' 42.734" 101° 34' 03.165"
11 Ширэвгэрийн дөрөлж 48° 08' 52.006" 101° 33' 10.730"
12 Жаахан-Уул 48° 11' 25.581" 101° 29' 13.411"
13 Бурхант даваа 48° 12' 32.200" 101° 25' 34.179"
14 Товцог уул 48° 14' 45.798" 101° 25' 04.554"
15 Тээлийн даваа 48° 16' 00.686" 101° 25' 34.079"
16 Тээлийн булуу 48° 16' 29.469" 101° 26' 31.547"
17 Тал булгийн даваа 48° 18' 30.082" 101° 33' 07.587"
18 Бургастын даваа 48° 19' 34.916" 101° 34' 33.324"
19 Урт бургастын даваа 48° 21' 33.508" 101° 38' 36.039"
20 Хүйтэн толгой 48° 21' 01.579" 101° 48' 36.192"
21 Догоонжийн эх 48° 22' 25.259" 101° 50' 17.116"
Эрдэнэ-Уул баг
1 Олон овоо 48° 30' 33.795" 101° 19' 09.428"
2 Алаг толгой 48° 27' 56.531" 101° 19' 09.957"
3 Баянхошуу 48° 26' 01.565" 101° 17' 30.772"
4 Тээлийн голын өгсөөд
5 Хүрд толгой 48° 18' 31.289" 101° 21' 05.661"
6 Тээлийн даваа 48° 16' 00.686" 101° 25' 34.079"
7 Товцог Уул 48° 14' 45.798" 101° 25' 04.554"
8 Бурхантын даваа 48° 12' 32.200" 101° 25' 34.179"

Хуудас 16
9 Цагаан овоо 48° 13' 01.945" 101° 16' 25.494"
10 Мацаг толгой 48° 15' 22.982" 101° 07' 52.652"
11 Жанын овоо 48° 16' 41.823" 101° 01' 33.432"
12 Шар даваа 48° 18' 25.311" 100° 59' 51.025"
13 Халиун морьтын орой 48° 23' 09.516" 100° 55' 08.347"
14 Ханан Уул 48° 26' 54.571" 100° 57' 32.872"
15 Амрагийн Давааны хойд гозон 48° 28' 56.547" 101° 01' 51.628"
16 Яргайтын орой 48° 29' 01.576" 101° 03' 57.638"
17 Шар хад уул 48° 27' 34.726" 101° 06' 47.246"
18 Сэрвэн уул 48° 29' 07.038" 101° 13' 04.453"
19 Олон овоо 48° 30' 33.795" 101° 19' 09.428"
Хан-Өндөр баг
1 Олон овоо 48° 30' 33.795" 101° 19' 09.428"
2 Сэрвэн уул 48° 29' 07.038" 101° 13' 04.453"
3 Шар хад 48° 27' 34.726" 101° 06' 47.246"
4 Яргайтын орой 48° 29' 01.576" 101° 03' 57.638"
5 Амрагийн давааны хойд гозон 48° 28' 56.547" 101° 01' 51.628"
6 Цагаан толгой 48° 31' 57.863" 101° 01' 56.187"
7 Хан-Өндөр уул 48° 34' 42.246" 101° 01' 58.989"
8 Уургатын даваа 48° 37' 09.050" 101° 07' 19.350"
9 Хөх чулуу 48° 38' 47.914" 101° 10' 42.007"
10 Зуслан цуврай голын уулзвар 48° 42' 02.797" 101° 11' 07.838"
11 Норовлин голоо дагаж 48° 40' 57.063" 101° 17' 08.030"
12 Хярын өтөг толгой 48° 38' 20.072" 101° 16' 14.444"
13 Төгөл уул 48° 36' 06.106" 101° 15' 35.091"
14 Их майхан уул 48° 34' 13.910" 101° 17' 36.498"
15 Том улаан толгой 48° 32' 27.574" 101° 19' 57.580"
16 Олон овоо 48° 30' 33.795" 101° 19' 09.428"
Тээл баг
1 Саальтын гозон 48° 28' 58.937" 101° 36' 22.812"
2 Өлийн даваа 48° 29' 02.672" 101° 33' 46.958"
3 Ихэрийн даваа 48° 29' 19.777" 101° 32' 13.414"
4 Өндөр хайлаастай 48° 30' 15.942" 101° 27' 35.909"
5 Цагаан толгой 48° 32' 46.946" 101° 25' 36.655"
6 Тэнүүн хангай 48° 33' 21.100" 101° 24' 04.142"
7 Юмжав толгой 48° 34' 07.640" 101° 21' 43.268"
8 Том улаан толгой 48° 32' 27.574" 101° 19' 57.580"
9 Их майхан уул 48° 34' 13.910" 101° 17' 36.498"
10 Төгөл уул 48° 36' 06.106" 101° 15' 35.091"
11 Хярын өтөг толгой 48° 38' 20.072" 101° 16' 14.444"
12 Норивлон уул 48° 40' 57.063" 101° 17' 08.030"
13 Бөөрөг зуслангийн гол 48° 41' 58.183" 101° 15' 37.099"
14
Зуслангийн голоо дагаж уруудаад Зуслан,
Хануйн голын бэлчирээс, Хануйн
голыгуруудаад Цэцэрлэг, Хайрхан,
Эрдэнэмандал нутгийн зааг
48° 44' 19.330" 101° 37' 39.386"
15 Далтын хөтөл 48° 41' 16.243" 101° 36' 35.803"
16 Сөртийн уул 48° 39' 24.059" 101° 37' 20.902"
17 Алаг морьт уул 48° 35' 52.050" 101° 39' 58.020"
18 Цагаан чулуутын даваа 48° 31' 34.750" 101° 37' 57.445"
19 Саальтын гозон 48° 28' 58.937" 101° 36' 22.812"
Өлзийт баг
1 Шанд толгой 48° 27' 14.826" 101° 20' 36.860"
2 Адаг толгой 48° 27' 56.531" 101° 19' 09.957"

Хуудас 17
3 Олон овоо 48° 30' 33.795" 101° 19' 09.428"
4 Том улаан толгой 48° 32' 27.574" 101° 19' 57.580"
5 Юмжав толгой 48° 34' 07.640" 101° 21' 43.268"
6 Тэнүүн хангай 48° 33' 21.100" 101° 24' 04.142"
7 Цагаан толгой 48° 32' 46.946" 101° 25' 36.655"
8 Өндөр хайлааст 48° 30' 15.942" 101° 27' 35.909"
9 Ухаа толгой 48° 29' 41.511" 101° 23' 57.471"
10 Шанд толгой 48° 27' 14.826" 101° 20' 36.860"
Газрын гадарга.
Эрдэнэмандал сумын нутаг дэвсгэр нь монгол орны физик газар зүйн мужлалаар
Хангай-Хэнтийн уулархаг их мужийн Хангайн мужийн Хангайн гол нурууны тойрогт
хамрагдаж Идэр, Хануй, Чулуут голуудын хөндийд байрлана. Сумын эдэлбэр нутаг д.т.д.
1400-1700 м өндөрт орших ба хойноосоо урагш сунасан тахир хэлбэр дүрстэй.
Газрын гадаргын ерөнхий төрхийг ойт хээрийн шинж төрхийг агуулсан уулархаг
гадарга зонхилж дундаж өндөр нам бэсрэг уулс, тэдгээрийн хоорондох өргөн нарийн ам
хөндийнүүд бүрдүүлнэ. Сумын тариалангийн гол газар нь Балгасын талд төвлөрч цөөхөн
хэдэн талбай Өлөнт гол, Тээл багт байрлах ба тэдгээрийн ихэнхи нь тэгшивтэр гадаргатай.
Хүснэгт-3. Сумын гадаргын өндөржилтийн талбай
Д/д Өндөршилт /метр/ Талбайн хэмжээ /га/
Нийт талбайд эзлэх
хувь
1 1400-1500 32914.9 9,71
2 1500-1700 169610.5 50,05
3 1700-2000 113593.2 33,52
4 2000-2200 21829.2 6,44
5 2200-2500 927.3 0,27
Нийт 338875.1 100,0
Диаграмм-1. Гадаргын гипсометрийн зүсэлт

Хуудас 18
Сумын гадаргыг баруун хойнос, зүүн урагшаа зүсэлт хийж үзэхэд сумын төв нь
голын хөндийд нам дор газар байрласан, уулс нь урагшлах тутам өндөрссөн зүй тогтол
ажиглагдаж байна.
Зураг-3.

Хуудас 19
Байгаль-нутаг дэвсгэрийн цогцолбор нөхцлийн мужлал:
Нутаг дэвсгэрийг геологийн бүтэц, уур амьсгал, хотгор гүдгэр, ус зүй, хөрс ба
ургамшил, амьтны аймгийн хам бүрдлийн ялгаа, харилцан үйлчлэлийн ижил төстэй
нөхцлүүдээр нь мужилж, ашиглалтын үндсэн чиглэлийг тодорхойлох нь газрыг шинжлэх
ухааны үндэслэлтэй ашиглах нөхцлийг бүрдүүлдэг. Улсын газар зохион байгуулалтын
ерөнхий төлөвлөгөөний хүрээнд монгол улсын нийт нутаг дэвсгэрийг 4 том мужийг
хүрээнд 31 тойргоор хувааж нөхцөл нөөцийг үнэлсэн байна. /Д.Даш, Ц.Бадам-УГЗБЕТ-
2002/
Зураг-4

Хуудас 20
Энэ үнэлгээгээр Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын нутаг дэвсгэр нь байгаль-
нутаг дэсгэрийн цогцолбор нөхцөлийн мужлалаар бүхэлдээ Хангайн бүсийн Орхон
Сэлэнгийн савын ойт хээрийн мужийн Орхон-Туулын савын бэсрэг уулс бүхий ойт
хээрийн тойрог, Хангайн нурууны єндєр уул, ойт хээр хосолсон мужийн Хангайн тэгш
өндөрлөгийн тойрогт багтаж байна. Уг нутаг нь Хангай бүсийн завсарын бэсрэг болон
өндөр уулынуулс, цав толгод, ухаа гүвээт тал, уулс хоорондын хотгорыг хамарна.
Гадаргын налуу:
Гадаргын налуужилтын хувьд тариалангийн аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой 0-5
градусын налуу бүхий газар нийт нутаг дэвсгэрийн 50,2 хувь, 5-7 градусын налуу бүхий
газар нийт нутаг дэвсгэрийн 35,22 хувийг тус тус эзэлж байна.
Хүснэгт-4. Гадаргын налуужилт
Д/д Гадарга налуу Талбайн хэмжээ /га/
Нийт талбайд эзлэх
хувь
1 0-3 градус 90260.48 26,64
2 3-5 градус 79849.75 23,56
3 5-7 градус 119353.49 35,22
4 7-11 градус 29422.04 8,68
5 11-дээш градус 19989.34 5,90
Нийт 338875.10 100,0
Диаграмм-2. Гадаргын налуужилтын эзлэх хувь
26,64%
23,56%35,22%
8,68%
5,9%
0-3 градус
3-5 градус
5-7 градус
7-11 градус
11-дээш градус

Хуудас 21
Зураг-5.
Гадаргын зүг зовхис:
Гадаргын зүг зовхисийг нутаг дэвсгэрийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөлтөнд
ашиглах бөгөөд сумын нутаг дэвсгэрийн 17.1 хувийг хойд зүг буюу 337.5-22.5 градусын
зүг зовхис, 15 хувийг урд зүг буюу 157.5-202.5 градусын зүг зовхис, 9.9 хувийг зүүн зүг
буюу 67.5-112.5 градусын зүг зовхис, 9,4 хувийг баруун зүг буюу 247.5-292.5 градусын зүг
зовхистой гадарга эзэлж байна.

Хуудас 22
Зураг-6.

Хуудас 23
Хүснэгт-5. Гадаргын зүг зовхис
Д/д Зүг зовхис Градус
Талбайн хэмжээ
/га/
1 Хойд 337.5-22.5 57849.8
2 Зүүн хойд 22.5-67.5 46413.5
3 Зүүн 67.5-112.5 33472.4
4 Зүүн урд 112.5-157.5 39397.6
5 Урд 157.5-202.5 50951.2
6 Баруун урд 202.5-247.5 38269
7 Баруун 247.5-292.5 31710.9
8 Баруун хойд 292.5-337.5 40810.6
Нийт 338875.1
Диаграмм-3. Гадаргын зүг зовхис, эзлэх хувиар
0.0
2.0
4.0
6.0
8.0
10.0
12.0
14.0
16.0
18.0
Хойд Зүүн
хойд
Зүүн Зүүн
урд
Урд Баруун
урд
Баруун Баруун
хойд
17,1%
13,7%
9,9%
11,6%
15,0%
11,3%
9,4%
12,0%

Хуудас 24
2.1. СУМЫН УУР АМЬСГАЛ
Сумын цаг уурын онцлогыг авч үзвэл эх газрын эрс тэс уур амьсгал ноёлно. Энд
хоногийн болон улирлын агаарын температурын хэлбэлзэл ихтэй, өвөлдөө хүйтэн, зундаа
сэрүүн. Олон жилийн дундажаар жилийн агаарын дундаж температур -0.50
С, хамгийн бага
үнэмлэхүй температур -430
С, хамгийн их үнэмлэхүй температур 370
С байна. Хамгийн их
хүйтэн 5 өдрийн дундаж температур -340
С.
Хүснэгт-6. Агаарын жилийн дундаж температур, о
С1
Станц
Сарууд Жилийн
дундажI II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Эрдэнэ-
мандал
-18.3 -15.1 -7.9 1.1 8.8 13.7 15.1 13.2 7.4 -0.3 -9.5 -16.2 -0.7
Диаграмм-4. Сумын агаарын жилийн дундаж температур, сараар
Хүснэгт-7. Сумын агаарын олон жилийн дундаж температур, о
С2
Он 2011 он 2012 он 2013 он 2014 он ОЖД
Эрдэнэмандал сум -0,4 -1,1 0,4 0,8 -0,07
Диаграмм-5. Сумын агаарын олон жилийн дундаж температур
1
1212.mn Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан
2
Архангай аймгийн статистикийн эмхтгэл, 2014 он
-18.3
-15.1
-7.9
1.1
8.8
13.7
15.1
13.2
7.4
-0.3
-9.5
-16.2
-0.7
-20
-15
-10
-5
0
5
10
15
20
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖД
Температур,°С
Сар
-0.4
-1.1
0.4
0.8
-0.07
-1.5
-1
-0.5
0
0.5
1
2011 он 2012 он 2013 он 2014 он ОЖД

Хуудас 25
Зураг-7.
Агаарын жилийн дундаж харьцангуй чийгшил 65%. Олон жилийн дундаж жилд
унах хур тунадасны хэмжээ 315 мм ба үүнээс 95% нь дулааны улиралд унадаг. Хоногт
унах хамгийн их тунадас 49 мм болно.

Хуудас 26
Жилийн хур тунадасны нийлбэр 294.5 мм дээш ба түүний ихэнх нь IY-X саруудад
хур борооны хэлбэрээр унаж дундажаар 284.6 мм хүрдэг байна.
Эндээс харахад тус сумын хувьд агаарын температур, чийгийн хангамж муугүй
болох нь харагдаж байна /Зураг-8/.
Зураг-8.

Хуудас 27
Диаграмм-6. Сумын олон жилийн хур тунадасны үзүүлэлт3
Өвлийн улиралд цасан бүрхүүлийн дундаж зузаан 25 см-ээс хэтэрдэггүй ба 11
дүгээр сарын сүүлчээс 1 дүгээр сар хүртэл тогтвортой цасан бүрхүүлтэй байдаг. Салхины
зонхилох чиглэл баруун хойд болон баруунаас байх ба олон жилийн дундаж хурд 2.4 м/с
байна.
Эрдэнэмандал сум нь салхины хүч багатай бөгөөд олон жилийн дунджаар 2,0-3,7
м/с хурдтай салхитай байна /Зураг-9/.
Хүснэгт-8. Сумын ОЖД салхины хурд, м/с
Станц
Сарууд
ОЖД
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Эрдэнэ-
мандал
2.1 2.4 3.0 3.7 3.4 2.6 2.0 2.1 2.5 2.8 2.6 2.2 2.6
Диаграмм-7.
3
Архангай аймгийн статистикийн эмхтгэл, 2014 он
243 250.7
406.8
227.8
282.1
113
94 96 81 96
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
2011 он 2012 он 2013 он 2014 он ОЖД
Хур тунадасны хэмжээ,
мм
Хур тунадастай өдрийн
тоо, хоног

Хуудас 28
Зураг-9.
Хануй, Хүнүй зэрэг голын сав нутагт жилийн дундаж температур 0-2 градус хүртэл
хүйтэн байдаг. Эрдэнэмандал сум нь хуурай сэрүүн мужид хамрагдана. Энэ мужид
нутгийн далайн төвшинээс дээших 1500-1700 метрийн бүх нутаг хамаарна.Энд
чийгшилийн хүрэлцээ дутагдалтай байдаг.Тус сумын тариалангийн газар нь Хануй голын
хөндийд байрлах тул усан хангамжын асуудлаа дээрх голоос шийдэх боломжтой.

Хуудас 29
 1 дүгээр сарын дундаж температур нь -18,2 градус
 7 дугаар сарын температур +20 градус
 Агаарын үнэмлэхүй дулаан +35+43 градус дулаан, хамгийн хүйтэн нь -30-35 градус
хүрдэг.
 5 дугаар сарын сүүлийн арав хоногоос 9 дүгээр сарын 2 дугаар арав хоног хүртэлх
хугацаанд хоногийн дундаж температур нь +10 градус байдаг.
 Жилийн дундаж салхины хурд 3 мс
 Жилийн хур тунадасны хэмжээ 193.5 мм
Сумын хөрсний гадарга дээрх олон жилийн дундаж температур нь өвлийн 1, 2 дугаар сард
-20,8о
С, хамгийн дулаан нь 7 дугаар сард +19,1о
С байгаа нь температурын зөрүү төдийлэн
их бишийг харуулж байна. Энэ нь хадлан, бэлчээр болон таримал ургамлын ургалтанд
сайнаар нөлөөлж байна.
Хүснэгт-9.Хөрсний гадарга дээрх олон жилийн дундаж температур, 0
С
Станц
Сарууд
ОЖД
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Эрдэнэ-
мандал
-20.8 -20.8 -6.9 3.4 12.8 18.7 19.1 17.2 10.3 0.5 -10.6 -18.1 0.4
Диаграмм-8.

Хуудас 30
2.2. ХӨРС, ХӨРСӨН БҮРХЭВЧ
Сумын хөрсний чулуулаг:
Эрдэнэмандал сум нь хотгор, гүдгэрийн олон хэв шинжтэй учраас түүнтэй уялдаж
сэвсгэр хурдасны төрөл, тэдгээрийн тархалт, зузаан, геотехникийн үндсэн хэв шинж нь
өөр өөр байна.
Зураг-10.

Хуудас 31
Хүснэгт-10. Сумын хөрс үүсгэгч эх чулуулаг, талбайгаар
Д/д Код Хөрс үүсгэгч эх чулуулаг Талбайн хэмжээ /га/
1 801 Аллювийн хурдас 20924.5
2 802 Делювийн хурдас 68687.4
3 803 Аллюви, делювийн хурдас 9828.2
4 804 Элюви-делювийн хурдас 226497.2
5 809 Эоловийн хурдас 1321.1
6 810 Нуурын хурдас 11616.6
Нийт 338875.1
Сумын хөрсний хэв шинж :
Сумын хөрсөн бүрхэвчийн хувьд сумын нийт нутаг дэвсгэрийн 65,1 хувийг уулын
хөрс, 12,4 хувийг хүрэн, хар хүрэн хөрс, 11 хувийг нугын хөрс, 11,2 хувийг аллювийн
хөрс, 0,4 хувийг элсэн хөрс эзэлж байна.
Хүснэгт-11. Эрдэнэмандал сумын хөрсний талбай, га
Д/д
Хөрсний
код
Хөрсний нэр
Талбайн
хэмжээ
/га/
Нийт
талбайд
эзлэх хувь
1 1203 Уулын тайгын цэвдэгт-чандруувтар хөрс 40380.12 11,92
2 1207 Уулын тайгын чандруулаг хөрс 10952.92 3,23
3 1209 Уулын тайгын ширэгт бүдүүн ялзмагт хөрс 795.42 0,23
4 1210 Уулын ширэгт тайгын чандруулаг хөрс 45.01 0,01
5 1214 Уулын ойн ширэгт бараан хөрс 1928.85 0,57
6 1215 Уулын ойн нугархаг бараан хөрс 15742.56 4,65
7 1216 Уулын ойн үлдмэл хээрийн шинжтэй бараан хөрс 15258.11 4,50
8 1501 Уулын хар хүрэн хөрс 96235.67 28,40
9 1502 Уулын хүрэн хөрс 39204.06 11,57
10 2101 Ердийн хар шороон хөрс /карбонатлаг биш/ 2415.32 0,71
11 2106 Нугын хүрэн хөрс 13399.00 3,95
12 2201 Хүрэн шороон хөрс 29366.57 8,67
13 2202 Хар хүрэн хөрс 7077.61 2,09
14 2203 Жинхэнэ хүрэн хөрс 3015.49 0,89
15 3101 Нугын ердийн хөрс 14361.49 4,24
16 3105
Нугат-намгийн бүдүүн ялзмагт глейт хөрс /Нугат
намгийн ялзмагт хөрс/ 9497.59 2,80
17 3201 Аллювийн нуга- намгийн хөрс 8556.50 2,52
18 3204 Аллювийн нуга-намгийн глейт хөрс 15232.35 4,49
19 3206 Аллювийн нугын хөрс 5692.20 1,68
20 3210 Аллювийн нугын хээршсэн хөрс 8397.12 2,48
21 3405 Сулавтар бэхжсэн элсэн хөрс 1321.11 0,39
Нийт 338875.10
100
1

Хуудас 32
Зураг-11.
Аллювийн нуга-намгийн хөрс: Энэ хэв шинжийн хөрс нь сумын нутаг дэвсгэрт
8556,5 га буюу нутаг дэвсгэрийн 2,52 хувийг эзлэн тархсан байна. Хөрс нь шим тэжээлийн
бодисоор харьцангуй баялаг, байгалийн үржил шимээр сайн, чийг ихтэй, гагцхүү дулааны
горимын хувьд тааламж муутай юм. Ялзмагийн хуримтлал өнгөн давхаргын доод үед 4-

Хуудас 33
12% байх ба гүн рүүгээ алгуур багасч хагас метрийн гүнд 2-6%-ийн ялзмагтай байна.
Ширхэгийн бүрэлдэхүүний хувьд хөнгөн ба дунд, хүнд шавранцар хөрс зонхилно.
Хөрсний өнгөн хэсгийн 0-20см үе дэх ялзмагийн нөөц 160-170 т/га, нийт азотын нөөц 10-
12 т/га, фосфорын нөөц 3.5-4.2 т/га, калийн нөөц 25-32 т/га байдаг бол 0-50см зузаан үед
агуулагдах эдгээр бодис тус бүрийн нөөц 270-325 т/га, 19-20 т/га, 11-12 т/га, 98-123 т/га
байна (Убугунов, Убугунова, Баатар, 1994, 1998).
Эндээс үзэхэд ургамалд ашигтай шимт бодисын нийт нөөц хангалттай бөгөөд түүнээс
ургамалд хялбар шимэгдэх хөдөлгөөнт хэлбэрийн эдементүүдийн эзлэх хувь бага,
ялангуяа хөдөлгөөнт азот, калийн дутагдал ургамлын ургалтын бүх хугацаанд дутагдалтай
байна. Ийм хэв шинжийн хөрсөнд эрдэс бордоог /NPK/ зохистой тун хэмжээгээр
хэрэглэсэн тохиолдолд хадлангийн гарцыг эрс нэмэгдүүлэх боломжтой юм.
Аллювийн нугын хөрс: Энэ хэв шинжийн хөрс нь сумын нутаг дэвсгэрт 5692,2 га
буюу нутаг дэвсгэрийн 1,68хувийг эзлэн тархсан байна. Хөрс нь дулаан хангамжийн хувьд
намгийн хөрснөөс хавьгүй илүү, зуны туршид хангалттай сайн халдаг бөгөөд энэ нь
түүний ус чийгийн горимд нөлөөлдөг. Чийг, дулааны хангамж тэгш хүрэлцээтэй учир
ургамлын үлдэгдэл задарч ялзмагжих үйл явц эрчимтэй явагддаг. Аллювийн нугын хөрс
нь байгалийн үржил шимээр өндөр, шим тэжээлийн бодис болон ялзмагийн нөөц арвинтай
бөгөөд 0-20см үе дэх ялзмагийн нөөц 144-241т/га, нийт азотын нөөц 10-15 т/га, фосфорын
нөөц 3.3-4.4 т/га, калийн нөөц 40-49 т/га хүрдэг бол 0-50см зузаан үед агуулагдах эдгээр
бодис тус бүрийн нөөц 285-322 т/га, 19-21 т/га, 8.5-10.5 т/га, 111-131 т/га байна (Убугунов,
Убугунова, Баатар, 1994, 1998). Шим тэжээлийн бодис ерөнхийдөө их боловч түүнээс
ургамалд хялбар шимэгдэхүйц хөдөлгөөнт элементүүдийн нөөц нь аллювийн намгийн
хөрснөөс өндөр байна. Уг хөрсийг азот, фосфорын бордоогоор бордвол ургац нэмэгдүүлэх
сайн талтай.
Жинхэнэ хүрэн хөрс: Энэ хэв шинжийн хөрс нь сумын нутаг дэвсгэрт 3015,49 га
буюу нутаг дэвсгэрийн 0,89 хувийг эзлэн тархсан байна. Хөрсний ялзмагт үе давхаргын
зузаан дунджаар 16 см, ялзмагийн хэмжээ нь 3%-иас хэтрэх нь бараг үгүй бөгөөд
агрохимийн шинж, байгалийн үржил шимээр хар хүрэн хөрсийг гүйцэхгүй. Хөрсний дээд
0-20 см үе дэх ялзмагийн нөөц 40-60т/га, азотын нөөц 4-5 т/га, хөдөлгөөнт азотын нөөц 50-
70 кг/га, ургамалд ашигладах боломжтой фосфорын нөөц 50-200 кг/га, кали 200-400 кг/га,
харин 0-50 см үе дэх ялзмагийн нөөц 80-110т/га хүрнэ. Хүрэн хөрстэй газар голчлон
бэлчээрт ашиглагдах боловч хадлан, тариалангийн зориулалтаар ашиглах явдал бага бий.
Нугийн хүрэн хөрс:Энэ хэв шинжийн хөрс нь сумын нутаг дэвсгэрт 13399,0 га буюу
нутаг дэвсгэрийн 3,95 хувийг эзлэн тархсан байна. Хөрсний ялзмаг хуримтлалын А үе
давхарга нь бараан саарал өнгөтэй, бөөмөрхөг бүтэцтэй, дээд хэсэг нь заримдаа ургамлын

Хуудас 34
үндэсээр барьцалдаж нягт ширэгжсэн, зузаан нь 8-45 см байдаг. Нугын хүрэн хөрс нь
үргэлж карбонаттай байдаг ч карбонатын хуримтлалын хэмжээ, илрэх байдал нь харилцан
адилгүй байна. Хөрсний профильд хялбар уусах давс ямар нэг хэмжээгээр (0.1-0.3%)
агуулагдаж, ихэнхидээ сулавтар хужирлаг шинжтэй байх боловч заримдаа давсжилтийн
хэмжээ нь дунд зэрэг буюу их (0.4-0.5%) түвшинд хүрдэг. Энэ хэв шинжийн хөрс нь
голдуу хотос хонхор нам дор газраар байрлах тул гадаргын урсацын усаар байнга
чийглэгдэж байдаг байна.
Уулын ойн үлдмэл хээрийн шинжтэй бараан хөрс: Энэ хэв шинжийн хөрс нь сумын
нутаг дэвсгэрт 15258,11 га буюу нутаг дэвсгэрийн 4.5 хувийг эзлэн тархсан бөгөөд уулын
бэл хормойгоор делюв-пролювийн үйл явцын нөлөөгөөр үүсэж тогтсон байна. Хөрсний
ялзмагт үе давхарга нь 50 см зузаан байх ба ялзмагийн агууламжаар 8%, хөрсний бүх үе
давхарга нь сайн ялзмагтсан, сулавтар хүчиллэг орчинтой, доороо карбонатын
хуримтлалтай учир шүлтлэг орчинтой байна.
Уулын ойн ширэгт бараан хөрс:Энэ хэв шинжийн хөрс нь сумын нутаг дэвсгэрт
1928,85 га буюу нутаг дэвсгэрийн 0,57 хувийг эзлэн тархсан ба ойн бүсийн доод захаар
тархсан байдаг. Хөрсний шинж төрх нь олон янз бөгөөд заримдаа хээрийн хөрстэй адил
нунтаг карбонатын хуримтлалтай, нугын хөрсний глейрхэг шинжийг хадгалсан, мөн
дарагдмал хөрсний үетэй ч байдаг. Ойн ширэгт бараан хөрс нь голдуу дундаж өндөр
уулсын ар хажуугаар 850-1700м –ийн үнэмлэхүй өндөрт, Хангайн нурууны захын уулст
1800-2000 м-ийн өндөрт шинэс, шинэс-хус, шинэс-нарс, шинэс-нарс-хус, хус, хус-улиасан
ойд тогтворжино.
Уулын хар хүрэн хөрс: Энэ хэв шинжийн хөрс нь сумын нутаг дэвсгэрт 96235,67 га
буюу нутаг дэвсгэрийн 28,4 хувийг эзлэн тархсан байна. Хөрс нь нунтаг карбонатын
хэвийн хуримтлалтай, ялзмагт үе давхаргын зузаан нь дунджаар 16 см, 3.5-5.0%ийн
агууламжтай. Байгалийн үржил шимээр сайн, өвслөг ургамлын бүрхэц 50-70 % хүрнэ.
Хөрсний дээд талын 0-20 см үед ялзмагийн нөөц 70-90 т/га , нийт азотын хэмжээ 6-7т/га
орчим байна. Ийм хөрстэй газрыг жилийн турш бэлчээрт ашиглахаас гадна зраим
тохиолдолд хадлан авч болно.
Хар хүрэн хөрс: Энэ хэв шинжийн хөрс нь сумын нутаг дэвсгэрт 7077,61 га буюу
нутаг дэвсгэрийн 2.09 хувийг эзлэн тархсан байна. Хөрс нь алаг өвс-үетэнт хуурай
хээрийн ургамалжилтийн доор тогтворжих бөгөөд өвслөг ургамлын бүрхэц 50-80%-ийг
эзэлнэ. Чийг багатай, хөнгөн механик бүрэлдэхүүнтэй учир улирлын цэвдэг нь мөсгүй
байдаг онцлогтой. Ялзмагт давхаргын зузаан нь дунджаар 23 см, ялзмагийн агууламж байг
учраас шингээх багтаамжийн хэмжээ их биш, шингээгдсэн сууриудын нийлбэр хөнгөн
шавранцар хөрсөнд 100гр-д 16-26 мг-экв, элсэнцэр ба элсэн хөрсөнд 6-16 мг-экв байна.

Хуудас 35
Энэ хөрс нь агрохимийн шинжээр харьцангуй сайн, шим тэжээлийн элементийн агууламж
хангалттай тул газар тариалангийн зориулалтаар ашиглахад тохиромжтой. Хөрсний дээд
0-20 см үе дэх ялзмагийн нөөц 60-80 т/га, нийт азотын нөөц 5-6 т/га, хөдөлгөөнт азотын
нөөц 80-100 кг/га, ургамалд ашигтай фосфорын нөөц 100-250кг/га, хөдөлгөөнт калийн
нөөц 250-450 кг/га байгаа нь хөрсний үржил шимээр өндөр үзүүлэлттэйд орно.
Сумын хөрсний механик бүрэлдэхүүн:
Хөрсний механик бүрэлдэхүүнээр Эрдэнэмандал сумын нутаг дэвсгэрийн 56,8
хувийг хөнгөн шавранцар хөрс, 11,9 хувийг хүнд шавранцар, 29,5 хувийг дунд
шавранцар, 1,8 хувийг элсэнцэр хөрс эзлэн тархсан байна.
Хүснэгт-12. Эрдэнэмандал сумын хөрсний механик бүрэлдэхүүн талбай, га
Д/д Код Төрөл
/га
Нийт нутаг
дэвсгэрт эзлэх
хувь
1 63 Хүнд шавранцар 40380.1 11.9
2 64 Хөнгөн шавранцар 192500.4 56.8
3 65 Дунд шавранцар 99901.6 29.5
4 66 Элсэнцэр 6093.0 1.8
Нийт 338875.1 100

Хуудас 36
Зураг-12.

Хуудас 37
2.3. УРГАМАЛЖИЛТ
Сумын ургамлын экологийн хэв шинж:
Эрдэнэмандал сумын гадарга нь өөр хоорондоо ялгаа бүхий ландшафттай бөгөөд
нийт нутаг дэвсгэрийн 47.6 хувийг дундаж өндөр ба нам бэсрэг уул ургамал, 17.2 хувийг
бүс дундын голын хөндийн ургамал, 14.6 хувийг тал хээрийн ургамал, 3,4 хувийг Нам
бэсрэг уулсын хоорондох нуга хөндийн ургамал тархсан байна.
Хүснэгт-13. Сумын ургамалын экологийн хэв шинж
Д/д Экологийн төрөл
/га/
Нийт нутаг
дэвсгэрт эзлэх
хувь
1 Дундаж өндөр болон нам, бэсрэг уулсын ургамал 161307.0 47,6
2
Нам бэсрэг уулсын хоорондох нуга хөндийн
ургамал 11585.5
3,4
3
Бүс дундын голын хөндий, нам хотосын нугын
ургамал 58296.6
17,2
4 Тал хээрийн ургамал 49341.2 14,6
5 Ой 57699.9 17,0
6 Нуур 645.0 0,2
Нийт 338875.1 100
Диаграмм-9 Эрдэнэмандал сумын ургамлын экологийн хэв шинж, эзлэх хувиар
47.6%
3.4%
17.2%
14.6%
17%
0.2%
Дундаж өндөр болон нам,
бэсрэг уулсын ургамал
Нам бэсрэг уулсын
хоорондох нуга хөндийн
ургамал
Бүс дундын голын хөндий,
нам хотосын нугын ургамал
Тал хээрийн ургамал
Ой
Нуур

Хуудас 38
Зураг-13.

Хуудас 39
Сумын ургамалжилт, төрөл:
Сумын нутаг дэвсгэрийн 17.2 хувийг ой, нуурын талбай, үлдэх 82,8 хувийг бэлчээр
эзэлж байна.
Зураг-14.

Хуудас 40
Хүснэгт-14. Сумын бэлчээрийн ургамалын анги, төрөл зүйл
Зураг
дээрхи
индекс
Ангилалын
шифр
Бэлчээр хадлангийн анги, бүлэг төрөл, төрлүүдийн нэр
Талбайн
хэмжээ /га/
У Дундаж өндөр болон нам, бэсрэг уулын бэлчээр
У-II
Анги: Уулын хар хүрэн ба нугын улирлын цэвдэгт хар
шороон хөрстэй нугархаг хээр
У-II-2 Бүлэн төрөл: Дэгнүүлт үетэнт
14 У-II-2-2 Ботууль- алаг өвст- улалжит 15223.5
18 У-II-2-6 Үетэн - алаг өвст 15430.1
У-III
Анги: Уулын сул хөгжилтэй хар хүрэн ба хар шороон
хөрстэй нугархаг хээрийн сийрэг ургамалтай чулуурхаг
бэлчээр
У-III-1 Бүлэг төрөл: Дэгнүүлт үетэнт
28 У-III-1-1 Жижиг дэгнүүлт үетэн - алаг өвст 38750.7
29 У-III-1-2 Ботууль - алаг өвст 26.2
У-IV
Анги: Уулын хүрэн заримдаа хар хүрэн хөрстэй хуурай
хээрийн бэлчээр
У-IV-2 Бүлэг төрөл: Дэгнүүлт үетэнт
32 У-IV-2-1 Ботууль - алаг өвст 19751.1
33 У-IV-2-2 Ботууль -хялганат 10611.8
40 У-IV-2-9 Хялгана - хазаар өвст 1271.3
42 У-IV-2-11 Жижиг дэгнүүлт үетэн - алаг өвст 56472.6
45 У-IV-2-14 Хазаар өвс -хялганат 1281.9
У-V
Анги: Уулын сул хөгжилтэй хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй
сийрэг ургамалтай чулуурхаг хээр
У-V-1 Бүлэг төрөл: Дэгнүүлт үетэнт
48 У-V-1-1 Ботууль - алаг өвс - агьт 205.4
49 У-V-1-2 Жижиг дэгнүүлт үетэн - алаг өвс - агьт 538.2
50 У-V-1-3 Хялгана - алаг өвст 1744.2
УХ Нам бэсрэг уулсын хоорондох нуга хөндий
УХ-II
Анги: Уулсын хоорондох хөндийн гүндээ цэвдэгтэй хар
шороон ба хар хүрэн хөрстэй уулын нуга
УХ-II-1 Бүлэг төрөл: Үндэслэг ишт үетэнт
82 УХ-II-1-1 Үетэн - алаг өвст 3465.4
83 УХ-II-1-2 Хиагт, Хиаг - алаг өвст 4642.1
84 УХ-II-1-3 Өлөнгөт, Өлөнгө - алаг өвст 751.9
УХ-II-2 Бүлэг төрөл: Дэгнүүлт үетэнт
85 УХ-II-2-1 Үетэн - улалж - алаг өвст 2352.5
86 УХ-II-2-2 Улаан толгой - улалж - алаг өвст 373.5
Х Тал хээрийн бэлчээр
X-I
Анги: Тэгшивтэр болон нугачаат хөндийн шавранцар
хүрэн хөрстэй хээр
X-I-1 Бүлэг төрөл: Үндэслэг ишт үетэнт
98 X-I-1-1 Хиагт, Хиаг-алаг өвст 1267.3
Х-I-2 Бүлэг төрөл: Дэгнүүлт үетэнт
102 Х-I-2-1 Ботууль-жижиг дэгнүүлт үетэн-алаг өвст 1142.2
103 Х-I-2-2 Ботууль-хялганат, хялгана-ботуульт 3946.0
104 Х-I-2-3 Хялгана-жижиг дэгнүүлт үетэнт 1724.3
105 Х-I-2-4 Хялгана-хиагт 2175.0
106 Х-I-2-5 Хялгана-хазаарт 16963.0
110 Х-I-2-9 Хялганат, хялгана-алаг өвст 8917.6
111 Х-I-2-10 Хялгана-зүр өвст 774.9

Хуудас 41
112 Х-I-2-11 Жижиг дэгнүүлт үетэнт 903.1
Х-II
Анги: Тэгшивтэр хөндийн элсэнцэр хүрэн хөрстэй хээрийн
бэлчээр
Х-II-2 Бүлэг төрөл: Дэгнүүлт үетэнт
130 Х-II-2-9 Хазаар өвс- хиагт 3104.4
132 Х-II-2-11 Хазаар өвс- хялганат 6923.7
X-III
Анги: Довцог бөөрөг элсний сул бэхэжсэн хөрст хуурай
хээр
X-III-1 Бүлэг төрөл: Үндэслэг ишт үетэнт
137 X-III-1-1 Хиаг- үетэнт, Хиаг -алаг өвс-агьт/шавагт/ 1499.7
H Бүс дундын голын хөндий, нам хотосын нугын бэлчээр
H-I
Анги: Голын хөндий нуурын захын аллювийн нугат
намгийн хөрстэй нуга намгийн бэлчээр
H-I-1 Бүлэг төрөл: Үндэслэг ишт үетэнт
H-I-2 Бүлэг төрөл: Улалжит
195 H-I-2-2 Улалж-үетэнт 69.0
197 H-I-2-4 Улалж-алаг өвст 12191.9
H-II
Анги: Аллювийн нугын болон хээржсэн нугын үелсэн
сулавтар хөгжилтэй хөрстэй татамын нуга
H-II-1 Бүлэг төрөл: Үндэслэг ишт үетэнт
200 H-II-1-3 Хиагт, Хиаг-алаг өвст 2264.9
H-II-2 Бүлэг төрөл: Дэгнүүлт үетэнт
202 H-II-2-2 Үетэн-цахилдаг - алаг өвст 11253.6
204 H-II-2-4 Улаан толгой-алаг өвст 5324.1
205 H-II-2-5 Үетэн-алаг өвст хээржсэн нуга 978.9
H-II-4 Бүлэг төрөл: Улалжит
208 H-II-4-1 Улалж-үетэн-алаг өвст 26214.3
Сумын бэлчээрийн ургамалжилтийн төрх байдал, доройтол:
Сумын нийт нутаг дэвсгэрийн 41.2 хувийг чулуутай бэлчээр, 28.4 хувийг цэвэр
бэлчээр, голын эргээр довонтой бэлчээр, сөөгтэй бэлчээр Идэр-Улаан багийн урд хэсгээр
1.7 хувийг эзлэн тархсан байна.
Хүснэгт-15. Сумын бэлчээрийн төлөв байдал, талбайгаар
Д/д Хэв шинж
/га/
Эзлэх хувь
1 Нуур 645.0 0.2
2 Ой 57699.9 17.0
3 Цэвэр бэлчээр 96221.8 28.4
4 Чулуутай бэлчээр 139544.3 41.2
5 Сөөгтэй бэлчээр 5854.9 1.7
6 Довонтой бэлчээр 38909.2 11.5
Нийт 338875.1 100.0
Сумын аж ахуйн үндсэн чиглэл нь уламжлалт мал аж ахуй зонхилдог бөгөөд
бэлчээрийн даац 1,9-12,7 дахин хэтэрсэн байгаа нь бэлчээрийн талхлагдалыг нэмэгдүүлж
байна. Тээл, Өлзийт, Эрдэнэ-Уул багуудын голын хөндийн, нам хотосийн нугийн бэлчээр
их талхлагдсан байна. Мөн Идэр-Улаан, Өлзийт, Хан-Өндөр багуудийн голын хөндийн,

Хуудас 42
нам хотосийн нугийн бэлчээр дунд зэрэг талхлагдсан, Хан-Өндөр багийн довонтой
бэлчээр сул талхлагдсан байна.
Ерөнхийдөө голын хөндийн нугын бэлчээр болон сумын төвийн бэлчээр нэлэнхүйдээ
талхлагдалд маш их орсон байна.
Тээл, Эрдэнэ-Уул, Алаг-Уул, Идэр-Улаан багуудын бэлчээр хортон мэрэгчдэд
нилээдгүй өртсөн байна.
Зураг-15

Хуудас 43
Хүснэгт-16. Нөлөөлөлд өртсөн бэлчээрийн талбайгаар
№ Нөлөөлөлд орсон Талбайнхэмжээ /га/ Эзлэх хувь
1 Доройтолд ороогүй бэлчээр 147459,7 52,5
2 Доройтолд орсон бэлчээр 133071,4 47,5
Үүнээс Их талхлагдсан 11838.5 4,2
Дунд зэрэг талхлагдсан 12588.0 4,5
Бага талхлагдсан 2435.1 0,9
Хортон мэрэгчидтэй 106209.8 37,9
Нийт 280531,1 100
Зураг-16.

Хуудас 44
2.4. ОЙН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ
Сумын ойн төлөв байдал: Эрдэнэмандал сумын нутаг дэвсгэрийн 19,3 хувийг ой
эзлэх бөгөөд үүнээс ойгоор бүрхэгдсэн талбай 57622.8 га буюу нийт ойн сан бүхий газрын
87 хувийг эзэлж байна.
Зураг-17.

Хуудас 45
Хүснэгт-17. Сумын ойн төлөв байдал, талбайгаар
Д/д Ойн төлөв байдал Талбайн хэмжээ /га/
Нийт ойн талбайд
эзлэх хувь
Ойгоор бүрхэгдсэн
1 Ой 59113,3 90,02
Ойгоор бүрхэгдээгүй
2 Ойжих талбай 1206,7 1,84
3 Таг царам 203,9 0,31
4 Торлог 467,1 0,71
5 Цагаан энгэр 1414,4 2,15
6 Мод үржүүлэх газар 3,7 0,01
7 Хортонд идэгдсэн 824,1 1,25
8 Мод бэлтгэсэн талбай 464,0 0,71
9 Шатсан ой 1972,1 3,00
Нийт 65669,3 100,0

Хуудас 46
2.5. ГАДАРГЫН БОЛОН ГҮНИЙ УСНЫ НӨӨЦ
Гадаргын усны нөөц:
Эрдэнэмандал сум нь нийт 81 булаг, 67 худаг, 26 том, жижиг нууруудтай 28 голтой
бөгөөд эдгээрээс Хануйн гол, Уртын гол, Тээлийн гол, Дунд цүүрийн гол, Урд шивэртийн
гэх мэт томоохон голуудтай. Тус суманд 3 рашаантай.
Хүснэгт-19. Сумын уст цэгийн тоо
Багийн нэр Булаг Худаг Гол Нуур
Тээл 11 12 4 5
Идэр-Улаан 18 14 8 8
Алаг-Уул 27 8 6 4
Хан-Өндөр 10 12 5 4
Эрдэнэ-Уул 15 15 4 5
Өлзийт 6 1
Нийт 81 67 28 26
Хүснэгт -20. Сумын гол, горхийн судалгаа4
№ Гол Цутгал гол
Голын
дундаж
өргөн
Голын
урт,км
Голын
дундаж
гүн,м
Урсац
мі/сек
Тайлбар
1 Хануй гол Сэлэнгэ 20 0,5 11 Урсац сайн
4 Ар хужиртын шуудуу Хануй 2 0,3 0,8
Бэлрүүгээ
урсацгүй
9
Цагаан нуурын
хоолой
Хануй 1,5 0,2 0,04 Устай
10 Нарийн өлөнтийн гол Бүрд 1 0,15 0,035 Урсац сайн
11 Урт шивэрт горхи Хүнүй 1,9 0,5 0,025 Устай
12 УУ булгийн горхи Хунүй 2 0,4 Устай
13 Цоргийн гол Хүнүй 2,3 0,45 Устай
14 Хүнүйн гол Сэлэнгэ 3,5 0,6 Урсац сайн
15 Таргилын шуудуу Тал булаг 1,5 35 Устай
17 Бага халзангийн гол Хүнүй 1,5 0,3 0,005 устай
19 Дунд эхтийн шуудуу Хүнүй 1,2 0,4 0,005
3-4 км
урсаад
тасарна
25 Могойн шуудуу Цорго 1,1 0,01 0,1
Бэлрүүгээ
урсацгүй
26 Хар бухын шуудуу Хүнүй 0,2
Бэлрүүгээ
урсацгүй
27 Зүүн цүүрийн гол Хануй 5 0,3 2,2 Урсац сайн
29 Тасга шуудуу
Зүүн цүүрийн
гол
байнга
30 Могойн шуудуу
Зүүн цүүрийн
гол
байнга
33 Дунд цүүр Хануй 1 2,5 0,4 хуурай
34 Баруун цүүр Хануй 2,5 9 2,5 хуурай
35 Бүрд Баруун цүүр 0,8 1 0,2 хуурай
36 Ороох Баруун цүүр 2,5 8,8 0,5 4 улиралд
4
Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын 2011 оны голуудын бүртгэл

Хуудас 47
37 Зулзгант Ороох 1,5 5 0,2 хуурай
38 Нарийний Баруун цүүр 3 7 0,4 хуурай
39 Нарийний харз Баруун цүүр 1,5 4 0,3 4 улиралд
40 Байшинтийн шуудуй Баруун цүүр 1,2 1,5 0,3 зун
41 Шар даваа горхи Баруун цүүр 3 8,5 0,4 хуурай
42 Их улааны дээд горхи Их улаан харз 1,5 1 0,4 хуурай
43 Их улааны булаг Хануй 1,2 3,8 0,4 4 улиралд
44 Усны газар Хануй 1,3 2,3 0,2 4 улиралд
45 Цагаан чулуут Хануй 4,5 11,9 0,35 4 улиралд
50 Бага булгийн шуудуу Хана 1,4 3,2 0,45 байнга
51 Шар жалгын шуудуу Хана 1,9 4,5 0,35 байнга
52 Чаргайтын гол Их нуур 1,8 7 0,5 байнга
53 Асга түрүү шуудуу Дүнгэндэг 1,4 6,2 0,45 байнга
54
Довжир цоорхой
шуудуу
Урт 0,6 3 0,55 байнга
55 Ханын шуудуу Асга түрүү 1,4 6,6 0,3 байнга
56 Тахилт шуудуу Их нуур 1,8 4,8 0,35 байнга
Хүснэгт -21. Сумын худгийн судалгаа5
№ Худгийн нэр
Эзэмшигчийн
нэр
Гаргасан
огноо
Ашиглалт Тайлбар
1 Билүүтийн доод худаг Жагар
Хавар намар, өвлийн
улиралд ашиглана.
ажиллаж
байгаа
2 Билүүтийн дээд худаг Х. Эрдэнэбаатар
ажиллаж
байгаа
3 Тээлийн дээд эхний Ч. Өлзийбат
ажиллаж
байгаа
4
Тээлийн худаг /мод
үржүүлэг/
Ц. Мягмарсүрэн
Жилийн 4-н улиралд
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
5 Дааган жалгын Д. Гантөр
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
6 Сөртийн Д. Гантөр 2009
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
7 Ганц модны Ч. Дагва
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
8 Булгийн амны Д. Сүхбаатар 2010
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
9 Хөөсгөлийн Чойжоо
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
10 Цагаан худаг Санж
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
11 Хойд худаг Ганбаатар 2010
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
12 Доод худаг Гэлэгжамц
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
13 Эмнэлэгийн худаг Эмнэлэг 2010
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
14 Сургуулийн Сургууль
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
15 Заводын худаг П. Итгэлт
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
5
Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын 2011 оны худгийн бүртгэл

Хуудас 48
16 Хэцийн худаг Д. Ганбат
Хавар, зун, намар
ашиглана.
Эвдэрсэн
17 Өлийн худаг Ч. Батсуурь 2010
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
18 Цахилдагийн худаг Д. Эрдэнэ-Очир 1992
ашиглана.
Эвдэрсэн
19 Цохион дөрөлж Д. Ганзориг
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
20 Худгийн булаг Д. Алтансүх 2007
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
21 Бор хөндий Б. Лхагважав 1980
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
22 Цоорхой
Д.
Амгаланбаатар
2010
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
23 Олон цохио Б. Агваанбаяр 2003
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
24 Ухаа Б. Галбадрах 2010
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
25 Хөх чулуу Ц. Энхбат 2010
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
26 Асга түрүү Б. Нямдорж 2009
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
27 Их халзан Ц. Цохио
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
28
Баартын ам /шүрэн
овоо/
Ням-Осор
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
29 Баатархүү Баатархүү
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
30 Ороох Д.Бямбасүх
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
31 Шар хад Б.Баярсайхан
ажиллаж
байгаа
32 Дунд цүүрийн ам Н.Болдбаатар
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
33 Ар булаг Б.Энхтайван
ажиллаж
байгаа
34 Цагаан хөндий Б.Сандагсүрэн
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
35 Ямаат Ч.Мандахбаяр
ажиллаж
байгаа
36 Дэл Б.Галсайхан
ажиллаж
байгаа
37 Тасга, хад толгой Р.Түмэндэмбэрэл
ажиллаж
байгаа
38 Жанын С.Дамбий 2003
ажиллаж
байгаа
39 Тээлийн О.Дашчойнхор 2007
ажиллаж
байгаа
40 Алтан булаг Ц.Баатар 2006
ажиллаж
байгаа
41 Сүүл толгой С.Баттулга
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
42 Олдох Б.Эрдэнэчулуун
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
43 ханхарын дунд цүүр Б.Сайнбаяр
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
44 Хадат Н.Ганболд
ажиллаж
байгаа

Хуудас 49
45 Шанагын 1 Б.Жавзансүрэн
ажиллаж
байгаа
46 Хантрага Ч.Чойжанцан
ажиллаж
байгаа
47 Шанагын 2 Ш.Өлзийсамбуу
ашиглана.
ажиллаж
байгаа
48 Өндөр дэн Х.Пүрэвсүрэн
ажиллаж
байгаа
49 Солгой Р.Сумъяасүрэн
ажиллаж
байгаа
50 Жаргалант Д.Базаррагчаа
ажиллаж
байгаа
51 Хүүш О.Болдбаатар 2007
ажиллаж
байгаа
52 Батын толгой Ш.Пүрэвхүү 2007
ажиллаж
байгаа
53 Нарийн даваа Ц.Ганбаатар 2006
ажиллаж
байгаа
54 Өвсөн жалга О.Болдбаатар 2009
ажиллаж
байгаа

Хуудас 50
Зураг-19.

Хуудас 51
Сумын гүний усны нөөц:
Сумын нийт нутаг дэвсгэрийн дийлэнх хувийг Мезозойн болон палеозойн үеийн
интрузив чулуулгийн ан цав дахь усжилттай бүс , голуудын хөндий, эрэг орчимоор орчин
үеийн болон дээд дөрөвдөгчийн үеийн ус агуулсан давхарга эзэлж байгаагаас үзэхэд гүний
усны нөөц харьцангуй элбэгтэй нутаг болно.
Зураг-20.

Хуудас 52
2.6. ИНЖЕНЕР ГЕОЛОГИЙН НӨХЦӨЛ
Инженер геологийн нөхцөл:
Сумын инженер геологийн Голын, Гүний, Моласслаг бялхамал, Молласслаг
бялхамал тунамал, Нуур-голын, Нуурын, Солифлюкц-делювийн, Элювийн ба
солифлюкцийн гарал үүсэлтай байна.
Хүснэгт-22. Инженер геологийн гарал
№ Гарал Талбайн хэмжээ /га/
1 Голын 89657.1
2 Гүний 180905.0
3 Моласслаг бялхамал 34221.4
4 Молласлаг бялхамал тунамал 2088.6
5 Нуур-голын 4365.7
6 Нуурын 11476.8
7 Солифлюкц-делювийн 3014.2
8 Элювийн ба солифлюкцийн 12850.1

Хуудас 53
Зураг-21

Хуудас 54
Газар чичирхийлэл: Сумын нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд 7-8 баллын газар
хөдлөлийн бүсэд орж байна.
Зураг-22

Хуудас 55
Сумын олон жилийн цэвдэгийн тархалт: Сумын нийт нутаг дэвсгэрт цэвдэг
тархсан бөгөөд нийт нутаг дэвсгэрийн 71,1 хувь нь ховор алаг цоог тархалттай, 23.4 хувь
нь алаг цоог тархалттай, 5.5 хувь нь олон жилийн цэвдэг чулуулаг үргэжилсэн тархалттай
байна.
Хүснэгт-23. Сумын олон жилийн цэвдэгийн тархалт
№ Тархалт Талбайн хэмжээ /га/
1 Олон жилийн цэвдэг чулуулаг алаг цоог тархалтай 79189.9
2 Олон жилийн цэвдэг чулуулаг үргэжилсэн тархалтай 18724.4
3 Олон жилийн цэвдэг чулуулаг ховор алаг цоог тархалтай 240960.
Нийт 338875.1
Зураг-23

Хуудас 56
2.7. НИЙГЭМ, ЭДИЙН ЗАСГИЙН НӨХЦӨЛ
Түүхэн хөгжлийн тойм. Эрдэнэмандал сум бол эртний монголчуудын түүх, соёл
иргэншлийн үнэт өвийг газар шороон дээрээ хадгалсан ариун дагшин газар бөгөөд Хүннү
гүрний үеийн монголчуудын төв хэсэг болох нутаг билээ. Тус сумын нутагт монголын
эртний улсууд үед Хүннү, Түрэг, Сяньби, Их-Нирун зэрэг язгуурын монгол угсааны овог
аймгууд нутаглаж, хожим их эзэн Чингис хааны Төвийн Түмэнд багтаж байсан ба хожим
нь Батмөнх Даян хаан, түүний хөвгүүдийн эзэмшил нутаг байсныг түүхэнд тэмдэглэсэн
байдаг.
1923 онд Зая бандидагийн шавийг 1658 өрх, 65 арван гэр, 16 сум, 33
багтайгаар Эрдэнбулган уулын хошуу болгон өөрчлөн зохион байгуулсан байна. Энэхүү
шинэчлэлээр 1923 онд тус сумын нутагт засаг захиргааны анхан шатны нэгж болсон 10
гэр, тавьтуудыг байгуулж, даргыг нь ардын хурлаар сонгож баталжээ. Үүнд 50 аравт, 10
тавьт байгуулсан нь одоогийн Эрдэнмандал сум анхлан үүсэн байгуулагдаж, голомтоо
бадраах эхлэл байв. Удалгүй 1924 онд эдгээр тавьтууд нийлж Өндөр-Улааны өвөрт Эрдэнэ
сум (дарга нь С.Балганжав), Зуслан-Хөрөнгөд Мандал сум (дарга нь Жигжид), Айраг
нуурт Хануй сум (дарга нь Гүсээлээ) гэж гурван сум байгуулагдсан байна. Эдгээр 3 сум
1925 онд нэгдэж Эрдэнэмандал сум болж Өлзийт дэнжид нэртэй нэг сум болж Өлзийт
дэнжид төвлөрсөн. Засаг захиргааны жижиг нэгжүүд нэгдэн томорч нэг сум тогтоход
суманд Эрдэнэмандал гэж нэрлэхээр болсон байна. Тэр үед Гүнгэрэг дацангийн нутагт 40
аравт, 8 тавьттай Алаг-Уул сум байгуулагдсан. Анхны дарга нь зурхайч Цүлтэм гэж
байжээ. Эрдэнэмандал сумтай ойролцоо үед Алаг-Уул сум Хүнүйн голтын орчмын Оюут
сумтай нийлж Хан-Оюут сум болжээ. 1958 онд Эрдэнэмандал сум Хан-Оюут сумдыг
нэгтгэн нэг сум болгосон нь улс, аймагтаа томоохон сум болжээ.
Хүн амын одоогийн байдал:
Тус сум нь 2014 оны байдлаар 5533 хүн ам, 1600 өрх айл байгаагаас нийт хүн амын
17.6 хувь нь буюу 975 хүн сумын төвд, 82.4 хувь буюу 4558 хүн хөдөөд амьдарч байна.
Сумын хүн амын нягтшил 1,6 хүн/км.кв байгаа нь Архангай аймгийн бусад сумуудтай
харьцуулахад дундаж түвшинд байна.
Хүснэгт-24. Сумын хүн амын тоо /сүүлийн 3 жилээр/
Хүн амын үзүүлэлт Хугацаа, оноор
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Сумын нийт хүн ам 6099 5903 5823 5843 5933 5731 5654 5705 5535 5533
Үүнээс
Сумын төвийн
хүн ам
1161 1152 1058 1093 1091 1091 1025 1059 987 975
Хөдөөгийн хүн
ам
4938 4751 4765 4750 4842 4640 4629 4646 4548 4558
Нийт өрхийн тоо 1651 1642 1594 1625 1656 1608 1615 1628 1601 1600
Ү
ү
н
э
э
с
Төвийн өрх 376 348 389 236 333 354 322 396 472 483

Хуудас 57
Малчин өрх 1275 1294 1205 1389 1323 1254 1293 1232 1129 1117
Төрөлт, 1000 хүнд
ноогдох
13.28 16.94 18.54 21.22 20.90 19.71 24.76 23.14 18.43 23.68
Нас баралт, 1000
хүнд ноогдох
6.56 4.23 6.52 5.13 5.39 7.32 8.14 6.13 8.31 5.96
Диаграмм-10. Сумын хүн амын тоо, сүүлийн 10 жилээр
Багуудаар харьцуулж үзэхэд Тээл баг хамгийн олон хүн амтай хэдий ч хүн амын
нягтшилаар 1 км.кв талбайд 3,1 хүн ноогдож байна. Хамгийн бага нь Алаг-Уул баг 820
хүн амтай, 0,8 хүн/ км.кв нягтшилтай байхад Хан-Өндөр баг хамгийн их 12,5 хүн/км.кв
нягтшилтай байна. Харин Сумын төв болох Өлзийт баг нь хүн амын нягтшилаар сумын
дундажтай адил буюу 1,6 хүн/км.кв байна.
Хүснэгт 25 Сумын хүн амын үзүүлэлт, багуудаар
Багийн нэр
Хүн амын
тоо
Хүн амын нягтшил,
хүн/км.кв
Өрхийн
тоо
Алаг-Уул 820 0,8 225
Идэр-Улаан 671 0,9 193
Эрдэнэ-Уул 1051 1,8 295
Хан-Өндөр 917 12,5 260
Тээл 1099 3,1 321
Өлзийт 975 1,6 306
Сумын нийт 5533 1,6 1600
6099
5903 5823 5843 5933
5731 5654 5705 5535 5533
1161 1152 1058 1093 1091 1091 1025 1059 987 975
4938 4751 4765 4750 4842
4640 4629 4646 4548 4558
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
2005он 2006он 2007он 2008он 2009он 2010он 2011он 2012он 2013он 2014он
Нийт хүн
ам
Сумын
төвийн
хүн ам
Хөдөөгий
н хүн ам

Хуудас 58
Диаграмм-11 Сумын хүн ам, өрхийн тоо, багуудаар
Мал аж ахуйн судалгаа:
Сумын хэмжээгээр нийт 420445 толгой мал байгаагаас 65,1 хувийг хонь, 21,9
хувийг ямаа, 7,2 хувийг үхэр, 5,8 хувийг адуу, үлдсэн 0,01 хувийг тэмээ эзэлж байна.
Хүснэгт 26 . Сумын малын тоо, төрлөөр, 2014 он
Баг Адуу Үхэр Тэмээ Хонь Ямаа Нийт
Алаг-Уул 3700 4524 - 50612 14622 73458
Идэр-Улаан 4615 6521 - 44220 21272 76628
Эрдэнэ-Уул 6038 7345 33 67166 17973 98555
Хан-Өндөр 3126 4763 - 40035 14211 62135
Тээл 4831 4772 - 51893 17488 78984
Өлзийт 2247 2270 - 19677 6491 30685
Сумын нийт 24557 30195 33 273603 92057 420445
Эзлэх хувь 5,8 7,2 0,01 65,1 21,9 100
Сүргийн бүтцийн хувьд ямааны эзлэх хувь 21,9 хувьтай байгаа нь тохиромжтой үзүүлэлт
бөгөөд цаашид уг бүтцийг хэвээр нь хадгалах шаардлагатай болно.
Диаграмм 12. Сумын малын тоо, багаар
0
200
400
600
800
1000
1200
820
671
1051
917
1099
975
225 193
295 260
321 306
Хүн амын тоо
Өрхийн тоо
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
80000
90000
100000
73458
76628
98555
62135
78984
30685
Ямаа
Хонь
Тэмээ
Үхэр
Адуу

Хуудас 59
Сүүлийн 10 жилийн байдлаар сумын хэмжээнд бүх төрлийн мал өссөн бөгөөд олон
жилийн дундажаар 1,09 коэффициентээр өссөн байна. Малын тооны өсөлт нь бэлчээрийн
хангамжид сөрөг нөлөө үзүүлэх тул цаашид малын тоог өсгөхгүйгээр, малыг
эрчимжүүлэн, чанаржуулах тал дээр анхаарах шаардлагатай .
Хүснэгт 27 . Сумын малын тооны өөрчлөлт, сүүлийн 10 жилээр
Мал
төрөл
2005 он 2006 он 2007 он 2008 он 2009 он 2010 он 2011 он 2012 он 2013 он 2014 он
Адуу 10 10 10 13 13 42 45 41 30 33
Тэмээ 14611 15042 16205 16674 17398 16187 18280 19584 21628 24567
Үхэр 15183 16607 18103 19445 22000 19064 22292 23894 26077 30195
Хонь 118751 133617 154848 186089 204428 163267 185925 218773 240404 273603
Ямаа 61324 65110 70264 77178 78915 64984 75731 79126 84122 92057
Сумын
нийт 209879 230386 259430 299399 322754 263544 302273 341418 372261 420455
Диаграмм 13. Сумын малын тооны өсөлт, төрлөөр
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
Тэмээ
0
50000
100000
150000
200000
250000
300000
Хонь Ямаа
0
10
20
30
40
50
Адуу
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
Үхэр
Жилийн дундаж өсөлтийн
коэффициент 1,26
коэффициент хонь 1,1, ямаа 1,05

Хуудас 60
III. ГАЗАР, БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ ЭДЭЛБЭРИЙН ӨНӨӨГИЙН
БАЙДАЛ
3.1. ГАЗРЫН НЭГДМЭЛ САН
Эрдэнэмандал сумын нутаг дэвсгэрийн хил хязгаарт 2012 онд ГХГЗЗГ-аас хийгдсэн
Улсын аймаг, сумдын хилийн цэсийн өөрчлөлтийн ажлаар өөрчлөлт орж, 2545.09 га-аар
талбай нь нэмэгдсэнээр одоогийн сумын нийт талбай 338875.10 га болсон.
Хүснэгт-28. Сумын газрын нэгдмэл сангийн ангилалын талбайн зөрүү
Газрын
нэгдмэл
сангийн
үндсэн
ангилал
Хөдөө аж
ахуйн
газар
Хот
тосгон
бусад
суурин
газар
Ойн сан
бүхий
газар
Усны сан
бүхий
газар
Зам шугам
сүлжээний
газар
Улсын
тусгай
хэрэгцээний
газар
Нийт
Газрын
нэгдмэл
сангийн
тайлан
261516.21 150.6 72387 436.2 1836 4 336330.01
Хэмжилтээр 254365.08 317.37 81023.91 538.07 2628.85 1.82 338875.10
Зөрүү +- -7151.13 166.77 8636.91 101.87 792.85 -2.18 2545.09
Сумын нийт талбайн 75.1 хувь буюу 254365.08 га нь хөдөө аж ахуйн газар, 0.1 хувь
буюу 317.37 га талбайг хот тосгон бусад суурин газар, 0.2 хувь буюу 3538.07га талбайг
зам, шугам сүлжээний газар бүхий газар, 23.9 хувь буюу 81023.9 га талбайг ойн сан бүхий
газар, 0.8 хувь буюу 2628.8 га талбайг усан сан бүхий газар тус тус эзэлж байна.
Диаграмм-14.
Эрдэнэмандал сумын газрын нэгдмэл сангийн ангилал
0.0
10.0
20.0
30.0
40.0
50.0
60.0
70.0
80.0
ХАА ХТБСГ ЗШСГ ОСБГ УСБГ ТХГ

Хуудас 61
Зураг-24

Хуудас 62
3.2. СУМЫН ГАЗАР АШИГЛАЛТЫН ОДООГИЙН БАЙДАЛ
Эрдэнэмандал сум нь уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэлт зонхилдог учир
нийт нутаг дэвсгэрийн 74,31 хувийг бэлчээрийн зориулалтаар ашиглаж байна.
Хүснэгт-29. Сумын газар ашиглалтын талбай
Үндсэн
ангилал
Ангиллын түвшин 1
Ангиллын түвшин 2 /ашиглалтын
зориулалт/
Талбайн
хэмжээ /га/
Нийт
талбайд
эзлэх хувь
Хөдөөажахуйн
газар
Бэлчээр өвөл-хаврын 176442.5 52,07
зун-намрын 75351.2 22,24
Усалгаатай тариалан тэжээлийн ургамал 9.9 0,003
Атаршсан газар 50%-иас дээш ургамлан бүрхэвчтэй 1661.3 0,49
ХАА-н барилга,
байгууламжийн
газар
өвөлжөө, хаваржаа 853.6 0,25
мал эмнэлгийн үйлчилгээний цэг 0.3 0,0001
бэлчээр дэх уст цэг 43.5 0,01
Хот,тосгон,бусадсууриныгазар
Барилга,
газар
төрийн захиргааны байгууллага 0.3 0,0001
урлаг, соёлын байгууллага 0.2 0,0001
боловсролын байгууллага 4.0 0,0012
эрүүл мэндийн байгууллага 1.6 0,0005
банк, санхүүгийн байгууллага 0.2 0,0001
сүм, хийд, шашны байгууллага 0.4 0,0001
зочид буудлын цогцолбор 0.7 0,0002
худалдаа, нийтийн үйлчилгээний газар,
төв, цогцолбор
2.8 0,0008
дэд бүтцийн байгууллага 0.8 0,0002
автомашины засвар үйлчилгээний цэг 0.1 0,0000
Суурьшлын газар амины орон сууц 0.5 0,0001
гэр, орон сууцны хашааны газар 39.2 0,01
Үйлдвэрийн газар үйлдвэрлэлийн барилга, байгууламж,
бусад газар
0.2 0,0001
Нийтийн эдэлбэрийн
газар
нийтийн эзэмшлийн ногоон
байгууламж, цэцэрлэгжүүлж,
зүлэгжүүлсэн талбай
1.3 0,0004
цэнгэлдэх хүрээлэн, наадмын талбай 0.3 0,0001
тоглоомын талбай 0.6 0,0002
эзэмшил, ашиглалтанд олгогдоогүй
сул чөлөөтэй газар
213.8 0,06
хогийн цэг 41.2 0,01
оршуулгын газар 8.9 0,0026
нурсан барилга, балгас 0.1 0,00003
Зам,шугам
сүлжээнийгазар
Авто замын газар сайжруулсан шороон зам 211.7 0,06
ердийн шороон зам 157.5 0,05
Шугам, сүлжээний
газар
холбоо, мэдээлэл дамжуулах хүлээн
авах станц, шугам
91.2 0,03
эрчим хүч, дамжуулах шугам, станц 77.6 0,02
Ойнсанбүхий
газар
Ой модоор
бүрхэгдсэн газар
ой модоор бүрхэгдсэн 60371.5 17,82
Ой модоор
бүрхэгдээгүй газар
модыг нь огтолсон талбай 464.0 0,14
ойн цоорхой 1617.5 0,48
түймэрт өртсөн ой 1971.3 0,58
ой тэлэн ургах нөөц газар 16599.6 4,90
У
сн
ы
са
н
бү
хи
й
га
за
р
Гол, горхи Гол, горхи 751.1 0,22

Хуудас 63
Булаг Булаг 0.8 0,0002
Нуур Нуур 1877.2 0,55
Улсынтусгай
хэрэгцээнийгазар
Шинжлэх ухаан,
технологийн сорилт
туршилт болон
байгаль орчин, цаг
агаарын төлөв
байдлын байнгын
ажиглалтын талбай
Цаг агаарын төлөв байдлын байнгын
ажиглалтын талбай
1.8 0,0005
Сумын нийт 338875,1 100,0
Зураг-25

Хуудас 64
3.2.1. Бэлчээр ашиглалт
Сумын хэмжээгээр нийт 1647 өвөлжөө, хаваржаа, зуслан, намаржаа байгаагаас 524
нь 2 улирал, 1119 нь 1 улирал, 4 нь жилийн турш ашиглагдаж байна.
Хүснэгт-30. Өвөлжөө, хаваржааны тоо
№ Төрөл
Идэр-
Улаан
Эрдэнэ-
Уул
Алаг-
Уул
Хан-
Өндөр
Тээл
Өлзийт
Нийт
1 Өвөлжөө 66 121 111 71 79 448
2 Хаваржаа 97 132 76 54 99 458
3 Өвөлжөө, хаваржаа 69 14 38 81 68 2 272
4 Зуслан 20 57 20 35 37 169
5 Намаржаа 18 6 2 14 3 43
6 Зуслан, намаржаа 65 59 39 29 59 1 252
7 Өвөлжөө, хаваржаа, зуслан, намаржаа 2 2 1 5
Нийт 335 389 288 284 347 4 1647
Сумын хэмжээнд уламжлалт мал аж ахуй эрхэлдэг бөгөөд малын төрлүүдээс
хонийг голчлон өсгөж байгаа нь бэлчээрийг эрчимжсэн хэлбэрээр бус улирлын аясыг
даган нүүдэллэх маягаар зохицуулалттай ба зохицуулалтгүй ашиглах аргыг хэрэглэж
байгаа нь судалгаагаар илэрч байна.

Хуудас 65
Зураг-26

Хуудас 66
Бэлчээрийн даац: Сумын хэмжээгээр нийт бэлчээрийн даац хэтэрсэн бөгөөд
Өлзийт багийн бэлчээрийн даац хамгийн их хэтрэлттэй буюу 12,7 дахин хэтэрсэн бол Хан-
Өндөр баг 5,4 дахин, Алаг-Уул, Эрдэнэ-Уул багууд 3,6 дахин, Идэр-Улаан баг хамгийн
бага буюу 1.9 дахин хэтэрсэн байна.
Зураг-27

Хуудас 67
Хүснэгт-31. Сумын бэлчээрийн даац, багаар
Багийн нэр
Малын тоо
/хонин
толгой/
Талбай
/га/
Га-
ийн
ургац
/цн/
Тэжээлийн
нөөц, цн
Жилд
идэх
өвс
/цн/
Багтаамж
/хонь
толгой/
Даац
/хувь/
Алаг-Уул 123731,2 38948,7 5,3 206428,1 6 34405 359,6
Идэр-Улаан 134049,6 73596,2 9 662365,8 6 110394 121,4
Эрдэнэ-Уул 173935,3 68005,4 4,2 285622,7 6 47604 365,4
Хан-Өндөр 109831,2 31811,9 3,8 120885,2 6 20148 545,1
Тээл 142458,7 51541,4 8,6 443256,0 6 73876 192,8
Өлзийт 84654,1 5693,2 7 39852,4 6 6642 1274,5
3.2.2. Хадлангийн газрын ашиглалт
Тус сумын хувьд малчин өрхүүд өөрсдийн хэрэгцээний хадлангаа тус тусын баг
болон бэлчээрээс бэлтгэдэг бөгөөд баталгаажсан 4 байршил бүхий газарт 40 га талбай
хадлангийн газрыг гэрээгээр эзэмшсэн байна.
Хүснэгт 32. Хадлангийн газрын ашиглалт
№ Эзэмшигч Талбайн хэмжээ /га/
Эргэлтийн цэг
X Y
1 С.Баттулга 10га
480
04'40.7" 1010
44'59.8"
480
04'57.60" 1010
44'25.70"
480
05'01.59" 1010
44'40.40"
480
04'53.00" 1010
45'02.00"
2 Ч.Баттулга 10га
480
05'01.59" 1010
45'49.67"
480
04'53.40" 1010
45'28.10"
480
05'02.59" 1010
45'07.01"
480
04'10.70" 1010
45'05.10"
3 Т.Батсайхан 10га
480
04'10.80" 1010
46'54.00"
480
04'08.30" 1010
46'56.60"
480
03'53.60" 1010
46'07.80"
480
04'04.20" 1010
45'42.10"
480
04'04.50" 1010
45'42.60"
4 Б.Ариунболд 10га
480
01'11.00" 1010
43'34.20"
480
03'59.10" 1010
42'50.50"
480
03'48.90" 1010
42'58.40"
480
04'01.90" 1010
43'40.20"

Хуудас 68
Зураг-28

Хуудас 69
3.2.3. Тариалангийн газрын ашиглалт
Эрдэнмандал сум нь тариалангийн 1701 га талбайтайгаас Их нуурын орчимд
байгаа 1690 га нь атаршсан, 10 га талбайд төмс, хүнсний ногоо тариалж байна.
Зураг-29

Хуудас 70
Хүснэгт-33. Сумын тариалангийн газрын ашиглалт
№ Талбайн төрөл Багийн нэр
Талбайн
хэмжээ /га/
1 Атаршсан талбай Эрдэнэ-Уул 387.5
2 Атаршсан талбай Өлзийт 1303.9
3 Төмс хүнсний ногоо Тээл 10.0
Нийт 1701.4
3.2.4 Ойн сан бүхий газрын ашиглалт
Сумын ойн сан бүхий газарт нийт 9 ойн нөхөрлөл газар эзэмшдэг ба Цорго, Урт
шивэрт, Хөх-Өндөр ойн нөхөрлөл нь Идэр-Улаан багт, Шим хараат, Шар даваа, Дунд
нуруу ойн нөхөрлөл нь Алаг-Уул багт бол Хар хужирт, Дэвжих зангилаа ойн нөхөрлөл нь
Тээл багт тус тус байна.
Хүснэгт-34. Ойн нөхөрлөлийн талбай
Д/д
Нөхөрлөл нэр
/га/
1 Ар хужирт 3290.26
2 Дэвжих зангилаа 3235.11
3 Дунд нуруу 5382.77
4 Хөх-Өндөр 2678.16
5 Монгол төрх 1218.98
6 Шар даваа 4094.66
7 Шим хараат 2124.79
8 Цорго 6312.24
9 Урт шивэрт 5093.54
Нийт 33430.51

Хуудас 71
Зураг-30

Хуудас 72
3.2.5 Уул уурхайн ашиглалт
Сумын хэмжээнд нэг хайгуулийн талбай байгаа бөгөөд уг талбай нь Тээл багийн
нутаг Зост толгойн хайгуулын талбай байна. Уг талбай нь хэмжээ 902 га байна.
Зураг-31
3.2.6 Аялал жуулчлалын газрын ашиглалт:
Сумын хэмжээнд аялал жуулчлал төдийлөн хөгжөөгүй бөгөөд одоогоор Хан-Өндөр
багийн Тахилгатын рашааныг түшиглэн сувилалын газар байгуулагдсан бөгөөд үйл
ажиллагаа нь төдийлэн жигдрээгүй байна.

Хуудас 73
3.3. ГАЗАР БОЛОН БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ
3.3.1 Бэлчээрийн газрын экологийн чадавхийн болон эдийн засгийн үнэлгээ
3.3.1.1 Бэлчээрийн газрын экологийн чадавхийн үнэлгээ
Зураг 32 Эрдэнэмандал сумын бэлчээрийн төлөв байдал, сэргэх чадавхийн ангилал, 2015 оны
байдлаар
Эрдэнэмандал сумын бэлчээрийн газар нь газрын гадаргын тогтоц, хөрс уур амьсгалын нөхцлөөрөө
ойт хээрийн бүслүүрийн 1) жижиг дэгнүүлт үетэн-алаг өвс-агьт, 2) уулын бэл хөндийн жижиг дэгнүүлт
үетэн-алаг өвст, 3) тал хөндийн байгаль хялгана-алаг өвст, 4) нугын улалж-алаг өвст гэсэн 4 бүлэгт
хуваагдаж байна.
Үүнд.
1. Шавранцар хөрстэй уулын бэл хөндийн жижиг дэгнүүлт үетэн-алаг өвст бэлчээр
Энэхүү бэлчээр нь нийт мониторингийн цэгийн 61%-д тохиолдоно. Энэ төрлийн бэлчээрийн төлөв
байдал нь унаган төрхөөсөө нилээд өөрчлөгдсөн нарийн өвсний сэргэлтийг дэмжихийн тулд энгийн
хуваарьтай ашиглалтыг нэвтрүүлэх шаардлагатай ба бэлчээрийн ачааллыг 10-25 хувь бууруулж ашиглана.
(Зураг 33)

Хуудас 74
Зураг 33. Шавранцар хөрстэй уулын бэл хөндийн жижиг дэгнүүлт үетэн-алаг өвст бэлчээрийн
төлөв байдлын загвар.
2. Шавранцар хөрстэй уулын бэл, уул хоорондын тэгшивтэр хөндийн Байгаль хялгана-Алаг өвст
нугын хээрийн бэлчээр
Энэхүү бэлчээр нь нийт мониторингийн цэгийн 30%-д тохиолдоно. Энэ төрлийн бэлчээрийн төлөв
байдал нь унаган төрхөөсөө нилээд өөрчлөгдсөн нарийн өвсний сэргэлтийг дэмжихийн тулд энгийн
хуваарьтай ашиглалтыг нэвтрүүлэх шаардлагатай ба бэлчээрийн ачааллыг 10-25 хувь бууруулж ашиглана
(Зураг 34).
Зураг 34. Шавранцар хөрстэй уулын бэл, уул хоорондын тэгшивтэр хөндийн Байгаль хялгана-Алаг
өвст нугын хээрийн бэлчээрийн төлөв байдлын загвар.
3. Чулуурхаг хөрстэй уулын болон цав толгодын орой, хажуугийн жижиг дэгнүүлт үетэн-алаг өвс-агьт
бэлчээр
Энэхүү бэлчээр нь нийт мониторингийн цэгийн 3%-орчим эзэлнэ. Энэ төрлийн бэлчээрийн төлөв байдал
нь унаган төрхөөсөө нилээд өөрчлөгдсөн нарийн өвсний сэргэлтийг дэмжихийн тулд энгийн хуваарьтай
ашиглалтыг нэвтрүүлэх шаардлагатай ба бэлчээрийн ачааллыг 10-25 хувь бууруулж ашиглана (Error! R
eference source not found.).

Хуудас 75
Зураг 35. Чулуурхаг хөрстэй уулын болон цав толгодын орой, хажуугийн жижиг дэгнүүлт үетэн-
алаг өвс-агьт бэлчээр
4. Чийглэг голын нугын улалж-алаг өвст бэлчээр
Энэхүү бэлчээр нь нийт мониторингийн цэгийн 2 орчим хувийг эзэлнэ. Энэ төрлийн бэлчээрийн
төлөв байдал нь унаган төрхөөсөө нилээд өөрчлөгдсөн нарийн өвсний сэргэлтийг дэмжихийн тулд
энгийн хуваарьтай ашиглалтыг нэвтрүүлэх шаардлагатай ба бэлчээрийн ачааллыг 10-25 хувь бууруулж
ашиглана (Зураг 36).
Зураг 36 Чийглэг голын нугын улалж-алаг өвст бэлчээр.
Сумын бэлчээрийн өнөөгийн төлөв байдал, өөрчлөлтийг тодорхой шалгуур үзүүлэлтэд
үндэслэсэн сэргэх чадавхиар нь үнэлж үзэхэд 91 % нь ургамлан бүлгэмдлийн чанар,
бүтцийн хувьд өөрчлөгдсөн, ашиглалтын одоогийн горим, арга хэлбэр (ачааллыг
бууруулах, улирлаар сэлгэх, түр амраах)-ийг шаардлагатай хэмжээнд өөрчилснөөр 5
хүртэл жилд сэргээх боломжтой байна. Ургамлан бүлгэмдлийн бүтэц бүрэлдэхүүн нь
нэлээд өөрчлөгдсөн, мөн түүнчлэн өнгөн хөрсний ус чийг шингээх, барьж хадгалах чанар
буурсан, бэлчээрийг урт хугацаагаар ашиглалтаас чөлөөлөх, малын ачааллыг нэлээд
бууруулах замаар сэргээхэд 5-10 жил шаардлагатай түвшинд хүрсэн бэлчээр 4 %-ийг
эзэлж байна.
Тус сумын бэлчээрийн газрын чадавхи болон төлөв байдлын өнөөгийн түвшин дээр
үндэслэн малын боломжит даацыг тооцож үзэхэд байх ёстой хэмжээнээс дунджаар 4
дахин хэтэрсэн байна. Хан-өндөр, Эрдэнэ-уул багийн нутгаар бэлчээрийн даац 6-7 дахин
хэтэрсэн байна (Зураг 37).

Хуудас 76
Зураг 37 Эрдэнэмандал сумын малын тоог бэлчээрийн даацад харьцуулах нь (УЦУОСМХ-ийн
мэдээгээр)
3.3.1.2 Бэлчээрийн газрын эдийн засгийн үнэлгээ тооцох арга зүй
Бэлчээрийн газрын суурь үнэлгээг тооцохын тулд дараах 3 байдлаар үнэлж тооцлоо. Үүнд:
1. Хөрсийн чанарын үнэлгээ /Хчү/
2. Бэлчээрийн газрын бүтээгч чадавхийн үнэлгээ /БГбчү/
3. МАА үйлдвэрлэлийн бизнес тооцооллын аргаар үнэлсэн үнэлгээ /Окү/
Дээрх 3 үнэлгээгээр бэлчээрийн газрын суурь үнэлгээ/Гсү/ гарах юм.
Гсү = Хчү + БГбчү + МААб
Нэг. Хөрсийн чанарын үнэлгээ

Хуудас 77
3.3.1.3 Бэлчээрийн газрын бүтээгч чадавхийн үнэлгээ бэлчээрийн багтаамжийг
тооцох
Хүснэгт-35. Бэлчээрийн газрын жилийн нийт ургац(в)-ыг дараах хүснэгтээр тооцно.
Багийннэр Бэлчээрийнталбай /га/ 1 га-гийнургац /цн/ Нийтургац /цн/
Алаг-Уул 38949.1 5.3 206430.2
Идэр-Улаан 73599.2 9 662392.8
Эрдэнэ-Уул 68004.4 4.2 285618.5
Хан-Өндөр 31811.2 3.8 120882.6
Тээл 51541 8.6 443252.6
Нийт 263904.9 1718576.7
Хүснэгт-36. Малын бэлчээрээс өдөрт идэх өвсний хэмжээ улирал тус бүрээр
Малынтөрөл
Улирал ба өвснийхэмжээ /кг/
Зун Намар Өвөл Хавар
Адуу 7.8 8.1 6.5 5.8
Тэмээ 14.1 13 8.4 9.9
Үхэр 8.7 9.7 7.4 7.4
Хонь 1.9 1.6 1.1 1.1
Ямаа 1.3 1.4 1 1
Бэлчээрийн газрын нийт ургацыг мал жилийн 4 улиралд идэх бөгөөд ургац зун
ногоон, намар хагдарч эхлэх, өвөл, хавар хагд байдлаар мал идэгддэг билээ. Тиймээс нэг
хонин толгойн жилд идэх ургацыг дараах байдлаар тооцно.
а1 =
Н∗НМз
100
, а2 =
Н∗НМн
100
, а3 =
Н∗НМөх
100
,
a1-нэг хонин толгойд идэгдэх ургац /Зун/
a2-нэг хонин толгойд идэгдэх ургац /Намар/
a3-нэг хонин толгойд идэгдэх ургац /Өвөл, хавар/
Н-ногоон масстай байх хоногын тоо
НМ- нэг өдөр идэх ургац
а1 =
90∗1.9
100
= 1.71 тн , а2 =
45∗1,6
100
= 0.504 тн , а3 =
230∗1,1
100
= 1.265тн ,
𝑥1 =
в ∗ а12
а12 + а1 ∗ а3 − а1 ∗ а2
=
1718576.7 ∗ 2.9241
2.9241 + 2.16315 + 0.861184
=
5025290.12847
5.948434
= 844600
Эндээс малд идэгдэх бодит ургац 844600 цн
Бэлчээрийн багтаамжийг малд идэгдэх бодит ургацыг нэг хонин толгойн өдөрт
идэх ургацад харьцуулж үзэхэд 493919 хонин толгой болж байна.
3.3.1.4 Бэлчээрийн газрын бүтээгч чадавхийг тооцох.
Хонины махны ашиг шимийг бий болгох боломжийг дараах томъёогоор бодож гаргана.
Мт =
[
АЖт
100
+ (АЖд − АЖт)] НГт
100
Mт-Тухайн насны малын махны жилийн өсөлт буюу үйлдвэрлэгдэж буй
махны хэмжээ
АЖд-Дараах насны малын амьдын жин

Хуудас 78
АЖт-Тухайн насны малын амьдын жин
НГ-Тооцож буй малын нядалгааны гарц
Хүснэгт-38. Нядалгааны гарц тооцох хүснэгт
№ Малынтөрөл Нядалгааныгарцхувиар
1 Үхэр 55-65
2 Хонь, ямаа 44-48
3 Адуу 47-54
4 Тэмээ 55-65
Хүснэгт-39. Монгол хонины махны гарц
Насныялгаа Амьдынжин /кг/ Гулуузынжин /кг/ Гарц /%/
12 сартай 28.9 10.16 42.5
1.5 настай 43.78 21.07 48.13
2.5 настай 51.0 26.89 52.73
3.5 настай 58.27 32.22 55.28
4.5 настай 60.46 33.46 55.34
5.5 настай 70.95 38.75 54.61
Хүснэгт-40. Хонин сүргийн зохистой харьцаа
№ Нас Сүрэгтэзлэххувь Бүгд
1 1.5 25 123480
2 2.5 15 74088
3 3.5 13 64209
4 Хээлтүүлэгч 2 9878
5 Хээлтэгч 45 222264
Бүгд 100 493919
Хүснэгт-41. Хонины махны ашиг шимийг бий болгох боломжийг тооцож гаргавал дараах
байдалтай байна.
Нас, хүйс
Амьдын
жин
Зун-намарынулиралднэмэгдэх /нэгхонинтолгойд/
Малынт
оо
Бүгднэмэг
дэх
Өвөл-
хаваралдс
анжин
/кг/
Насдэвши
ххүртлэхн
эмэгдэхжи
н /кг/
Бүгднэмэ
гдэх
Бүгднэмэгдэ
лнядалгааны
гарцаар
1.5 43.8 13.1 7.2 20.3 9.7 123480 1197754
2.5 51 15.3 7.3 22.6 10.8 74088 800149
3.5 58.3 17.5 2.2 19.7 9.5 64209 609990
Хээлтүүлэгч 57 17.1 14 31.1 14.9 9878 147188
Хээлтэгч 47 14.1 13.5 27.6 13.2 222264 2933879
Бүгд 493919 5688959
Дээрх хүснэгтээр тооцсон хонины махыг хонин толгойд шилжүүлвэл дараах томъёогоор
тооцно.
Тх =
АШмах + (АШмах ∗ НГх)
АЖэ/х

Хуудас 79
Тх-хонины тоо, АШмах-махан ашиг, НГх-нядалгааны гарцыг өсгөх хэмжээ (
46
100
= 0.46),
АЖэ/х= хонины амьдын жин /дундажаар/
Тх =
5688959 + (5688959 ∗ 0.46)
52.22
= 159055
Хүснэгт-42. Хонин толгойг сүргийн бүтцээр ангилвал дараах байдалтай байна.
№ Нас Сүрэгтэзлэххувь Бүгд
1 1.5 25 39764
2 2.5 15 23858
3 3.5 13 20677
4 Хээлтүүлэгч 2 3181
5 Хээлтэгч 45 71575
Бүгд 100 159055
Хүснэгт-43. Хонины сүү бий болгох чадавхийг даарх хүснэгтээр тооцно.
Хүйс Тоо, толгой Нэгжээсавахсүү /л/ Бүгд /л/
Эмхонь 71575 30 2147250
Хүснэгт-44. Хонины ноос бий болгох чадавхийг даарх хүснэгтээр тооцно.
№ Нас Тоо, толгой
Нэгжээсавахноос
/кг/
Бүгд /кг/
1 1.5 39764 1.0 39764
2 2.5 23858 1.2 28630
3 3.5 20677 1.3 26880
4 Хээлтүүлэгч 3181 1.7 5408
5 Хээлтэгч 71575 1.5 107363
Бүгд 159055 208044
Арьс нэхий, дайвар бүтээгдэхүүн /толгой, цувдай, өлөн/ бий болгох чадавхи нь дээрх хүснэгтэнд тооцсон
159055 тэнцүү тооны байна.
Хүснэгт-45. Бэлчээрийн газрын газрын бүтээгч чадавхийг дараах хүснэгтээр тооцов.
Мах Сүү Ноос Арьс Дайварбүтээгдэхүүн
Бүгддүн
/төгрөг/
Бийболгох/кг/
Нэгжийнүнэ
/төгрөг/
Бүгд
Бийболгох/л/
/төгрөг/
Бүгд
Бийболгох/кг/
/төгрөг/
Бүгд
Бийболгох/ш/
/төгрөг/
Бүгд
Бийболгох/ш/
/төгрөг/
Бүгд
5,688,959.00
6,422.00
36,534,494,698.00
2,147,250.00
6,422.00
13,789,639,500.00
208,044.00
500.00
104,022,000.00
159,055.00
800.00
127,244,000.00
159,055.00
2,500.00
397,637,500.00
50,953,037,698.00

Хуудас 80
Дээрх хүснэгтээс харахад Эрдэнэмандал сумын 263904.9 га бэлчээрийн газрын
бүтээгч чадавхи 50,953,037,698.00 төгрөг болж байна.
Эндээс 1 га бэлчээрийн газрын бүтээгч чадавхийн үнэлгээг дараах томъёогоор
тооцож үзвэл
БЧга =
БЧ
𝑆
=
50,953,037,698.00төг
263904.9 га
= 193,073 төгрөг

Хуудас 81
3.3.2 Ойн нөөц
Сумын ойн нөөц: Эрдэнэмандал сумын төвөөс бусад багуудын нутаг дэвсгэрт ой
тархсан бөгөөд гол төлөв /нийт ойн талбайн 93,87 хувьд/ шинэсэн ой ургаж байна. Бага
хэмжээгээр хусан ой, бут сөөг, жижиг голуудын хөндийгөөр бургас тархсан байна.
Хүснэгт-46 Сумын нутаг дэвсгэрт тархсан ойн төрөл
Д/д Ойн төрөл Талбай, га Нийт нутаг дэвсгэрт
эзлэх хувь
1 Бургас 606,9 0,92
2 Бут сөөг 467,0 0,71
3 Шинэс 61640,7 93,87
4 Хус 1336,4 2,04
5 Таг царам 203,9 0,31
6 Цагаан энгэр 1414,4 2,15
Нийт 65669,3 100
Зураг-38

Хуудас 82
3.3.2. Тусгай хамгаалалттай газар:
Эрдэнэмандал суманд улсын тусгай хамгаалалтай газар байхгүй бөгөөд аймгийн
орон нутгийн тусгай хамгаалалтанд авсан нийт 9 газар бүхий 76086,8 талбай байна.
Зураг-39

Хуудас 83
Хүснэгт-47. Сумын тусгай хамгаалалттай газрын ашиглалт
Д/д Нэр Зориулалт
Талбайн
хэмжээ
/га/
1 Урт шивэрийн булаг Ерөнхий тусгай хэрэгцээний газар 7767.2
2 Жана Ерөнхий тусгай хэрэгцээний газар 27440.2
3 Уртын даваа Ерөнхий тусгай хэрэгцээний газар 14250.8
4 Хан-Өндөр уул , Ар түрүүний нуур Ерөнхий тусгай хэрэгцээний газар 6445.0
5
Язууртны булш, Дэмчиг дацагийн
хийд Ерөнхий тусгай хэрэгцээний газар 342.6
6 Хан-Өндөр уул , Ар түрүүний нуур Ерөнхий тусгай хэрэгцээний газар 3219.4
7 Зост уул Түүх соёлын газар 5753.3
8 Занги Ерөнхий тусгай хэрэгцээний газар 6422.4
9 Хан-Өндөр Ерөнхий тусгай хэрэгцээний газар 4445,9
Нийт 76086,8
3.3.3. Түүх соёлын дурсгалт газар
Эрдэнэмандал сум нь Хануй болон Хүнүй голын хөндий, уул нуруудыг дамнан
оршдог Хангай бүсийн нутаг бөгөөд эртний түүх соёлын дурсгалт газар маш их юм.
Тус сумын нутагт орших чулуун зэвсгийн дурсгалт Хануй, Хүнүй голын сав, Идэр
улаан уул, хүрэл зэвсгийн үеийн булш, хиргисүүр бүхий Алаг уул, Баруун Цүүрийн гол,
Билүүт, Бөмбөгөр, Их Жаргалант, Тасгын даваа, Хайлааст өндөр, Хужирбулант, Эрдэнэ
уул, Холбоо толгой, Төгөл уул, Тойром бүрд, Саадаг толгой, Хөх асгат, Айраг нуур, Хан-
Өндөр уул, Сүүл толгой, Өлзийт орон, Бургаст, Тал булаг, Хан-Оюут, Идэр-Улаан уул,
Цоргын хөндий, Жаргалантын ам, Хана уул, Хадат толгой, хадны зургийн дурсгалт Алаг
уул, Хужиртын цутгалан, Бичигт хангай, Мандал цохио, буган чулуун хөшөөт Баруун
Цүүрийн гол, Бөмбөгөр уул, Бүрдийн адаг, Сахилдаг, Тасгын даваа, Хужирбулант,
Хэрмийн ар, Уртын ам, Тал булаг, Цоргын хөндий,Хүннүчүүдийн булш, дурсгалт Гол
мод, Наймаа толгой, Хадат гозгор, Хөндий ам, Төгөл уул, Бумбат, Залаат уул, Хүүшийн
дөрөлж, Тэмээн хад, Эрдэнэ уул, Тал булаг, Идэр-Улаан уул, Түрэгийн булш,тахилын
онгон, хөшөө дурсгалт Билүүт, Их Хануй нуур, Хана уул, Нарийн гол, Бүрдийн адаг,
Оломт уул, Өлзийт дэнж, Улаан толгой, Хөшөөн тал, Бага улаан, Өндөр толгой, Усны
гозгор, Ар булгийн эх, Эрдэнэ уул, Холбоо толгой, Уйгарын дурсгалт Цоргындөрвөлжин
хэрэм,Хөшөөн тал,Монгол гүрний үеийн булш,хэрэмбүхий Тойром бүрд, Өлзийт дэнж,
Хар хул хааны балгас, Зүүн Цүүрийн гол, Уртын ам зэрэг түүх, археологийн дурсгалууд
оршин байна. Зарим томоохон түүх соёлын дурсгалуудаас тоочиж үзвэл:
 Уртын амны буган хөшөө
Эрдэнэмандал сумын нутаг Хүнүй голын сав Уртын аманд зургаан буган хөшөө
бүхий хиргисүүрийн цогцолбор дурсгал байрлаж байна.

Хуудас 84
 Бөмбөгөр уулын буган хөшөө- Энэ хөшөө нь
Эрдэнэмандал сумын Идэр-Улаан багийн нутаг
Бөмбөгөр уулын өвөрт оршдог.
 Дөрвөлжин булш- Эрдэнэмандал сумын нутаг Тасгын даваа, Алаг уул, Билүүт,
Бортын ам, Цохиот, Төгөл уул,
Мандал цохио, Нурамт, Өвөр
хайлааст, Өлзийт Орон уул,
Тасархай, Дарцаг уул, Идэр-Улаан,
Донжийн ам зэрэг газруудад олон
арван дөрвөлжин булш тархсан
байдаг.
 Хүн чулуу- Эрдэнэмандал
сумын нутаг Бага улаан,
Бүрдийн адаг, Их Хануй нуур,
Өндөр толгой, Усны гозгор,
Оломт, Ар булгийн эх, Нарийн
гол, Эрдэнэ уул, Өлзийт дэнж,
Холбоо толгой, Улаан толгой,
Хөшөөн тал, Ваартын ам, Гол
мод, Хана уул зэрэг газруудад
түргийн үеийн булш, тахилын онгон, хүн чулууд олноор тархсан байдаг.

Хуудас 85
2014 онд Эрдэнэмандал сумын нутгийн зөвлөлийн захиалгаар 6 багт түүх-
археологийн дурсгалт газрыг бүртгэн баримтжуулж мэдээлэлийн санг бий болгосон байна.
Уг судалгаагаар нийт 2694 дурсгалт газар бүртгэгдсэн бол тус дурсгалт газрын
байршилаар нь нэгтгэн дүгнэхэд 230 байршил байна.
Хүснэгт-48. Түүх соёлын дурсгалт газрын тоо
№ Дурсгалт газрын төрөл Тээл
Алаг-
Уул
Идэр-
Улаан
Хан-
Өндөр
Өлзийт
Эрдэнэ-
Уул
Нийт
1 Чулуун зэвсэг 1 1
2 Афанасьв 3 3
3 Хиргисүүр 195 206 175 153 153 882
4 Дөрвөлжин булш 26 43 15 50 29 163
5 Мөнгөн тайга 201 157 62 265 58 743
6
Хүрлийн үеийн жижиг
дугуй булш 151 87 28 172 42 480
7 Чулуун байгууламж 9 1 1 1 12
8 Мөнххайрхан 1 1
9
Хүрлийн үеийн тэгш
өнцөгт хэлбэрийн
байгууламж 2 3 1 2 8
10 Буган хөшөө 4 9 6 19
11
буган хөшөөний
цогцолбор 2 2
12 Хөшөө чулуу 2 1 3
13 Хадны сүг зураг 2 2 2 6
14 Хүннү булш 126 9 57 32 61 285
15 Түрэг булш 3 4 7
16 Түрэгийн тахилын онгон 4 7 1 3 4 6 25
17
Түрэгийн үеийн хүн
чулуу 1 1 2 4
18 Мэлхий чулуу 1 1
19 Монгол булш 2 4 1 7
20 Төвд бичээс 5 3 8
21
Хот суурин, Барилгын
туурь 7 2 9
22
Он цаг тодорхойгүй
булш 1 18 6 25
Нийт 717 539 360 701 4 373 2694
Хүснэгт-49. Түүх соёлын дурсгалт газрын байршил
№ Багийн нэр Нийт Хиригсүүр
Хадны
сүг зураг
Хүн чулуу
Чулуун
хөшөө
Туурь,
балгас
1 Алаг-Уул 34 26 2 5 1
2 Идэр-Улаан 32 24 1 7
3 Өлзийт 4 2 1 1
4 Тээл 75 70 1 4
5 Хан-Өндөр 57 51 2 2 2
6 Эрдэнэ-Уул 28 25 1 2
Нийт 230 198 6 4 19 3

Хуудас 86
Зураг-40

Хуудас 87
3.3.4. Ан амьтны тархалт
Сумын ойтой хэсгээр нэн ховор болон ховор ан амьтан ихээхэн тарсан бөгөөд
Эрдэнэ-Уул, Идэр-Улаан, Алаг Уул, Тээл багуудын ойгоор чоно, буга, туулай, үнэг, хэрэм,
хярс, шилүүс, зэрлэг гахай ихээхэн тархсан байна.
Өлзийтөөс бусад бүх багуудын тал нутгаар тарвага, голуудаар төрөл бзрийн загас
элбэг тархсан байгаа нь уг сумыг агнуурын ач холбогдолтой болохыг харуулж байна.
Зураг-41

Хуудас 88
3.4. АЖ АХУЙН ТӨРӨЛЖИЛТИЙН СУДАЛГАА
Сумын хэмжээнд нийт 49 аж ахуйн нэгж, иргэн аж ахуйн зориулалтаар газар
ашиглаж байгаа бөгөөд дийлэнх хувь нь худалдаа үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа
явуулж байна. Ер нь орон нутагт үйлдвэрлэл бага хөгжсөн ба үйлчилгээний чиглэлийн үйл
ажиллагаа нийтлэг байгаа нь цаашид байгалийн тодорхой нөөцийг ашиглан үйлдвэрлэл
эрхлэх зах зээл байгааг харуулж байна.
Хүснэгт-50. Орон нутагт амжилттай үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа аж ахуйн нэгж
№ Эзний овог нэр Аж ахуйн нэгжийн нэр
Байгуулагдсан
он сар
Үйл ажиллагааны чиглэл
1 М. Цогзолсүрэн Нандин хүлэг 5/20/2014 Эмчилгээ үйлчилгээ
2 Л. Сүрэнжав Ар тэнгэрийн хас 10/27/2005
Шүдний эмчилгээ
үйлчилгээ
3 Н. Ганчимэг Бөмбөөзайсан 5/12/2014
Арьс шир, түүхий эд
боловсруулах
4 Н. Наранцэцэг Шандхараат 5/24/2012
Хүнсний дэлгүүр Цайны
газар, кафе баар
5 E. Давааням Төгс Их Наяд 1/18/2005
Хадгаламж зээлийн
хоршоо
6 Д. Дорждулам "Бид Дулам" ХХК 10/1/1996 Мод боловсруулах
7 Д.Батдорж Төгс ханд 10/11/1999 Мал эмнэлэг
8 М. Онолбаатар "Цэгц түүчээ" 2/18/2013 Түүхий эд бэлтгэх
9 Ц. Мөнхбат
" Мөнх гэрэл мандал"
ХХК
1/18/2005 Мод боловсруулах
10 С. Ганбаатар Мандраа 5/4/1999 Мал эмнэлэг
11 Н. Должин Нарийн зураа 3/9/2003 Эмийн сан
12 Б. Эрдэнэбат Цэн дулаан 1/1/2008 Блокны үйлдвэр
13 Т. Батболд Ундрам Хануй 5/27/2011 Халуун ус
14 С. Эрдэнэ-Очир "СОЦЭД" ХХК 6/28/2011 Авто сэлбэг
15 С. Заяабаяр Төгс Өлзийт дэнж 2/11/2011 Түүхий эд бэлтгэх
16 Н. Алтансүх Жавхлант алтан нар 12/20/2011 Түүхий эд бэлтгэх
17 Д. Ганхуяг Төгс тэнүүн хаангай 4/18/2011 Түүхий эд бэлтгэх
18 Б. Очирбат Хан оюутын хишиг 3/20/2012 Нарийн боовны цех
19 А. Ганбаатар Дэрст Цүүр хоршоо 7/5/2012 Түүхий эд бэлтгэх
20 Д. Цогцэцэг Тэнүүн Мандал ХХК 3/7/2006 Мод боловсруулах
21 Ник ШТСтанц 2008.04.07 ШТСтанц үйлчилгээ
22 ХААН банк 2008.04.07 Банкны үйлчилгээ
23 Төрийн банк 2014-05-23 Банкны үйлчилгээ
24 Д.Өлзийсайхан 2014-06-12 ШТСтанц үйлчилгээ
25 Норовлин хангай ХХК 2015.03.16 Модны зах
26 Цэдэн Пэрэнлэй 2003.05.19 худалдаа үйлчилгээ
27
Намжилжанцан
Идэрмөнх
1/15/2014 үйлчилгээ
28 Олзвой Бадамханд 2003-05-28 худалдаа үйлчилгээ
29 Пэрэнлэй Тамир 2009.10.23 худалдаа үйлчилгээ
30 Ганбаатар Гантулга 6/8/2011 худалдаа үйлчилгээ
31 Дашсүрэн Алтанхуяг 10/16/2004 Зочид буудал
32 Цэдэндамбаа Айлтгүй 4/11/2013 худалдаа үйлчилгээ
33 Дамбий Бямбаханд 1/27/2012 худалдаа үйлчилгээ

Хуудас 89
34 Пүрэв Сүхбаатар 5/19/2003 худалдаа үйлчилгээ
35 Гэндэнпил Гочоосүрэн 4/3/2014 худалдаа үйлчилгээ
36 Баасанжав Бадамзаяа 2009,06,25 худалдаа үйлчилгээ
37 Банзар Биндэрьяа 2008,02,23 худалдаа үйлчилгээ
38
Чулуунпүрэв
Бүргэдочир
2008,02,23 худалдаа үйлчилгээ
39 Самбуу Батэрдэнэ 2008,02,23 худалдаа үйлчилгээ
40
Чулуунпүрэв
Жаргалсайхан
41
Самбуудорж
Пүрэвцогт
42 Барамсай Жанцандорж 2008,02,23 худалдаа үйлчилгээ
43 Ойдов Ганбат 2008,02,23 худалдаа үйлчилгээ
44 Самбуу Эрдэнэочир 2008,02,23 худалдаа үйлчилгээ
45 Банзар Аюуш 2008,02,23 худалдаа үйлчилгээ
46 Д.Хатанбаатар 2013 Блокны үйлдвэр
47 М.Есөнхөрлөг 2013 явган замын бордюр
Диаграмм-15. Сумын одоогийн бизнесийн чиглэл
Худалдаа
үйлчилгээ
Түүхий эд
бэлтгэх
үйлчилгээ
Мод
боловсруулах
үйлдвэр
Блок,
бордюрийн
үйлдвэр

Хуудас 90
3.5. СУМЫН ГАЗАР АШИГЛАЛТЫН ТОХИРОМЖТОЙ БАЙДЛЫН ҮНЭЛГЭЭ
ГХГЗЗГ-ын даргын тушаалын 2015 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн А/200 тоот
“Газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээний аргазүй, шалгуур үзүүлэлтүүд батлах тухай”
тушаалд зааснаар Эрдэнэмандал суманд тариалангийн газрын болон аялал жуулчлалын
газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээг дараахь шалгуур үзүүлэлтүүдээр хийсэн.
3.5.1 Тариалангийн газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээ:
Диаграмм-16. Тариалангийн газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээний шалгуур
Тариалангийн газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээг хийхэд хүчин зүйлүүдийн зураг
нь 1: 500000-1:1000000 масштабтай байгаа тул сумын хэмжээнд хэт ерөнхий, мөн зарим
үзүүлэлтүүд нь нарийн судлагдаагүй гарч байна. Иймд үнэлгээг хийхдээ дараахь
үзүүлэлтүүдээр хийсэн. Үүнд:
 Гадаргын налуу
 Гадаргын өндөршид
 Гадаргын зүг зовхис
 Голын сүлжээний нягтшил
 Цэвдэг чулуулаг
 Хөрсний эх чулуулаг /хурдас чулуулаг/
 Хөрсний хэв шинж
 Хөрсний механик бүрэлдэхүүн
 Хөрсний ялзмагийн агууламж

Хуудас 91
 Хөрсний ялзмагт үеийн зузаан
 Хөрсний урвалын орчин
 Хөдөлгөөнт кали
 Хур тунадас
 Агаарын температур /7 сарын /
Зураг-42.

Хуудас 92
3.5.2 Аялал жуулчлалын газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээ:
Диаграмм-17. Аялал жуулчлалын газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээний шалгуур
Аялал жуулчлалын газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээг хийхэд хүчин зүйлүүдийн
зураг нь 1:500000-1:1000000 масштабтай байгаа тул сумын хэмжээнд хэт ерөнхий, мөн
зарим үзүүлэлтүүд нь нарийн судлагдаагүй гарч байна. Иймд үнэлгээг хийхдээ дараахь
үзүүлэлтүүдээр хийсэн. Үүнд:
 Гадаргын налуу
 Гадаргын хэрчигдлийн шигүү
 Агаарын дундаж температур
 Жилд нар гийгүүлэх хугацаа
 Нэгж талбайд ноогдох голын урт
 Голын нийлбэр урсац
 Гол, нуур
 Рашаан
 Ой модны зонхилогч зүйл
 Ойн цоорхой ба зах
 Түүх соёлын дурсгалт газрууд
 Сум, багийн төвд ойрхон эсэх

Хуудас 93
Зураг-43

Хуудас 94
IV. СУМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ГАЗАР ЗОХИОН
БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ
4.3. ИРГЭДЭЭС АВСАН САНАЛ, АСУУЛГА
Сумын нутаг дэвсгэрийнтөлөвлөлтөнд 2 түвшинээр санал асуулга авсан. Үүнд:
 Эрдэнэмандал сумын иргэдээс түүвэрлэх байдлаар 78 иргэнээс санал авсан /
хүснэгт 34/.
 Сумын Засаг даргын тамгын газрын удирдлага, ИТХ-ын тэргүүлэгчидээс
ярилцлагын аргаар санал авсан.
Хүснэгт-51. Иргэдээс авсан саналын судалгаа:
№ Асуулт: 1 2 3 4
1
Санал өгөгчийн овог
нэр
Б.Наранцэцэг Л.Гүндэгмаа Л.Эрдэнэбат Р.Лхагвадорж
2 Төрөл Иргэн Иргэн Иргэн Иргэн
3 Утас, хаяг 99483766 99879491 95834588 93414613
4 Санал
1.Их нуурт
загасны аж ахуй
эрхлэх
1.Тариалан
эрхлэх
Шүү, мараа
үйлдвэрлэх,
шахмал бэлттгэх
Ногоон тэжээл,
бэлчээрийн
ургамал
тариалах
2.Нөөц газар,
хадлан бий
болгох
2.Айраг
3.Худаг гаргах
5 Төслийн зориулалт
1.Загас үржүүлэх 1.Овъёос
Үйлдвэрийн
хужрыг шахмал
хэлбэрээр
бэлтгэх
Ногоон тэжээл,
ургамал
тариалах
2.Нөөц газар,
малын тэжээл
2.Айраг
6
Уг төслийг
хэрэгжүүлэх
туршлага
1.Бэлтгэх
шаардлагатай
1.Туршлагагүй Туршлагатай Туршлага бага
Туршлагатай 2.Туршлагатай
7
Нөөц боломж
/өөрийн болон бусад/
1.Хүн хүч
бэлтгэх
боломжтой,
сохирхолтой,
талбай, нөөцтэй,
урьд нь цурхай,
тул, алгана
загастай байсан.
1.Нөөц бий, хүн
хүч муу, хөрөнгө
мөнгө
боломжтой
Нөөц 100тн
орчим, тоног
төхөөрөмж
дутагдалтай
Нуурын ард
атаршсан газар,
тариалж байгаа
газрууд байгаа,
түүнийш
өргөтгөх, мөн
бэлчээр
сайжруулах
чиглэлээр хот
айлын дунд
ургамал
тариалах
2.Нөөц газар
бий, гэхдээ усны
нөөц хомс
2.Гүү 40-50
гаруй бий.
8
Бусад газар
ашиглалттай
уялдаатай эсэх
Тариалангийн
талбайтай ойр,
Ойн захад
Нууруудын
дунд, өвөлжөө
хаваржаа
тойроод
байршдаг.

Хуудас 95
Санал болгож буй төслийн мэдээлэл:
9 Харъяалагдах засаг
захиргаа, багийн нэр
Алаг-Уул Алаг-Уул Алаг-Уул Алаг-Уул
10
Байршил
/координат/ газрын
нэр
1.Их нуурын
нутаг дэвсгэр
1.Өвөлжөөний
ам, боломжтой
бусад газар
Шанд
Багийн нийт
нутаг дэвсгэрь
тохиромжтой
газрыг сонгох
2.Шар даваа
11
Шаардагдах талбайн
хэмжээ
1.Их нуурын
нийт нутаг
дэвсгэр
Нууруудын нийт
талбайн хэмжээ
ойролцоогоор
15га
2.Шар даваа
нөхөрлөлийн
нутаг дэвсгэр
12
Хөрөнгө оруулалтын
байдал
Төсөл, улсын
дэмжлэг
Өөрийн болон
улсын дэмжлэг
13
Орон нутагт үзүүлэх
нөлөөлөл
Эерэг
Эерэг, зах
зээлийн эрэлт
хэрэгцээг хангах
Эерэг
Эерэг,
малчдын
амьдралд
нөлөөлнө.
14
Хэрэгжих хугацааны
төсөөлөл /жил, сар/
Ойрын 5 жил
Нөхцөл боломж
бүрдвэл бэлэн
Ойрын 5 жил Ойрын 5 жил
15
Орон нутгийн
хөгжилтэй уялдсан
эсэх
16
Байгаль орчин,
түүнд үзүүлэх
нөлөөлөл
Эерэг Эерэг Эерэг Эерэг
Нийт иргэдийн дийлэнх хувь нь хадлангийн талбайтай болох, бэлчээрийг эзэмших,
төмс хүнсний ногооны талбайтай болох, ан амьтан үржүүлгийн газар, эрчимжсэн аж ахуй
эрхлэх чиглэлээр санал өгсөн байна.
Хүснэгт-51. Иргэдийн саналын нэгтгэл
№ Ашиглалтын чиглэл Алаг-Уул
Идэр-
Улаан
Хан-
Өндөр
Тээл Өлзийт Нийт
1 Загасны аж ахуй эрхлэх 1 1
2 Хадлан эрхлэх 1 3 4 2 2 12
3 Газар тариалан 1 1 2
4 Айраг үйлдвэрлэх 1 1
5
Үйлдвэрийн хужрыг шахмал
хэлбэрээр бэлтгэх
1 1
6
Ногоон тэжээл, бэлчээрийн
ургамал тариалах
1 2 1 4
7 Хадлан малын тэжээл тариалах 1 1
8
Малчдын бүлэгт орж, бэлчээр
эзэмших
1 2 3 2 8
9
Ан амьтан үржүүлэх /тарвага,
хүдэр/
2 3 2 1 8
12 Сүүний ферм 3 2 1 4 10
13 Төмс хүнсний ногооны талбай 4 1 1 6
14 Амралтын газар /рашаан
түшиглэсэн/
1 1

Хуудас 96
15
Малын гаралтай түүхий эдийн
нэгдсэн цэг байгуулах
1 1 1 3
16
Арьс шир боловсруулах цех
байгуулах
1 1 2 4
17 Махны зоорь 1 1 2
18
Агро үйлдвэрлэлийн паркийг
дэмжсэн аж ахуйг дэмжих, сум
дундын МСҮТ байгуулах
1 1
19 Чацарганы мод тарьж үржүүлэх 1 1 2
20 Мод үржүүлгийн газар 1 2 1 4
21 Ойн нөхөрлөл байгуулах 1 1
22
Иргэдэд өмчлүүлэх бүсийг
нэмэгдүүлэх
1 1 1 3
23 Тахиа үржүүлэгийн газар 1 1 1 3
НИЙТ 78
Сумын нутаг дэвсгэрийнтөлөвлөгөөнд тусгагдах газар, байгалийн нөөцийн зүй
ёсны эрхийн судалгааг нийт 20 иргэдийн төлөөллөөс дараахь загварын дагуу судалгаа авч
нэгтгэсэн.
Хүснэгт 52. Зүй ёсны эрхийн талаар иргэдээс авсан судалгаа
№
Өрх, иргэн,
хуулийн
этгээдийн
нэр
Аж ахуйн үйл
ажиллагааны
төрөл /дан болон
олон байж болно/
Байршил
Хэм-
жээ
Үйл ажиллагаа
явуулж байгаа
хугацаа
Хамтарч үйл
ажиллагаа
явуулдаг
этгээдийн
нэр эсвэл
тоо
Хөрөнгө
оруулалтын
эх үүсвэр
/зээл, төсөл,
өөрийн
хөрөнгө/
Цаашид
тогтвор-
той
үргэлжлүү
лэх эсэх
Үйл
ажиллагаа-
гаа
баталгаажу
улсан ба
баталгаажу
улах эсэх
Идэр-Улаан баг
1 Батмөнх Хадлан хадах Тал булгын
давааны ар
өвөр
8 жил Энхбаяр,
Батмөнх
өрхийн
хэмжээний
хадна мэдэхгүй
2
Хөх өндөр
нөхөрлөл,
ахлагч
Чүлтэмпун
цаг
Ойн санг эзэмших Хөх өндрөөс
Донжийн
цагаан толгой
3-4 жил 16 өрх Анх
байгуулагдах
даа
хуримтлал
үүсгэсэн.
нэмэгдээгүй
тийм ойн
нөхөрлөлийн
гэрчилгээтэй
Шар энгэрийн
худаг лайдах, Ганц
модны булаг
хаших
худгаа харж
хамгаалах
3
Ариунболд
Хадлан бэлтгэх Цоргын эхэнд 10 га 2 жил 10 өрх өрхийн
хэрэгцээнд
тийм хадлангийн
талбай эзэмших
Сүүний үхэр Зумлай
булгын өвөрт
30 үхэр
авчирч
өсгөж
байгаа
2 жил өөрийн
хүүхэдтэйгээ
хамтраад
үнээ
худалдаж
авсан
тийм эрчимжсэн аж
ахуй
зориулалтаар
газар ашиглах
худаг
засварлуулах
хүсэлтэй
Зумлайн
хуучин худаг
насос, мотор
сумаас
тавих, пүнз
ховоог
өөрсдөө
хийсэн
тийм худгаа арчилж,
хамгаалах
хүсэлтэй
4 Ойн санг эзэмших Алтанбулаг,
Улаалзгана,
2 жил 30өрх

Хуудас 97
Ар таван
баян ойн
нөхөрлөл,
ахлагч
Ням-Осор
Мухар, Их,
бага халзан
нийт 5 амыг
хариуцдаг
хадлан хадах Их халзан 15 га 5 жил Өөрийн
хүүхдүүдтэй
гээ нийт 7
өрх
тийм Хадлангий
гэрчилгээ авах
Тэжээлийн
ургамал Царгас
тариалах /
усалгаатай
талбайд тэнд нь
байдаг шуудууг
ашиглах/
Их
халзангийн
ойролцоо 2
км-ийн доор
тийм талбайгаа
эзэмших
худаг шинээр
гаргуулах
Төмс, хүнсний
ногоо тарих
5
Цорго ойн
нөхөрлөл,
ахлагч Энх
төр
Ойн санг эзэмших Цоргын амын
ой
4 жил 14 өрх тийм гэрчилгээтэй
Төмс ногоо
тарьдаг,
Ар булагын
доод
1 га 5 жил Нөхөрлөлий
н 14 өрх
өөрийн
хөрөнгөөр
тийм эзэмшлийн
хүсэлтэй
хүлэмжийн ногоо
тарьдаг /Өргөст
хэмх, Улаан лооль,
Чинжүү, буйцаа/
эзэмших
хүсэлтэй
Худаг гаргуулах Ар булаг худгаа эзэмших
Хадлан хадах 10-аад
га
12 жил 14 өрх тийм эзэмшлийн
хүсэлтэй
Хуц, ухна
үржүүлдэг
Баяд,
Алтанбулаг
үүлдэр
Булаг хашсан Ар булаг Гэрийн
буйрын
хэмжээ
дангаараа өөрийн
хөрөнгөөр
тийм
6
Урт шивэрт
нөхөрлөл,
ахлагч
Б.Игорь
ойн санг эзэмших Бөхөн шар,
Гол мод,
Чингэлтэйн
зүүн хавирга
4 жил 25 өрх тийм гэрчилгээтэй
Рашаантай /Дотор
эрхтэний/
Урт шивэрт тийм харж хамгаалах
хүсэлтэй
хадлан хадах, Хүнүй
бригадын
доод хэсэгт
нэгдлийн үеэс нөхөрлөлд
орсон айлууд
хэрэгцээндээ
хаддаг
багийн 30-
40хувийг
хадлангаар
хангадаг
7 Батсайхан хадлан хадах цоргын
нарийн
10 га 3 жил бүлгийн 10
өрх
тийм хадлангийн
хүсэлтэй
Хан-Өндөр баг
8 Ч.Эрдэнэ-
Очир
тарвага үржүүлэх өөрийн
намаржааны
ойролцоо
10 га 4 жил тийм
үгүй
булаг шанд, ойн
сан хамгаалах
Нүцгэн
Яргайт
10 жил Амармэнд,
Цэнд-Аюуш,
Базаррагчаа,
Базаржав
нарын 10 өрх
айл
өөрийн
хөрөнгө
тийм
үгүй

Хуудас 98
хадлан хадах 30 га 30 жил өөрийн
хөрөнгө
тийм
үгүй
9 С.Амгалан
баатар
ойн сан хамгаалах Хавтгай мод
уулын
ойролцоох ой
шинээр Баянмөнх,
Хануй,
Нэргүй,
Баттулга
нарын 5 өрх
тийм үгүй
10 Д.Алтангэр
эл
ойн сан хамгаалах Хан-Өндөр
уулын ойн
зүүн хэсэг
шинээр Баатар,
Цогтгэрэл,
Ганзориг,
Хишигбаата
р,
Дамдинсүрэ
н, Батбилэг
нарын 10 өрх
тийм үгүй
Булаг шанд
хамгаалах,
ашиглах
Гол модны
булаг
шинээр тийм үгүй
ойн дагалдах
баялаг ашиглах
Хан-Өндөр
уулын ойн
зүүн хэсэг
11 Б.Лхагвасү
рэн
ойн сан хамгаалах Хан-Өндөр
уулын ойн
баруун хэсэг
шинээр Адъяасүрэн,
Нарантуяа
нарын 5 өрх
тийм үгүй
ойн дагалдах
баялаг ашиглах
Эрдэнэ-Уулбаг
12 Б.Галсайха
н
Хадлан 1 30 1990 оноос
хойш хадаж
байгаа
- Өөрийн
хөрөнгө
тийм
Баталгаажуу
лаагүй
13 Н.Түмэнба
яр
Хадлан 2 30 2014 оноос
хадаж байгаа
- Өөрийн
хөрөнгө
тийм
лаагүй
Ногооны талбай 2 0,1 . Сүүлийн 10
жил амьдарч
байгаа бөгөөд
Шар давааны
худагтай
ойролцоо
шинээр худаг
гаргуулах
буюу сэргээн
засварлуулах
- Өөрийн
хөрөнгө
тийм
лаагүй
14 Б.Баянмөнх Ойн нөхөрлөл 5 30 Шинээр
эрхлэх
хүсэлтэй.
- Өөрийн
хөрөнгө
тийм Баталгаажуу
лаагүй
15 Т.Мөнхбат Хадлан 8 30 Сүүлийн 3-4
жил хадаагүй,
Өмнө нь
хаддаг байсан.
- Өөрийн
хөрөнгө
тийм
лаагүй
16 Н.Игра Хадлан 20 30 Ургацаас
хамаарч
хаддаг.
- Өөрийн
хөрөнгө
тийм Баталгаажуу
лаагүй
Тээл баг
17 “Дэвжих
зангилаа”
нөхөрлөли
йн гишүүн
Б.Ганбаата
р
Ойн нөхөрлөл- Ой
мод хамгаалах,
Ойн санг ашиглах,
хадлан хадах, мод
бэлтгэх
Тээл голын
баруун уул.
9000 га 2011 оноос
одоог хүртэл
4 хүн
/тогтмол/
-Ганбаатар
Ш.Даваадор
ж
Б.Адилбиш
Мягмарсүрэ
Хөрөнгө
оруулалт
байхгүй.
Хувиасаа
тогтворто
й явуулна
Нөхөрлөл
бүртгэгдсэн
. Гишүүд
үнэмлэхтэй.

Хуудас 99
н /дарга/
18 Шинээр
нөхөрлөл
байгуулж
байгаа.
Хулгансам
буу
Ойн нөхөрлөл- Ой
мод хамгаалах,
Ойн санг ашиглах,
хадлан хадах, мод
бэлтгэх
Санчиг
зоорийн уул
10000
га
2012 оноос
хамгаалж
ирсэн
13 айл -
Ганхуяг
Мөнхбаяр
Зоригтбаатар
Ганбаатар
Жамбалсанж
ид
Батбаяр
Өөрсдийн
хөрөнгөөр
тогтворто
й
Гэрчилгээ
авхаар
материалаа
бүрдүүлж
өгсөн байгаа.
Алаг-Уул баг
19 Ж.Оросоо махны үхрийн
чиглэлээр
фермерийн аж аж
ахуй эрхлэх
Хөёөт шинээр дангаараа 50 хувь
өөрийн
хөрөнгөөр 50
хувь зээлээр
тогтворто
й эрхлэх
фермерийн
газар
ашиглах
20 Д.Түвшинс
айхан
зөгийн аж ахуй Шар жалга шинээр дангаараа - тогтворто
й эрхлэх
газар
ашиглах
хүсэлтэй
Эдгээр саналуудаас сумын нутаг дэвсгэрийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан боломжит 11
саналыг багийн ИНХ-аар хэлэлцүүлэн дараах 6 төрлийн зүй ёсны эрхийг баталсан.
Хүснэгт 53. Зүй ёсны эрхээр эзэмших баталгаажсан санал
№
Өрх, иргэн,
хуулийн
этгээдийн нэр
Аж ахуйн үйл
ажиллагааны төрөл
/дан болон олон байж
болно/
Байршил
Хэмжээ /ойрол-
цоор байж
болно/
Үйл ажиллагаа
явуулж байгаа
хугацаа
Хамтарч үйл
ажиллагаа явуулдаг
этгээдийн нэр эсвэл
тоо
Багийн нэр
1 Иргэн
Ариунболд
Сүүний үхрийн ферм Зумлай булгын
өвөрт
30 үхэр авчирч
өсгөж байгаа
2 жил өөрийн хүүхэдтэйгээ
хамтраад
Идэр-Улаан
худаг засварлуулах
хүсэлтэй
Зумлайн хуучин
худаг
2 Цорго ойн
нөхөрлөл, ахлагч
Энх төр
Төмс ногоо ,
хүлэмжийн ногоо
тарьдаг .
Ар булагын доод 1 га 5 жил Нөхөрлөлийн 14 өрх
Идэр-УлаанХуц, ухна үржүүлдэг Баяд, Алтанбулаг
үүлдэр
Булаг хашсан Ар булаг Гэрийн буйрын
хэмжээтэй
дангаараа
3 Ч.Эрдэнэ-Очир тарвага үржүүлэх өөрийн намаржаа-
ны ойролцоо
10 га 4 жил
Хан-Өндөр
4 Д.Түвшинсайхан зөгийн аж ахуй Шар жалга шинээр дангаараа Алаг-Уул

Хуудас 100
Зураг 44

Хуудас 101
4.4. СУМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ
Сумын нутаг дэвсгэрийн төлөвлөлтийг газрын болон байгалийн нөөц нөхцөлд
тулгуурлан дараахь эрхзүйн баримт бичгүүдийг үндэслэн боловсруулсан. Үүнд:
 “Аймаг, Нийслэлийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөө
боловсруулах аргазүйн заавар” УБ, 2008 он
 Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний тайлан
 “Сумын газар зохион байгуулалтын тухайн жилийн төлөвлөгөө боловсруулах
аргачлал” УБ, 2011 он
 Монгол улсын жижиг гол, усны хамгаалалтын бүсийн дүрэм
 Монгол улсын стандарт MNS 4652-28
 Монгол улсын стандарт MNS 4628-98 “Шатахуун түгээх станц, барилга
байгууламж, тоног төхөөрөмжийн техникийн ерөнхий шаардлага” УБ, 1998 он
 “Харилцаа холбооны тухай хууль”, Засгийн газрын 2001 оны 263 дугаар тогтоол
 "Авто замын тухай хууль"-ийн 12.2 зүйл
 “Ойн тухай хууль” 2012 оны 5-р сарын 17
 “Аялал жуулчлалын тухай хууль” 2000 оны 5-р сарын 5
Нутаг дэвсгэрийн төлөвлөгөөнд дараахь үндсэн шийдлүүдийг тусгасан. Үүнд:
 Сумын нутаг дэвсгэрийн одоо байгаа газар ашиглалтыг хэвээр хадгалан үлдээлээ.
Энэ ерөнхий төлөвлөгөө боловсруулах болон хэрэгжүүлэх бүхий л үе шатанд энэ
зарчмыг хэвээр хадгалж үргэлжлүүлэх нь зүйтэй.
 Сумын хэмжээнд усан сан, ойн сан, зам шугам сүлжээний хамгаалалтын бүсийг
тогтоосон.
 Бэлчээрийн улирлын хувиарын хил заагийг тогтоон улирлын бэлчээрийн даацыг
тооцсон
 Бэлчээр ашиглалтын хэсгийн хил түүнд багтах багтах малын багтаамжийг
тооцсон.
 Одоогийн байгаа атаршсан талбайг тэжээлийн ургамал тариалах тариалангийн
талбай болгохоор төлөвлөв.
 Хөрс ургамалын төрлөөс нь хамааран уулийн ам хөндийгөөр хадлангийн талбайг
төлөвлөсөн.
 Одоогийн байгаа ойн нөхөрлөлд эзэмшүүлсэн талбайг 80 хувьд хүргэж
эзэмшүүлэхээр ойн нөхөрлөлд шинээр эзэмшүүлэх талбайг төлөвлөсөн.

Хуудас 102
 Алаг-Уулын өвөрт 1 амралтын газар шинээр төлөвлөсөн бөгөөд Урт шивэрийн
рашаан дээр шинээр сувилалын газар шинээр төлөвлөж 5 аялал жуулчлалын
маршрутыг гаргасан.
 Аймгийн төвийг сумтай холбосон автозам болон Улаанбаатар хотоос суманд
ирдэг төв замыг сайжруулах шаардлагатай тул сайжруулсан автозам болгохоор
төлөвлөв.
 Хар хул хааны балгас болон Цэцгийн овооны орчмын нутгийг орон нутгийн
хамгаалалтанд шинээр авахаар төлөвлөв. Учир нь тус 2 газар нь орон нутгийн
иргэдийн шүтээн хайрхан мөн түүхийн дурсгалт газар нутаг юм.
 Баталгаажуулах боломжтой Байгалийн нөөц эдэлбэрийн эрхүүд:
o Улирлын бэлчээрийг бэлчээр ашиглалтын хэсгээр ашиглах.
o Эрчимжсэн аж ахуй эрхлэх -.Идэр-Улаан багийн Зумлайн булагт, сүүний
үхрийн фермийн зориулалтаар газар ашиглах
o Тариалан эрхлэх, булаг хамгаалах, ан амьтан үржүүлэх- Идэр-Улаан багийн
Цорго ойн нөхөрлөлийн ойн ашиглалтын нутаг дэвсгэрт 1 га газрыг төмс
хүнсний ногоо тариалах, булаг хашиж хамгаалах, хуц, ухна үржүүлэх /баяд,
алтанбулаг үүлдэр/зориулалтуудаар ашиглах
o Ан амьтан үржүүлэх–Хан-Өндөр багийн Хараат уулын ард 10 га газрыг
тарвага үржүүлэх зориулалтаар ашиглах
o Эрчимжсэн аж ахуй эрхлэх- Алаг-Уул багийн Шар жалганд зөгийн аж ахуй
эрхлэх зориулалтаар газар ашиглах
Төлөвлөлтийг газар ашиглалтын бүсүүдээр дараахь диаграммын дагуу хийж гүйцэтгэсэн.
Диаграмм-18. Нутаг дэвсгэрийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөлтийн бүсүүд
• Газар, байгалийн
нөөцийг олон
ашиглах боломж
• Орон нутгийн
тусгай
хамгаалалттай
газар
• Ойн нөхөрлөлд
эзэмшүүлэх
боломжтой ойн
сангийн газар
• Хамгаалалтын
бүс
• Эрүүл ахуйн бүс
• Хориглох,
хязгаарлах бүс
Бэлчээрийн
төлөвлөлт
Ойн ашиглалт
хамгаалалтын
бүс төлөвлөх
Хадлангийн
газрын
төлөвлөлт
Аялал
жуулчлалын
хөгжүүлэх бүс

Хуудас 103
Зураг-45

Хуудас 104
4.4.2. Хамгаалалтын бүсүүдийн төлөвлөлт
Гадаргын ус, худаг, шатахуун түгээх станц, өндөр хүчдэлийн шугам, авто замуудад
дараахь төрлийн хамгаалалтын бүсүүдийг төлөвлөсөн.
Хүснэгт-54. Сумын хамгаалалтын бүсүүдийн төлөвлөлт
№ Барилга
төрөл
Хамгаалалтын
бүсийн төрөл
Эрхзүйн баримт бичиг
бүсийн өргөн,
м
1 Голууд Хориглох бүс Монгол улсын жижиг гол, усны
хамгаалалтын бүсийн дүрэм
25
2 Голууд Хязгаарлах бүс Монгол улсын жижиг гол, усны
50
3 Нуурууд Хориглох бүс Монгол улсын жижиг гол, усны
25
4 Нуурууд Хязгаарлах бүс Монгол улсын жижиг гол, усны
50
5 Худаг Хамгаалалтын
бүс
Монгол улсын стандарт MNS
4652-28
50
6 Шатахуун түгээх
станц
бүс
Монгол улсын стандарт MNS
4628-98
50
7 Өндөр
хүчдэлийн
шугам
бүс
“Харилцаа холбооны тухай
хууль”, Засгийн газрын 2001 оны
263 дугаар тогтоол 25
8 Улсын чанартай
авто зам
Зурвас газар "Авто замын тухай хууль"-ийн
12.2 зүйл
100
9 Орон нутгийн
чанартай авто
зам
Зурвас газар "Авто замын тухай хууль"-ийн
12.2 зүйл 60
Хүснэгт- 55. Сумын хамгаалалтын бүсүүдийн талбайн
№ Бүсийн нэр Талбайн хэмжээ /га/
1 Нуурын хориглох бүс 2481,6
2 Нуурын хязгаарлах бүс 3072,5
3 Голын хориглох бүс 5325,8
4 Голын хязгаарлах бүс 5250,9
5 Худаг хамгаалалт 104,6
6 Орон нутгийн чанартай авто замын зурвас 208,7
7 Өндөр хүчдэлийн шугамын хамгаалалт 75,5
Нийт 16519,6
“Монгол улсын жижиг гол, усны хамгаалалтын бүсийн дүрэм” –д зааснаар
гадаргын усны нөөцийг бохирдох хомсдохоос хамгаалах зорилгоор хориглох болон
хязгаарлах бүсүүд тогтоох бөгөөд дараахь зориулалтаар газар ашиглахыг хориглоно.

Хуудас 105
Хориглох бүсэд дараахь зориулалтаар газар ашиглахыг хориглоно. Үүнд:
 Гол нуур цөөрөм, булгийн усыг хомсдуулж, ширгээх болон чанарыг нь муутган
өөрчлөх нөлөөлөлтэй үйлдвэр, барилга байгууламж /цэвэрлэх байгууламж,
нефть бааз, цахилгаан станц/ барьж ашиглах (энэ заалтанд зөвхөн ус
хангамжийн төвлөрсөн системийн барилга байгууламжийг үл хамааруулна).
 Химийн хорт бодис, төрөл бүрийн бордоо, цацраг идэвхт бодис болон түүнийг
агуулсан ашигт малтмал хадгалах, агуулах, халдварт өвчин тарааж болзошгүй
барилга байгууламж байрлуулах
 Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын орд газрыг ашиглах
 Барилгын карьер гаргах
 Гахай шувууны байр, саалийн механикжсан ферм, мал угаах цэг байршуулах.
 Автомашины шатахуун түгээх газар байгуулах, машин техник угаах, засварлах,
бохир усны нүх, бие засах газар барих.
 Байгаль хамгаалах зохих арга хэмжээг авахгүйгээр амралт сувилалын газар
байгуулах.
Хязгаарлах бүсэд дараахь зориулалтаар газар ашиглахыг хориглоно. Үүнд:
 Гол нуур цөөрөм, булгийн усыг хомсдуулж, ширгээх болон чанарыг нь муутган
өөрчлөх нөлөөлөлтэй үйлдвэр, барилга байгууламж /цэвэрлэх байгууламж,
нефть бааз, цахилгаан станц/ барьж ашиглах (энэ заалтанд зөвхөн ус
хангамжийн төвлөрсөн системийн барилга байгууламжийг үл хамааруулна).
 Химийн хорт бодис, төрөл бүрийн бордоо, цацраг идэвхт бодис болон түүнийг
агуулсан ашигт малтмал хадгалах, агуулах, халдварт өвчин тарааж болзошгүй
барилга байгууламж байрлуулах.
 Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын орд газрыг ашиглах.
 Автомашины шатахуун түгээх газар байгуулах.
Шатахуун түгээх станцын хамгаалалтын бүсэд дараахь зориулалтаар газар ашиглахыг
хориглоно. Үүнд:
 Орон сууц, нийтийн үйлчилгээний газар
 Хүнсний үйлдвэрлэлийн обьект
 Гэр хороолол
 Албан газрын барилга байгууламж

Хуудас 106
Зураг -46

Хуудас 107
4.4.3. Бэлчээрийн газрын төлөвлөлт
Сумын бэлчээрийн газар нь 7 улирлын хэсгээр ашигладаг бөгөөд нийт бэлчээрийн 2 хувь
буюу 5315.1 га бэлчээрийг ямарч сэлгээгүй жилийн 4 улиралд ашиглаж байгаа бол
жилийн 2 улиралаар /Өвөл-хаврын бэлчээр, Зун-намрын бэлчээр/ сэлгэн ашиглаж байгаа
бэлчээр 50 хувийг эзэлж байна.
Эрдэнэ-Уул багийн нутаг дэвсгэрт 1138,7 га, Хан-Өндөр багийн нутаг дэвсгэрт 185,7 га
бэлчээр усгүйгээс, Идэр-Улаан багийн 1909,7 га ойтойгоос бэлчээрт ашиглагдахгүй байна.
Зураг-47

Хуудас 108
Хүснэгт-56. Сумын улирлын бэлчээр ашиглалт, багаар
№
Улирлын
бэлчээр
ашиглалт
Алаг-
Уул
Идэр-
Улаан
Өлзийт Тээл
Хан-
Өндөр
Эрдэнэ-
Уул
Нийт сумын
талбай, га
Нийт
талбайд
эзлэх хувь
1 Өвлийн бэлчээр 14263.0 4866.9 - 6364.0 2125.7 15259.6 42879.3 15.9
2 Хаврын бэлчээр 9105.0 12620.4 707.1 7263.3 545.9 15569.4 45811.0 17.0
3
Өвөл хаврын
бэлчээр
7619.1 33798.5 771.2 21900.1 20486.2 11152.1 95727.2 35.5
4 Зуны бэлчээр 735.4 2689.8 358.2 702.2 2357.2 7071.5 13914.3 5.2
5 Намрын бэлчээр - 16741.5 - 5807.3 - - 22548.8 8.4
6
Зун намрын
бэлчээр
7041.1 - 3086.9 9077.2 6111.1 14850.6 40166.8 14.9
7
4 улиралын
бэлчээр
185.1 969.4 769.8 427.3 - 2963.5 5315.1 2.0
8
Ашиглалтгүй
бэлчээр
- 1909.7 - - 185.7 1138.7 3234.2 1.2
Багуудын бэлчээрийн
талбай
38948.7 73596.2 5693.2 51541.4 31811.9 68005.4 269596.7 100.0
Бэлчээрийн даацыг багуудын хэмжээгээр авч үзэхэд Өлзийт багийн бэлчээрийн даац 12,7
дахин, Хан-Өндөр баг 5,4 дахин, Алаг-Уул, Эрдэнэ-Уул багууд 3,6 дахин, Идэр-Улаан баг
1.9 дахин хэтэрсэн байна.
Хүснэгт-57. Сумын бэлчээрийн даац, улиралаар
№ Улирлын бэлчээр Багийн нэр
Бэлчээ-
рийн
талбай
/га/
Га-
ийн
урга
ц
/цн/
малд
идэгдэх
өвсний
хэмжээ
Багтаамж,
хонь
толгой
Малын
тоо, хонин
толгойд
шилжүүл-
сэнээр
Даац,
хувиар
1 Өвлийн бэлчээр Идэр-Улаан 560.8 8.6 4823.2 803.9 3337.6 415.2
3 Өвлийн бэлчээр Эрдэнэ-Уул 1158.0 5.8 6716.2 1119.4 10757.5 961.0
1
0 Өвлийн бэлчээр Алаг-Уул 6691.5 5.3 35465.2 5910.9 44102.4 746.1
1
1
1
1
1
1
6 Өвлийн бэлчээр Тээл 1900.5 6.8 12923.2 2153.9 14437.7 670.3
1
7 Өвлийн бэлчээр Хан-Өндөр 1695.1 9.2 15629.2 2604.9 19885.8 763.4

Хуудас 109
1
1
9 Өвлийн бэлчээр Хан-Өндөр 370.6 9.2 3417.0 569.5 1885.2 331.0
2
2
1 Хаврын бэлчээр Идэр-Улаан 1507.7 8.6 12966.2 2161.0 8023.5 371.3
2
2
2
2
2
6 Хаврын бэлчээр Эрдэнэ-Уул 4085.0 6.7 27369.6 4561.6 30689.6 672.8
2
2
2
3
3
3
3
3
4 Хаврын бэлчээр Алаг-Уул 3272.9 5.3 17346.4 2891.1 30664.0 1060.6
3
3
3
3
3
4
0 Хаврын бэлчээр Тээл 2136.7 8.9 19016.9 3169.5 6823.1 215.3
4
4
4
3 Хаврын бэлчээр Хан-Өндөр 446.7 9.2 4118.2 686.4 4860.1 708.1
4
4
5 Өвөл хаврын бэлчээр Идэр-Улаан 31.8 8.6 273.7 45.6 0.0 0.0
4
4

Хуудас 110
8
4
5
0 Өвөл хаврын бэлчээр Эрдэнэ-Уул 2140.5 5.8 12414.9 2069.1 10702.4 517.2
5
5
5
3 Өвөл хаврын бэлчээр Алаг-Уул 1124.8 5.3 5961.5 993.6 4264.0 429.2
5
5
5
6 Өвөл хаврын бэлчээр Эрдэнэ-Уул 3991.9 5.8 23153.2 3858.9 8917.6 231.1
5
5
5
6
0 Өвөл хаврын бэлчээр Хан-Өндөр 11433.7 9.2 105418.6 17569.8 29750.2 169.3
6
6
2 Өвөл хаврын бэлчээр Тээл 10915.5 8.9 97147.9 16191.3 58692.6 362.5
6
6
6
5 Зуны бэлчээр Идэр-Улаан 2689.8 8.6 23131.9 3855.3 21865.3 567.1
6
6 Зуны бэлчээр Алаг-Уул 644.7 5.3 3417.1 569.5 11900.9 2089.6
6
6
8 Зуны бэлчээр Эрдэнэ-Уул 6459.7 6.7 43344.7 7224.1 40544.4 561.2
6
7
0 Зуны бэлчээр Хан-Өндөр 2575.3 7.8 20087.5 3347.9 34050.7 1017.1
7
1 Зуны бэлчээр Тээл 702.2 9.2 6474.4 1079.1 7748.1 718.0
7
2 Намрын бэлчээр Идэр-Улаан 1362.0 8.6 11713.6 1952.3 6134.9 314.2
7
7
7
7
6 Намрын бэлчээр Тээл 883.4 6.8 6006.9 1001.2 7328.9 732.0
7
7 Намрын бэлчээр Тээл 4923.9 6.8 33482.6 5580.4 24941.8 447.0
7
8 Зун намрын бэлчээр Эрдэнэ-Уул 11185.8 6.7 75056.9 12509.5 101340.1 810.1

Хуудас 111
7
8
8
1 Зун намрын бэлчээр Алаг-Уул 8339.9 5.3 44201.4 7366.9 81335.6 1104.1
8
2 Зун намрын бэлчээр Тээл 628.8 9.2 5797.3 966.2 10770.8 1114.7
8
3 Зун намрын бэлчээр Хан-Өндөр 3511.7 7.8 27391.6 4565.3 49562.2 1085.6
8
8
5 Зун намрын бэлчээр Хан-Өндөр 2048.8 7.8 15980.9 2663.5 29049.9 1090.7
8
8
8
8 4 улиралын бэлчээр Эрдэнэ-Уул 2963.5 6.3 18610.6 3101.8 10184.2 328.3
8
9 4 улиралын бэлчээр Идэр-Улаан 1144.2 8.6 9840.4 1640.1 1670.0 101.8
9
0 4 улиралын бэлчээр Өлзийт 996.3 7.0 6973.8 1162.3 4408.8 379.3
9
1 4 улиралын бэлчээр Тээл 427.3 7.8 3333.0 555.5 10245.0 1844.3

Хуудас 112
Зураг-48
Эрдэнэмандал сумын бэлчээр нь гадаргын ус элбэгтэй, худаг олонтой бөгөөд ихэнд
бэлчээр нь усжуулагдсан байна. Усжуулагдаагүй бэлчээр нь 3865 га талбай байгаа бөгөөд
уг талбай нь өндөр уулын оройгоор байна.

Хуудас 113
Зураг -49
Сумын бэлчээрийн даац хэтэрчихсэн одоогийн нөхцөлд бэлчээрийг хэсгийн
ашиглалтаар төлөвлөх нь илүү үр дүнтэй бөгөөд Тогтвортой амьжиргаа төслөөс
Эрдэнэмандал суманд тогтоосон бэлчээр ашиглалтын 30 хэсэг нь бидний төлөвлөсөн
хэсэгтэй ерөнхийдөө давхцаж байгаа тул уг төслөөс тогтоосон бэлчээр ашиглалтын
хэсгийг баримталсан.

Хуудас 114
Зураг-50

Хуудас 115
Хүснэгт-58. Бэлчээр ашиглалтын хэсгийн талбай
№ Хэсгийн нэр
Нийт
талбайн
хэмжээ
/га/
Хатуу цэгийн тоо
Өвөлжөө Хаваржаа
Өвөлжөө-
хаваржаа
Зуслан Намаржаа
Зуслан
намаржаа
1 Цөл цорго 4703.6 1 2
2 Загаст хошуу 14978.4 14 18 15 4 5 14
3 Цорго 9730.7 4 19 7 2 3 10
4 Ваарт 10333.7 6 8 15 1 1 11
5 Бөөрөг 12167.1 20 26 4 3 18
6 Жан 8112.9 16 13 4 8
7 Тал булаг 12941.7 20 17 18 1 1 11
8 Наймаа булаг 5196.2 12 8 6 7
9 Шивэрт 20492.8 21 35 12 12 8 19
10 Хараат 4992.6 15 13 3 8 1 7
11 Тээл-1 6782.6 22 11 11 5 11
12 Урт 5712.2 27 3 4 2 1
13 Баруун цүүр 28008.1 55 42 3 24 5 12
14 Шар даваа 14938.8 34 29 8 8 8
15 Дунд цүүр 3569.6 4 5 7 1 2 2
16 Зүүн цүүрийн эх 2520.4 2 4 9 2 1
17 Хана 15560.1 28 33 19 3 21 2
18 Дунд цүүрийн ам 9548.9 13 30 6 12 7
19 Сумын төв 267.5 2
20 Баян гол 9100.9 19 22 11 16 1 12
21 Тахилга 5852.5 6 7 17 7 2 22
22 Бөөргийн эх 3415.2 23 4 6 4 1
23 Хөөсгөл 9052.6 14 22 7 3 9
24 Ар 5799.9 4 7 10 2 1 7
25 Тээл-2 6154.8 16 14 11 7 1 4
26 Дунд бөөрөг 3788.1 15 15 8 6 4 2
27 Бөөргийн адаг 13728.3 21 19 34 17 3 2
28 Айраг нуур 2443.8 1
29 Хужирт 9890.8 14 22 11 6 12
30 Хөрөнгө 11747.8 12 12 18 3 13

Хуудас 116
Хүснэгт-59. Бэлчээр ашиглалтын хэсгийн багтаамж
№ Хэсгийн нэр
талбайн
хэмжээ /га/
Га-ийн
ургац
Тэжээлийн
нөөц, цн
Нэг хонины жилд
идэх өвсний
хэмжээ, цн
Багтаамж,
хонь толгой
1 Цөл цорго 4703.7 8.6 40451.6 6 6741.9
2 Загаст хошуу 14978.4 8.6 128814.2 6 21469.0
3 Цорго 9730.7 8.6 83683.9 6 13947.3
4 Ваарт 10333.7 8.6 88869.6 6 14811.6
5 Бөөрөг 12167.1 5.8 70569.3 6 11761.5
6 Жан 8112.9 5.8 47054.7 6 7842.4
7 Тал булаг 12941.7 8.6 111298.7 6 18549.8
8 Наймаа булаг 5196.2 5.8 30137.8 6 5023.0
9 Шивэрт 20493.3 8.6 176242.3 6 29373.7
10 Хараат 4992.6 5.8 28957.3 6 4826.2
11 Тээл-1 6782.6 5.3 35947.8 6 5991.3
12 Урт 5713.7 5.3 30282.4 6 5047.1
13 Баруун цүүр 28008.5 5.8 162449.3 6 27074.9
14 Шар даваа 14504.3 5.3 76872.7 6 12812.1
15 Дунд цүүр 3569.6 5.8 20703.9 6 3450.6
16 Зүүн цүүрийн эх 2520.4 7.8 19658.9 6 3276.5
17 Хана 14718.0 5.3 78005.4 6 13000.9
18 Дунд цүүрийн ам 9161.4 7.8 71458.6 6 11909.8
20 Баян гол 9092.6 6.8 61829.5 6 10304.9
21 Тахилга 5852.8 7.8 45651.7 6 7608.6
22 Бөөргийн эх 3415.3 7.8 26639.5 6 4439.9
23 Хөөсгөл 9052.6 6.8 61558.0 6 10259.7
24 Ар 5799.9 6.8 39439.2 6 6573.2
25 Тээл-2 6154.8 6.8 41852.6 6 6975.4
26 Дунд бөөрөг 3790.8 7.8 29568.2 6 4928.0
27 Бөөргийн адаг 13729.9 7.8 107093.2 6 17848.9
28 Айраг нуур 2443.8 6.8 16618.0 6 2769.7
29 Хужирт 9891.0 6.8 67258.5 6 11209.8
30 Хөрөнгө 11747.8 6.8 79885.2 6 13314.2
Уламжлалт мал аж ахуйн бүс: Уг бүс нь бэлчээрийн газрын ихэнхи хувийг эзлэх
бөгөөд түүнд багтаж байгаа бэлчээрийн газрыг өвөлжөө, хаваржаа, зуслан, намаржааны
байршил болон улирлын бэлчээр ашиглалтын хилийг харгалзан бэлчээр ашиглалтын
хэсгүүдэд хуваасныг малчдын бүлэг бүрээр ашиглахаар төлөвлөсөн.
Эрдэнэсандал тогтоосон бэлчээр ашиглалтын 30 хэсгийг дараах бэлчээр
ашиглалтын бүлэгт хувааж төлөвлөсөн ба малчид, иргэдтэй уулзаж бүлгийн зааг
байршлыг тодруулсан болно.

Хуудас 117
Хүснэгт 60. Бэлчээр ашиглалтын бүлэг
Д/д Хэсгийн нэр
Өрхийн
тоо
Багийн нэр
Талбай
/га/
Зүй ёсны эрхийн төрөл
1 Шивээт 12 Алаг-Уул 1018.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
2 Бургаст 5 Алаг-Уул 1023.9 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
3 Бургастын даваа 8 Идэр-Улаан 887.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
4 Хєеєт 3 Алаг-Уул 493.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
5 Догоонж 7 Алаг-Уул 1069.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
6 Алтанбулаг 9 Алаг-Уул 1370.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
7 Нарийн даваа 4 Алаг-Уул 600.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
8 Хана 9 Алаг-Уул 1286.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
9 Ханхар 10 Алаг-Уул 1219.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
10 Зєєлєн 13 Алаг-Уул 1971.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
11 Тахилтын ам 11 Алаг-Уул 2083.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
12 Уртын євєр 13 Алаг-Уул 711.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
13 Жаргалант 13 Алаг-Уул 3240.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
14 Ар хаяа 14 Алаг-Уул 2185.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
15 Давсан тойром 9 Алаг-Уул 2163.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
16 Шовон 11 Алаг-Уул 1703.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
17 Урд хайлааст 10 Алаг-Уул 2260.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
18 Дунд хайлааст 6 Алаг-Уул 633.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
19 Хавтгай 5 Алаг-Уул 1331.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
20 Модотын євєр 7 Алаг-Уул 490.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
21 Баян хошуу 3 Алаг-Уул 855.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
22 Тайж 12 Эрдэнэ-Уул 1010.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
23 Туг толгой 2 Эрдэнэ-Уул 389.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
24 Сөртийн ам 10 Эрдэнэ-Уул 991.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
25 Шар булагийн ам 8 Эрдэнэ-Уул 1015.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
26 Улааан чулуу 9 Эрдэнэ-Уул 726.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
27 Таван цохио 5 Эрдэнэ-Уул 516.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
28 Улаан дов 7 Эрдэнэ-Уул 2261.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
29 Дунд толгойн ам 10 Эрдэнэ-Уул 1736.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
30 Бумбатын ам 9 Эрдэнэ-Уул 2224.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
31 Жанын хөндий 12 Эрдэнэ-Уул 2055.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
32 Гозгор 3 Эрдэнэ-Уул 1157.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
33 Хясааны хөндий 7 Эрдэнэ-Уул 2525.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
34 Цоохор толгой 6 Эрдэнэ-Уул 1032.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
35 Ханан 2 Эрдэнэ-Уул 51.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
36 Их булаг 10 Эрдэнэ-Уул 1894.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
37 Зайвар 2 Эрдэнэ-Уул 488.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
38 Зулзагатын ам 12 Эрдэнэ-Уул 2058.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
39 Салаа ам 4 Эрдэнэ-Уул 603.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
40 Талын толгой 6 Эрдэнэ-Уул 2064.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
41 Эрээний ам 5 Эрдэнэ-Уул 630.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
42 Халиун морьтын ам 9 Эрдэнэ-Уул 1448.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
43 Чулуун хороо 7 Эрдэнэ-Уул 469.9 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах

Хуудас 118
толгой
44 Цагаан хөндий 4 Эрдэнэ-Уул 1533.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
45 Нам дөрөлж 4 Эрдэнэ-Уул 1086.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
46 Мухар 7 Эрдэнэ-Уул 512.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
47 Холбоо 4 Эрдэнэ-Уул 1158.9 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
48 Улаан эрэг 12 Эрдэнэ-Уул 1494.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
49 Овоот 3 Эрдэнэ-Уул 1820.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
50 Энгэрийн хөндий 5 Эрдэнэ-Уул 1626.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
51 Ар булаг 2 Эрдэнэ-Уул 3401.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
52 Хүрэн толгой 3 Эрдэнэ-Уул 1199.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
53 Салаа 4 Эрдэнэ-Уул 757.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
54 Нам дєрєлж 4 Эрдэнэ-Уул 614.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
55 Ханхарын ам 12 Хан-Өндөр 2754.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
56 Сүүл толгой 4 Хан-Өндөр 386.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
57 Дэл 8 Хан-Өндөр 1963.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
58 Тасга 11 Хан-Өндөр 1766.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
59 Дээд дэл 5 Хан-Өндөр 1036.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
60 Мандалын ам 3 Хан-Өндөр 1148.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
61 Тахилгын ам 9 Хан-Өндөр 764.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
62 Булаг 12 Хан-Өндөр 2241.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
63 Шанаган ам 13 Хан-Өндөр 1016.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
64 Жаргалант ам 21 Хан-Өндөр 2668.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
65 Єндєр дэн 22 Хан-Өндөр 1542.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
66 Ч.Эрдэнэ-Очир 4 Хан-Өндөр 766.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
67 Єндєр толгой 16 Хан-Өндөр 2114.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
68 Нуурын толгой 7 Хан-Өндөр 437.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
69 Дєрвєн толгой 8 Хан-Өндөр 728.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
70 Хадат хошуу 6 Хан-Өндөр 647.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
71 Цагаан булан 5 Хан-Өндөр 425.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
72 Хярын єтєг 2 Хан-Өндөр 381.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
73 Хадат хошуу 1 Хан-Өндөр 522.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
75 Могойн бургас 6 Идэр-Улаан 812.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
76 Нолгой 2 Идэр-Улаан 736.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
77 Голын євєлжєє 2 Идэр-Улаан 365.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
78 Шар даваа 3 Идэр-Улаан 648.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
79 Гол модын ам 1 Идэр-Улаан 295.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
80 Тулан 3 Идэр-Улаан 546.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
81 Сайр 3 Идэр-Улаан 1346.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
82 Бургаст 2 Идэр-Улаан 268.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
83 Бага халзангийн ам 9 Идэр-Улаан 3245.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
84 Мухар 8 Идэр-Улаан 1178.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
85 Хєшєє 6 Идэр-Улаан 847.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
86 Хашаат 3 Идэр-Улаан 588.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
87 Єлийн євєр 6 Идэр-Улаан 1708.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
88 Бөмбөгөр толгой 7 Идэр-Улаан 1544.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
89 Ар булаг 9 Идэр-Улаан 2384.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах

Хуудас 119
90 Бурхант 2 Идэр-Улаан 859.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
91 Ваарт 3 Идэр-Улаан 1206.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
92 Нарийн хөндий 9 Идэр-Улаан 2113.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
93 Сээр 7 Идэр-Улаан 1889.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
94 Их мухар 5 Идэр-Улаан 1200.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
95 Далт 8 Идэр-Улаан 1928.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
96 Зумлайн ам 6 Идэр-Улаан 1518.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
97 Улаан үзүүр 8 Идэр-Улаан 1426.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
98 Баян булаг 2 Идэр-Улаан 1053.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
99 Хужир булан 11 Идэр-Улаан 1642.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
100 Хирэгсүүр 6 Идэр-Улаан 909.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
101 Баян уул 4 Идэр-Улаан 752.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
102 Нүхдэг ам 6 Идэр-Улаан 1385.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
103 Шар энгэр 2 Идэр-Улаан 946.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
104 Гуртын ам 3 Идэр-Улаан 1624.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
105 Хєндлєн 2 Идэр-Улаан 1134.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
106 Сахилдаг толгой 3 Идэр-Улаан 489.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
107 Тооны ам 6 Идэр-Улаан 646.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
108 Ганц мод 6 Идэр-Улаан 668.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
109 Донжийн хөндий 19 Идэр-Улаан 3502.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
110 Замт 5 Идэр-Улаан 1269.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
111 Хөх чулууны ам 3 Идэр-Улаан 1683.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
112 Өл-2 2 Тээл 395.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
113 Өл 4 Тээл 895.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
114 Шороот 4 Тээл 760.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
115 Өндөр хайлааст 1 Тээл 455.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
116 Дунд даваа 3 Тээл 325.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
117 Ихэр 1 Тээл 233.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
118 Хайлааст 3 Тээл 205.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
119 Дунд даваа 5 Тээл 355.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
120 Цагаан толгой 2 Тээл 485.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
121 Авгалдай 6 Тээл 652.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
122 Баянгол 8 Тээл 443.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
123 Цагаан чулуут 3 Тээл 562.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
124 Хєндийн дєрєлж 6 Тээл 1245.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
125 Билүүт 4 Тээл 1041.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
126 Мөнххан 6 Тээл 707.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
127 Маань 3 Тээл 463.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
128 Юмжав 11 Тээл 1054.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
129 Сахиллагийн ам 6 Тээл 884.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
130 Богинын ам 11 Тээл 686.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
131 Төгөл 6 Тээл 1346.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
132 Занги 2 Тээл 340.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
133 Харду 5 Тээл 930.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
134 Чулууны энгэр 3 Тээл 431.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
135 Дуут 4 Тээл 765.9 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах

Хуудас 120
136 Аяны хөндий 3 Тээл 592.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
137 Овоот 4 Тээл 348.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
138 Хөөсгөл 7 Тээл 1302.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
139 Төгөл 3 Тээл 477.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
140 Зам 9 Тээл 738.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
141 Ухаа 6 Тээл 1747.9 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
142 Хөх чулуу 3 Тээл 804.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
143 Цохио дөрөлж 4 Тээл 691.3 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
144 Ловон 4 Тээл 833.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
145 Талын хавар 2 Тээл 284.9 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
146 Өл 6 Тээл 756.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
147 Тоонт 8 Тээл 1249.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
148 Булаг 6 Тээл 1349.4 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
149 Хөрөнгө 2 Тээл 1229.1 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
150 Далт 4 Тээл 876.7 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
151 Гаадма 5 Тээл 813.0 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
152 Норивлон 2 Тээл 352.6 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
153 Айраг нуур 4 Тээл 953.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
154 Таггад 3 Тээл 712.5 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
155 Мухар ам 4 Тээл 1332.2 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
156 Зос 3 Тээл 1480.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах
157 Сумын төв Өлзийт 769.8 Бэлчээрийг гэрээгээр ашиглах

Хуудас 121
Зураг-51

Хуудас 122
4.4.4. Тариалангийн газрын төлөвлөлт
Эрдэнэмандал суманд байгаа атаршсан талбайн дундуур албан ёсны мал тууврын
зам дайран өнгөрч байгаа тул уг замыг 100 м-ийн өргөнтэйгээр төлөвлөж, одоогийн 1691.4
га атаршсан талбайгаас 103,9 га талбайг хасаж, үлдсэн 1587,5 га талбайг эргэлтэнд
оруулахаар төлөвлөсөн. Тус газар нь далайн түвшинөөс дээш 1500-1700 м-т байрлах тул
дулаан өдрийн тоо цөөн, мөн бэлчээрийн даац хүрэлцээгүй учир хурдан болцтой
тэжээлийн ургамал тариалах нь эдийн засгийн өндөр өгөөжтэй болно.
Зураг-52

Хуудас 123
4.4.5. Хадлангийн газрын төлөвлөлт
Сумын хэмжээнд шинээр хадлан эрхлэхэд тохиромжтой газрыг ургамлан бүрхэвч,
хөрсний хэв шинжээр нь үнэлэн, Идэр-Улаан, Эрдэнэ-Уул, Хан-Өндөр, Алаг-Уул, Тээл
бгуудын уулын ам хөндийн 16 байршилд 7618,36 га талбайг хадлангийн зориулалтаар
төлөвлөсөн.
Хүснэгт-61. Хадлангийн зориулалтаар төлөвлөгдсөн газрын байршил, талбай
№
Багийн
нэр
Газрын нэр Хөрсний нэр Ургамлын нэр
Га-ийн
ургац,
цн
Талбайн
хэмжээ
Тэжээлийн
нөөц, цн
1
Идэр-
Улаан
Зүрх уул
хойно 2
Нугын хүрэн
хөрс
Хиагт, Хиаг -
алаг өвст
2,7 129,74 350,30
2
Идэр-
Улаан
Зүрх уул
хойно 1
хөрс
алаг өвст
2,7 129,89 350,69
3
Идэр-
Улаан
Донхор худаг
Жинхэнэ хүрэн
хөрс
Хазаар өвс-
хялганат
2 645,72 1291,44
4
Эрдэнэ-
Уул
Дунд толгой
хөрс
Ботууль-
хялганат,
хялгана-ботуульт
2,2 233,15 512,92
5
Эрдэнэ-
Уул
Мухар ам
Нугын ердийн
хөрс
Үетэн - улалж -
алаг өвст
2,05 120,40 246,82
6
Эрдэнэ-
Уул
Энгэрийн
хөндий
хөрс
Хялгана-хазаарт 2,82 251,40 708,96
7 Алаг-Уул Дунд хайлааст
хөрс
Жижиг дэгнүүлт
үетэн - алаг өвст
1,56 58,84 91,80
8 Тээл
хөрс
Хялгана-
хазаарт
Хялганат,
хялгана-алаг өвст
2,4 383,60 920,65
9
Хан-
Өндөр
Нарийн
өлөнгтийн гол
хөрс
Хялганат,
2,4 219,51 526,82
10 Тээл Шанагийн ам
хөрс
Үетэн - алаг өвст 2,82 55,93 157,71
11 Алаг-Уул
Жаргалантын
ам
хөрс
Улалж-үетэн-
алаг өвст
2,82 124,72 351,72
12
Идэр-
Улаан
Хөх чулууны
ам
хөрс
Хялгана-хазаарт 2,05 297,86 610,61
13
Эрдэнэ-
Уул
Сөртийн ам
хөрс
Ботууль-
хялганат,
хялгана-ботуульт
2,89 170,66 493,22
14 Тээл Жаргалант ам
хөрс
Үетэн - алаг өвст 3,1 163,01 505,32
15 Тээл
Нуурийн
булаг
хөрс
Хялганат,
2,4 134,08 321,79
16 Тээл Хужиртын гол
хөрс
алаг өвст
2 88,79 177,58
Нийт 3242,21 7618,36

Хуудас 124
Зураг-53

Хуудас 125
4.3.5 Ойн ашиглалт, хамгаалалтын бүс төлөвлөлт
Газрын нэгдмэл сангийн тооллогын аргачилсан зааврын дагуу сумын ойн сан
бүхий газарт ойн захаас гадагш 100 м зурвас газар нь ой тэлэн ургах нөөц газарт
бүртгэгддэг тул уг газарт бэлчээрээс бусад зориулалтаар газар ашиглахыг хориглоно.
Сумын нийт ойн сан бүхий газрын 32.9 хувь нь хамгаалалтын бүсийн ой, 61,6 хувь
нь ашиглалтын бүсийн ой бүс эзэлж байна.
Хөрсийг усны эвдрэлээс хамгаалах, газрын доорхи болон гадаргуугийн усны
тэнцлийг хадгалах зорилгоор гол горхины эх, нуурын эргэн тойронд 5 км-ээс дотогш,
голын эргээс хоёр тийш урсгалын дагуу, булаг шандын тархины эргэн тойрны 3 км
доторхи газарт хориотой бүсийн ойн хилийг татдаг бөгөөд тус сумын хувьд тус бүс нь
хамгаалалтын бүсэд багтаж байгаа юм.
Ойн нөхөн төлжилтийг хангах ойн захаас 100 метр хүртэлх зай болон ойн цоорхойд
даацаас хэтэрсэн мал бэлчээх, сэлгээгүй хадлан бэлтгэх зэргээр ой мод байгалийн жамаар
үрээ хаяж, нөхөн төлжих боломжийг алдагдуулахгүй байх, ашиглалтын явцад зохистой
хэмжээний төлбөр ногдуулах арга хэмжээ авбал зохино. Ойн хөнөөлт шавьж хүр
эрвээхэйн өндөг ихээр тархсан газруудад устгал хийх, ойгоос их хэмжээгээр мод
огтлохгүй байх зэрэг нийтлэг арга хэмжээ авахаас гадна ойн ашиглалт хамгаалалтын
бүсүүдэд ашиглалтын горимыг доорхи байдлаар тогтооно.
 Хамгаалалтын бүсийн ойд тусгай хамгаалалттай газрын ангилал болон усны
эхийг хамгаалах хориотой зурвасын ойн ашиглалтын горимоор
зөвшөөрөгдсөн үйл ажиллагааг явуулна.
 Ашиглалтын бүсийн ойд ойн зохион байгуулалтын судалгаа зураг төслөөр
зөвшөөрөгдсөн хэмжээнд хэрэглээний мод бэлдэх боломжтой бөгөөд ойн
бусад бүсүүдэд модыг хэрэглээний зориулалтаар мод бэлтгэхийг хориглоно.
Үүнд орон нутгийн захиргааны зохицулалт онцгой ач холбогдолтой юм.
Хүснэгт-62. Ойн ашиглалт, хамгаалалтын бүс
№ Бүсийн нэр Талбайн хэмжээ /га/ Эзлэх хувь
1 Ашиглалтын бүсийн ой 54405.6 67.1
2 Хамгаалалтын бүсийн ой 26673.0 32.9
Нийт 81078.6 100.0
Сумын хэмжээнд нийт ойн сан бүхий газрын 50 хувийг гэрээгээр эзэмшиж байгаа
бөгөөд цаашид 80 хувь буюу 65665 га талбайг 56 хэсгийн талбайг гэрээгээр
эзэмшүүлэхээр төлөвлөсөн.

Хуудас 126
Хүснэгт-63. Гэрээгээр эзэмшүүлэхээр төлөвлөсөн ойн сан бүхий газар
№ Багийн нэр
Талбайн
хэмжээ /га/
Хэсгийн дугаар
1 Алаг-Уул 6704.48 25, 28, 31, 35, 36, 41, 50, 52, 57, 66
2 Идэр-Улаан 12717.41
51, 53, 70, 71, 79, 80, 81, 85, 87, 94, 95, 96, 97, 102, 103, 106,
107, 108, 109, 110, 113
3 Тээл 750.32 18, 19
4 Хан-Өндөр 3888.5 5, 6, 7, 14, 15, 16, 178, 179
5 Эрдэнэ-Уул 6017.03 23, 29, 30, 37, 38, 39, 40, 54, 55, 56, 77, 78, 265, 267
Зураг-54

Хуудас 127
4.3.6 Аялал жуулчлалын бүсийн төлөвлөлт
Эрдэнэмандал сум нь түүх соёлын дурсгалт газар маш ихтэй бөгөөд үүнийг
түшиглэн байгалийн тогтоцын хувьд байгалийн аялал жуулчлал хөгжих боломжтой юм.
Тус нутагт дахь Наймаа толгой хүннүгийн бүлэг булш, Түрэгийн тахилын байгууламж,
Буган чулуун хөшөө бүхий хиригсүүрийн байгууламж, Гол модны хүннүгийн хаад
язгууртаны булш, Хүн чулуу Түрэгийн бичээс, Илжигэн чихт Хар хул хааны балгас
зэргийн түшиглэн аялал жуулчлал хөгжүүлэхээс гадна Тахилтын рашаан, Урт шивэртийн
рашаанийг дагуулан рашаан сувилалын газар хөгжих боломжтой тул аялал жуулчлалын
үндсэн маршрутыг дараахь байдлаар төлөвлөсөн. Мөн Урт шивэртийн рашаан дээр амралт
сувилалын газрын төлөвлөж ба Алаг-Уул уулын өвөрт шинээр амралтын бааз төлөвлөв.
Хүснэгт-64. Сумын аялал жуулчлалын үндсэн маршрут, төлөвлөлтөөр
№ Маршрут
Замын урт
км
1 Сумын хилээс Хар Хул хааны балгас 27.5
2 Хар Хул хааны балгас - Цэцгийн овоо 12
3 Хар Хул хаан балгас-Тахилт рашаан 19.45
4 Хар хааны балгас- Алаг уулын бааз 12.94
5 Алаг уулын бааз - Урт шивэртийн рашаан 49.28

Хуудас 128
Зураг-55

Хуудас 129
4.3.7 Авто замын төлөвлөлт
Эрдэнэмандал сум нь Улаанбаатар хотоос 550 км, аймгийн төв Цэцэрлэг сумаас
168 км зайтай бөгөөд авто зам нь хээрийн хөрсөн замтай. Иймд авто замын нөлөөлөл буюу
автогенийн элэгдэл эвдрэл орох, олон салаа зам үүсгэхгүй байх үүднээс Улаанбаатар
хотоос ирдэг зам буюу Хайрхан сумын хилээс сумын төв ордог 21 км ердийн зорон авто
замыг сайжруулсан зам болгон мөн аймгийн төвөөс сумын төвд ирдэг 35км замын
сайжруулсан зам болгохоор төлөвлөв. Авто замын газрыг төлөвлөхдөө дээрх 2 замыг орон
нутгийн чанартай замын дагуу 60 метр өргөнтэй газрыг замын байгууламжуудыг
байршуулах, засварлах, арчилгаа тордолгоо хийхэд зориулан замын хамгаалалтын бүсийг
тогтоосон.
Зураг-56

Хуудас 130
4.3.8 Тусгай хамгаалалттай газрын төлөвлөлт:
Сумын хэмжээнд орон нутгийн тусгай хамгаалалтанд авсан 9 газар байгаа бөгөөд
цаашид 2 газрыг орон нутгийн тусгай хамгаалалтанд оруулахаар төлөвлөв. Тус газрууд нь
түүх соёлын өндөр ач холбогдолтой газар бөгөөд түүхэнд Илжгэн чихт Хар хул хаан
хэмээн тэмдэглэгдсэн хааны балгас болон орон нутгийн иргэдийн шүтэн тахидаг Цэцгийн
овоо болно.
Зураг-57

Хуудас 131
Хүснэгт-65. Орон нутгийн хамгаалалтанд авах газар
Нэр Эргэлтийн цэг X Y
/га/
Хар Хул хааны
балгас
1 48° 30' 15.292" N 101° 21' 18.720" E
2161.66
2 48° 29' 44.261" N 101° 23' 50.482" E
3 48° 29' 9.727" N 101° 23' 8.019" E
4 48° 27' 8.919" N 101° 21' 2.581" E
5 48° 27' 11.775" N 101° 20' 42.985" E
6 48° 27' 58.166" N 101° 18' 0.409" E
Цэцгийн овоо
1 48° 39' 9.975" N 101° 25' 44.837" E
3792.51
2 48° 37' 57.447" N 101° 28' 44.035" E
3 48° 37' 29.150" N 101° 28' 57.642" E
4 48° 34' 15.000" N 101° 28' 10.000" E
5 48° 36' 16.327" N 101° 23' 38.162" E
Орон нутгийн тусгай хамгаалалтанд авсан Хан-Өндөр уул нь рашаан болон ховор
ан амьтан, ургамлын нөөцтэй гэдэг үндэслэлээр аймаг, орон нутгаас улсын тусгай
хамгаалалтанд авах санал хүргэгдсэн байгаа тул уг газрыг улсын тусгай хамгаалалтанд
авахаар төлөвлөлтөнд тусгасан.
Хүснэгт-66. Улсын тусгай хамгаалалтанд авах газар
Нэр Эргэлтийн цэг X Y
/га/
Хан-Өндөр
1 48° 37' 18,074" N 101° 07' 24,475" E
4445,9
2 48° 37' 6,562" N 101° 07' 33,782" E
3 48° 35' 3,616" N 101° 08' 13,526" E
4 48° 33' 4,627" N 101° 06' 24,427" E
5 48° 32' 26,796" N 101° 04' 14,110" E
6 48° 31' 58.600" N 101° 01' 54,600" E
7 48° 34' 42,500" N 101° 01' 58,400" E

Хуудас 132
АШИГЛАСАН НОМ, БҮТЭЭЛИЙН ЖАГСААЛТ
1 Д.Доржготов “Монгол орны хөрс” УБ, 2003 он
2 БНМАУ-ын уур амьсгал, гадаргын усны нөөцийн атлас,. (1985)
3 Ш.Цэгмид. Монгол орны физик газар зүй УБ-1967
4 Архангай аймгийн хөрс судалгааны материал 1986 он
5 Г. Цолмон “Монгол орны бэлчээр хадлангийн ангилаа”ГБХ.1993
6 Ш.Баясгалан Д.Даваадорж . Монгол орны ХАА-н уур амьсгалын
лавлах.1996.
7 Г.Пүрэвцэрэн., Ж.Наранцацралт. Газрын менежментийн онолын үндэс. 2000 он
8 Г.Пүрэвцэрэн Газрын сангийн менежмент 2000 он
9 Ш.Хашбат. Саалийн фермерийн аж ахуйн үйлдвэрлэлийн технологи 2003 он
10 Р.Цэрэндулам. Тэжээлийн шимт чанарын хүрд 1980 он
11 Газрын нэгдмэл сангийн үндсэн ангиллын тайлан. ГХГЗЗГ. 2012, 2013, 2014 он
12 Монгол орны гадаргын усны тооллого, 2011 он
13 Л.Уранбилэг “Нийслэл орчимд сүүний эрчимжсэн аж ахуй хөгжүүлэхэд
тохиромжтой газар нутгийн агроэкологийн үнэлгээ” сэдэвт магистрын ажил 2003 он
14 Архангай аймгийн статистикийн эмхтгэл. 2014 он
15 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн үндэсний сүлжээ, түүний үнэлгээ. 2003 он.
16 Архангай аймгийн бэлчээрийн хянан баталгааны судалгааны 2012 он
Хууль тогтоомж, дүрэм журам
1. Газрын тухай хууль. Байгаль орчны тухай Монгол Улсын хуулиуд, 1997 он
2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль.
3. Газрын хэвлийн тухай хууль. Байгаль орчны тухай Монгол Улсын хуулиуд, 1997
он
4. Хот байгуулалтын тухай хууль 1998 он
5. Хот тосгоны төлөвлөлт, барилгажилтын норм, дүрэм. 2004 он
6. “Аймаг, Нийслэлийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөө боловсруулах
аргазүйн заавар” УБ, 2008 он
7. “Сумын газар зохион байгуулалтын тухайн жилийн төлөвлөгөө боловсруулах
аргачлал” УБ, 2011 он
8. Монгол улсын жижиг гол, усны хамгаалалтын бүсийн дүрэм
9. Монгол улсын стандарт MNS 4652-28

Хуудас 133
10. Монгол улсын стандарт MNS 4628-98 “Шатахуун түгээх станц, барилга
байгууламж, тоног төхөөрөмжийн техникийн ерөнхий шаардлага” УБ, 1998 он
11. “Харилцаа холбооны тухай хууль”, Засгийн газрын 2001 оны 263 дугаар тогтоол
12. "Авто замын тухай хууль"-ийн 12.2 зүйл
13. “Ойн тухай хууль” 2012 оны 5-р сарын 17
14. “Аялал жуулчлалын тухай хууль” 2000 оны 5-р сарын 5

19 06-00008-02-20190625100704

More Related Content

What's hot

Similar to 19 06-00008-02-20190625100704

More from hi_bmb

19 06-00008-02-20190625100704