Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Kion oni lernas planante sekretan lingvon?

197 views

Published on

Lumbildoj de la prelego prezentita en la Malferma Tago de UEA, Roterdamon, Aprilon 2016.

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Kion oni lernas planante sekretan lingvon?

  1. 1. Movebleco kaj Inklu- ziveco en Multlingva Eŭropo Kion oni lernas planante sekretan lingvon? Lingvolaboratorio en Montesori-bazlernejo en Milano Federico Gobbo ⟨Amsterdam / Milano-Bicocca / Torino⟩ ⟨F.Gobbo@uva.nl⟩ 30 Apr 2016 Centra Oficejo de UEA, Roterdamo Malferma Tago 1 (cc) 2016 F Gobbo
  2. 2. Enkonduko
  3. 3. Multlingva bunteco en Eŭropo kiel ĉiutagaĵo Ĉiutaga uzo de multaj lingvoj estas sperto de multaj civitanoj en la Eŭropa Unio. Laŭ esploro de la EU-parlamento, almenaŭ 55 mil civitanoj, t.e. 10% de la tuta EU-civitanaro parolas Regionan kaj Minoritatan Lingvon (RML) Ekzemploj de RMLoj estas la okcidentfrisa en la nordo de Nederlando, aparte en Frislando, aŭ la lombarda en la nordo de Italujo, aparte en Lombardujo. EU sponsoras multajn programojn por vojaĝigi homojn tra ĉi tiu mondoparto kaj ne nur: inter la aliaj, la Erasmus-programo movas milojn da universitataj studentoj kaj ili venas en kontakto kun aliaj lingvoj kaj kulturoj. Rifuĝintoj portas novajn lingvojn en multaj landoj de EU, ne sen problemoj. 3 (cc) 2016 F Gobbo
  4. 4. Novaj formoj de provizora movebleco tra Eŭropo La Schengen-traktato, la malaltiĝo de la vojaĝkostoj per aviadiloj kaj la bitteknologioj faciligas novajn formojn de movebleco ene de la EU. Interalie pli kaj pli oftas, ke familioj vivu kaj laboru en alia lando de Eŭropo por kelkaj jaroj, ĉefe en Eŭropaj urbegoj – t.e. kun pli ol 1 milionoj da enloĝantoj. En tiuj familioj oni parolas unu aŭ pli da lingvoj kiuj estas malsamaj kompare al la nacia lingvo de la gastiga socio, kiu kutime estas la ununura instrulingvo en la publikaj lernejoj. Bedaŭrinde lernejoj kun pli ol unu instrulingvoj, malgraŭ la evidentaj avantaĝoj, estas ankoraŭ la escepto, ne la normo. 4 (cc) 2016 F Gobbo
  5. 5. La avantaĝoj de frua dulingveco Multaj seriozaj fakesploroj pruvas, ke frua dulingveco donas avantaĝojn al la infanoj. Resume ili estas: ■ sociaj kaj kulturaj: havi du identecojn (aŭ pli) portas al pli larĝa percepto de la mondo; ■ ekonomiaj: dulingvanoj trovas pli facile bone pagitajn laborpostenojn ol unulingvanoj; ■ kognaj (mensaj): du- kaj multlingveco estas la natura stato de la cerbo, dum unulingveco estas malhelpo pro malfeliĉa okazaĵo; □ infanoj disdividas frue A kaj B (aĝo: 8 monatojn) eĉ se la lingvoj similas (ekz. la kataluna kaj la hispana), kaj la du lingvoj estas ĉiam aktivaj samtempe; □ ili pli facile lernas ĉian alian lingvon; □ ili pli bone konscias pri la lingvoj metalingvistik-nivele (vidu sube); □ ili iĝas legantoj pli frue; □ ili pli efike ŝanĝas kognajn taskojn, kaj fokusiĝas je unu tasko pli longatempe se necesas. 5 (cc) 2016 F Gobbo
  6. 6. Celo: porti la familiajn lingvojn en la klason La statuso de la familiaj lingvoj en tiuj kazoj similas al tiu de la RMLoj: ofte oni uzas la familiajn lingvojn ekskluzive ene de la familia rondo, dum la nacia lingvo estas uzata kun la samniveluloj – t.e. geamikoj kaj konatoj. Lerni kiel legi kaj skribi en alia lingvo ol la familia povas frustri la bazlernejanojn, kiuj povas senvalorigi la propran heredan lingvon ĉar ili sentas, ke “neniu” uzas ilin krom la familio. Foje ili sentas sin neceraj pri sia lingvonivelo. Krome, ofte ili devas kontraŭstari stultajn onidirojn, ekzemple ke frua dulingveco estas “mens-kaosiga”. La lingvolaboratorioj kiun mi gvidas celas ĉefe doni okazon uzi la familiajn lingvojn en la klaso kaj konscii pri multlingveco kiel normala kutimaĵo kaj ŝanco por ĉiu infano. 6 (cc) 2016 F Gobbo
  7. 7. Celoj
  8. 8. Kiel ni organizis la laboratoriojn Ĉiu laboratorio havas kvar fazojn: 1. la esploristo ĉeestas en la klaso, klarigas la “regulojn de la ludo”, kun la helpo de la instruisto. Lernejanoj komencas inventi la sekretan lingvon per la normiga gramatiko kaj la leksikono, sub la duobla gvido de la esploristo kaj la instruisto; 2. la laboratorio daŭras per la vortprovizo en la sekvaj monatoj, kun la instruisto, sen rekta interveno de la esploristo, kiu restas en kontakto nur kun la instruisto, sed povas sendi mesaĝojn en la sekreta lingvo; 3. la esploristo revenas en la klason ĉirkaŭ la jarfino por permesi al la infanoj montri la tekstojn en la sekreta lingvo; 4. taksado de la tutjara laboro estas farita je la fino, per prelego de la esploristo kaj de la instruisto al la gepatroj. 8 (cc) 2016 F Gobbo
  9. 9. Lingvoj estas baroj kaj pontoj samtempe La Montesori-metodo stimulas la naturan scivolemon al ĉiuforma konado, per preparado de aktivaj spertoj. La instruistoj de la Montesori-bazlernejo en Milano (strato Milazzo) rimarkis, ke ĉirkaŭ je la 9a jaraĝo infanoj nature ekinteresiĝas pri lingvodiverseco kaj paralele revis inventi sekretan lingvon. Ĉiuj homaj lingvoj povas esti uzitaj kaj kiel ponto inter anoj de diversaj homgrupoj kaj kiel baro por ekskludi la membrojn de aliaj homgrupoj. Du lingvolaboratorioj estis pretigitaj por permesi al la infanoj sperti la du aspektojn. Ili estis parto de la normalaj kontaktohoroj en la klaso, po unu laboratorio jare. 9 (cc) 2016 F Gobbo
  10. 10. Kial inventi lingvojn enklase? La laboratorio pri la sekreta lingvo celas lernigi la baran flankon de la lingvoj per komuna planado de sekreta lingvo kaj altigi la metalingvistikan konscion. Hodiaŭ ni vidos nur ĉi tiun pro kialoj de tempo. Metalingvistika konscio estas la sumo de la sekvaj kapabloj: ■ konscii pri la fakto, ke lingvoj ne estas nur iloj por porti signifojn, sed ili ankaŭ analizeblas kiel simbolaj sistemoj kun strukturo; ■ konscii pri la fakto, ke la konceptoj kiujn la vortoj esprimas ne estas la sama afero ol la realaĵoj (la signifo estas en la menso, ne en la realaĵoj); ■ konscii, ke la strukturo de la lingvoj ne estas fiksita sed ĝi ŝanĝiĝas laŭ situacio, loko, instrumento, tempo, socio. Sen metalingvistika konscio oni ne komprenus, interalie: ironion, idiomaĵon aŭ metaforon. 10 (cc) 2016 F Gobbo
  11. 11. La interlingvistika heredaĵo La inspiro de la laboratorio venas de la sekreta lingvo Markuska, kiun Alessandro Bausani – orientisto, interlingvisto kaj esperantisto – inventis kiam li estis juna, kaj priskribis en la libro La inventitaj lingvoj – legebla en la itala kaj germana. Ĝis nun ni (mi kaj la instruistinoj) donis la laboratorion en du klasoj (aĝo: 10). ■ La unua eldono okazis en la lerneja jaro 2012-3; la familiaj lingvoj en la klaso estis: franca, hispana, nederlanda, serba. La sekreta lingvo nomiĝas Araik’a. ■ La dua eldono estas okazanta nun, kaj baldaŭ finiĝos en Majo; la familiaj lingvoj estis: flandra, franca, germana, hebrea, japana, napola (suditala RML). La sekreta lingvo nomiĝas Gatlojk’a. 11 (cc) 2016 F Gobbo
  12. 12. Metodologio
  13. 13. La unua fazo: lingvoplanado Por plani Markuskidon ni komencas ekde la strukturo de la lingvo. Ĉiu decido estis gvidita de la esploristo sed aprobita per demokrata voĉdono, ĉar la lingvo devas esti bone komprenita de ĉiuj klasmembroj. Pro tio, ĝi estos sufiĉe regula en la strukturo kaj mistera en la vortprovizo. Markuskidojn oni uzas ĉefe skribe, por verki poeziaĵetojn kaj alispecajn mesaĝojn al la samklasanoj. 13 (cc) 2016 F Gobbo
  14. 14. Ŝtupoj en la unua fazo de lingvoplanado 1. oni komencas per decido de la sonaro de la lingvo (fonetika kaj fonologia niveloj) – per analizo de la itala, la instrulingvo de la klaso – kaj skribmaniero, kiu povas esti tute inventita alfabeto; infanoj skribas sian nomon en la nova lingvo; 2. poste oni konstruas la funkciajn partojn de la lingvo, kiel ekzemple pronomojn, prepoziciojn, numeralojn – kaj samtempe decidas ĝeneralajn trajtojn, kiel la bazan vortordon aŭ la genron; 3. en la tria momento, oni decidas la vorterojn por formi la vortprovizon (morfologia nivelo). Kiel multaj planlingvoj, sekretaj lingvoj estas ĝenerale regulaj kaj aglutinaj (t.e. morfemoj estas senŝanĝaj) – kiel en Esperanto. 4. fine, oni tradukas al la sekreta lingvo la unuajn vortojn kiuj povas veni el la instrulingvo aŭ el la familiaj lingvoj. 14 (cc) 2016 F Gobbo
  15. 15. Strategioj el la Markuska de Bausani Bausani enkriptigis la vortojn per la sekvaj strategioj, kiuj ni uzis ĉefe en la unua laboratorio, por konstrui la Araikan: ■ inversio de la legado: la itala bello [‘bela’] iĝas unue olleb; ■ volapukigo de la vorto: la vorto olleb li unusilabigis en lev; ■ ŝanĝo de la gramatika finaĵo: la itala marca [‘provinco’] iĝas marku; ■ reanalizo de la vortoj, laŭ la Zamenhofa ekzemplo: -ska estas adjektiva finaĵo [’-a’], dum en- similas al ‘mal-’: enlev estas ‘malbona’ – sed oni povas ankaŭ diri ‘mava’ per turp, per inversio kaj volapukigo de la itala brutt-. 15 (cc) 2016 F Gobbo
  16. 16. La graveco de sekreta alfabeto Rilate al la Araika (unua eldono), ni ĉifris la lingvon per super- kaj sub-signoj ĉe latina literoj, aŭ uzante konatajn simbolojn, kiel ekzemple <ş, č, $, ë> nekutimaj por italoj. Rilate al la kazo de la Gatlojka (dua eldono) la inversia strategio povis esti tro malfacila, ĉar en la klaso estas kvar infanoj kun perturbaj problemoj en la legado (disleksio). Do, ni (t.e. la esploristo kaj la instruisto) decidis malaltigi la nombron de la vokaloj al 3, laŭ la ekzemplo de la semidaj lingvoj, kaj eviti malfacile prononceblajn konsonantgrupojn. Krome, ni proponis facile skribeblan alfabeton. 16 (cc) 2016 F Gobbo
  17. 17. Kiel funkcias la Gatlojka alfabeto © 2016 F Gobbo
  18. 18. Ekzemplo de teksto en la Gatlojka
  19. 19. La dua fazo: vortprovizo ■ 1. prenu vorton el la itala (aŭ alia lingvo, viaplaĉe); ■ 2. verku ĝin en la nova alfabeto, adaptante la sonojn; ■ 3. analizu la vorterojn (morfemoj, genro, tempo, ktp) ■ 4. se la rezulto novas, iru al 5a; male, iru al 5b. ■ 5a. aldonu la novan vorton al la vortprovizo, en la propra alfabeto, itala transskribo kaj aldonu tradukon al la itala mem; ■ 5b. trovu ĝin en la vortprovizo; ■ 6. ‘rekalkulu’ derivitajn vortojn morfologie. ■ 7. verku la paradigmon de la nova vorto. 19 (cc) 2016 F Gobbo
  20. 20. adapta regulo: forigu duoblajn literojn! © 2015 F Gobbo
  21. 21. Ekzemploj de analizo (1/2) © 2015 F Gobbo
  22. 22. Ekzemploj de analizo (2/2) © 2015 F Gobbo
  23. 23. paradigmo de ‘drako’ kaj ‘kato’ © 2015 F Gobbo
  24. 24. Ekzemplo de vortprovizo en la Gatlojka © 2016 F Gobbo
  25. 25. Kristnaska mesaĝo de la esploristo… © 2015 F Gobbo
  26. 26. …kaj la respondoj de la infanoj! © 2015 F Gobbo
  27. 27. Ekzemplo de Kristnaska mesaĝo © 2015 F Gobbo
  28. 28. Kristnaska poeziaĵo en la Gatlòika… Vílastlokam di Nátalaom1 de S.M. Ni Nátalaom ig ásal óno vóstam ka dóni ǧóiam Ti ig valalom sáltala ni tástam! Lagalòmi splándanomi álmalomi lokantòni ági ásal totòmi mólto kontantòmi Ni póstlomi ágolomi ígi asalómi sikolómi! 1 Rimarku la eraron! Devus esti ‘Nátalo’28 (cc) 2016 F Gobbo
  29. 29. …kaj senpretenda traduko en Esperanto Galimatio por Kristnasko de S.M. Kristnasko estas tiel ĝojplena festo ke viaj kapoj saltos for de vi! Brilaj donacoj, arboj lumplenaj, Ni ĉiuj feliĉas Niaj bondeziroj estas firmaj kaj solidaj kiel muroj! 29 (cc) 2016 F Gobbo
  30. 30. Finaj rimarkoj La infanoj multe diskutis pri la trajtoj de la sekretaj lingvoj: ekzemple, knabinetoj volis “seksan ekvilibron” en la vortprovizo per ingenraj vortoj: ĉar la itala estas tro “virema”, ili diris. Akraj diskutoj venis por decidi la nomon de la lingvoj, kiujn ili promesis ne instrui al gefratoj aŭ plenkreskuloj ekster la klaso. Finfine, la sekreta lingvo iĝis parto de la identeco de la klaso. Aliflanke, dulingvaj infanoj havis la okazon uzi en la klaso siajn familiajn lingvojn, kaj la prestiĝo de la familiaj lingvoj altiĝis. Krome, la difino de konceptoj kiel ‘adjektivo’ kaj ‘prepozicio’ iĝis multe pli klara – t.e. altigo de la metalingvistika konscio. Ili eĉ pretigis demandojn kaj respondojn kiel krommaterialon por la aliaj samklasanoj. 30 (cc) 2016 F Gobbo
  31. 31. Ekzemplo de demandoj kaj respondoj © 2016 F Gobbo
  32. 32. Dankon por via atento! Demandoj? Komentoj?  ⟨F.Gobbo@uva.nl⟩  @goberiko  federico.gobbo  +FedericoGobbo  http:/federicogobbo.name/pub/ 32 (cc) 2016 F Gobbo
  33. 33. Anonco

×