E drejta e procedures penale

40,813 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
12 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
40,813
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
13
Actions
Shares
0
Downloads
634
Comments
0
Likes
12
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

E drejta e procedures penale

  1. 1. Prof. dr. sc. Hajrija Sijerçiq – Çoliq Mr. sc. Haris Haliloviq, asistent i lartëE DREJTA E PROCEDURËS PENALE ME VËSHTRIM TË POSAÇËM NË PROCEDURËN PENALE TË KOSOVËS Titulli i origjinalit: KRIVIČNO PROCESNO PRAVO S POSEBNIM OSVRTOM NA KRIVIČNI POSTUPAK KOSOVA Përktheu nga kroatishtja: prof. Mustafë Reçica Prishtinë, 2007
  2. 2. PARATHËNIELibri “E Drejta e Procedurës Penale - me vështrim të veçantë nëprocedurën penale të Kosovës” rregullon materien e së Drejtës sëProcedurës Penale, duke shqyrtuar dhe analizuar njëkohësisht ligjetpozitive të Kosovës, të cilat e rregullojnë procedurën penale. Këtu, nërend të parë, është Ligji i Përkohshëm i Procedurës Penale si burimthemelor i së Drejtës së Procedurës Penale në Kosovë por edhe njëvarg ligjesh tjera me të cilat, në mënyrë plotësuese, rregullohet sfera eprocedurës penale.Teksti të cilin e keni para vetës u është destinuar ne rend të parëstudentëve të Fakultetit të Shkencave Kriminalistike në Prishtinë meqëllim të fitimit të njohurive nga sfera e së drejtës së procedurës penalesi dhe me qëllim të aftësimit të tyre për kryerjen e atyre punëve qëbëjnë pjesë në rrethin e gjerë të profesionit të kriminalistikës.Ky tekst u destinohet gjithashtu edhe të gjithë atyre të cilët në punën etyre profesionale apo në aftësimin e tyre shkencor kanë çfarëdo lidhjeapo iu intereson Procedura Penale dhe e Drejta e Procedurës Penale.Prishtinë, mars 2007 AutorëtVërejtje lidhur me gjininë:Përdorimi brenda këtij teksti i trajtave të përemrit „ai“ / „atij“, etj.nuk tregon përkatësinë gjinore, por ato përdoren me qëllim të shmangiessë përdorimit të gjerë të trajtave „ai“ / „ajo“; „tij“ / „saj“ e të ngjashme. 2
  3. 3. PËRMBAJTJA: FaqePARATHËNIE 2PJESA IE DREJTA E PROCEDURËS PENALE DHE PROCEDURA PENALE 81. Nocioni i procedurës penale dhe i të drejtës së procedurës penale. Qëllimi i pranueshëm shoqëror i procedurës penale dhe i së drejtës së procedurës penale. 82. Procedura penale dhe procedurat tjera ndëshkimore 93. E drejta ndërkombëtare mbi të drejtat e njeriut dhe e drejta procedurës penale. 10PJESA IIPARIMET THEMELORE TË SË DREJTËS SË PROCEDURËS PENALE 124. Mbi parimet themelore në përgjithësi 135. Parimi zyrtar (oficiel) i ndjekjes penale 136. Parimi i legalitetit dhe oportunitetit të ndjekjes penale 147. Parimi i akuzimit 178. Parimi kontradiktor 199. Parimi i përcaktimit të së vërtetës materiale 2010. Parimi i vlerësimit të lirë të provave 2611. Parimi imediat i vlerësimit të provave dhe vënia e tyre në veprim 2712. Parimi gojor 3013. Parimi i procedurës së të drejtës 3314. Parimi i supozimit të pafajësisë dhe in dubio pro reo 3415. Parimi ne bis in idem 3516. Parimi i përdorimit të gjuhës dhe shkrimit në procedurën penale 3617. Parimi i transparencës në procedurën penale 40PJESA IIISUBJEKTET E PROCEDURËS PENALE 4018. Subjektet e procedurës penale – koncepti dhe klasifikimi 4119. Palët – koncepti i përgjithshëm. Aftësia procedurale e palëve 43PJESA IVGJYKATA 4320. Mbi gjykatën në përgjithësi 4321. Parimet e kryerjes së funksionit gjyqësor 4522. Parimi dhe llojet e kompetencave gjyqësore 4623. Kompetenca e vërtetë (reale) 4624. Kompetenca territoriale (vendore) 47A) Kompetenca e zakonshme territoriale (vendore) 48B) Kompetencat e jashtëzakonshme territoriale (vendore) 4925. Kompetenca Funksionale 4926. Kompetenca personale 4927. Vlerësimi i kompetencave dhe konflikti i tyre 5028. Përjashtimi i gjyqtarit, gjyqtarit porotë, prokurorit dhe pjesëmarrësve tjerë në 52 procedurëPJESA VPROKURORI 5229. Prokurori i autorizuar në procedurën penale 5330. Organizimi i prokurorisë dhe parimet specifike 5531. Të drejtat dhe detyrat e paditësit në procedurën penale 5532. I dëmtuari si paditës dhe paditësi privat 35PJESA VII PANDEHURI DHE E DREJTA PËR TU MBROJTUR 3733. Nocioni „i dyshuar“, „i fajësuar“ dhe „i pandehur“ 3734. Pozita procedurale e të pandehurit 37 3
  4. 4. 35. E drejta për tu mbrojtur dhe llojet e mbrojtjes 3836. Mbrojtësi 3937. Llojet e mbrojtjes me anë të mbrojtësit 3938. Të drejtat dhe detyrat e mbrojtësit 40PJESA VIII DËMTUARI NË PROCEDURËN PENALE 4239. Nocioni „i dëmtuar“ dhe pozita e tij në procedurën penale 4240. Kërkesat pasurore-juridike 43PJESA VIIIOBJEKTI I PROCEDURËS PENALE 4441. Mbi objektin e procedurës penale në përgjithësi 4442. Objektet sekondare të procedurës penale 44PJESA IXMASAT PËR SIGURIMIN E PRANISË SË TË PANDEHURIT, PENGIMI IPËRSËRITJES SË VEPRËS PENALE DHE SIGURIMI I ZBATIMIT TËSUKSESSHËM TË PROCEDURËS PENALE 4643. Mbi masat për sigurimin e pranisë së të pandehurit, pengimin i përsëritjes së veprës penale dhe mbi sigurimin e zbatimit të suksesshëm të procedurës penale në përgjithësi 4644. Ftesa 4645. Urdhërarresti 4746. Premtimi i të pandehurit se nuk do të braktisë vendqëndrimin 4747. Ndalimi për t’iu afruar vendit ose personit të caktuar 4748. Paraqitja në stacionin policor 4849. Dorëzania 4850. Arresti shtëpiak 4951. Paraburgimi 4952. Arresti i përkohshëm dhe mbajtja në polici 53PJESA XVEPRIMET NË PROCEDURËN PENALE 5653. Nocioni „veprim në procedurën penale“ 5654. Format dhe mënyrat e veprimit në procedurën penale 5655. Vendi i kryerjes së veprimeve në procedurën penale 5656. Koha e kryerjes së veprimeve në procedurën penale 57PJESA XIVENDIMET NË PROCEDURËN PENALE 5857. Kuptimi dhe llojet e vendimeve në procedurën penale 5858. Forma e prerë dhe zbatimi i aktvendimeve 58PJESA XIIVËRTETIMI I FAKTEVE NË PROCEDURËN PENALE 6059. Mbi faktet dhe llojet e fakteve 6060. Faktet të cilat nuk vërtetohen në procedurën penale 6061. Mënyra e vërtetimit të fakteve në procedurë 6162. Mbi provat dhe të provuarit 61PJESA XIIIPROCEDURA PARAPRAKE 6463. Mbi procedurën paraprake në përgjithësi 64PJESA XIVKALLËZIMI PENAL 65A) Kallëzimi penal – nocioni dhe llojet 65 4
  5. 5. 64. Obligimi për kallëzim të veprës penale 6565. Paraqitja e kallëzimit penal 65B) Detyrat dhe autorizimet e përgjithshme të policisë 6566. Obligimi i hetimit të veprave penale 6567. Personi i vërtetë ndaj të cilit policia ka ndërmarrë ndonjë veprim 6768. Paraqitja e kallëzimit plotësues 68C) Detyrat dhe autorizimet e përgjithshme të prokurorit publik 6869. Veprimi i prokurorit pas marrjes së kallëzimit penal 68PJESA XVHETIMI 7070. Mbi hetimin, specifikat dhe funksionin e tij në përgjithësi 7071. Fillimi dhe kohëzgjatja e hetimit 7072. Ndërprerja dhe pezullimi i hetimit 71PJESA XVIVEPRIMET HETIMORE 73A) Përgjithësisht mbi veprimet hetimore dhe qëllimet e tyre në procedurën penale 73B) Dëshmia e të pandehurit 7373. Përgjithësisht mbi dëshminë e të pandehurit 7374. Marrja në pyetje e të pandehurit 7375. Papranueshmëria e dëshmisë së të pandehurit 7576. Vlera argumentuese e dëshmisë së të pandehurit 75C) Dëshmitarët dhe ekspertët 75D) Mundësia e hetimit të jashtëzakonshëm 76E) Kërkesat e të pandehurit apo të dëmtuarit për mbledhjen e provave 76F) Kontrolli dhe konfiskimi i përkohshëm 7777. Koncepti dhe llojet e kontrollit (bastisjes) 7778. Rrethanat për kontroll (bastisje) 7779. Baza juridike dhe procedura e kontrollit 7780. Kontrolli pa urdhër të gjykatës 7981. Papranueshmëria e provave të siguruara përmes kontrollit 7982. Konfiskimi i përkohshëm i sendeve (objekteve) 80G) Inspektimi i vendit të ngjarjes dhe rikonstruktimi i ngjarjes 8283. Inspektimi dhe rikonstruktimi i ngjarjes–koncepti dhe formalitetet procedurale 82H) Identifikimi i personave dhe objekteve 83PJESA XVIIMASAT E FSHEHTA DHE TEKNIKE TË VËZHGIMIT DHE HETIMIT 8484. Përgjithësisht mbi masat e fshehta dhe teknike të vëzhgimit dhe hetimit 8485. Llojet e masave të fshehta dhe teknike të vëzhgimit dhe hetimit 8486. Kushtet ligjore për zbatimin e masave të fshehta dhe teknike të vëzhgimit dhe 86 hetimit87. Autorizimi për dhënie të urdhrit për zbatimin e masave 8788. Shqyrtimi i pranueshmërisë/papranueshmërisë së provave të mbledhura me 92 anë të masave të fshehta dhe teknike të vëzhgimit dhe hetimitPJESA XVIIIPROVAT 9589. Vërejtje të përgjithshme 95PJESA XIXDËSHMITARËT 9790. Nocioni „dëshmitar“ dhe „dëshmi“ 9791. Detyra e dëshmitarit dhe sanksionet për shkeljen e saj. Të drejtat e dëshmitarit 97 5
  6. 6. 92. Përjashtimi dhe lirimi nga obligimi i dhënies së dëshmisë 9893. Marrja në pyetje e dëshmitarit 9994. Rastet e pavlefshmërisë së dëshmisë së dëshmitarit 10095. Vlera argumentuese e dëshmisë së dëshmitarit 10096. Dëshmitari bashkëpunues 101PJESA XXMBROJTJA E DËSHMITARIT TË DËMTUAR 10397. Në përgjithësi mbi mbrojtjen e dëshmitarit të dëmtuar dhe dëshmitarit në procedurën penale 10398. Masat mbrojtëse ndaj dëshmitarit të dëmtuar 103PJESA XXIEKSPERTIZA 10799. Nocioni „ekspert“ dhe „ekspertizë“ 107100. Caktimi i ekspertizës 107101 Të drejtat dhe detyrat e ekspertit 107102. Procedura e ekspertizës 108103. Llojet e ekspertizave të detyrueshme 109104. Analizat molekulare dhe gjenetike dhe analiza e ADN 111105. Ekspertiza financiare 112106. Vlera argumentuese e dëshmisë së ekspertit 112PJESA XXIIPROCEDURA E PADIVE 113107. Aktakuza – koncepti i saj 113108. Ngritja e aktakuzës 113109. Kontrolli gjyqësor i aktakuzës 113110. Vërtetimi i aktakuzës 115111. Hedhja aktakuzës 117112. Vlefshmëria e aktakuzës 118PJESA XXIIISHQYRTIMI GJYQËSOR 119113. Koncepti, rëndësia, dhe qëllimi i shqyrtimit gjyqësor 119114. Përparësitë për mbajtjen e shqyrtimit kryesor 119115. Rrjedha e shqyrtimit kryesor 120PJESA XXIV 121AKTGJYKIMI116. Koncepti, llojet dhe lënda e aktgjykimit. Përpilimi dhe shpallja i aktgjykimit 121117. Aktgjykimi me të cilin refuzohet aktakuza 121118. Aktgjykimi me të cilin i pandehuri lirohet nga aktakuza 121119. Aktgjykimi me të cilin i pandehuri shpallet fajtor 121PJESA XXVMJETET JURIDIKE 123120. Mbi mjetet juridike në përgjithësi 123121. Ankesa lidhur me aktgjykimin e shkallës së parë dhe të dytë 124122. Ankesa lidhur me aktvendimin 125123. Kuptimi dhe rëndësia e mjetit të jashtëzakonshëm juridik 126124. Përtëritja e procedurës penale 126125. Zvogëlimi i jashtëzakonshëm i dënimit 127126. Kërkesa për mbrojtjen e ligjshmërisë 127PJESA XXVI 128 6
  7. 7. PROCEDURA E SHKURTUAR, DHËNIA E URDHRIT PENAL DHEPARALALMËRIMI GJYQËSOR 128127. Procedura e shkurtuar 128128. Procedura e dhënies së urdhrit penal 128129. Paralajmërimi gjyqësore 129PJESA XXVIIPROCEDURAT E POSAÇME 130130. Llojet e procedurave të posaçme 130PJESA XXVIIIPROCEDURA E DHËNJES SË NDIHMËS JURIDIKE NDËRKOMBËTARDHE ZBATIMI I MARRËVESHJEVE NDËRKOMBËTARE NË ÇËSHTJEPENALE JURIDIKE. PROCEDURA BARTJES SË PERSONAVE TAKUZUAR DHE TË DËNUAR NË KOMPETENCA TË LEGJISLACIONEVTË HUAJA DHE NGA LEGJISLACIONET E HUAJA NË ATO VENDORE 132131. Përgjithësisht për ndihmën penale-juridike ndërkombëtare dhe llojet e ndihmave 132132. Ndihma e „vogël“ penale-juridike ndërkombëtare 132133. Ekzekutimi i aktgjykimit të jashtëm penal 133134. Cedimi i ndjekjes penale shtetit tjetër (të huaj) 133135. Procedura e bartjes së personave të akuzuar dhe të dënuar në kompetencë të të 134 shteteve të huaja dhe nga kompetenca e legjislacionit të huaj në atë vendor (ekstradimi)PJESA E XXIXPROCEDURA E KOMPENSIMIT, REHABILITIMIT DHE REALIZIMITTË TË DREJTAVE TJERA E PERSONAVE TË DËNUAR PAARSYE DHE 135TË PRIVUAR NGA LIRIA PA BAZË LIGJOREPJESA E XXXPROCEDURA PËR LËSHIMIN E FLETË-ARRESTEVE DHE 138NJOFTIMEVE PUBLIKEPJESA E XXXIPROCEDURA NGAJ TË MITURVE 139PJESA E XXXIIPROCEDURA NË RASTET E PAPËRGJEGJSHMËRIVE NË KOHËN EKRYERJES SË VEPRËS PENALE 140SQARIMI I SHKURTESAVE 141LITERATURA 142 7
  8. 8. PJESA I E DREJTA E PROCEDURËS PENALE DHE PROCEDURA PENALE1. Nocioni i Procedurës Penale dhe të Drejtës së Procedurës Penale • Qëllimi i pranueshëm shoqëroror i Procedurës Penale dhe i të Drejtës së Procedurës PenaleNë kuadër të sistemit të normave juridike me të cilat rregullohetrealizimi i kërkesave penale-juridike të lindura me kryerjen e veprëspenale, vërehen tri degë të së drejtës:-e drejta penale (e drejtamateriale penale apo e drejta penale në kuptimin e ngushtë tëfjalës);- e drejta e procedurës penale( e drejta e procedurës penaleapo formale penale); dhe- e drejta e ekzekutimit të sanksionevepenale(e drejta e ekzekutive penale). E drejta penale, e drejta eprocedurës penale dhe e drejta e ekzekutimit të sanksioneve penale-juridike janë pjesë e së drejtës penale në kuptimin e gjerë të fjalës.Studimi i konceptit të procedurës penale mbështetet në definimin eprocedurës penale si në aspektin e veprimeve procedurale penale tëcilat ndërmerren me qëllim të ndriçimit të veprës penale dhe zbulimittë kryesit të saj, ashtu edhe duke u nisur nga marrëdhëniet proceduralepenale të cilat zhvillohen ndërmjet subjekteve të procedurës penale.1Tërësia e veprimeve procedurale penale të cilën e ndërmarrinsubjektet procedurale penale (personat dhe organet kompetente)në rast të ekzistimit të dyshimit se është kryer vepër penale nëmënyrë që të realizohet qëllimi i pranueshëm shoqëror i reagimitndaj kriminalitetit- paraqet procedurën penale.Koncepti i procedurës penale do të mbetej jo i plotë sikur tëparashtrohej vetëm nga aspekti i marrëdhënieve procedurale penale.Në të vërtetë, në procedurën penale marrin pjesë organet dhe personate caktuar kompetent të cilët duke ndërmarr veprime proceduralepenale hyjnë në marrëdhënie të llojllojshme procedurale penale.1 Për shpjegimin e definicionit të Procedurës Penale nga aspekti i veprimeve dhemarrëdhënieve procedurale-penale, shih më hollësisht te V. I. Bayer, 1995, fq.4 – 8. 8
  9. 9. Tërësia e marrëdhënieve procedurale-penale të cilat zhvillohenndërmjet subjekteve procedurale penale në rast të dyshimit seështë kryer vepër penale në mënyrë që të arrihet qëllimi ipranueshëm shoqëror i reagimit ndaj kriminalitetit- paraqetprocedurën penale.Procedura penale është e rregulluar me akte të posaçme juridike,gjegjësisht me normat e së drejtës të procedurës penale. Prandaj, edrejta e procedurës penale është degë e së drejtës e cila në pikëpamjejuridike normon apo rregullon procedurën penale. Duke pasurparasysh definicionet e cekura më lartë mbi procedurën penale mundtë përfundohet se e drejta e procedurës penale është degë e sëdrejtës e cila rregullon të drejtat dhe obligimet e subjekteveprocedurale-penale, llojet dhe format e veprimeve procedurale-penale të cilat ndërmerren si dhe formën e marrëdhënieveprocedurale penale në të cilën hyjnë subjektet procedurale penaleme rastin e ndërmarrjes së veprimeve procedurale penale.Në aspektin e qëllimeve të mirënjohura shoqërore të procedurëspenale duhet theksuar se ajo mbështetet në kërkimin e përgjigjes nëpyetjet si vijon:- në rastin konkret, a është kryer vepra penale;- personi ndaj të cilit është iniciuar procedura penale, a ka kryer veprën penale;- a është apo nuk është fajtor për veprën që i ngarkohet; dhe- në kuptimin e së drejtës materiale penale a mund të zbatohen sanksionet penale. Në këtë kuptim rregullat e përcaktuara të së drejtës të procedurës penale duhet të garantojnë që askush i pafajshëm të mos dënohet, kurse dënimi apo masa tjetër ndëshkuese t’i shqiptohet ekskluzivisht personit i cili e ka kryer veprën penale dhe sipas kushteve të cilat i parasheh Kodi i Përkohshëm Penal dhe ligjet tjera të Kosovës, të cilat rregullojnë veprat penale dhe në bazë të procedurës të zbatuar në mënyrë të drejtë dhe të ligjshme(neni 1 par. 2 KPPK)2. Procedura penale dhe procedurat tjera ndëshkimoreDuke pasur parasysh se veprat e ndëshkueshme ndahen në veprapenale, delikte ekonomike, kundërvajtje dhe masa disiplinore,është pranuar klasifikimi i procedurave ndëshkimore në:- procedurë penale; 9
  10. 10. - procedurë ndaj delikteve ekonomike;- procedura e kundërvajtës- procedura disiplinore.Çështjet materiale juridike të cilave u përshkruhen vepra të tjerandëshkuese (të cilat nuk janë vepra penale) dhe masat apo sanksionettjera gjegjëse të cilat mund të shqiptohen si dhe çështjet proceduralejuridike mbi mënyrën e veprimit në rast të dyshimit se është kryerndonjë vepër e dënueshme (e cila nuk është vepër penale) – janë tërregulluara me ligje të posaçme (p.sh. në ligjet mbi kundërvajtjet apopërgjegjësitë disiplinore të personave)2.Me analizimin e marrëdhënies ndërmjet procedurës penale dheprocedurave tjera të ndëshkueshme vërehen ngjashmëri dhe dallime.P.sh. ngjashmëritë janë:- parimet procedurale (p.sh. parimi i së vërtetës, transparencës, kontradiktor),- veprimet e argumentimit (p.sh. marrja në pyetje e personave),- shqiptimin e dënimit (p.sh. dënimi në të holla) ose- përcaktueshmërinë juridike duke pasur parasysh se veprat e ndëshkueshme (si dhe veprat penale) janë të rregulluara që më parë dhe janë të përcaktuara kushtet për zbatimin e dënimeve dhe masave tjera. Sa u përket dallimeve ato janë:- në organet dhe trupat kompetente te të cilat kryhet procedura e caktuar ndëshkimore (p.sh. kundërvajtjet i shqyrtojnë gjykatat kompetente për kundërvajtje apo disa organe tjera shtetërore, ndërsa fajësitë disiplinore i shqyrtojnë komisionet disiplinore).Nga aspekti i shkallës së përcaktueshmërisë juridike, procedura penaleështë e normuar hollësisht në pikëpamje juridike ndërsa veprimet tjeratë ndëshkueshme në pikëpamje juridike nuk janë të rregulluara ashtunë mënyrë të hollësishme dhe sipas rregullit janë më të zakonshme dhemë afatshkurtra.2 Për normat e nxjerra më herët, të cilat nuk janë ndryshuar, shih Rregulloren eUNMIK-ut 1999/24. 10
  11. 11. 3. E Drejta Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut dhe e Drejta e Procedurës PenalePër procedurën penale është i lidhur studimi mbi të ekzistuarit e dytendencave të njohura në suazat e saj siç janë: tendencat e sigurimit tëefikasitetit të procedurës penale në luftë kundër kriminalitetit apo qëçdo kryes i njohur i veprës penale të kapet dhe dënohet në pajtim meligjet e së drejtës materiale penale dhe tendencat e mbrojtjes sëqytetarëve nga ndjekja dhe dënimi i paarsyeshëm penale, gjegjësishtqë çdo person kundër të cilit ngrihet procedurë penale të ketëmundësinë e mbrojtjes3. Duke pasur në konsideratë ekzistimin etendencave për procedurë efikase penale dhe mbrojtjen e të drejtavedhe lirive të njeriut në procedurën penale, gjegjësisht pranimin endikimit të tyre në rregullimin e procedurës penale dhe lidhur me këtëafirmimin gjegjësisht kufizimin e të drejtave dhe lirive të njeriut. Nëkëtë kuptim vend i posaçëm u takon deklaratave dhe konventavendërkombëtare të cilat mund të karakterizohen si dokumenteuniversale dhe regjionale.Nga shumë konventa, deklarata dhe rekomandime ndërkombëtareduhet veçuar posaçërisht dokumentet universale:- Deklarata Universale Mbi të Drejtat e Njeriut (1948);- Marrëveshja Ndërkombëtare Mbi të Drejtat Qytetare dhe Politike (1966) me protokollet plotësuese (1989);- Konventa Mbi të Drejtat e Fëmijës (1989);- Konventa Ndërkombëtare mbi Eliminimin e të Gjitha Llojeve të Diskriminimeve Raciste (1965);- Konventa Kundër Torturës dhe formave tjera të vrazhda johumane apo veprimeve poshtëruese (1984);- Rregullat Minimale Standarde të KB për Sjelljen Ndaj të Burgosurve (1955);- Rregullat Minimale Standarde të KB për Aplikimin e Procedurave Gjyqësore Ndaj të Miturve (1985);- Deklarata Mbi Pavarësinë e Gjyqësisë (1989).Instrumentet me të cilat gjithashtu mbrohen të drejtat dhe liritëthemelore të njeriut janë të përmbajtura edhe në dokumentet3 V. I. Bayer 1995., fq. 12–13, për mbrojtjen e të drejtave të njeriut në kuadër tëlegjislacionit penal në Kosovë, shih më hollësisht R. Murati: „Protection of HumanRights Under Kosovos Criminal Code and Criminal Procedure Code“. Chicago-KentLaw Review, 80 (2005) 1, str. 99. – 116. 11
  12. 12. regjionale.Nga këto më të rëndësishmet janë:- Konventa evropiane për mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut (1950) me protokollet shtesë e cila shpesh karakterizohet si “emëruesi më i vogël i përbashkët” i mbrojtjes së të drejtave të njeriut në Evropë, si dhe praktika e Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut4- Me ndikim të posaçëm janë p.sh. edhe konventa evropiane për pengimin e torturës, veprimit dhe ndëshkimit johuman dhe poshtërues (1987);- Rregullat evropiane për burgjet (1987) apo- Konventa evropiane për realizimin e të drejtave të fëmijës (1995).Në këto dokumente hasim norma të cilat, ndër të tjera kanë të bëjnëme:- Të drejtën për integritet fizik dhe dinjitet njerëzor;- Ndalimin e çdo forme të diskriminimit dhe torturës;- Kushtet e privimit nga liria, gjegjësisht kufizimit të drejtës për liri dhe siguri të individit;- Të drejtën e çdo njeriu për gjykim të drejtë;- Presupozimin e pafajësisë;- Të drejtën për respektimin e jetës private dhe mbrojtjen e banesës dhe shkresave korrespodencave;- Të drejtën për shfrytëzimin e mjeteve juridike kundër vendimit të organit shtetëror;- Ndalimin e gjykimit të sërishëm;- “interesin më të mirë të fëmijës” si parim themelor ndaj sjelljes me të miturit dhe mbrojtjes së të drejtave të të miturve;- Të drejtat e personave të dënuar dhe trajtimin e personave ndaj të cilëve shqiptohen sanksionet penale;- Të drejtën në rehabilitim dhe kompensim personave të cilët janë dënuar në mënyrë të padrejtë dhe janë privuar nga liria në mënyrë kundërligjore si dhe- Pavarësinë dhe autonominë e funksioneve gjyqësore.4 Sipas Protokollit të Komisionit Europian për të Drejtata e Njeriu, Nr. 11 (ETSNo.155), i cili ka hyrë në fuqi më 01.11.1998, është themeluar Gjykata Europianepër të Drejtat e Njeriut, e cila vepron në baza aftgjata. 12
  13. 13. PJESA II PARIMET THEMELORE TË SË DREJTËS SË PROCEDURËS PENALE4. Mbi parimet themelore në përgjithësiParimet procedurale penale kanë rëndësi të madhe për ta kuptuar tëdrejtën e procedurës penale dhe zbatimin e saj të drejtë në praktikë.Procedura penale në Kosovë mbështetet në parimet proceduralepenale në vijim:- Përcaktimin e së vërtetës materiale;- Prezumimi i pafajësisë;- Parimi in dubio pro reo;- Parimi akuzator;- Parimi i legalitetit me parimin oficiel;- Parimi i oportunitetit;- Parimi i procedurës së drejtë;- Parimi i pavarësisë gjyqësore;- Parimi i vlerësimit të lirë të provave;- Parimi i përdorimit të gjuhës amtare;- Parimi i “barazisë së armëve”;- Parimi i transparencës; 5- Parimi i kompensimit të dëmit dhe rehabilitimit etjNë shpjegimet në vijim do të shqyrtohen dhe analizohen parimet ecekura si dhe parimet tjera procedurale penale.5. Parimi oficiel dhe ndjekja penaleSipas këtij parimi, funksionin e ndjekjes penale e kryen organikompetent sipas detyrës zyrtare (lat. ex officio) në interesin publikpavarësisht nga dëshira e personit i cili është i dëmtuar me veprënpenale apo të ndonjë personi tjetër i cili do të kishte interes që nëlëndën e caktuar të (mos) realizohet funksioni i ndjekjes penale 6.Parimi oficiel ka të bëjë me njërën nga tri funksionet themelore tëprocedurës penale – funksionin e ndjekjes penale. Ky parim nuk ështëi lidhur vetëm për procedurën e ndjekjes penale sepse shtrihet në tërëprocesin e procedurës penale. Duke pasur parasysh se sipas parimit5 E. Sahiti, R. Murati, E. Kunshtek, 2004., fq. 134.6 H. I. Sijerçiq-Çoliq, 2005, fq. 69 13
  14. 14. oficiel funksioni i ndjekjes penale realizohet për interesin publik kyfunksion në pjesën më të madhe të sistemeve juridike i është besuarprokurorisë publike.Për dallim nga parimi oficiel i ndjekjes penale, parimi i dispozicionittë drejtën e ndjekjes penale ia lë vullnetit të personit të dëmtuar i cilikëtë ndjekje e realizon përmes padisë private. Në procedurënbashkëkohore penale parimi oficiel është në plan të parë me çka nëmasën më të madhe të mundshme kufizohet ndjekja me nismën e tëdëmtuarit. Interesi i luftimit të kriminalitetit dhe mbrojtjes së shoqërisënga veprat penale e tejkalon shumëfish interesin e të dëmtuarit dhedëshirën e tij të cilën do të dëshironte ta shprehë ai në pikëpamje tëinicimit të ndjekjes penale. Sipas KPPPK, në esencë është miratuarparimi oficiel meqenëse për numrin më të madh të veprave penaleprocedurën e inicion sipas detyrës zyrtare prokurori publik. Këtë tëdrejtë dhe detyrë prokurori publik e ka edhe për veprat penale të cilatndiqen sipas kërkesës së të dëmtuarit7.Krahas veprave penale të cilat ndiqen sipas detyrës zyrtare (pjesadërrmuese e veprave penale) dhe veprave penale të cilat ndiqen sipaskërkesës së palës së dëmtuar (pjesa më e vogël e veprave penale), nëpjesën e posaçme të KPPK është paraparë që për disa vepra penalendjekja iniciohet sipas padisë private (gjithashtu numër më i vogël iveprave penale)8. Për këtë arsye KPPPK ka paraparë se paditësi iautorizuar për vepra penale të cilat ndiqen sipas detyrës zyrtare ështëprokurori publik, kurse për veprat të cilat ndiqen sipas padisë privateështë paditësi privat (Neni 6 par. 2). Duke pasur parasysh se përnumrin më të madh të veprave penale ndjekja iniciohet ex officiodetyra dhe e drejta themelore e prokurorit publik është hetimi iveprave penale dhe ndjekja penale e kryesve të tyre (Neni 47 par. 1).6. Parimi i legalitetit dhe oportunitetit të ndjekjes penalePër dallim nga parimi oficiel i ndjekjes penale i cili siç kemi parë7 D.m.th. për disa vepra penale të parapara me Ligjin Penal (psh: detyrimi, Neni 160 KPPK, kërcënimi, Neni 161 KPPK, fotografimi i paautorizuar dhe fotografimet tjera, Neni 171 KPPK, shpërdorimi Neni 257, fq. 1, 2 dhe 5 KPPK, marrja e pronës së luejtshme, Neni 258 KPPK), prokurori publik e fillon procedurën penale vetëm në bazë të propozimit Pas parashtrimit të propozimit të tillë, dillon ndjekja sipas detyrës zyrtare („ex officio“) Neni 6 par. 1.8 P.sh: Veprat penale kundër prestigjit dhe dinjitetit (Neni 190 i KPPK). 14
  15. 15. garanton ndjekjen penale për interes publik pa marrë parasyshvullnetin e të dëmtuarit, parimi i legalitetit i ndjekjes penalenënkupton se prokurori publik është i detyruar ta fillojë ndjekjenpenale nëse janë plotësuar kushtet ligjore, pa marrë parasyshqëndrimin e tij për atë se a është e nevojshme apo jo ndjekja penale.Pra, prokurori publik i cili është bartës i së drejtës së fillimit tëprocedurës penale sipas detyrës zyrtare, sipas ligjit, është i detyruar që(lat. ex lege) të fillojë ndjekjen penale në të gjitha rastet kur për këtëjanë plotësuar kushtet e parapara. Sikurse që sipas parimit oficielfillimi i procedurës penale nuk varet nga vullneti i të dëmtuarit, ashtuedhe sipas parimit të legalitetit të ndjekjes penale, fillimi i procedurëspenale nuk varet nga vullneti i prokurorit publik; pra, kur plotësohenkushtet ligjore fillimi i procedurës penale për prokurorin nuk ështëvetëm mundësi por edhe obligim apo detyrim9.Parimi i legalitetit i ndjekjes penale vlen për tërë rrjedhën e procedurëspenale sepse prokurori është i detyruar që ta realizojë funksionin endjekjes penale gjatë tërë kohës sa për këtë ekzistojnë kushtet ligjore.Në procedurat bashkëkohore penale nuk zbatohet ekskluzivisht parimii legalitetit. Në të vërtetë, përkundër obligimit që kur të jenë plotësuarkushtet ligjore prokurori ta fillojë procedurën penale dhe të marrëpjesë në procedurë, është paraparë edhe e drejta e tij që sipas parimittë oportunitetit (apo përshtatjes) të ndjekjes penale të mos ndërmerrndjekjen penale pa marrë parasysh se në rastin konkret janëplotësuar kushtet ligjore për këtë, nëse kjo nuk është në interesinpublik.Pra, sipas parimit të oportunitetit ekzistimi i kushteve ligjore përndjekje penale është parakusht i domosdoshëm juridik për mundësinëe ndjekjes penale, mirëpo edhe atëherë kur ky parakusht ekziston, derite ndjekja penale vjen vetëm nëse prokurori konsideron se në rastinkonkret nga këndvështrimi i interesit publik është oportune apo epërshtatshme inicimi i ndjekjes penale10.Te parimi i oportunitetit prokurori nuk ka të drejtë në zgjidhje arbitraremidis realizimit të funksionit të ndjekjes penale dhe mosrealizimit tësaj, por vetëm të drejtën për vlerësim se duke filluar nga interesipublik, ndjekja penale në rastin konkret nga aspekti i interesit publik a9 T. Vasiljeviq, 1981, fq. 121.10 V. I. Bayer, 1995, fq. 103. 15
  16. 16. është oportune (e përshtatshme) apo jo.11 Edhe njëri edhe tjetri parimsot janë të pranueshëm. Si përparësi të parimit të legalitetit theksohen:barazia e qytetarëve para ligjit, paanshmëria në realizimin e funksionittë ndjekjes penale, objektiviteti dhe pavarësia e legjislacionit penaledhe përgjithësisht efektet preventive, ndërsa për anët pozitive tëparimit të oportunitetit flitet në kuptimin e evitimit të procedurëspenale për vepra të lehta penale apo kryes specifik të veprave penale,ekonomiciteti në procedurë dhe lehtësimi për gjyqësinë penale.Sipas KPPPK prokurori publik është i detyruar ta fillojë procedurënpenale kur për këtë ekziston dyshimi i bazuar se është kryer veprapenale e cila duhet të ndiqet sipas detyrës zyrtare përveç nëse ky ligjnuk e ka paraparë ndryshe (Neni 6 par. 3). Pra, është pranuar parimi ilegalitetit të ndjekjes penale, sepse ekzistimi i dyshimit të bazuar seështë kryer vepra penale e cila ndiqet sipas detyrës zyrtare, obligonprokurorin publik që ta fillojë ndjekjen penale. Krahas ekzistimit tëbazuar se është kryer vepra penale, në rastin konkret nuk guxon tëekzistojnë pengesa ligjore për ndjekje penale (p.sh. vdekja e tëfajësuarit apo parashkrimi i ndjekjes penale).Në rastet e parapara me ligj prokurori publik nuk është i detyruar tafillojë ndjekjen penale ndonëse ekziston dyshimi i bazuar se ështëkryer vepra penale të cilën duhet ndjekur ex officio dhe nuk ekzistojnërrethanat të cilat përjashtojnë ndjekjen penale (Neni 6 par. 3).Tërheqja nga parimi i legalitetit të ndjekjes penale dhe zbatimi iparimit të oportunitetit të ndjekjes penale është paraparë për: Veprat penale të cilat ndiqen me pëlqimin paraprak të organit kompetent (Neni 224); Veprat penale të dënueshme me gjobë apo burg deri në 3 vjet, nëse i pandehuri pranon që të sillet udhëzimeve të prokurorit publik dhe i kryen disa obligime (Neni 226); Veprat penale për të cilat ligji penal parasheh se gjykata mund të heqë dorë nga dënimi i kryesit të veprës penale (Neni 227); Veprat penale të dënueshme me gjobë apo me burg deri në një vit për të cilat kryesi shpreh keqardhje dhe pendim të sinqertë, eviton11 Kështu psh: T. Vasiljeviq, 1981, fq. 121–123 apo M. Grubaç, 2006, fq. 137, i cilikonsideron se parimi i oportunietit, prokurorit i jep „pushtet shumë të gjerë,të pakrahasueshëm me atë kur ndjekja penale është e bazuar në parimin e legalitetit“.Për këtë arsye, sistemet që e njohin parimin e oportunitetit, organet e ndjekjes penalei lidhin për çështjet juridike, deontologjike dhe norma të tjera. 16
  17. 17. pasojat e dëmshme apo e kompenson dëmin e shkaktuar (Neni 227); Veprat penale për të cilat është lëshuar ndalesa e inicimit apo vazhdimit të procedurës penale ndaj dëshmitarit bashkëpunues (Neni 300 par. 4, al. 2); Veprat penale ndjekja penale e të cilave mund t’i besohet shtetit tjetër sipas kushteve të parapara me ligj (Neni 514); Veprat e lehta penale kryes të të cilave janë personat e mitur (Neni 14, 50 dhe 54 LMK).Ndonëse KPPPK pranon parimin e legalitetit të ndjekjes penale,megjithatë prokurori publik ka të drejtë të tërhiqet nga ndjekja penalenëse konsideron se nuk ekzistojnë kushtet e mëtejme ligjore përndjekje penale (parimi i mutabilitetit). Kështu prokurori publik mundtë tërhiqet nga ndjekja penale deri në momentin e përfundimit tëshqyrtimit kryesor në gjykatën e shkallës së parë, kurse në procedurëntek gjykata e lartë vetëm në rastet e parapara me ligj (neni 52).Përkundrazi, sipas parimit të imutabilitetit prokurori nuk mund tëtërhiqet nga ndjekja penale por në procedurë mbetet domosdo deri nëfund, përderisa nuk nxirret aktvendimi meritor i gjykatës për lëndën egjykimit.12Zbatimi i drejtë i parimit të legalitetit i ndjekjes penale është garantuarndër të tjera me institutin e paditësit subsidiar. Në të vërtetë, kurprokurori publik nuk e fillon ndjekjen penale apo tërhiqet nga ndjekjapenale ai është i detyruar që në afatin kohor prej 8 ditësh ta informojëpër këtë të dëmtuarin dhe ta udhëzojë atë se mundet vet të fillojëndjekjen si paditës subsidiar. I dëmtuari ka të drejtë ta fillojëgjegjësisht ta vazhdojë ndjekjen në afatin kohor prej 8 ditësh nga dita epranimit të njoftimit nga prokurori publik (neni 6 par. 4 dhe neni 62par. 1 dhe 2).7. Parimi akuzatorParimi akuzator apo parimi akuzues (lat. Accusare – akuzim)tradicionalisht konsiderohet si njëri ndër parimet themelore nëprocedurën penale. Ky parim është pranuar me të madhe në proceduratbashkëkohore penale, prandaj kështu edhe në të drejtën e procedurëspenale të Kosovës. Sipas këtij parimi, procedura penale fillohet dhekryhet vetëm sipas kërkesës së paditësit të autorizuar. Pa paditësin12 M. Grubaç, 2006, fq. 143. 17
  18. 18. nuk ka procedurë, jo vetëm me rastin e fillimit të saj por edhe gjatëtërë fazave të procedurës. Paditësi mund të tërhiqet nga kërkesa e tijpenale-juridike dhe me atë rast procedura penale ndërpritet.Pranimi i këtij parimi mundëson ndarjen e funksioneve themelore tëprocedurës penale dhe besimin e tyre subjekteve të ndryshme. Në këtëkuptim, dallohet edhe funksioni i ndjekjes dhe akuzës penale dhe tëbesuarit e saj paditësit.Duhet theksuar se pa funksionin e ndjekjes penale nuk ka procedurëpenale dhe se të besuarit e saj subjektit të posaçëm mundësoninstalimin e prokurorisë publike si organ i pavarur. Funksionin endjekjes penale prokuroria e realizon duke iniciuar procedurën penale,me paraqitjen e padisë para gjykatës kompetente ndërmarrjen eveprimeve të tjera të nevojshme procedurale penale të parapara meligj. Funksioni tjetër themelor i procedurës penale është funksioni iaktgjykimit që i besohet gjykatës.Gjykata nuk e inicion fillimin e procedurës penale, dhe as mbajtjen errjedhës së saj. Funksioni i gjykatës i përket gjykimit të çështjeskonkrete penale. Gjithashtu, konform parimit akuzator gjykata mundshqyrtojë vetëm atë vepër penale dhe vetëm për atë kryes i cili është ipërfshirë në kërkesë penalo-juridike të paditësit (i ashtuquajturiidentitet objektiv dhe subjektiv midis aktakuzës dhe aktgjykimit). Mendarjen e funksioneve të ndjekjes penale dhe të aktgjykimit ndahetedhe funksioni i tretë - funksioni i mbrojtjes të cilin e kryen ipandehuri me ndihmën e mbrojtësit.Sipas KPPPK procedura penale fillohet vetëm me kërkesën e paditësittë autorizuar (Neni 6 par. 1). Pra gjykata nuk mund të iniciojëprocedurën penale, kurse janë të ndara edhe tri funksione themelore tëprocedurës penale të cilat u janë besuar subjekteve të veçantaprocedurale. Parimi akuzator i mundëson të pandehurit pozitën e palësnë procedurë. Për këtë arsye procedura e penale e ka karakterin ekontestit i cili zhvillohet midis dy palëve të barabarta (paditësit tëautorizuar dhe të pandehurit) para gjykatës së paanshme (neni 10. par.1). Pastaj, i pandehuri ka të drejtë në mbrojtje gjatë tërë procedurëspenale (Neni 10-14), kurse gjykata mund të udhëheqë procedurënvetëm kundër personit i cili është i përfshirë me aktakuzë dhe vetëmpër veprën e paraparë penale (Neni 386. par. 1). 18
  19. 19. Parimi akuzator është shprehur edhe në dispozitat procedurale tëpezullimit të procedurës penale, gjegjësisht nxjerrjes së aktgjykimit metë cilin aktakuza refuzohet nëse paditësi i autorizuar tërhiqet ngandjekja penale (Neni 326-329).8. Parimi kontradiktorPër parimin akuzator është i lidhur edhe parimi kontradiktor, i ciligjithashtu tradicionalisht merret si njëri ndër parimet themelore tëprocedurës penale. Ky parim shpesh karakterizohet edhe si parimshqyrtues.Në kuptimin përmbajtjesor parimi kontradiktor iu mundëson palëve(paditësit dhe të pandehurit) që para gjykatës t’i prezantojnë provat etyre dhe argumentet për to, si dhe të deklarohen për provat e palës sëkundërt para se ta ketë nxjerrë gjykata aktvendimin për objekte eshqyrtimit në procedurë13.Prandaj, paditësi i autorizuar dhe i pandehuri para gjykatës paraqesindy teza të kundërta: tezën e akuzës dhe tezën e mbrojtjes, kursegjykata është e detyruar ti dëgjojë para se ta nxjerrë vendimin lidhurme akuzën penale. Duke iu falënderuar këtij parimi, procedura penaleka formën e kontestit midis palëve të barabarta para gjykatës sëpaanshme. Mundësia e të pandehurit që në shqyrtimin kryesor tëparaqesë tezën e mbrojtjes dhe tu kundërvihet provave të paditësit tëautorizuar ka rëndësi të veçantë për realizimin e së drejtës për mbrojtjedhe për mbrojtjen e të drejtave dhe lirive të njeriut.Gjithashtu parimi kontradiktor mundëson realizimin më të plotë tëparimit të së vërtetës meqenëse gjykata mund ta gjykoj kontestinvetëm pasi që palët të kenë mundësinë për t’i shprehur qëndrimet eveta dhe për t’u deklaruar për qëndrimet e palës tjetër, gjegjësisht pasiqë të jenë dëgjuar deklaratat e të dy palëve në procedurë dhe të jenëanalizuar provat e tyre.Sipas KPPPK, parimi kontradiktor është i pranueshëm. Ky parimsidomos vije në shprehje në shqyrtimin kryesor, ndërsa në procesinhetimor dhe në procedurën e shkallës së dytë është i paraparë në njëmasë të kufizuar. Kjo është e arsyeshme sepse në seancën kryesore13 H. I. Sijerçiq-Çoliq, 2005., fq. 80. 19
  20. 20. nxjerrët aktgjykimi pasi që të jenë paraqitur drejtpërdrejtë faktet dheprovat e caktuara kontradiktore gojarisht, ndërsa procedura hetimoreparaqet veprimin e organeve të caktuara shtetërore me qëllim tëvërtetimit të fakteve në bazë të së cilave prokurori publik mund tëvlerësoj se a ka vend për aktakuzë apo duhet të ndërpritet hetimi,gjegjësisht procedura e shkallës së dytë shërben për rishqyrtimin eligjshmërisë dhe rregullsisë së aktgjykimit të shkallës së parë.9. Parimi i konstatimit të vërtetës materialeParimi i konstatimit të vërtetës materiale për fajësinë apo pafajësinë epersonit kundër të cilit zbatohet procedura penale nuk është vetëmnjëri nga parimet më të rëndësishme të procedurës penale pornjëkohësisht është edhe njëri ndër qëllimet e procedurës penale. Pra,para nxjerrjes së aktvendimit të obligueshëm gjyqësor duhet tëkonstatohet e vërteta për atë se në shembullin konkret a është kryervepër penale dhe se ndaj të pandehurit a mund të zbatohen normat e sëdrejtës penale materiale mbi shqiptimin e sanksioneve penale që tëmund ta realizojë qëllimin dhe kuptimin e vet procedura penale që nëbazë të inicimit të procedurës së drejtë ligjore të nxirret aktgjykimi idrejtë për çka është përgjegjëse gjykata14.Procedura penale duhet të rregullohet ashtu që ky parim të realizohet.Pra, faktet në të cilat mbështetet aktvendimi i gjykatës gjegjësishtfaktet në të cilat mbështetet përgjigja në pyetjen se a është kryer veprapenale, kush është kryesi dhe a mund të zbatohen sanksionet penale nëkuptim të së drejtës materiale penale – duhet të vërtetohen në mënyrëtë plotë dhe autentike. Konstatimi i së vërtetës është në interesin publikdhe i dënuar mundet por nuk guxon të jetë vetëm ai i pandehurpërgjegjësia penale e të cilit është vërtetuar në mënyrë të plotë dhe tëpakontestueshme. Lidhur me këtë, legjislacioni i procedurës penale iKosovës thekson se gjykata, prokurori publik dhe policia janë tëdetyruar që t’i vërtetojnë saktë dhe në tërësi faktet të cilat janë tërëndësishme për aktvendim të drejtë (Neni 7 par. 1).Ligjvënësi nuk e përcakton konceptin, as karakterin e “së vërtetës” përnevojat e procedurës penale. Në Teorinë e së Drejtës së ProcedurësPenale, sidomos për këto çështje, diskutohet që nga fundi i shek. XIX14 Spas Nenit 2. KPPPK „Dënimin apo cindo sanksion tjetër penal ndaj kryesit tëveprës penale mund ta shqiptojë vetëm gjykata kompetente, e paanshme dhe epavarur në procedurë e cila është inicuar dhe zbatuar në pajtim me këtë Ligj“. 20
  21. 21. kur për ekzistimin e veprës penale dhe kryesin e saj përfundohej ngaaspekti i vlerësimit të lirë të provave (për këtë parim shih shpjegiminnë vijim). Pra, çështja e përcaktimit të vërtetës nuk shtrohet nëperiudhën kohore të procedurës penale të inkuizicionit për shkak se përato rrethana qëllimi i procedurës penale ka qenë e vërteta formale. Nëtë vërtetë, në procedurën e inkuizicionit vendimet e gjykatës janënxjerrë në bazë të provave të caktuara apo numrit të caktuar tëprovave. Sipas rregullave të parapara më parë të argumentimit dhe pamarrë parasysh a është zhvilluar ngjarja asisoj apo jo në realitet.Kështu që e vërtetë është konsideruar ajo që u ka konvenuar atyrerregullave. Me konceptin e vërtetë materiale është dëshiruar tëtheksohet se gjykimi deri tek e vërteta duhet të vjen përmes vlerësimittë lirë të provave e jo përmes vlerësimit i cili që në fillim ka qenë ipërcaktuar si rregull formale apo ligjore.15Për këtë shkak me fjalën “e vërteta materiale” (si antonim i sëvërtetës formale apo me konstatimin e tillë të fakteve i cili është ibazuar në dispozitat ligjore mbi fuqinë e disa provave) karakterizohetvërtetimi i fakteve deri tek të cilat gjyqtari vjen lirisht dhe pa pengesëme anë të rregullave argumentuese.16Në literaturë, përmenden dhe shkaqet tjera të përdorimit të nocionit “evërtetë materiale”. Kështu p.sh. theksohet se e drejta e procedurëspenale i hedhë ato forma të veprimit të cilat do të mund tëpamundësonin apo të sillnin në pyetje konstatimin e së vërtetës mbifaktet në të cilat bazohet aktakuza dhe në faktet tjera relevanteligjore17. Prandaj, parimi i përcaktimit të së vërtetës materiale ngaligjvënësi kërkon që parimisht t’i shmanget parashikimit të atyreformave procedurale të cilat do të mund të vështirësonin përcaktimin esë vërtetës në procedurën penale.18Në pikëpamje të karakteristikës të së vërtetës e cila vërtetohet nëprocedurën penale shtrohet pyetja se a është ajo e vërtetë absolute aporelative në raport me atë se si ka ndodhur vërtetë vepra penale në tëkaluarën. Lidhur me këtë duhet theksuar se e vërteta absolute nukarrihet me të vërtetën materiale të procedurës penale e cila ndonëseështë shkalla më e lartë e njohjes së saktësisë së argumenteve në15 I. H. Sijerçiq-Çoliq, 2005., fq. 85. – 86.16 B. Pavishiq,.2005, fq. 27.17 V. I. Bayer, 1995, fq. 114. – 117.18 G. Tomasheviq, 1998., fq. 119. 21
  22. 22. procedurën penale, ajo prapë paraqet vetëm të vërtetën relative deri teke cila është arritur në bazë të përvojave dhe e cila nuk përjashtonmundësinë e njohurisë së kundërt mbi atë se si është zhvilluar në tëkaluarën ngjarja e cila ka karakter të veprës penale19.Me fjalë tjera, e vërteta e cila konstatohet me procedurën penale ështëe vërtetë subjektive dhe relative sepse konstatimi i saj gjithmonë varetnga personaliteti i gjyqtarit, nga bindjet e tij, njohuritë dhe përvojat etij por edhe vet mjetet argumentuese me ndihmën e të cilave më sëshpeshti konstatohet e vërteta në procedurën penale (dëshmitarët,ekspertët, i pandehuri) janë subjektive.20Lidhur me kërkesën që faktet relevante ligjore të vërtetohen në mënyrëtë plotë dhe të saktë në procedurën penale, e drejta e procedurës penalei njeh si institute të caktuara procedurale të cilat kontribuojnë qëvendimi i gjykatës të jetë i mbështetur në gjendjen e vërtetuar faktiketë plotë dhe të vërtetë. Në anën tjetër me të drejtë dhe në mënyrëkorrekte përfundohet se parimi i së vërtetës materiale nuk ështëabsolutisht i zbatueshëm në procedurën penale. Në të vërtetë, e drejta eprocedurës penale i njeh institutet e caktuara procedurale të cilatgarantojnë të drejtat shumë të rëndësishme të njeriut në procedurënpenale, qëndrueshmërinë e vendimeve gjyqësore dhe sistemin juridikapo i kontribuojnë ekonomicitetit procedural. Pra, rregullat të cilat tësigurojnë vlerat dhe qëllimet e përmendura mundësojnë edhe njohjen esë vërtetës prandaj edhe shpesh karakterizohen si tërheqje nga parimi ikonstatimit të së vërtetës materiale në procedurën penale.Konstatimit të së vërtetës materiale i shërbejnë institutet proceduralenë vijim: Është obligim i përgjithshëm i gjykatës, prokurorit publik dhe policisë që në mënyrë të plotë dhe saktë t’i vërtetojnë faktet që kanë rëndësi për nxjerrjen e vendimit të drejtë dhe që me kujdes dhe në mënyrë të përkushtuar të analizojnë dhe vërtetojnë, si faktet që e rëndojnë të pandehurin ashtu ato që janë në dobi të tij dhe të gjitha faktet dhe provat që shkojnë në dobi të të pandehurit para fillimit dhe19 Në këto sqarime, udhëzon T. Vasiljeviq, 1981. fq. 320.20 Relativiteti dhe subjektiviteti nuk janë specifikë vetëm e së vërtetës e cila përcaktohet në procedurën penale. Shpesh theksohet se e vërteta është gjithashtu relative edhe për ngjarjet dhe faktet e shkuara për të cilat thuhet se kanë ndodhë në të kaluarën, është gjithashtu relative. 22
  23. 23. gjatë procedurës t’i lihen në dispozicion mbrojtjes (Neni 7); E drejta e gjykatës, prokurorit dhe organeve tjera që marrin pjesë në procedurën penale që ta vlerësojnë ekzistimin apo jo të fakteve nuk është e lidhur as e limituar me rregullat e posaçme formale argumentuese. Vlerësimi i provave sipas bindjes së lirë (bindja e lirë e gjyqtarit) është theksuar edhe me obligimin e gjykatës që në mënyrën e vet ta vlerësojë çdo provë veç e veç dhe në konstalacion me provat tjera dhe në bazë të veprimit të tillë ta nxjerrë konstatimin se a është vërtetuar ndonjë fakt (neni 387 par. 2). Me këtë dispozitë është përjashtuar vlerësimi ligjor i provave apo vlerësimi i provës e cila që në fillim është përcaktuar me ligj në kuptimin se ligji përcakton vlerat e disa provave; Verifikimi i pranimit të fajësisë (neni 315. par .1 dhe 359, par2-4).Me fjalë tjera, kur i pandehuri pranon fajin sipas të gjitha pikave tëaktakuzës, gjyqtari konstaton:- a e kupton i pandehuri karakterin dhe pasojat e pranimit të fajësisë;- a e ka bërë pranimin e fajësisë i pandehuri vullnetarisht pas konsultimeve të mjaftueshme me mbrojtësin;- ose, pranimi i fajësisë, a është i mbështetur me prova.Verifikimi i pranimit të fajësisë së të pandehurit, është pra verifikim ibazueshmërisë në vullnetin e tij. Përndryshe, vetëm pranimi i fajësisëpër gjykim nuk është i mjaftueshëm. Është detyrë e gjyqtarit,gjegjësisht kryetarit të trupit gjykues që të sigurojë shqyrtimin e rastitnë mënyrë të ndershme dhe të drejtë (Neni 33, par. 2);Krahas iniciativës së palëve dhe mbrojtësve, në shqyrtimin gjyqësorprezantohen edhe provat të cilat trupi gjykues zyrtarisht ka kërkuar qëato të sigurohen nëse ka qenë e nevojshme për zgjidhjen e plotë dhe tëdrejtë të rastit (Neni 360, par. 3,5);Kundërshtimi i aktgjykimit me ankesë për shkak të vlerësimit jo tëplotë/të gabueshëm/ të gjendjes faktike (neni 405). Ankesa lidhur meaktgjykimin, për shkak të konstatimit jo të plotë apo të gabueshëm tëgjendjes faktike, mundëson vlerësimin dhe gjykimin kritik të materialitprovues të fakteve të konstatuara nga gjykimi i shkallës së parë;Prezantimi i provave në procedurën penale nuk është i lidhur përkurrfarë afati. Me këtë mundësohet konstatimi i plotë dhe i saktë ifakteve relevante juridike. Në këtë kuptim, ligjet pozitive procedurale 23
  24. 24. u mundësojnë paraqitjen e provave gjatë procedurës së shkallës së parëdhe palët dhe i dëmtuari, deri në përfundimin e shqyrtimit gjyqësormund të propozojnë që të bëhet shikimi i fakteve të reja dhe tësigurohen provat e reja (Neni 360. par. 4). Gjithashtu subjektet eautorizuara kanë të drejtë që faktet e reja dhe provat e reja t’i paraqesinedhe në procedurën sipas udhëzimit juridik. Kështu në procedurën eankesës, paraqitja e mjaftueshme e fakteve dhe provave të reja (Neni401, par. 4). Kurse, faktet dhe provat e reja mund të paraqiten edhe pasaktgjykimit të plotfuqishëm në kuadër të përtëritjes së procedurës siudhëzim i jashtëzakonshëm juridik (Neni 442. par. 1, al, 3).Gjykata gjithashtu është e autorizuar edhe për zgjidhjen e çështjeveparaprake (prejudiciale), pa marrë parasysh se për çështjen e tillëparaprakisht gjykata apo një organ tjetër ka nxjerrë vendim në ndonjëprocedurë tjetër (Neni 19).Konstatimit të së vërtetës në procedurën penale i kundërvihen rregullattjera të cilat përpiqen ta zgjidhin kolizionin e interesave të ndryshmenë procedurën penale. Ekzistimi i tyre konfirmon se e vërteta nuk ështëqëllimi i vetëm apo qëllim ekskluziv i procedurës penale.Rregullat më të rëndësishme procedurale të cilat paraqesin tërheqjennga parimi i konstatimit të së vërtetës materiale në procedurën penalejanë:▪ për shkak të mbrojtjes së të drejtave dhe lirive të njeriut, në procedurën penale është siguruar e drejta për ta hedhur dëshminë dhe mundësia e dhënies së dëshmisë së rrejshme. E drejta për ta hedhur nënkupton se i pandehuri nuk është i detyruar të deklarohet për rastin, as të përgjigjet në çfarëdo pyetje, si edhe, nëse deklarohet, nuk është i detyruar që ta akuzojë vetën, as ta pranojë fajësinë (Neni 11, par. 2);▪ në interesin e mbrojtjes së të drejtave të personit të akuzuar është edhe parimi i ndalimit të ndryshimit të aktgjykimit në dëm të të pandehurit. Në të vërtetë nëse ankesa është deklaruar vetëm në dobi të të akuzuarit, aktgjykimi nuk guxon të ndryshohet në dëm të tij (neni 417.). Prandaj nxjerrja e vendimit në dëm të të pandehurit nuk është e mundur pa marrë parasysh se në procedurën e ankesës janë vërtetuar faktet të cilat janë në dëm të të pandehurit. Prandaj e vërteta materiale te e cila ka ardhur gjykata me rastin e shqyrtimit të ankesës nuk mund të shprehet përmes vendimit të ri të gjykatës;▪ Parimi ne bis in idem (“jo dy herë për të njëjtën çështje”) apo ndalimi 24
  25. 25. i gjykimit të sërishëm për të njëjtën çështje penale gjithashtu paraqet largim nga qëndrimi parimor se në procedurën penale duhet konstatuar e vërteta materiale. Me KPPPK, është paraparë se askush nuk mund të ndjekur, as i dënuar për veprën penale nga e cila është liruar ose është dënuar me vendimin e formës së prerë të gjykatës apo nëse procedura penale është ndërprerë me vendimin e formës së prerë të gjykatës, ose nëse ankesa është refuzuar me vendimin e formës së prerë të gjykatës (neni 4.). Vetëm në kuadër të përtëritjes së procedurës në dobi të personit të gjykuar mund të përjashtohet zbatimi i parimit ne bis in idem;▪ E vërteta materiale në procedurën penale nuk guxon të konstatohet në mënyrën e ndaluar me ligj. P.sh: është e ndaluar dhe e dënueshme detyrimi me dhunë i pranimit të fajësisë apo dhënies së çfarëdo deklarate tjetër nga i pandehuri apo cilido person tjetër i cili merr pjesë në procedurën penale, pra me anë të torturës, dhunës, kërcënimit apo nën ndikimin e barnave ose në çfarëdo mënyre tjetër të ngjashme (neni 11. par. 3). Forma e caktuar e sjelljes është e ndaluar pa marrë parasysh se pranimi i detyrueshëm gjegjësisht deklarata është e vërtetë;▪ shmangie nga parimi i konstatimit të së vërtetës materiale në procedurën penale është identiteti subjektiv dhe objektiv ndërmjet aktgjykimit dhe aktakuzës (neni 386. par. 1). Gjykata shqyrton dhe vendosë për kërkesën penalo-juridike e cila është e cekur në aktakuzë. Nëse në shqyrtimin e përgjithshëm, provat e paraqitura tregojnë se ka ndryshuar gjendja faktike, kurse paditësi i autorizuar nuk e ndryshon aktakuzën e vet, atëherë gjykata do të nxjerrë aktgjykimin, sepse nuk është vërtetuar se i pandehuri ka kryer vepër penale për të cilën akuzohet (neni 390. par. 3). Pa ndryshimin e aktakuzës, gjykata nuk mund ta bazojë aktgjykimin në faktet të cilat janë vërtetuar në shqyrtimin gjyqësor;▪ Përjashtimi dhe lirimi nga obligimi i dëshmisë paraqet mënyrën për zgjidhjen e konfliktit të interesave të kundërt në procedurë: interesit që të konstatohet e vërteta materiale për veprën penale dhe kryesin e saj dhe interesit që e vërteta për disa fakte të ruhet si sekret, gjegjësisht që personave të caktuar t’u ofrohet mbrojtja për shkak të lidhjeve të tyre specifike dhe shumë të afërta me familjare dhe për shkak të marrëdhënieve dhe lidhjeve tjera.Ndalesa që si dëshmitarë, të merren në pyetje personat e caktuar (neni159), gjegjësisht lirimi nga obligimi qytetar për të dëshmuar (neni160), paraqet shmangie nga parimi i konstatimit të së vërtetësmateriale. 25
  26. 26. 10. Parimi i vlerësimit të lirë të provave Ky parim është i lidhur drejtpërdrejt me parimi e konstatimit të sëvërtetës materiale në procedurën penale. Parimi i vlerësimit të lirë tëprovave nënkupton që gjykata vlerëson provat e paraqitura në pajtimme logjikën e saj dhe analizën psikologjike, në bazë të ligjshmërisë sëmendimit njerëzor dhe në bazë të përvojave. Me këtë rast gjykata nukështë e lidhur për rregullat ligjore të cilat apriori do të përcaktoninvlerën e disa provave. Gjykata është e detyruar që në arsyetimin eaktgjykimit ta cek në mënyrë të saktë dhe të plotë se në bazë të cilavearsye janë vërtetuar faktet e caktuara si juridikisht relevante,gjegjësisht se nuk është dëshmuar ekzistimi i tyre. gjithashtu, me rastine nxjerrjes së aktgjykimit,gjykata është e detyruar që të vlerësoj mendërgjegje çdo provë veçmas dhe në raport me provat tjera e pastaj nëbazë të vlerësimit të tillë të nxjerrë përfundim për atë se a ështëdëshmuar ndonjë fakt (Neni 387. par. 2).Së këndejmi vlerësimi i lirë i provave në lëndën konkrete penalekërkon arsyetimin në kuptimin përmbajtjesor si të çdo proveindividualisht ashtu edhe të gjitha provave së bashku. Në bazë të kësajvlerësimi i lirë i provave mund të shikohet në procedurën e shkallës sëdytë, sepse në arsyetimin e aktgjykimit ceket se në çfarë baze ështëkonstatuar se ka ardhur deri te përfundimi i tillë (Neni 396. par. 6-9).Nëse gjykata në arsyetimin e aktgjykimit nuk cek arsyet e caktuara dhetë plota lidhur me vlerësimin e vet të lirë të provave, atëherë është bërëshkelje esenciale e dispozitave të procedurës penale gjë që është bazëpër paraqitjen e ankesës(Neni 403. par. 1. al 12).Përjashtimisht, e drejta pozitive procedurale, e njeh shmangien ngaparimi i vlerësimit të lirë të provave. Ky rast është p.sh. tek llojet edetyrueshme të ekspertizave.Në këtë kuptim, p.sh. për t’u vërtetuar shkaku i vdekjes së ndonjëpersoni është e domosdoshme të urdhërohet kontrolli dhe obduksionipost mortem, gjegjësisht nëse ekziston dyshimi i helmimit, gjykataurdhëron ekspertizë toksikologjike (Neni 186. par. 1 ose neni 190).11. Parimi i prezantimit dhe vlerësimit të drejtpërdrejtë të provave.Ky parim mbështetet në kërkesën që deklarimet e palëve, parashtrimi iprove dhe të gjitha veprimet tjera të nevojshme për formimin e 26
  27. 27. vendimit duhet të jenë të prezantuara para gjykatës e cila do ta nxjerrëvendimin, ashtu që gjykata pa ndërmjetësimin e organeve tjera i merrpërshtypjet shqisore për tërë materialin procedural mbi të cilin do tëbazohet vendimi i saj. 21Parimi i drejtpërdrejt apo prezantimi i sërishëm i provave paragjykatës (pa marrë parasysh se ato prova tashmë kanë qenë tëparashtruara gjatë hetimit dhe pa marrë parasysh se për to ekzistojnëprocesverbalet të cilat do të mund të lexoheshin në shqyrtiminkryesor), në mënyrë që gjykata t’i vlerësojë ato drejtpërsëdrejti dhe nëbazë të vlerësimit të drejtpërdrejtë të provave ta nxjerrë aktgjykimin.Ky parim i kontribuon realizimit të parimit të konstatimit të së vërtetësnë procedurën penale dhe parimit kontradiktor.Për paraqitjen dhe vlerësimin indirekt të provave bëhet fjalë atëherëkur lexohen procesverbalet për veprimet e dëshmuara të kryera gjatëprocedurës penale ose para ndonjë organi tjetër.E drejta e procedurës penale e Kosovës, parasheh që gjykata e nxjerrëvendimin në bazë të provave të shqyrtuara dhe vërtetuara nëshqyrtimin gjyqësor ( Neni 8 par. 2), gjegjësisht aktgjykimin e vet ebazon vetëm në fakte dhe prova të cilat janë shqyrtuar në shqyrtimingjyqësor (Neni 387, par. 1).Provat të cilat janë paraqitur drejtpërdrejtë gjatë shqyrtimit gjyqësordhe të cilat i janë nënshtruar vlerësimit të drejtpërdrejtë të gjykatës nukmund të merren parasysh me rastin e nxjerrjes së aktgjykimit ( përveçnëse me ligj janë bërë përjashtime, për çka do të flitet më tepër nëvazhdim). Ky parim vlen si për provat që përmbahen në dëshmitë epersonave (të pandehurit, dëshmitarit apo ekspertit), ashtu edhe përprovat materiale apo objektet e veprës penale, dokumenteve dhefotografimeve teknike të fakteve. Pra nga aspekti i të gjitha këtyre vlenparimi i drejtpërdrejtë dhe ato në shqyrtimin gjyqësor domosdo duhettë prezantohen në formën burimore dhe origjinale. Kështu p. sh. Pamarrë parasysh se ekziston procesverbali nga marrja në pyetje edëshmitarëve në fazën hetimore, në shqyrtimin gjyqësor, në kuadër të21 Gjykata, psh. E cila duhet ta mbështes aktgjykimin e vet në dëshmi të dëshmitarit të cilin e ka ndëgjuar vet, është në situatë më të mirë se sa gjykata e cila aktgjykimin e vet duhet ta mbështes në procesverbalin e dëshmitarit apo hetimit, por edhe palët të cilat atë dëshmi duhet ta vlerësojnë vet në mënyrë kritike, janë në pozitë më të mirë. T.Vasiljeviq, 1981,fq. 248. 27
  28. 28. parimit të drejtpërdrejtë do të merret në pyetje dëshmitari si dhedokumentet të cilat kanë vlerë provuese e sipas mundësisë këto të jenëtë paraqitura në formën origjinale (neni 367. par. 1). Sa u përketobjekteve të veprës penale të cilat shërbejnë si provë në procedurënpenale ato në shqyrtimin gjyqësor mund ti tregohen të pandehurit, esipas nevojës edhe dëshmitarit dhe ekspertit (neni 367, par. 2).Për shkak të rëndësisë së parimit të drejtpërdrejt, rregull themelore ezbatimit të tij është që gjykata, aktgjykimin e saj ta mbështes vetëm nëfakte dhe prova të cilat janë shqyrtuar në shqyrtimin gjyqësor.Prezantimi i provave në mënyrë të drejtpërdrejtë është rregull, ndërsaprezantimi i provave në formë indirekte është përjashtim. Me fjalëtjera, vetëm përjashtimisht (kur prezantimi i drejtpërdrejtë i provaveështë i pamundur apo kur këtë e parasheh ligji në raste të veçanta),lexohen procesverbalet për veprimet e ndërmarra gjatë hetuesisë dhenga ana e organit tjetër të procedurës penale. Procesverbalet duhet tëlexohen nëse dëshirohet që provat e caktuara të përdorën me rastin enxjerrjes së aktgjykimit.Zbatimi i parimit indirekt lejohet në rastet e:- marrjes në pyetje të dëshmitarit dhe ekspertit jashtë gjykatores për shkak të pamundësisë së tyre që të vijnë në shqyrtimin gjyqësor, kurse dëshmia e tyre është e rëndësishme për lëndën konkrete penale (neni 366);- leximit të procesverbaleve të dëshmive të dëshmitarëve, të bashkakuzuarve apo ekspertëve (neni 368);- leximit të procesverbalit për inspektimin e vendit të ngjarjes, bastisjen e banesës dhe personave, konfiskimin e objekteve dhe dokumenteve( neni 367. par. 1), apo- reproduktimi i incizimeve audio-vizuale të fazës hetimore.(neni 367. par. 1);- obligimit të paditësit të autorizuar dhe të pandehurit që ti përgjigjen thirrjes si dhe pasojat në rast të mos përgjigjes. P.sh. mos ardhja e prokurorit publik në shqyrtimin gjyqësor ka për pasojë shtyrjen e seancës gjyqësore(neni 340). Në rast të mungesës së të akuzuarit apo të pandehurit, pa arsye, në seancën gjyqësore, gjykata lëshon urdhëresën për arrest të të pandehurit, gjegjësisht e shtynë shqyrtimin gjyqësor dhe urdhëron që i pandehuri në shqyrtimin e ardhshme gjyqësor të sjellët me forcë. Nëse i pandehuri qartë i shmanget ardhjes në shqyrtimin gjyqësor, gjykata mund t’ia caktoj të pandehurit paraburgimin (Neni 341 .par. 2); 28
  29. 29. - pranisë së përhershme të të gjithë anëtarëve të trupit gjykues në shqyrtimin gjyqësor, madje edhe nëse shihet se shqyrtimi gjyqësor do të zgjatë, kryetari i trupit gjykues mund ta kërkoj nga kryetari i gjykatës që të caktoj një apo dy gjyqtarë, gjegjësisht gjyqtarë porotë që të prezantojnë në shqyrtimin gjyqësor në mënyrë që t’i zëvendësojnë anëtarët e trupit gjykues në rast të pengesave eventuale të tyre për të marrë pjesë (neni 323);- kontinuitetit të shqyrtimit gjyqësor dhe koncentrimit në shqyrtimin gjyqësor.22Veprimet në shqyrtimin gjyqësor duhet të ndërmerren në kontinuitet,pra njëri pas tjetrit kurse aktgjykimi shqiptohet dhe kumtohet të njëjtënditë me të përfunduar të shqyrtimit gjyqësor. Nëse gjykata nuk kamundësi që po atë ditë me të përfunduar të shqyrtimit gjyqësor që tashqiptoj aktgjykimin, atëherë do të shtyhet shpallja e aktgjykimit mësë shumti 3 ditë dhe do ta caktoj kohen dhe vendin e shpalljes sëaktgjykimit (392. par. 1). Duke filluar nga ndërlikueshmëria e vepravepenale dhe zgjatja e procedurave gjyqësore, ligji parasheh edhendërprerjen dhe shtyrjen e shqyrtimit gjyqësor si përjashtime ngakërkesa që veprimet në shqyrtimin gjyqësor të zhvillohen nëkontinuitet.Lidhur me parimin e drejtpërdrejtë në prezantimin dhe vlerësimin eprovave, ndërprerja e shqyrtimit gjyqësor nuk ka ndikim negativ nëkëtë parim(shqyrtimi gjyqësor vazhdohet para të njëjtit trup gjykues),ndërsa në rastin e shtyrjes së shqyrtimit gjyqësor më tepër se tre muaj,shqyrtimi gjyqësor duhet të filloj rishtazi dhe të gjitha provat duhet tëparaqiten rishtazi ( neni 345 dhe 346. par. 3). ndërprerja dhe shtyrja eshqyrtimit gjyqësor si dhe shtyrja e shpallje së aktgjykimit për më sëshumti 3 ditë paraqesin përjashtime nga parimi i drejtpërdrejtë nëprezantimin e provave.12. Parimi gojorParimi gojor si njëri ndër parimet themelore të procedurës penale ka tëbëjë me formën e ndërmarrjes së veprime procedurale penale. Sipaskëtij parimi, të gjitha faktet dhe provat në të cilat bazohet aktgjykimiduhet të paraqiten në formë gojore në shqyrtimin gjyqësor. Parimi meshkrim është parim i kundërt. Sipas këtij parimi gjykata vendimin e vet22 M. Grubaç, 2006., fq. 212. 29
  30. 30. e mbështet ekskluzivisht në materialin e shkruar të provave, gjegjësishtnë provat të cilat gjenden në dokumentet e lëndës penale.Parimi gojor në seancën gjyqësore nënkupton sidomos:- Materiali procedural në të cilin gjykata e bazon aktgjykimin, në shqyrtimin gjyqësor duhet të prezantohet në formën gojore;- Prokurori publik dhe i pandehuri japin deklaratat e tyre me gojë;- Shqyrtimi gjyqësor fillon me leximin e aktakuzës apo me padinë private;- Procedura e dëshmisë është gojore(dëshmitarët dhe ekspertët merren në pyetje me gojë, kurse dëshmia me dokumente, procesverbale dhe dokumente tjera realizohet duke lexuar ato);- Fjala përfundimtare e prokurorit publik, të dëmtuarit, mbrojtësit dhe e të pandehurit gjithashtu është me gojë;- Shqiptimi i aktgjykimit gjithmonë lexohet publikisht dhe në pika të shkurta paraqiten arsye për aktgjykimin e caktuar.Në bazë të kësaj që u cek mund të përfundohet se krejt ajo në të cilëngjykata e bazon aktgjykimin e vet duhet të jetë e paraqitur në formëngojore apo e shpallur gjithashtu në formë gojore edhe në shqyrtimingjyqësor. Kjo është mënyra e eliminimit të kontradiktave, paqartësivedhe lehtëson konstatimin e së vërtetës materiale. Vlera e parimit gojorqëndron në atë se ky parim i kontribuon realizimit të parimitkontradiktor, parimit publik të shqyrtimit gjyqësor, parimit tëdrejtpërdrejtë të prezantimit dhe vlerësimit të provave dhe parimit tëkonstatimit të së vërtetës materiale në procedurën penale.13. Parimi i procedurës së drejtëMe dispozitën e nenit 6 të KEDNJ garantohet procedura e drejtë nëlëndët penale si njëra ndër të drejtat dhe liritë themelore të njeriut.Parimi i procedurës së drejtë përfshinë një numër më të madh të tëdrejtave të çdo njeriu kundër të cilit zhvillohet procedura penale. Këtotë drejta i përcaktojnë kushtet të cilat janë të nevojshme që procedura ecaktuar të mund të karakterizohet si e drejtë.2323 Në vendimet e ESLJP Neni 6. EKLJP interpretohet gjerësisht sepse konsiderohet se kjo dispozitë është e rëndësisë esenciale për zhvillimin e demokracisë.. E drejta në procedurë të drejt ka të bëjë edhe me veprimin e organeve tjera shtetërore në rastet kur ato organe vendosin për çështjet të cilat për nga natyra e tyre janë penale, apo do të mund të shndërroheshin nga ato civile në apo administrative në 30
  31. 31. Në këtë kuptim e drejta në këtë procedurë është:▪ e drejtë e çdo njeriu që për aktakuzën penale të drejtuar kundër tij të vendos gjykata e paanshme dhe e pavarur e cila është e themeluar sipas ligjit;▪ e drejtë për gjykim publik dhe për shpallje publike të aktgjykimit. Parimi i transparencës së procedurës penale dhe i shqiptimit publik të aktgjykimit është në interesin e palëve, por edhe të qytetarëve, sepse në këtë mënyrë ushtrohet kontrolli mbi punën e organeve gjyqësore;▪ e drejta në gjykim brenda afatit të arsyeshëm kohor;▪ parim i barazisë së palëve apo “barazisë së armëve” ( ang. Equality of arms). Ky parim nënkupton se secila palë në procedurë duhet të ketë më tepër mundësi t’i prezantoj argumentet e veta gjegjësisht të dy palët të kenë të drejtë të informohen për faktet dhe të dhënat e palës së kundërt dhe të drejtën e përgjigjes lidhur me ato të dhëna;24▪ Parimi i prezumimit të pafajësisë. Kuptimi i këtij supozimi është që secili që është i akuzuar për vepër penale ka të drejtë të konsiderohet i pafajshëm derisa të mos vërtetohet fajësia e tij sipas mënyrës ligjore. Ky prezumim njihet gjatë tërë procedurës penale;▪ E drejtë e të pandehurit menjëherë dhe në gjuhën që ai e kupton të jetë i njoftuar për aktakuzën e cila është ngritur kundër tij;▪ E drejtë e të pandehurit që në kohën adekuate të për përgatit mbrojtjen;▪ E drejtë e të pandehurit që të mbrohet vet ose me ndihmën e mbrojtësit të cilin ai e zgjedhe apo i cili i caktohet sipas detyrës zyrtare nëse nuk ka mjete të mjaftueshme për ta paguar ndihmën juridike;▪ E drejtë e të pandehurit për t’i shtruar pyetje dhe propozime dëshmitarët të mbrojtjes dhe dëshmitarit të aktakuzës;▪ E drejtë e të pandehurit për përkthim falas nëse nuk e kupton ose nuk e fletë gjuhën e cila përdoret në gjykatë.KPPPK, përcakton rregullat të cilat sigurojnë që askush, i pafajshëm tëmos dënohet, kurse dënimi apo cilado masë ndëshkuese t’i shqiptohetekskluzivisht personit i cili e ka kryer veprën penale, sipas kushteve tëcilat i parasheh Kodi i Përkohshëm Penal, dhe ligjet tjera të Kosovës, penale për shkak të natyrës së sanksionit i cili do të mund të aplikohej në rastin konkret. Shih vendimet për lëndët, Delcourt kundër Belgjikës (1970.) ose Ozturk kundër RF Gjermane (1984.).24 Neumeister kundër Austrisë (1968.). 31
  32. 32. të cilat i definojnë veprat penale dhe në bazë të procedurës, të zbatuarnë mënyrë ligjore dhe të drejtë (Neni 1. par. 2). Në kuadër të rregullitqë askush i pafajshëm të mos jetë i dënuar dhe që dënimi apo ciladomasë ndëshkuese t’i shqiptohet ekskluzivisht personit i cili e ka kryerveprën penale, ndër të tjera parashihet edhe supozimi i pafajësisë(Neni 3. par. 1), rregulli in dubio pro reo( Neni 3. par. 2) dhe e drejtapër mbrojtje materiale dhe formale (Neni 10-12).Sa i përket qëllimit të dytë - se shqiptimi i sanksioneve penale duhet tëbëhet sipas kushteve ligjore, duhet theksuar se fjala është përsanksionet penale të cilat i parasheh KPPK, si dhe ligjet tjera të cilati parashohin veprat penale.Qëllimi i tretë - se sanksionet e cekura mund të shqiptohen në bazë tëprocedurës të zbatuar në mënyrë ligjore dhe të drejtë paraqet kërkesënqë sanksioni penal të shqiptohet në bazë të procedurës e cila zbatohetsipas rregullave të KPPPK (e drejta e çdo individi që për aktakuzënpenale të drejtuar kundër tij, të vendos gjykata e caktuar në bazë tëligjit/ kompetenca vendore dhe reale, neni 20-32/ e drejta në shqyrtimgjyqësor publik/ neni 328-331/, e drejta në procedurë të ndershmepenale të zbatuar në afatin e arsyeshëm kohor/ neni 5/, e drejta për tëprezantuar në gjykim, ndalimi i gjykimit të sërishëm për çështjen enjëjtë penale/ neni 4/ apo e drejta për përdorim të gjuhës dhe shkrimit/neni 15/).Së këndejmi, kërkesat e cekura, duhet të sigurojnë kornizën epërgjithshme për realizimin e të drejtës për t’u mbrojtur dhepamundësimit të kufizimit të kësaj të drejte jashtë kufijve racional,mbrojtjen e kryesit të supozuar të veprës penale nga arbitrariteti iorganeve kompetente si dhe mbrojtjen e qytetarëve nga ndjekja dhegjykimi i paarsyeshëm penal. Kjo dispozitë njëkohësisht siguron edheefikasitetin e procedurës penale i cili shprehet përmes shkaqeve tëarsyeshme që çdo kryes i njohur i veprës penale të jetë i dënuar nëpajtim me dispozitat e ligjit penal.14. Parimi i prezumimit të pafajësisë dhe in dubio pro reoNjë ndër parimet themelore në të cilat bazohet procedurabashkëkohore penale është parimi i prezumimit të pafajësisë (Neni 3.par. 1). Në të drejtën vendore procedurale supozimi (Prezumimi) ipafajësisë është i definuar në pajtim me dokumentet ndërkombëtare 32
  33. 33. (Neni 14, par. 2 PNDCP, dhe Neni 6, par. 2 KEDNJ) në mënyrë qësecili person i dyshuar apo i akuzuar se ka kryer vepër penalekonsiderohet i pafajshëm derisa të mos vërtetohet fajësia e tij mevendimin e formës së prerë të gjykatës. Prezumimi i pafajësisë njihetgjatë tërë procedurës penale, por ka të bëjë edhe me veprimet që iparaprinë asaj, me të cilat organet shtetërore mbledhin shënime përveprën penale. 25 Supozimi procedural i pafajësisë është i ashtuquajturisupozim i përkohshëm i cili vlen deri sa mos të dëshmohet e kundërta.Në teorinë e procedurës penale supozimi i pafajësisë nënkupton:- Se i pandehuri ka të drejtë, por jo edhe obligim që të mbrohet;- Se i pandehuri lirohet nga barra e provës dhe i takon privilegji kundër vetakuzimit (ang. Privilege against incrimination);- Se obligimi apo barra e provave bie mbi paditësin e autorizuar;- Se në rast dyshimi, gjykata gjithmonë duhet të veprojë në dobi të pandehurit. Gjithashtu, ky parim është në lidhje të ngushtë edhe me respektimin e të drejtës për integritet personal dhe dinjitet njerëzor;- të drejtën për të heshtur; njoftimin me lëndën e akuzës dhe nxjerrjen e aktgjykimit lirues për arsye të mungesës së provave të veprës penale.Një nga pasojat e drejtpërdrejta të supozimit të pafajësisë ështëdispozita ligjore sipas të cilës dyshohet në aspektin e ekzistimit tëfakteve të cilat janë relevante për rastin apo dyshimi në raport meaplikimin e ndonjë dispozite të ligjit penal të interpretohet në dobi tëpandehurit dhe të drejtave të tij (neni 3 par. 2). Fjala është për pariminin dubio pro reo. Në pajtim me këtë parim gjykata nxjerr aktgjykiminlirues, jo vetëm në rastin e vërtetimit të pafajësisë së të pandehurit poredhe atëherë kur nuk dëshmohet fajësia e të pandehurit. Pra, çdodyshim për ekzistimin e ndonjë fakti relevant juridik duhet të shprehetnë dobi të të pandehurit. Në këtë kuptim, ligjvënësi e obligon gjykatënqë ta vlerësojë në mënyrë të ndërgjegjshme çdo provë veç e veç, kurselidhur me provat tjera dhe në bazë të vlerësimit të tillë të nxjerrpërfundimin lidhur me argumentimin e ndonjë fakti.Parmi in dubio pro reo përmban dy rregulla. Rregulli e parë ka të bëjëme faktet të cilat shkojnë në dëm të të pandehurit. Këto fakte duhet tëjenë të vërtetuara me sigurinë e plotë (p.sh. në të drejtën anglo-amerikane ky është standard argumentimi”jashtë çdo dyshimi të25 B. Pavishiq, 2005., fq. 14 – 16 33
  34. 34. arsyeshëm”, (ang. Prof beyond areasonable doubt).Nëse ekzistondyshimi në raport me këto fakte atëherë ato nuk mund të merren si tëvërtetuara, gjegjësisht konsiderohen të pavërtetuara (inekzistente).Rregulla e dytë është e lidhur për faktet të cilat shkojnë në dobi të tëpandehurit. Këto fakte merren si të vërtetuara madje edhe atëherë kurato janë vetëm probabile (të besueshme), gjegjësisht nëse dyshohet nëekzistimin e tyre, madje edhe atëherë kur ekzistimi i fakteve në dëm tëtë pandehurit është më i besueshëm (probabil).15. Parimi ne bis in idemNdalimi i gjykimit të sërishëm për të njëjtën çështje penale është eshprehur përmes parimit ne bis in idem. Ky parim është paraparë nënenin 14. par. 7 PNDCP dhe nenit 4. të Protokollit 7 të KEDNJ.Dokumentet e përmendura ndërkombëtare parashohin që askush nukmund të gjykohet përsëri, gjegjësisht askush nuk mund të dënohetpërsëri në procedurën penale të të njëjtit shtet për vepër penale për tëcilën ka qenë i liruar me vendimin e formës së prerë, apo i dënuar nëpajtim me ligjin dhe procedurën penale të atij shteti (neni 4. par. 1.Protokolli 7 i KEDNJ). Rezultati i aplikimit i këtij parimi bazohet edhenë parashikimin e përjashtimeve të tij në atë kuptim që mund të hapetpërsëri shqyrtimi i lëndës së caktuar nëse ekzistojnë provat për faktet ereja apo për faktet e zbuluara rishtazi, ose nëse në procedurënparaprake ka ardhur deri te shkelja esenciale e cila ka mundur të ndikojnë zgjidhjen e rastit( neni 4. par. 2 i Protokollit 7 të KEDNJ).Ky parim nuk mund të derogohet në kohë të luftës apo në ndonjërrethanë të jashtëzakonshme (neni 4. par 3. i Protokollit 7. KEDNJ,dhe neni 15 i KEDNJ). KPPPK, thekson se askush nuk mund të jetë indjekur as i dënuar për veprën penale për të cilën është liruar apo ështëdënuar me vendimin e formës së prerë të gjykatës (Neni 4).Parimi ne bis in idem përfshinë dy kushte kumulative:a) që procedura penale tashmë është zhvilluar kundër personit të caktuar për veprën e caktuar penale dheb) se tashmë është nxjerrë vendimi i formës së prerë i gjykatës lidhur me atë lëndë penale.Për shqyrtimin e parimit ne bis in idem janë të lidhura edhe nocionet eformës së prerë formale dhe materiale. Sipas rregullit, që të dy këtoforma të prera vijnë në të njëjtën kohë. Vendimi formal i formës së 34
  35. 35. prerë është ai vendim i cili nuk mund të kundërshtohet me mjetejuridike, pra kur ankesa nuk lejohet (Neni 135, par. 1 i KPPPK).Forma e prerë e vendimit në kuptimin material nënkupton ndalesën ezhvillimit të sërishëm të procedurës penale për atë çështje penale për tëcilën është nxjerrë vendimi i formës së prerë i gjykatës kompetente (nebis in idem), gjegjësisht procedura penale e përfunduar në atë mënyrëmund të rishikohet vetëm në bazë të dispozitave mbi rishikimin eprocedurë penale, si mjet i jashtëzakonshëm juridik (neni 438-447).16. Parimi i përdorimit të gjuhës dhe shkrimit në procedurën penaleKPPPK, parasheh se në procedurën penale mund të përdoret shkrimidhe gjuha shqipe, serbe dhe angleze, si dhe gjuhët dhe shkresat shtesënëse kjo është e paraparë me ligj në kuadër të kompetencës territoriale,reale të gjykatave. Gjithashtu flitet edhe për të drejtën e subjekteve tëprocedurës penale në përdorimin e gjuhës së vet pa marrë parasysh seajo gjuhë a është edhe gjuhë zyrtare në të cilën zhvillohet procedurapenale dhe të drejtën për përkthim pa pagesë nga ana e përkthyesit tëpavarur. Këshilla për të drejtat e cekura duhet të jepet para shqyrtimittë parë, kurse personi mund të heq dorë nga ajo e drejtë nëse e njehgjuhën në të cilën zhvillohet procedura.Për shkak të rëndësisë së këtij parimi, në procesverbal do të shënohetjo vetëm se i është dhënë këshilla për të drejtën e përdorimit të gjuhëspor edhe deklarata e personit lidhur me shfrytëzimin e kësaj të drejte.Personit i cili është privuar nga liria apo gjendet në paraburgim, apo nëvuajtjen e dënimit i dërgohet përkthimi i thirrjeve gjyqësore,vendimeve dhe parashtresave në gjuhën me të cilën ai shërbehet nëprocedurë (Neni 15). E drejta ndërkombëtare për të drejtat e njeriutparasheh të drejtën për përdorimin e gjuhës së vet edhe me rastin eprivimit nga liria, gjegjësisht paraburgimit (Neni 14, par. 3 i PNDCP,dhe neni 5. par. 2 i KEDNJ), dhe te e drejta për gjykim korrekt (Neni14, par. 1 i PNDCP, dhe Neni 6, par. pika a) dhe e) e KEDNJ).Në të vërtetë secili që arrestohet, menjëherë, do të informohet përarsyet e arrestimit dhe për të gjitha akuzat kundër tij në gjuhën të cilëne kupton. Gjithashtu secili që është i akuzuar për vepër penale ka tëdrejtë që menjëherë në gjuhën të cilën e kupton të jetë i informuarhollësisht për natyrën dhe arsyen e akuzës kundër tij, si dhe tashfrytëzoj ndihmën falas të interpretit nëse nuk e kupton apo nuk efletë gjuhën e cila përdorët në gjykatë. 35
  36. 36. Sipas praktikës së Gjykatë Evropiane të të Drejtave të Njeriut, parimii përdorimit të gjuhës dhe shkrimit në procedurën penale thekson sepersoni i akuzuar i cili nuk e kupton apo nuk e fletë gjuhën qëpërdorët në gjykatë, ka të drejtë për ndihmë pa pagesë të përkthyesitme rastin e përkthimit të të gjitha dokumenteve apo deklaratave nëprocedurën e filluar kundër tij, sepse kjo është e domosdoshme përt’u realizuar benefitet e gjykimit të drejtë..2617. Parimi i publicitetit në procedurën penaleKy parim para së gjithash ka të bëjë me publikun qytetarë apo tëdrejtën e personave tjerë të cilët në procedurën konkrete penale nukjanë subjekte të procedurës për të prezantuar në shqyrtimet gjyqësore(publiciteti i përgjithshëm). Krahas publicitetit të përgjithshëm nëprocedurën penale ekziston edhe publiciteti i palëve apo e drejta epalëve për të qenë të pranishëm me rastin e veprimeve në procedurënpenale (p.sh. e drejta e të pandehurit për të prezantuar me rastin ebastisjes së banesës, lokaleve tjera apo të sendeve të luajtshme). Kurflitet për parimin e publicitetit atëherë mendohet në publicitetin epërgjithshëm të shqyrtimit gjyqësor para gjykatës së shkallës së parë(Neni 328-331), si dhe në publicitetin e përgjithshëm para gjykatës sëshkallës së dytë (Neni 410, par. 5). Në procedurën paraprake apohetimore është zbatuar vetëm publiciteti i palëve. Legjislacionetpozitive procedurale e njohin parimin sekret të procedurës paraprakepenale (hetimore).Fshehtësia e kësaj faze të procedurës penale rëndom zbatohet:- për të siguruar efikasitetin në ndriçimin e veprës konkrete penale;- për të mbrojtur të drejtat e të pandehurit dhe;- për shkak të aplikimit të parimit të prezumimit të pafajësisë.Parimi i publicitetit shpesh përshkruhet jo vetëm si parim i procedurëspenale por edhe si parim politik, kushtetues apo si parim i të së drejtësndërkombëtare për të drejtat e njeriut.(neni 14. par. 1 i PNDCP dheneni 6. par. 1 i KEDNJ). Arsyet kryesore për futjen e këtij parimi nëprocedurën penale janë kontributet e tij për gjykim korrekt, tëpaanshëm dhe objektiv, veprim preventiv në pengimin e kriminalitetit,zhvillimin e moralit, disiplinës apo njohjen e ligjit. Gjithashtu26 Psh: Luedicke, Belkacem i Koc kundër Gjermanisë (1978.). 36
  37. 37. informimi i publikut me veprat penale është i përfshirë edhe përmesnjoftimit të qytetarëve me anë të medieve lidhur me rrjedhën eprocedurës konkrete penale.Shqyrtimet gjyqësore për publikun janë ngjarje e hapur dhe të gjithaata që janë të pranishëm në gjykim kanë të drejtë që të raportojnë ngagjykimi. Mirëpo, e drejta e mjeteve të informimit publik apo medievepër të raportuar dhe komentuar procedurat penale gjyqësore nuk epërfshijnë edhe të drejtën e medieve që të kyçen në prodhimin eprocesit gjyqësor, sepse kjo pashmangshëm do ta ndryshonte qëllimine procedurës penale. Sipas praktikës së GJEDNJ, raportet midis të sëdrejtës për gjykim të drejtë e cila përcillet me garanci mbi pavarësinëgjyqësore dhe Prezumimi i pafajësisë (neni 6 i KEDNJ), dhe të drejtëspër informim të lirë të publikut apoShtypit të lirë (neni 10 i KEDNJ), duhet zgjedhur ashtu që publiku tëinformohet për procedurën penale e cila është duke u zhvilluar, por nëatë mënyrë që kjo të bëhet në mënyrë diskrete, duke pasur nëkonsideratë të gjitha ato që obligon respektimi i parimit të prezumimittë pafajësisë, e drejta në mbrojtje, e drejta në privatësi dhe e mbrojtja eintegritetit moral dhe dinjitetit njerëzor të të dyshuarit, gjegjësishtpandehurit. Kjo nënkupton se personi gjatë kohës sa zgjatë proceduranuk guxon të tregohet si kriminel, as që është e lejuar që në publik tëkrijohet përshtypja apo formohet mendimi për fajësinë e tij. Informimii publikut përmes medieve duhet të jetë doemos objektiv dhe pagërshetime dhe rrjedha prejudikuese lidhur me lëndën konkretepenale.27Shqyrtimi gjyqësor është publik. Në shqyrtimin gjyqësor mund tëprezantojnë vetëm personat e moshës madhore. Personat e moshës jomadhore nuk mund të prezantojnë në shqyrtimin gjyqësor. Në qoftësefëmijët dhe të miturit është e domosdoshme të dëgjohen si dëshmitarë,atëherë ata në gjykatore qëndrojnë vetëm aq kohë për sa është enevojshme ta japin dëshminë e tyre. parimi i publicitetit i përket edheshpalljes publike të aktgjykimit. Ndërkaq, ky parim nuk vlen për përkëshillim dhe votim të trupit gjykues gjatë shqyrtimit gjyqësor apo pastërheqjes për këshillim dhe votim me qëllim të nxjerrjes së27 Aktgjykimi i rastit Worm kundër Austrisë (1997.). V. Sijerčić-Čolić, H. „Krivični postupak i mediji.“ Në: „Novinarstvo u borbi protiv korupcije. Sarajevo”, 2003., fq. 3.– 46. 37

×