Με όχημα την Τέχνη και τις εννέα μορφές της Να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές την προσπάθεια του ιστορικού να παραδώσει στις επόμενες γενιές ένα έργο «κτήμα ες αεί» Να κατανοήσουν ότι η ιστορία εκτός από αφήγηση γεγονότων του παρελθόντος αποτελεί διαχρονικά τροφή για σκέψη και πηγή καλλιτεχνική έκφρασης: αρχαιογνωστική, διαπολιτισμική θεώρηση. να αντιληφθούν πως στον πόλεμο κάθε έννοια ηθικής, δικαιοσύνης, γραπτού ή άγραφου νόμου αλλά και ανθρωπιάς καταλύεται. Να συνειδητοποιήσουν ότι η ειρήνη και η ζωή αποτελούν υπέρτατες αξίες. Να αναδειχθεί η ανθρωπογνωσία (ενίσχυση ανθρωπιστικής παιδείας, ανθρωποκεντρική διάσταση): βιωματική, ουμανιστική θεώρηση Η συγκεκριμένη πρόταση της Τσαλίκουσου Πηνελόπης,φιλολόγου του 1ου ΓΕΛ Ν. Σμύρνης (ΛΑΝΣ) παρουσιάστηκε σε ημερίδα διδακτικών πρακτικών φιλολογικών μαθημάτων τον Απρίλιο του 2019 στη Δ Αθήνας.

1. Η Τ Ε Χ Ν Η Σ Υ ΝΔ ΙΑΛ Ε Γ Ε ΤΑ Ι Μ Ε ΤΗ Ν Ι Σ ΤΟ Ρ ΙΑ ΑΠ Ό
Τ Η Ν ΑΡ ΧΑΙ Ο Τ Η ΤΑ ΩΣ Σ Η Μ Ε ΡΑ .
Η ΤΕΧΝΗ
ΑΠΕΙΚΟΝΙΖΕΙ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ
ΚΑΙ ΚΑΤΑΞΙΩΝΕΙ
ΤΗΝ ΥΠΕΡΤΑΤΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣΖΩΗΣ

2.  «Αλλά όταν έρθει ο πόλεµος
που φέρνει στους ανθρώπους
την καθηµερινή στέρηση,
γίνεται δάσκαλος της βίαςκαι
ερεθίζει τα πνεύµατα του
πλήθους σύµφωνα µε τις
καταστάσεις που
δηµιουργεί»(82, 2).
ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΒΙΒΛΙΟ 3ο,ΚΕΦ 81

3. Ηαφόρμηση…
 http://users.sch.gr/achrono/wordpress/?pa
ge_id=35
 ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ & ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ
ΤΕΧΝΙΚΕΣ
 Η τέχνη στα φιλολογικά μαθήματα

5. Επιδιωκόμενοι διδακτικοί στόχοι:
Με όχηματηνΤέχνηκαιτιςεννέαμορφέςτης
 Να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές την προσπάθεια του ιστορικού να
παραδώσει στις επόμενες γενιές ένα έργο «κτήμα εςαεί»
 Να κατανοήσουν ότι η ιστορία εκτός από αφήγηση γεγονότων του
παρελθόντος αποτελεί διαχρονικά τροφή για σκέψη και πηγή καλλιτεχνική
έκφρασης: αρχαιογνωστική, διαπολιτισμικήθεώρηση.
 να αντιληφθούν πως στον πόλεμο κάθε έννοια ηθικής, δικαιοσύνης,γραπτού
ή άγραφου νόμου αλλά και ανθρωπιάς καταλύεται.
 Να συνειδητοποιήσουν ότι η ειρήνη και η ζωή αποτελούν υπέρτατεςαξίες.
 Να αναδειχθεί η ανθρωπογνωσία (ενίσχυση ανθρωπιστικής παιδείας,
ανθρωποκεντρική διάσταση): βιωματική, ουμανιστικήθεώρηση

6. Τι έχει προηγηθεί:
 Ανάγνωση εκφραστική από διδάσκοντα
 Αποκωδικοποίηση του κειμένου (συμμετοχικά ,διαλογικά)
 Ποικίλες μεταφράσεις, κατανόηση, ερμηνεία
 Ανάδειξη δομικών στοιχείων, συντακτικών σχέσεων
 Από κοινού γραμματικές αναγνωρίσεις και λεξιλογικές
επεξηγήσεις (σύνδεση με νέα ελληνικά, όπου είναι δυνατόν)
 http://users.sch.gr/achrono/wordpress/wp-
content/uploads/2017/10/Teaching-ancient-greek-2017.pdf

7. Να επισηµάνετε τα ρήµατα ή τις φράσεις που δηλώνουν το θάνατο και να
σχολιάσετε την εικόνα που αισθητοποιούν. Πώς χαρακτηρίζετε το ύφος του
κειµένου; Να αιτιολογήσετε το χαρακτηρισµό σας. http://www.kee.gr/attachments/file/100.pdf
Αναμένουμε από τους μαθητές να αναφέρουν τα ακόλουθα:
 ἀπέκτεινον, ἀπεχρῶντο, κατέγνωσαν πάντων θάνατον, διέφθειρονἀλλήλους,
ἀπήγχοντο, ἀνηλοῦντο,εφόνευον, ἀπέθανον,εκτείνοντο,πᾶσα ἰδέα κατέστη
θανάτου:
 εννέα ρήµατα, σύνθετα, αναφέρονται ανά πέντε στους δράστες και τέσσεραστα
θύµατα, σε κύριες προτάσεις, στον παρατατικό (διάρκεια) ή αόριστο,
επεξηγούνται από προσδιορισµούς που δηλώνουν τις συνθήκες κάτω από τις
οποίες έγιναν οι φόνοι αυτοί - χρόνο, τρόπο, αιτία κτλ.
 Προσδίδουν στο λόγο ενάργεια, παραστατική δύναµη και λεκτική ποικιλία.
 Αισθητοποιούν την εικόνα της φρίκης µε την άγρια πολυµορφία του θανάτου
(βλ. Α. Στέφος, 1996, σ. 274)

8. Διδακτικά αξιοποιήσιμασημεία:
 η χρήση του ρ. ἀπεχρῶντο με τη σημασία του φονεύω
μαρτυρά την αγανάκτηση του ιστορικού για τοαποτρόπαιο
γεγονός της εν ψυχρώεκτέλεσης.
Ο Γ. Μιστριώτης το 1905 παρατήρησε ότι το ρήμα
χρησιμοποιείται όπως το νεοελληνικό «αποτελειώνω».
 Με τη συσσώρευση και την ποικιλία των ρηματικών τύπων ο
ιστορικός επιδιώκει να κλιμακώσει την αφήγηση και να
αισθητοποιήσει τη φρίκη και τηναγριότητα.

9. Προτεινόμενη δημιουργική διδακτικήπρόταση…
ΟΙ ΕΝΝΕΑ ΜΟΡΦΕΣ ΤΕΧΝΗΣ
ΑΠΕΙΚΟΝΙΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΝΝΕΑ ΜΟΡΦΕΣ ΘΑΝΑΤΟΥ
ΚΑΙ ΚΑΤΑΞΙΩΝΟΥΝ ΤΗΝΥΠΕΡΤΑΤΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ
ΑΠΌΤΗΝΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΩΣ ΣΗΜΕΡΑ.
(ΒΙΒΛΙΟ 3ο, ΚΕΦ 81)

10. Παρατηρήσεις:
Η σύνδεση μεταξύ των τεχνών και των μορφών θανάτου
έγινε επιλεκτικά και είναι ενδεικτική . Εμπλουτίζεται
κάθε φορά με πρόσθετο υλικό είτε από το διδάσκοντα
είτε από τους μαθητές. Τα παιδιά συμμετέχουν ενεργά
καθ’ όλη τη διάρκεια της ανάπτυξης του σεναρίου.
Πρόκειται για μια διαδικασία δυναμική και αμφίδρομη,
ιδιαίτερα ελκυστική και δημιουργική με βιωματικό
χαρακτήρα.

11. Οι εννέα καλές τέχνες είναιοι:
1.Αρχιτεκτονική
2.Γλυπτική
3.Εικαστικές τέχνες ( Ζωγραφική, Χαρακτική )
4.Λογοτεχνία, Ποίηση
5.Μουσική
6.Θέατρο (Όπερα, Χορός, Παντομίμα)
7.Κινηματογράφος (έβδομη τέχνη), από το1894
8.Φωτογραφία (όγδοη τέχνη), όχι ομόφωνααποδεκτή
9.Κόμικς (ένατη τέχνη), όχι ομόφωνααποδεκτή

12. Τι είναι τέχνη;
«ΤΕΧΝΗ ΔΕΝ ΕΊΝΑΙ ΑΥΤΟ
ΠΟΥ ΒΛΕΠΕΙΣ. ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ
ΠΟΥ ΚΑΝΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ
ΝΑ ΔΟΥΝ»
EDGAR GERMAIN HILAIRE
DEGAS

13. ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ, ΤΟΥ Σ. ΝΤΑΛΙ
πᾶσα τε ἰδέα κατέστη θανάτου
(διαπράχθηκαν κάθε είδους φόνοι)

14. «Η αφαίρεση του
χρώματος και του
αναγλύφου
αποτελεί διακοπή
της σχέσης του
ανθρώπου με τον
κόσμο: όταν
διακόπτεται,δεν
υπάρχει πια η
φύση ή η ζωή»,
έλεγε ο Πικάσο.

15. Λέγεται πως όταν οι
Γερμανοί
στο Παρίσι
εισήλθαν
κατά
τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο,
στην προσπάθειά τους να
Η βομβαρδισμενη Γκερνίκα
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ
βρουν καλλιτεχνικούς
θησαυρούς και να τους
κατασχέσουν, ένας Γερμανός
αξιωματικός έδειξε σε
φωτογραφία τον πίνακα
«Γκερνίκα» στον ίδιο τον
Πικάσο που είχε προσαχθεί
ρωτώντας τον: -Αυτόν τον
πίνακα εσείς τον κάνατε; Κι
εκείνος απάντησε με θάρρος:
Όχι,Εσείς!
Τζούλιο Κάρλο Αργκάν,ΗΜοντέρνατέχνη,

16. Καὶ γὰρ πατὴρ
παῖδα ἀπέκτεινε
(και ο πατέρας
σκότωνε το
παιδί του…)
.
ΜΑΥΡΟΙ
ΠΙΝΑΚΕΣ

17. Vasily Vereshchagin, «Η
αποθέωση του πολέμου» (1871).
Λάδι σε μουσαμά
Ο ζωγράφος έγραψε
στο πλαίσιο του
πίνακα:
«Αφιερώνεταισε
όλους τουςμεγάλους
κατακτητές του
παρελθόντος, του
παρόντος και του
μέλλοντος».
http://digitalschool.minedu.gov.gr/modules/ebook/show.php/DSGL-C132/638/4103,18809/extras/activities/index_2_03_doukas/anti-war_paintings.html

18. Marc Chagall, «Πόλεμος»(1964-66).
Λάδι σε μουσαμά
Ο ρωσο-εβραϊκής καταγωγής
ζωγράφος Μαρκ Σαγκάλ εκφράζει
εδώ τη δική του, πολυπρόσωπη
αντίληψη για τον πόλεμο. Ένα
χωριό που καίγεται, κάτοικοι και
ζώα εγκλωβισμένοι στις φλόγες,
άνθρωποι που προσπαθούν να
σωθούν τρέχοντας ή στοιβαγμένοι
σε άμαξα, άλλοι που θρηνούν
θύματα πάνω στο χιόνι ή βρίσκουν
καταφύγιο στη ράχη ενός αλόγου, ο
Εσταυρωμένος Χριστός,
συνθέτουν, σε γενικές γραμμές, το
θεματικό σύνολο αυτού του
ζωγραφικού έργου.
http://digitalschool.minedu.gov.gr/modules/ebook/show.php/DSGL-C132/638/4103,18809/extras/activities/index_2_03_doukas/anti-war_paintings.html

19. Ν. Εγγονόπουλος
Ο αδελφοκτόνοςεμφύλιοςπόλεμος
Δύο γυναικείες φιγούρες
σε ένα σύνολο συνδέονται
μεταξύ τους με ένα
ακόντιο, με το οποίο η μία,
η οποία φορά πτηνόμορφο
προσωπείο με ράμφος, έχει
διαπεράσει το σώμα της
άλλης.
Πληγώνει θανάσιμα την
αδερφή της και φεύγει
νατρέχοντας χωρίς
νοιάζεται.

20. Ο Ισραηλινός καλλιτέχνης
Amir Schiby, θέλοντας να
αποδώσει φόρο τιμής σε
όλα τα παιδιά που ζουν σε
εμπόλεμες ζώνες και εξ’
αφορμής των
παιδιών
δολοφονήθηκαν
τεσσάρων
που
στην
παραλία
έπαιζαν
έφτιαξε
της Γάζας ενώ
ποδόσφαιρο,
την παρακάτω
φωτογραφία…
http://www.pathfinder.gr/stories/3773393/o-polemos-mesa-apo-to-pinelo-kallitehnon/

21. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
ΤΟ
ΠΟΤΑΜΙ
Του Αντώνη
Σαμαράκη

22. Κινηματογραφική
μεταφοράτου
λογοτεχνικούέργου
 https://www.youtube.com/watch?v=ZwJZAEqbFrg
Η απέναντι όχθη
ταινία μικρού μήκους, του Μ. Φελάνη

23. Ποιήματα που μας διάβασε ένα βράδυ ο Λοχίας OttoV…
του Μ . Αναγνωστάκη
Σε δύο λεφτά θ’ ακουστεί τοπαράγγελμα
«Εμπρός»
Δεν πρέπει να σκεφτεί κανένας τίποτ’ άλλο
Εμπρός η σημαία μας κι εμείς εφ’ όπλου λόγχη
αποπίσω
Απόψε θα χτυπήσεις ανελέητα και θα χτυπηθείς
Θα τραβήξεις μπροστά τραγουδώντας ρυθμικά
εμβατήρια
Θα τραβήξεις μπροστά που μαντεύονταιχιλιάδες
ανήσυχα μάτια
Εκεί που χιλιάδεςχέρια σφίγγονται γύρω από μια
άλλη σημαία
Έτοιμα να χτυπήσουνε και να χτυπηθούν.

24. Σ’ ένα λεφτό πρέπει πια να μας
δώσουν το σύνθημα
Μια λεξούλα μικρή μες στη νύχτα,
που σε λίγο εξαίσια θα λάμψει.
(Κι εγώ που ’χω μια ψυχή παιδική
και δειλή
Που δε θέλει τίποτ’ άλλο να ξέρει
απ’ την αγάπη
Κι εγώ πολεμώ τόσα χρόνια χωρίς,
Θε μου, να μάθω γιατί
Και δε βλέπω μπροστά τόσαχρόνια
παρά μόνο τον δίδυμο αδερφόμου).

25. Η συμβολή των μαθητών!
Ο διδάσκων έχει ενημερώσει τους μαθητές να
φέρουν υλικά ζωγραφικής, πλαστελίνες,
ψαλίδια, υφάσματα και λοιπά χαρτικά είδη.

26. ἐκ τῶν νεῶν ὅσους
ἔπεισαν ἐσβῆναι
ἐκβιβάζοντεςἀπεχρῶντο,
αφού αποβίβαζαν από
τα πλοία όσους έπεισαν
να μπουν τους
θανάτωναν

27. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΧΑΡΑΚΤΙΚΗ

28. Θέατρο (παγωμένη εικόνα)

29.  οἱ δὲ πολλοὶ τῶν ἱκετῶν,
ὅσοι οὐκ ἐπείσθησαν, ὡς
ἑώρων τὰγιγνόμενα,
διέφθειρον αὐτοῦ ἐν τῷ ἱερῷ
ἀλλήλους
 Οι περισσότεροι όμως από τους
ικέτες, όσοι δεν πείστηκαν,
καθώς έβλεπαν αυτά που
γίνονταναλληλοσκοτώνονταν
εκεί μέσα στο ναό

30. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

31. Θέατρο (παγωμένη εικόνα)

32. καὶ ἐκ τῶν δένδρωντινὲς
ἀπήγχοντο, οἱ δ᾿ ὡς
ἕκαστοιἐδύναντο
ἀνηλοῦντο.
 μερικοί απαγχονίζονταν
από τα δένδρα, ενώάλλοι
τελείωναν τη ζωή τους
όπως μπορούσε ο καθένας

33. Γλυπτική

34. Θέατρο (παγωμένη εικόνα)

35. και ο πατέρας
σκότωνε το
παιδί του
Καὶ γὰρ πατὴρ παῖδα ἀπέκτεινε
Σε συνθήκες εμφύλιας διαμάχης διασαλεύεται η
φυσική τάξη των πραγμάτων, καθώς ακόμη και η
πατρική αγάπη και
αντικαθίσταται από
στοργή προς τα παιδιά
πράξεις ωμότητας. Κάθε
έννοια ηθικής, δικαιοσύνης, γραπτού ή άγραφου
νόμου αλλά και ανθρωπιάς καταλύεται.

36. Γλυπτική

37. Θέατρο (παγωμένη εικόνα)

38. οἱ δέ τινες καὶ
περιοικοδομηθέντεςἐν
τοῦ Διονύσου τῷ ἱερῷ
ἀπέθανον.
μερικοί άλλοι εξάλλου,
αφού κλείστηκαν
ολόγυρα με τείχη,
πέθαναν μέσα στο ναό
του Διονύσου.

39. Γλυπτική

40. Θέατρο (παγωμένη εικόνα)

41. ΜΟΥΣΙΚΗ
Imagine - John Lennon and The Plastic Ono
Band
 https://www.youtube.com/watch?v=YkgkThdzX-8
Imagine there's no countries
It isn't hard to do
Nothing to kill or die for
And no religion, too
Imagine all the people
Living life in peace
You may say that I'm a dreamer
But I'm not the only one
I hope someday you'll join us
And the world will be as one
Imagine no possessions
I wonder if you can
No need…

42. ΣΑΝ ΤΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΗ
ΜΟΥΣΙΚΗ: ZULFILIVANELI
ΣΤΙΧΟΙ: Λ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

43. GUSTAV KLIMT, DEATH AND LIFE

44. Ηρόδοτος
«Οὐδείς γάρ οὕτως ἀνόητος ἐστιν, ὅστις πόλεμονπρό
εἰρήνης αἱρέεται• ἐν μέν γάρ τῇ οἱ παῖδεςτούς
πατέρας θάπτουσιν, ἐν δέ τῷ οἱ πατέρες τά τέκνα»
Κανείς δεν είναι τόσο ανόητος ώστε να προτιμά τον
πόλεμο από την ειρήνη. Γιατί στον καιρό της ειρήνης τα
παιδιά θάβουν τους γονείς, ενώ στον καιρό του πολέμου
οι γονείς θάβουν τα παιδιά τους.

45. Πώς θα ήταν ο κόσμος αν δεν υπήρχε ο πόλεμος;
O Morshed Mishu είναι από το Μπαγκλαντές. Από μικρό παιδί τού
άρεσε η φωτογραφία και τα κόμικς, γι' αυτό αποφάσισε να ασχοληθεί
επαγγελματικά.
Γνωρίζοντας τη δύναμη που έχει η φωτογραφία, εμπνεύστηκε το project
«The Global Happiness Challenge»το οποίο και βραβεύτηκε το 2018.
Ο Morshed συγκέντρωσε φωτογραφίες που αποτυπώνουν την τραγωδία
του πολέμου και τις αντιπαρέβαλε με σκίτσα που δείχνουν ακριβώς το
αντίθετο: στιγμές ευτυχίας καιχαράς.
https://www.mothersblog.gr/news/story/71453/ta-skitsa-poy-deixnoyn-pos-tha-itan-o-kosmos-mas-xoris-polemoys-einai-sygklonistika-pics

52. Φωτορεπορτάζ του Γ.Μπεχράκη

53. «Όταν είδα τον άντρα να
κρατά την κόρη του, μου
φάνηκε σαν τον Σούπερμαν.
Έχει σκεπαστεί με αυτή τη
μοιάζει με μπέρτα
σακούλα σκουπιδιών που
του
Σούπερμαν. Είναι Σύρος.
Φιλάει την κόρη του και μου
δημιούργησε την αίσθηση
του οποιουδήποτε πατέρα
που προστατεύει το παιδί
του. Περπατώντας στη
θύελλα για να φτάσει στο
όνειρο. Ήταν μια
εκπληκτική μέρα.»

55. Συρία, Μάρτης 2019.. Κουκλοθέατρο στα
συντρίμμια…

56. Για τη Ζωή
……………………………………………..
Η ζωή δεν είναι παίξε – γέλασε
Πρέπει να την πάρεις σοβαρά
Τόσο μα τόσο σοβαρά
Που να φυτεύεις , σα να πούμε
ελιές ακόμα στα εβδομήντα σου
Όχι καθόλου για να μείνουν στα παιδιά σου
Μα έτσι γιατί το θάνατο δε θα τον πιστεύεις
Όσο κι αν τον φοβάσαι
Μα έτσι γιατί η ζωή θε να βαραίνει
πιότερο στηζυγαριά
Nazim Hikmet

57. 12 Αυγούστου 2015
Το βλέμμα της
ελπίδας
Η Παλαιστίνια Αμούν, 70
ετών, που ζούσε στο
Χαλέπι της Συρίας, έχει
φτάσει στην ακτή της Κω…
Η Αμούν είναι τυφλή…
Reuters/Y.BEHRAKIS

59. Σαςευχαριστώ
πολύ
για το χρόνοκαι
την
προσοχήσας.