Kriminologjia

19,835 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
7 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
19,835
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
376
Comments
0
Likes
7
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Kriminologjia

  1. 1. KRIMINOLOGJIA Alisabri ŠABANI Muhamed BUDIMLIÆ Përktheu nga kroatishtja: Prof. Mustafë ReçicaSARAJEVË / PRISHTINË 2007
  2. 2. Autorë:Prof. dr. sci. Alisabri ShabaniMr. sci. Muhamed Budimliq Ky dorëshkrim bashkautorësh i është destinuar zhvillimit të mësimit sipas modelit të Kriminologjisë në studimet themelore të Fakultetit të Shkencave Kriminalistike në Universitetin e Sarajevës. Teksti në fjalë është rezultat i bashkëpunimit të autorëve në procesin e zhvillimit të mësimit sipas programit mësimor të modelit në fjalë. AutorëtMe rastin e shkrimit të dispensës së Kriminologjisë,autorët kanë zgjedhur këto fusha:Prof. dr. sci. Alisabri Shabani Pjesën: 4, 8 dhe kapitujt: 3.3, 7.1.,Mr. sci. Muhamed Budimliq Pjesën: 1, 2, 5, 6, 9 dhe kapitujt: 3.1., 3.2., 7.2., 2
  3. 3. P Ë R M B A J T J A:1. Kriminaliteti dhe kriminologjia ..........................................................................51.1. Kriminologjia–shkencë mbi kriminalitetin dhe kryesit e veprave penale.......... 61.2. Kriminologjia – fushat dhe detyrat e studimit të kriminalitetit............................92. Metodat e kriminologjisë...................................................................................142.1. Metodat Kriminologjike sipas karakterit të të dhënave......................................162.2. Metodat e përfundimit (epilogu i hulumtimeve kriminologjike).......................183. Zhvillimi i kriminologjisë..................................................................................193.1. Periudha parashkencore.....................................................................................213.1.1. Periudha e mendimit të filozofik dhe humanist mbi kriminalitetin................213.1.2. Shkolla Klasike................................................................................................273.2. Periudha pozitiviste e kriminologjisë.............................................................313.2.1. Kushtet historike të zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji............323.2.2. Studimet e hershme empirike të kriminalitetit dhe sjelljes kriminale.............333.2.3. Përfaqësuesit e shquar të orientimit pozitivist në kriminologji......................373.2.3.1. Cesare Lombros ............................................................................................383.2.3.2. Enrico Ferri....................................................................................................403.2.3.3. Raffaele Garofalo...........................................................................................433.2.3.4. Gabriel Tarde.................................................................................................443.2.3.5. A. Lacassagne............................. .................................................................453.3. Zhvillimi i kriminologjisë në shekullin e XX ...................................................464. Teoritë sociologjike.............................................................................................494.1. Dezorganizimi social..........................................................................................534.2. Teoria e Anomisë e E. Durkheimit.....................................................................564.3. Teoria e asociacionit diferencues.......................................................................574.4. Teoria e identifikimit diferencues......................................................................604.5. Teoria e konfliktit kulturor.................................................................................604.6. Teoria e nënkulturës dhe kontrakulturës............................................................614.7. Teoria e Anomisë e R.K. Mertonit.....................................................................634.8. Teoria e interaksionizmit social.........................................................................655. Teoritë biologjike...............................................................................................685.1. Teoritë të cilat vejnë në pah mangësitë..............................................................69 3
  4. 4. 5.2. Teoritë mbi rëndësinë e ndërtimit fizik (trupor)................................................715.3. Teoritë mbi dallimet dhe pengesat.....................................................................725.4. Teoritë mbi rolin dhe rëndësinë e kushteve biokimike të jetesës.......................745.5. Teoritë psikologjike............................................................................................765.6. Teoria Psiko-analitike.........................................................................................775.7. Teoria e „Greminës“ (Psikodinamike)...............................................................785.8. Teoria e Zhvillimit Moral...................................................................................795.9. Teoria e Shkëputjes së Kontaktit Amnor dhe kontakti amnor...........................805.10. Teoria e Aftësimit Social.................................................................................805.11. Teoritë psikopatologjike..................................................................................816. Fenomenologjia e kriminalitetit.......................................................................826.1. Tipologjia sociologjike e kriminalitetit............................................................846.2. Dimensioni fenomenologjik i kriminalitetit....................................................946.2.1. Fenomenologjia kriminale statika dhe dinamika e kriminalitetit...................956.2.2. Statistika dhe dinamika e kriminalitetit…………………………….....….. .. 966.2.3 Tipologjitë e kriminalitetit.................................................................................976.2.4 Të dhënat krahasuese mbi kriminalitetin ..........................................................997. Dimensioni etiologjik i kriminalitetit................................................................1008. Reaksioni shoqëror ndaj kriminalitetit..............................................................1158.1. Faktorët e reaksionit shoqëror..........................................................................1178.2. Kontrolli formal shoqëror ...........................................................................1208.3. Kontrolli joformal shoqëror..............................................................................124L i t e r a t u r a..............................................................................................128 4
  5. 5. 1. Kriminaliteti dhe kriminologjia“Përse njerëzit i bëjnë keq njëri tjetrit”? Kjo është një prej pyetjeve mëtë rëndësishme që shtrohet para kriminologëve. Por, kjo pyetje,njëherazi, është edhe pikënisja qendrore prej nga është zhvilluar edheshkenca e kriminologjisë. Megjithatë, orvatja për ta kërkuar përgjigjennë këtë dhe në pyetjet tjera me përmbajtje të ngjashme ka ekzistuaredhe në periudhat shumë më të hershme, para se të paraqiteshin këtodisiplina shkencore. Kërkimi i përgjigjes, shpjegimit dhe zgjidhjesefikase të problemeve të kriminalitetit gjatë historisë ka tërhequr në njëmasë të konsiderueshme vëmendjen e autoriteteve religjioze,shkrimtarëve, krijuesve të veprave artistike dhe filozofëve.Për fat të keq, sot ekziston një numër i madh kriminologësh të cilët eparashtrojnë këtë pyetje në një mënyrë më ndryshe. Në të vërtetë, sot,kur gara për pasuri materiale paraqet qëllimin themelor të “filozofisë”së funksionimit, jo vetëm të shumicës së individëve, por edhe tëorganizatave, e madje edhe shteteve, me ç’rast masa, struktura dhedinamika e kriminalitetit shënon vlera të papara ndonjëherë, gjithnjë emë aktual bëhet parashtrimi i kësaj pyetjeje në mënyrën: ”Përsenjerëzit nuk i bëjnë keq njeri tjetrit ?!”.Interesimi i njerëzve të rëndomtë për çështjen e hulumtimit tëshkaqeve të sjelljes delikuente mund të reduktohet në disa fushathemelore. Para së gjithash fjala është për interesimin emocional tënjerëzve, sepse pa dyshim se krimi, me të gjitha dimensionet e tij, inxitë fort ndjenjat si të pjesëmarrësit të ngjarjes kriminale, ashtu edhetë të gjithë atyre që njoftohen për ngjarjen e tillë. Përveç kësaj,kriminaliteti paraqet edhe rrezik për sistemin e caktuar të vlerave etike,juridike dhe vlerave tjera shoqërore. Prandaj, për këtë arsye kyfenomen është edhe një nga sferat qendrore të interesimit shoqëror.Kriminaliteti, sidomos aparati shoqëror për luftimin e tij, e ka edheçmimin e vet gjë që paraqet edhe një nga fushat e rëndësishme tëinteresimit shtesë të çdo individi apo anëtari të bashkësisë.Por, në fund të fundit mund të thuhet se kriminaliteti ka për pasojëedhe mirëkuptimin midis njerëzve, sepse hulumtimet kanë treguar sekomunikimi ndërmjet njerëzve është përmirësuar dukshëm kur atakenë qenë nën presionet e njëjta apo të ngjashme shoqërore, ekriminaliteti shkakton gjithsesi presion të intensitetit të fuqishëm tepjesa dërmuese anëtarëve të bashkësisë së caktuar. 5
  6. 6. 1.1 Kriminologjia - shkencë mbi kriminalitetin dhe kryesit e veprave penale.Kriminologjia, emrin e saj e ka marrë me bashkimin e dy fjalëve ngady gjuhë të ndryshme: Crimem = lat. Krim dhe Logos = Shkencë(greq. vjetër). Këto e përbëjnë emrin e kësaj disipline. Kriminologjia,në kuptimin me të gjerë, edhe është shkenca mbi krimin. Mirëpo,megjithatë studimi i krimit është bartur edhe në shumë fusha tjera tëhulumtimeve shkencore, gjë që për rrjedhojë ka pasur lindjen dhezhvillimin e shumë disiplinave shkencore, të cilat me detyra dhe qasjetë ndryshme metodologjike i janë futur hulumtimit të këtij fenomeninegativ. Për kriminologjinë thuhet se ajo analizon dhe studion kryesit eveprave penale, preventivën kriminale, sociologjinë e së drejtës,proceset shoqërore dhe shkaktarët e kriminalitetit. Prandaj, shumica eautorëve të fushës së kriminologjisë pajtohen se në objektin ekriminologjisë radhiten: krimi si dukuri individuale; krimineli (kryesi ikrimit) si autorë i veprës; viktima e krimit - me ç’rast në fokus ështëmarrëdhënia e kriminelit me viktimën; kriminaliteti si dukuri masivedhe reaksioni i individit dhe shoqërisë ndaj krimit dhe kriminalitetit.Sipas një përkufizimi, kriminaliteti paraqet grupin e të gjithaveprimeve që e rrezikojnë dhe/ose dëmtojnë vlerat themelore të njeriut(të mbrojtura me ligj). Ato vlera themelore mund të jenë individuale(jeta e njeriut, integriteti fizik apo trupor, liria, pasuria, siguria etj), apokolektive - vlerat e përbashkëta (rregullimi shoqëror, siguria e shtetit /institucioni, sistemi ekonomik apo shoqëror i shtetit, etj.Ndonëse kriminologjia, si shumë disiplina tjera shkencore, nuk e kanjë përkufizim të përgjithshëm, megjithatë ekzistojnë përkufizime qëpërfshijnë numrin minimal të elementeve të cilat gërshetohen në këtëshkencë. Këtu do t’i cekim disa karakteristika të cilat gjithsesi duhet tëmerren parasysh me rastin e tentimit jo vetëm të përkufizimit të kësajshkence, por edhe me rastin e përcaktimit të detyrës së saj shoqëroredhe shkencore. - Kriminologjia është shkencë e cila analizës dhe studimit të dukurive të caktuara iu qaset në mënyrë inter-disciplinare, multi-disiplinare dhe multi-metodologjike. - Kriminologjia gjithashtu është shkencë edhe fenomenologjike edhe kauzale-gjenetike, sepse studion format e paraqitjes së 6
  7. 7. objektit të saj të studimit dhe hulumton shkaqet e atyre dukurive duke i përcjellë ato me zhvillimin e vet. - Kriminologjia nuk është shkencë juridike, por shkencë mbi përvojat, (shkencë empirike), e cila shërbehet me rezultatet e hulumtimeve empirike dhe me të arriturat e empirizmit.Në kuadrin e ideve dhe mendimeve të shumta lidhur me detyrat ekriminologjisë, dallojmë dy grupe sosh që janë: tradicionale - sipas tëcilave detyra e kriminologjisë është zbulimi i shkaqeve të fenomenitkrim, dhe botëkuptimi modern, sipas të cilit kriminologjia duhet tëorientohet më tepër në çështjen e reagimit shoqëror ndajkriminalitetit.Në anën tjetër, teoritë kriminologjike sistemohen gjithashtu edhe sipaskarakteristikave të caktuara të përbashkëta, madje në masën më sëshumti sipas qasjes themelore ndaj shpjegimit shkencor tëkriminalitetit dhe luftimit të tij.Ndër përfaqësuesit më të shquar të teorive klasike kriminologjikepërmendet Cesare Beccaria (1738-1794); i teorive pozitiviste -Cesare Lombroso (1835-1909), Ndërkaq si shkencëtari më irëndësishëm i grupit të teorive të reaksionit shoqëror ndaj krimitshquhet Filipo Gramatica (1901-1979).Sot, pozitivistët, neoklasikët, radikalistët, konservativistët,devijantologët, kauzalistët, interaksionistët dhe përfaqësuesit edrejtimeve tjera i bashkon një drejtim i përbashkët - studimi i të gjithadukurive që kanë karakteristikë “ndëshkimin nga ana e shtetit”. SipasPetroviqit, dhe Meshkut (2004), vlera e teorive kriminologjike që estudiojnë natyrën e njeriut, psiken dhe prirjen e tij, faktorët ekonomik,kushtet dhe rrethanave sociale, etj. qëndron në përgjigjet e tyre në nëçështjet kryesore të kriminalitetit; në konstatimet mbi mundësinë evërtetimit të aspekteve empirike dhe në arsyeshmërinë e përgjithshmetë teorisë si e tillë.Me rastin e vlerësimit të teorisë duhet të pasur parasysh vlerën e këtyreçështjeve dhe dobinë e tyre për zhvillimin e shkencës; mundësinë efalsifikimit të teorisë; përgjithësimet teorike; bashkimin e teorisë mefaktet tashmë të njohura; mundësinë e realizimit të saj në jetën epërditshme; praktikat e respektuara dhe në fund mundësinë e realizimitpraktik të saj. (aplikueshmërinë). Teoritë kriminologjike, në 7
  8. 8. përgjithësi, merren me studimin e problemeve të kriminalitetit; formate kriminalitetit; studimin e përgjithshëm të kriminalitetit; studimin dheshpjegimin e sjelljeve individuale të delinkuentëve; pengimin ekriminalitetit dhe me trajtimin dhe ndëshkimin e delinkuentëve.Kriminaliteti si dukuri negative megjithatë ka role të shumëfishta. Njëqëndrim kontraverz por shumë të rëndësishëm, lidhur me rolin ekriminalitetit në shoqëri, për zhvillimin historik të kriminologjisë e kadhënë njëri ndër sociologët më të mëdhenj të kohës së re EmilDyrkemi, (Emile Durkheim-1858-1917), sipas të cilit kriminalitetiështë pjesë përbërëse e të gjitha shoqërive, prandaj, për këtë arsye,grupi që i prinë shoqërisë, format e caktuara të sjelljes i definon si tëpadëshirueshme dhe si të tilla të ndëshkueshme. Në çdo shoqërinjerëzit janë “individuum”, të cilët për shkak të sjelljes së tyre mund tëmarrin etiketën e delinkuentit apo kriminelit. Shoqëria e cila unifikonsjelljen dhe nuk lejon individualitetin, i ngjanë shoqërisë së perënduardhe vendit ku dominon monotoni.Petroviqi dhe Meshku, (2004) kanë theksuar rolet më të rëndësishmeqë i realizon kriminaliteti në shoqëri duke theksuar se kriminalitetindikon në formimin e kriterit për vlerësimin e shoqërisë së mirë dheshoqërisë së keqe, pra ai është industri e madhe dhe bashkon pjesë tëndryshme të popullatës duke i kontribuuar kështu efektivitetit të jetësshoqërore dhe njëkohësisht është paralajmërim se në shoqëri ka diç jotë mirë, të prapë dhe të keqe dhe paralajmëron se në shoqëri ka diçkatë prapë me organizimin shoqëror, madje në fund të fundit masa ecaktuar e dukurive kriminale vepron si “ventil sigurues”.Një çështje e rëndësishme për të cilën kriminologët janë dukediskutuar është edhe ajo e natyrës së ligjit dhe përkufizimit tëkriminalitetit. Ligjet janë shprehje formale e sistemit të vlerave tëforcës sunduese shoqërore të kulturës së caktuar, sipas të cilave, nëkuptimin e ngushtë të fjalës, kriminaliteti më së shpeshti nënkuptohenveprat penale. Kështu p.sh. në Kodin Penal të B. H, thuhet se: ” Vepratpenale dhe sanksionet penale juridike parashihen vetëm për atoveprime të cilat rrezikojnë apo dëmtojnë liritë dhe të drejtat personaletë njeriut dhe të drejtat dhe vlerat tjera shoqërore të garantuara dhe tëmbrojtura me Kushtetutën e B. H. dhe me të drejtën ndërkombëtaredhe se mbrojtja e tyre nuk do të mund të realizohej pa forcën penale 8
  9. 9. juridike”1 (Neni .2, par. 1, KP i Bosnjës dhe Hercegovinës). Ligjetpërcaktojnë kufirin formal ndërmjet sjelljeve dhe veprimeve tëlejueshme dhe atyre të palejueshme.Në literaturë mund të dallohen dy forma të përkufizimit tëkriminalitetit: 1) Përkufizimi Juridik i kriminalitetit - përfshinë veprat penale dhe sjelljet tjera të kundërligjshme dhe 2) Përkufizimi Sociologjik i kriminalitetit - përfshinë sjelljet amorale dhe asociale.Vepra penale janë ato vepra të cilat i plotësojnë këto kushte: (1) që ndokujt domosdo t’i jetë shkaktuar dëm; (2) vepra, në kohën e kryerjes, të jetë patjetër e ndaluar me ligj; (3) kundërvajtësi ta ketë pasur domosdo qëllim kriminal; (4) të ekzistojë lidhja midis veprimit dhe pasojës (shkak-pasojë); (5) Sanksioni për kryesin e veprës së tillë të jetë i paraparë me ligj, gjegjësisht vepra si e tillë të jetë kundërligjore e paraparë në bazë të ligjit si vepër penale dhe karakteristikat e saj (veprimi me vetëdije, pasoja, lidhja shkakore, fajësia), të jenë të përcaktuara me ligj, për të cilën ligji parasheh sanksionin penal-juridik, siç është rregulluar me Kodin aktual Penal të Bosnjës dhe Hercegovinës. Si kryes të veprave penale në hulumtimet kriminologjike mund trajtohen të dënuarit, të akuzuarit dhe fajtorët.1.2. Kriminologjia - fushat dhe detyrat e studimit të kriminalitetit.Cilat dukuri dhe rrethana në kohë dhe hapësirë të caktuar mund tëpërkufizohen si shkaktarë apo faktorë të shkaktimit të sjelljeskriminale?Kërkimi i përgjigjes në këtë pyetje supozon marrjen parasysh tëshqyrtimit të dilemave të shumta që paraqiten lidhur me krimin, e tëcilat as për së afërmi nuk janë zgjidhur me studimet e deritashmeshkencore mbi fenomenin kriminal apo sjelljen kriminale nëpërgjithësi.1 Gazeta Zyrtare e Bosnjës dhe Hercegovinës, nr. 3/03, Neni 2., Par. 1. 9
  10. 10. Sjellja kriminale si fenomen individual apo kriminaliteti si dukurimasive, nga pikëpamja shkencore, sot studiohet nga një vargdisiplinash të shkencave shoqërore, natyrore dhe humanitare. Debatettë cilat zhvillohen lidhur me sjelljen kriminale dhe kriminalitetinfillojnë nga pikënisjet e ndryshme të argumentimeve shkencore gjë qërezulton me një varg të tërë përkufizimesh të cilat këtë fenomene eanalizojnë nga aspekti sociologjik, psikologjik, biologjik,antropologjik, juridik, ekonomik dhe shumë aspekte të tjera.Me qëllim të përshkrimit të qasjes heterogjene teorike ndajpërkufizimit të sjelljes kriminale dhe kriminalitetit, në vazhdim tëtekstit do të fokusohemi në disa përkufizime të autorëve tërëndësishëm nga mjedisi ynë shkencor, ku pjesa dërmuese e teorive tëtilla është e drejtuar në vështrimin e këtij fenomeni nga këndi i ngushtëjuridik apo nga këndi i gjerë sociologjik.Sipas Millutinoviqit (1988), i cili konsiderohet edhe pionier ikriminologjisë, në hapësirat e Ballkanit Perëndimor, “kriminalitetin epërbëjnë veprat penale të determinuara si shkelje normash të koditpenal nga ana e personave të cilët quhen delinkuentë (determinimjuridik), dhe sjelljet kriminale si produkt i jetës shoqërore nëpërgjithësi (determinim sociologjik)”.Sipas Singerit, (1994), kriminaliteti “përfshinë grupin e të gjithafakteve mbi krimin si fenomen individual dhe kriminalitetin si dukurishoqërore, ...”. Delikti, gjithsesi është veprim i cili pa marrë parasysh aështë përfshirë apo jo në kodin penal, si i tillë është në kundërshtim meatë që shoqëria e pret nga anëtari i saj. Me kriminalitetin nënkuptojmëtërësinë e të gjitha delikteve të cilat në një periudhë të caktuar kohorendodhin në një territor.Një qasje të ngjashme e përfaqëson edhe Mlagjenoviq (1982), sipas tëcilit këtij fenomeni duhet doemos t’i qasemi në dy dimensione: a) dimensioni i të kuptuarit të kriminalitetit si dukuri shoqërore dhe b) të kuptuarit e veprës penale dhe personalitetit të kryerësit të saj si fenomen individual.Horvatiq, (1981), gjithashtu niset nga aspekti i njëjtë, i cili thotë:”Kriminaliteti i ka “dy fytyrat e veta”, gjegjësisht ai nuk është vetëm 10
  11. 11. tërësi e sjelljeve të dënueshme, të ndaluara me kodin penal të njëterritori dhe të një vendi, por njëkohësisht është edhe dukuri shoqëroremasive dhe sjellje individuale e disa anëtarëve të bashkësisë shoqërorenë vendin dhe kohën e caktuar.Ignjatoviq, (....), megjithatë, përveç që krimin e konsideron sifenomen individual dhe kriminalitetin si dukuri masive, vëmendjen etij përqendron në rëndësinë e studimit të delinkuentit si autor i veprës;viktimës së krimit dhe reaksionit të individëve dhe shoqërisë ndajkrimit dhe kriminalitetit.Pas tërë kësaj që u tha mund të përfundohet se kriminalitetin ekarakterizojnë dy tipare esenciale: individualiteti i tij (vepra penaledhe kryerësi i saj); dhe tërësia e fenomeneve të tilla individuale nëvendin dhe kohën e caktuar e cila karakterizohet me masivitet.Kriminaliteti si fenomen sociologjik e ka gjithashtu edhe karakterin etij negativ, i cili e nxitë edhe reaksionin e domosdoshëm të bashkësisë,(përmes sistemit gjyqësor gjithsesi), dhe i jep atij dimensioninsociologjik-juridik.Pasi që kemi konstatuar përmbajtjen e fenomenit “kriminalitet”, nëvazhdim është i pashmangshëm edhe konstatimi i rëndësisë dhestrukturës së dukurive të cilat i kontribuojnë shkaktimit apo zhvillimittë këtij fenomeni. Pra, dilema e cila më së shpeshti paraqitet gjatëdiskutimeve për kriminalitetin i përket dimensionit etiologjik,gjegjësisht degës së kriminologjisë e cila merret me studimin apoanalizën e shkaqeve dhe rrethanave të kriminalitetit. Si shembullilustrues i cili përshkruan rëndësinë e këtij segmenti të kriminologjisëpo përmendim Raportin e Komisionit të Kryesisë për Zbatim të Ligjitdhe Administratë Gjyqësore2, të vitit 1967. Pjesa e Raportit e cila etrajton tematikën e përmendur thotë: ”Pyetja më e natyrshme dhe më ezakonshme që e parashtrojnë njerëzit lidhur me krimin është: Përse?Ata këtë pyetje e parashtrojnë edhe kur është fjala për vepratindividuale, por edhe kur është fjala për tërësinë e tyre. Në të dy rastet,pothuajse është e pamundur që në këtë të jepet përgjigje. Secili krimindividual është përgjigje në situatën specifike të personalitetit. Aiështë një tërësi psikologjike dhe emocionale e komplikuar pa masë, ecila iu nënshtrohet presioneve të jashtme komplekse dhe të pa fund.2 "Crime in America", The Challange of Crime in a Free Society, Report by Presidents Comission on Law Enforcement and Administration of Justice, Washington, 1967., p.17, marrë nga Gj. Ignjatoviq., Kriminologija, fq. 219. 11
  12. 12. Kriminaliteti përfaqëson një milion përgjigje të tilla. Të kërkosh“shkaqet e krimit vetëm në motivet njerëzore do të thotë të rrezikoshqë ato të zhdukën “në pluhurin e padepërtueshëm të psikës njerëzore”.Do të mund të thuhej p.sh. se prirja apo epshi për bixhoz ështëshkaktar i keqpërdorimit apo përfitimit; ose se varësia nga droga ështëshkaktar i vjedhjes; ose marrëzia (të krisurit), është shkaktare e vrasjes.Mirëpo, shtrohet pyetja: Çka e ka nxitur epshin, vartësinë dhemarrëzinë? Përse këto janë manifestuar në atë mënyrë dhe në atëmoment?Ka krime aq irracionale, të paparashikuara dhe eksplozive dhe aq tëpapërshtatshme për t’i analizuar dhe shpjeguar sa që vështirë është tëpengohen dhe është vështirë për tu mbrojtur nga to, sikurse nga tërmetiapo valët e baticës.Shkaktarët e krimit pra janë të shumtë, të ndërthurur dhe të fshehtë.Për ta kuptuar këtë, individi duhet të grumbullojë të dhënat mbi masëndhe trendët e krimit, të përcaktojë “çmimin e krimit”, t’i studiojë dheanalizojë kushtet e jetës atje ku ai shpërthen, t’i identifikojë kriminelëtdhe viktimat e tyre, të konstatohet qëndrimi i shoqërisë ndaj krimit.Asnjë mënyrë e përshkrimit të krimit nuk e skicon atë në mënyrë tëmjaftueshme”. Pra, në mësimet në vijim do të përqendrohemi nëarsyetimet e teorive mbi shkaqet e kriminalitetit në mënyrë që t’i japimnjë kontribut qasjes sa më serioze ndaj të gjitha hulumtimeve apoanalizave të cilat merren me këtë çështje. Shkaku i krimit apokriminalitetit mund të përkufizohet si ndryshim objektiv real i cili sjellderi te një dukuri tjetër reale, kurse e cila përsëri në rrjedhën emëtejme të lëvizjes permanente në natyrë dhe shoqëri deri tendryshimi i mëtejmë dhe kështu gjithnjë deri në pafundësi (Horvatiq,fq. 93). Ndërlikueshmëria e kriminalitetit të cilin e paraqitëm nëmësimet e mëparshme përshkruan më së miri ndërlikueshmërinë eproblemit me të cilin ballafaqohemi me rastin e shqyrtimit të shkaqevetë kriminalitetit. Studimin më kompleks për procesin e lindjes sëkriminalitetit e ka dhënë Profesor Millan Millutinoviq, përmes sistemittë tij të etiologjisë kriminale, i cili atë sistem e paraqet përmes dydegëve: 1) Degës së Etiologjisë Ekzogjene dhe 2) Degës së Etiologjisë Endogjene.33 Sistematizim të ngjashëm hasim edhe te autorët tjerë. Shih te Mllagjenoviq (1982), 12
  13. 13. Përcaktimi i vëllimit dhe intensitetit të veprimit të faktorëvekriminogjen, pas njohjes me përmbajtjen e tyre, paraqet hapin eardhshëm të rëndësishëm në elaborimin e tematikës nga fusha eetiologjisë së kriminalitetit. Kur diskutohet për vëllimin e faktorëvekriminogjen, këtu, në këtë kuptim, dallojmë dy grupe më të mëdha.Grupi i parë është ai i cili përpiqet që aktivitetin kriminal ta shpjegojëpërmes ndikimit të një faktori bazik dhe kjo na paraqitet me emrin«qasja moniste» apo «monokauzale», gjegjësisht interpretimmonofaktorial. Interpretimet e këtilla kanë qenë të përfaqësuara edhenë fazat e më hershme të zhvillimit të kriminologjisë pozitiviste.Grupi i dytë, niset nga pikëpamja se për interpretimin e lindjes sëkriminalitetit vëmendjen duhet përqendruar te ndikimi i shumëfaktorëve të ndryshëm. Këto interpretime mund të quhen vështrimepluraliste të etiologjisë kriminale dhe i përkasin qasjes moderne tëstudimit, analizës së kushteve dhe shkaqeve të lindjes së kriminalitetit.Në anën tjetër në raport me llojin e ndikimit, mund të thuhet se edhekëtu ekzistojnë dy mënyra të qasjes. Etiologjia e kriminalitetit ka dysfera të cilat organikisht janë të ndërlidhura. Njëra ka të bëjë mestudimin e kriminalitetit nga këndvështrimi i caktuar i strukturës dhekulturës shoqërore, kushteve të caktuara jetësore, ndikimi i faktorëvetë ndryshëm kriminogjenë, ndikimi i botëkuptimeve të ndryshme mbivlerat dhe konflikti i vlerave dhe çështjeve tjera të ngjashme. Kjoquhet etiologji ekzogjene.Tjetra studion procesin e formimit të personalitetit në drejtim tëkryerjes së aktivitete delikuente dhe kriminale apo thënë më saktëstudion procesin e “kriminalizimit”, i cili duhet të na sjellë deri tenjohuria se përse disa persona kryejnë vepra penale dhe si është emundur që kushtet e caktuara të një kulture, nga ata, të krijojnëkriminel dhe delinkuent. Në kuadër të kësaj studiohet ndikimi ielementeve dhe vetive personale në sjelljen kriminale. Kjo është sferae të ashtuquajturës etiologji endogjene. (Millutinoviq 1988, fq. 254).Qasja e këtillë quhet pluralistike apo multifaktoriale dhe si e tillë përherë të parë na paraqitet në rreshtat e Enriko Ferrit, i cili konsiderohetedhe themeltar i këtij studimi në etiologjinë kriminale. Pas shfaqjes sëHorvatiq (1981), Ignjatoviq (...) 13
  14. 14. këtij orientimi multifaktorial paraqitet edhe interpretimi mbiintensitetin e veprimit të disa faktorëve apo të disa grupe faktorësh.Këtu gjithashtu mund të konstatohet edhe paraqitja e mendimeve tëndryshme, por përsëri mund të thuhet se pjesa dërmuese e autorëve, nëfund të fundit, pajtohen për të ashtuquajturin ndikim zhvillimor tëfaktorëve të ndryshëm me mundësinë e ndarjes së faktorëve me ndikimmë të madh në rastet e caktuara konkrete. Vërehet gjithashtu se në çdosituatë konkrete është e nevojshme që pjesën e vet ta kenë si faktorëtindividual ashtu edhe faktorët e jashtëm. Pikërisht kjo pikëpamje ështëedhe më e përfaqësuara, sipas së cilës çdo rast individual duhet tëshqyrtohet dhe studiohet ndaras dhe vetëm pas analizës sistematikemund të konstatohet prezenca i ndonjë faktori i cili ka karakter më tëmadh ndikues.E dyta, dega e kriminologjisë, e pandashme nga etiologjia ështëfenomenologjia, gjegjësisht grupi i studimeve shkencore mbifenomenologjinë e kriminalitetit. Kështu Millutinoviq, (1988), pohonse kjo sferë e posaçme e kriminologjisë studion dhe analizon format edukurive, strukturën, paraqitjen strukturale dhe dinamikën ekriminalitetit. Ndonëse këto dy degë të kriminologjisë, në shikim tëparë na paraqiten të ndara, megjithatë këto assesi nuk duhet shikuar sitë ndara, para së gjithash për shkak të objektit të tyre të përbashkët tëstudimit me të cilin ato merren, gjegjësisht për shkak të qëllimit tëpërbashkët të cilin ato duhet ta përmbushin. Ai qëllim ka të bëjë mekontributin e madh të cilin ato duhet ta japin, përmes studimit sa më tëthuktë shkencor, në luftën e gjithëmbarshme shoqërore kundërkriminalitetit. 3. Metodat e kriminologjisëMeqenëse kriminaliteti shfaqet në aspekte të ndryshme, edhe vet qasjandaj hulumtimit të dimensionit fenomenologjik dhe etiologjik duhet tëmbështetet në të arriturat e disiplinave të ndryshme shkencore. Sjelljakriminale si fenomen individual apo kriminaliteti si dukuri masive, nënjërën anë, karakterizohet me tiparet biologjike, psikologjike dhepsikiatrike, kurse në anën tjetër me karakteristika sociologjike, juridikedhe ekonomike. Studimi i çdo rasti individual apo grupi të sjelljevedelinkuente, siç thekson Mllagjenoviq (1982), shtron nevojën eaplikimit të një numri të madh metodash të cilat aplikohen në shkencate ndryshme, kurse në kriminologji sot kjo quhet hulumtim kompleks ifenomenit kriminal. 14
  15. 15. Kriminologjia, zakonisht, kur studion rastet individuale, shërbehet memetodat e studimit shkencor të shkencave të cilat për objekt tëhulumtimit të tyre gjithashtu e kanë individin. Në anën tjetër, nëseështë fjala për hulumtimin e kriminalitetit si dukuri masive shoqërore,atëherë kriminologjia i huazon metodat e atyre shkencave të cilatmerren me studimin e shoqërive dhe të dukurive shoqërore.Metodologjia që përdorët më së shpeshti për hulumtime të cilat përobjekt i kanë rastet individuale quhet “studim i rastit” apo “metodëklinike”. Studimet e rastit (ang. Case study), në të shumtën e rasteveaplikohen në hulumtimet që kryhen në entet ndëshkimore korrektuese,gjegjësisht në klinikat e specializuara. Me këtë lloj studimi, studiohetpersonaliteti i delinkuentit së paku nga këndi sociologjik, psikologjikdhe psikiatrik, kurse qëllimi i këtyre studimeve është, marrja e tëdhënave mbi karakteristikat themelore të personalitetit të delinkuentit,motivet dhe impulset për kryerjen e veprës kriminale, të analizojërrethanat në të cilat është kryer vepra kriminale dhe të analizojëkarakteristikat e mjedisit social në të cilin kryesi i veprës ka jetuar.Studimet e këtilla shpesh përdoren edhe për hulumtimin e grupeve tëdelinkuentëve dhe bandave, me vështrim të posaçëm në hulumtimin eprocesit të lindjes dhe veprimit të bandës dhe të studimit të rregullavetë cilat dominojnë brenda saj. Janë të njohura edhe studimet me anë tëaplikimit të ashtuquajturës metodë klinike, e cila analizat kryen nëkatër faza dhe atë: analiza mjekësore, psikologjike dhe sociale,përcaktimi i diagnozës klinike, dhënia e prognozës sociale për sjelljene ardhshme të delinkuentit, dhe dhënia e propozimit për trajtiminpenologjik të kryerësit të veprës.Metodologjia e hulumtimit të rasteve individuale në kriminologji ështëkarakteristike edhe për nga veprimi metodologjik i cili aplikohet nëkuadër të saj. Veprimet më të shpeshta të cilat aplikohen në këtëkuptim janë bisedat (biseda e orientuar, biseda e pa orientuar, pyetjet eqëllimshme dhe mikro-anamneza), vëzhgimi (perceptimi dheinterpretimi i sjelljes së ndonjë personi dhe të reagimeve të tij nërrethanat e caktuara, p.sh. gjatë bisedës, në gjykatë, etj, me ç’rastlëvizjet e vetëdijshme dhe të pavetëdijshme shprehin gjendjen epersonalitetit të cilin jemi duke e vëzhguar), analiza psikologjike eveprës penale dhe mënyrës në të cilën është kryer ajo (personaliteti injeriut shprehet përmes sjelljeve dhe veprimeve të tij, përmes të cilavemund ta njohim më mirë, p.sh. mënyra dhe karakteri i veprës së kryerpenale, prirjet dhe motivet e kryerjes së veprës, rrethanat në të cilat 15
  16. 16. është kryer vepra e tillë, etj.), psiko-analiza e personalitetit (përdorimii testeve të cilat i zhvillon psikologjia, sidomos testet e vetive(inteligjencës, aftësisë së koncentrimit, shpejtësisë së reagimit, testetverbale dhe jo verbale të personalitetit me të cilat respondenti dukedhënë mendimin e vet lidhur me ndonjë veprim, ai njëkohësisht zbulonedhe personalitetin e vet - të ashtuquajturat teste projektuese), analizae kushteve jetësore (zhvillimi i personalitetit në rrethin social me ç’raststudiohen edhe kushtet objektive dhe subjektive të jetesës).Vëmendja e posaçme drejtohet në disa karakteristika të jetës sërespondentit siç është gjendja shëndetësore e tij, rrethi familjar,gjendja ekonomike dhe sociale e familjes së tij, problemet e veçanta nëfamilje, sëmundjet, prostitucioni, delikuenca, alkoolizmi, mësimi dhepuna e tij, shfrytëzimi i kohës së lirë dhe dënimi i mëhershëm i tij.Tërë kjo kryhet për të gjitha fazat e jetës së respondentit.Metodat e studimit të kriminalitetit si dukuri masive orientohen nëstudimin e strukturës, masës dhe dinamikës së kriminalitetit.Mllagjenoviq (1982) vë në pah, si një nga modelet klasike të këtij llojhulumtimi, fazat hulumtuese në vijim: Përcaktimi i objektit tëhulumtimit dhe qëllimin e hulumtimit; Parashtrimin e hipotezës(supozimet themelore dhe plotësuese); grumbullimin e informatave(përmes vëzhgimit: tërthorazi - dokumentet apo drejtpërdrejtëpjesëmarrja, eksperimenti, krahasimi dhe marrja në pyetje apointervistomi) dhe në fund analiza dhe sinteza.Metodat statistikore të hulumtimit të kriminalitetit aplikohen meqëllim të përpunimit të informatave mbi kriminalitetin të cilat merren,në njërën anë, nga burimet zyrtare (policia, prokuroria, gjykatat,institucionet për zbatimin e sanksioneve penale) dhe në anën tjetër,nga burimet dhe studimet shkencore me të cilat synohet të arrihet derite vlerësimi i numrit të errët të kriminalitetit në vendin dhe kohën ecaktuar.2.1. Metodat kriminologjike sipas karakterit të të dhënavePara se të shpjegojmë metodat sipas natyrës së të dhënave do tëfokusohemi në disa aspekte themelore të të kuptuarit, njohja e të cilaveparaqet supozimet e domosdoshme për fillimin e hulumtimevekriminologjike. Kriminaliteti është numri i regjistruar i veprave penale 16
  17. 17. në një vend dhe në një kohë të caktuar, kurse koeficienti ikriminalitetit paraqet indeksin e veprave të regjistruara penale tëpjesëtuar me numrin e popullsisë «së aftë» në pikëpamje kriminale në100.000 banorë.Në dhjetë vjetët e fundit, kriminologjia i ka përsosur mjaftë mirëinstrumentet e saj hulumtuese. Kjo disiplinë në këtë periudhë padyshim ka fituar numër shumë të madh kriminalistësh, sociologësh,psikologësh, pedagogësh dhe juristësh dhe i ka imponuar problemet eveta si diskurs primar i hulumtimit të shoqërisë moderne. Kjo për fat tëkeq paraqet edhe sfidën më të madhe dhe segmentin më tëdomosdoshëm të shkencave shoqërore në shekullin XXI.Arsimimi dhe aftësimi për hulumtime në fushën e analizës dhe sintezëstë ashtuquajtur ”dukuri (pa) sigurie”, paraqet gurthemelin për studimetkriminologjike sot. Duke pasur parasysh punën në shërbim të zbatimittë ligjit, paraqet ”vetëm shkronjë të zezë në letër” për udhëheqësit nëto, nëse harrohet ose shpërfillet arsimimi dhe aftësimi për tëhulumtuar, i cili mund të kontribuojë së paku: - të kuptuarit dhe analizën kritike të rezultateve të hulumtimit; - qëllimet që edhe vet të hulumtojmë në mënyrë që t’i kontribuojmë punës më efikase të organeve të kontrollit formal social; - shfrytëzimin e rezultateve të hulumtimit me rastin e nxjerrjes së vendimeve (gjë që në realitet për fat të keq nuk është ashtu as madje 1% të rasteve.Logjika e hulumtimit kriminalistik sipas Gasinit, pasqyrohet përmes tëashtuquajturit ideal i hulumtimit kriminologjik, kurse i tillë ështëhulumtimi eksplikativ. Ky lloj hulumtimi ofron njohuri “absolute” përdukurinë të cilën e hulumtojmë përmes analizës së etiologjisë sëdukurisë dhe të gjitha ligjshmërive të cilat i përkasin asaj dukurie. Tëgjitha hulumtimet tjera paraqesin pjesën e eksplikacionit dhepraktikisht janë pjesë përbërëse të hulumtimeve eksplikative.Me hulumtimet eksplikative janë të lidhura edhe hulumtimet:• DESKRIPTIVE - me të cilat përshkruhet dukuria, por nuk shpjegohet ajo;• STRUKTURALE - me të cilat studiohet përbërja e objektit apo dukurisë;• PREDIKTIVE - e cila përdoret për parashikimin e zhvillimit të 17
  18. 18. mëtejmë të dukurisë së hulumtuar;• EKSPLORATIVE - e cila përdoret si metodë provuese apo pilot- hulumtim;Si dhe:• PANELI - me të cilin verifikohen rezultatet që janë arritur nga hulumtimet e mëhershme;• METODOLOGJIKE - të cilat shërbejnë për vërtetimin e validitetit të ndonjë veprimi para se të aplikohet.Kriminologjia bashkëkohore sipas llojit të të dhënave që i hulumtondhe metodave që i zbaton, mund të ndahet njëkohësisht në: a)kriminologji kualitative dhe b)kuantitative.Kriminologjia kuantitative zhvillon analizën sintetike kurse në kuadërtë saj edhe “statistikën e lidhjeve” (ang. Statistics of assotiation), e cilavërteton relacionet ndërmjet dy dukurive të ndryshueshme (p.sh.dukurive paralele të përcjelljes së koeficientit të korrelacionit ndërmjetkriminalitetit dhe standardit të jetesës, punësimit, nivelit të arsimimit etë ngjashme).Në anën tjetër me hulumtimet nga fusha e kriminologjisë kualitative,deri te objekti i hulumtimit, arrihet më së shpeshti me anë të tëashtuquajturës snow ball method. Në hulumtimet kriminologjike tëdhënat të cilat hulumtohen mund të jenë: individuale dhe shoqërore; tëmëhershme apo të tashme dhe primare apo sekondare.2.2. Metodat e përfundimit (epilogu i hulumtimeve kriminologjike)Metodat e përfundimit apo konstatimit të cilat zakonisht përdorën jovetëm në kriminologji por edhe në shkencat tjera janë: deduksioni dheinduksioni, analogjia, analiza dhe sinteza, abstraksioni dhe intuicionisi dhe përfundimi sipas probabilitetit. Përfundimi me anë tëdeduksionit vlen nëse dëshmojmë se një dukuri vlen për çdo masë tënjëjtë në çdo kohë dhe kështu themi se ajo dukuri vlen edhe për çdorast tjetër individual. Nëse ndonjë dukuri (kriminalitet) e hulumtojmëpërmes disa prizmave të saj (fenomenologjike), dhe përfundojmë sekrejt çka vlen për një rast (pak a shumë) vlen edhe për grupin esjelljeve të tilla në tërësi, kjo është mënyra induktive të hulumtimit. 18
  19. 19. Përfundimi sipas analogjisë, kryesisht, është mënyra më e shpeshtë epërfundimit, prandaj për këtë fakt është edhe “mysafiri më i shpeshtë ikriminologjisë” dhe rezulton nga proporcionaliteti i vetive tëpërbashkëta të vërejtura të një dukurie m ç’rast shkohet nga e veçantate e veçanta.Analiza përbëhet nga zbërthimi real (objektiv) i elementeve të ndonjëdukurie duke ia shtuar të ashtuquajturin zbërthim ideor (subjektiv), nëmënyrë që të njihet kauzaliteti i dukurisë dhe i pjesëve të saj përbërëse.Ndërkaq sinteza paraqet metodën analitike - sintetike të hulumtimit metë cilën elementet përbërëse të një dukurie globalizohen dhekonsiderohen si tërësi unike.Abstraksioni paraqet veprim ideor të ndarjes së të përbashkëtës,esenciales dhe të përgjithshmes duke e flakur njëherazi, te disa dukuri,individualen dhe të parëndësishmen. Në anën tjetër, intuicioni paraqetveti mendore të hulumtimit, talentin e saj i cili zakonisht është nëproporcion të drejtpërdrejt me përvojën hulumtuese (numrin etentimeve), të cilat sjellin deri te zgjidhja e problemit “rrugës sëshkurt” pa e ditur “rrugën përmes së cilës është zgjidhur tërë kjo”.Përfundimi sipas probabilitetit është një veprim shumë i varur ngahipotezat dhe qëllimet tona të hulumtimit.3. Zhvillimi i kriminologjisëNë zhvillimin e kriminologjisë si disiplinë e posaçme shkencore kanëlënë gjurmët dhe kontributin e tyre të madh shumë personalitete tënjohura të kësaj fushe. Këtu ne do t’i përmendim tri personalitetet mëtë shquara, të cilët në mënyrë specifike i kanë kontribuuar zhvillimit tëkësaj shkence me studimet e tyre për kriminalitetin dhe trajtimin e tij.Cessare Beccaria, me veprën “Dei Delitti Delle Pene“ (1764.), kashënuar një periudhë të madhe dhe i ka dhënë kontribut të fuqishëmparaqitjes dhe zhvillimit të këtij drejtimi, i cili në literaturënkriminologjike por edhe në atë penale-juridike është i njohur siShkollë Klasike.Personaliteti tjetër është Paul Topinard, i cili në veprën e tij„Antropologjia“ (1879), për herë të parë përmendi emrin kriminologji,me çrast edhe na paraqitet kjo fushë shkencore si sferë e veçantë. 19
  20. 20. Dhe pikërisht në këtë drejtim edhe Raffaele Garofalo, e ka botuarveprën me titull „Kriminologjia“ (1885), me të cilën fillon njëperiudhë krejtësisht e re me të gjitha karakteristikat e saj në pikëpamjetë shpjegimit dhe qasjes ndaj kriminalitetit, si dhe një periudhë medetyra të definuara rishtazi të cilat kjo shkencë i merr në zinxhirin eshkencave tjera që merren me dukurinë e krimit si fenomen individual,gjegjësisht me kriminalitetin si dukuri masive. Debatet e parashkencore lidhur me shkaqet e kriminalitetit paraqiten në fund tëshekullit XIX. Mirëpo, megjithatë në atë periudhë rolin dominues nëshpjegimin e këtyre dukurive e kishin përfaqësuesit e ShkollësKlasike.Shkolla Klasike, siç është e njohur mirë, ka lindur me aplikimin eparimeve të Revolucionit Borgjez Francez, në fushën e legjislacionitpenal, kurse shpjegimet e veta i bazon ekskluzivisht në interpretimetdogmatike të veprës penale: ndëshkim dhe ligjit Pra, në fenomenetligjore. Një qasje e tillë nuk dha rezultate të rëndësishme, sidomosgjatë shekullit të XIX, prandaj shoqëria e atëhershme e përfshirë ngavala e furishme e Revolucionit Industrial dhe zhvillimit tëkomunikimeve, u ballafaqua me një ngritje të theksuar tëkriminalitetit. Mos efikasiteti i sistemit në reagimet ndaj sjelljevekriminale, gjithnjë e më tepër, e shtyri Shkollën Klasike që tëpropozojë metoda dhe qasje të reja në përgjithësi në aspektin etrajtimit të këtij fenomeni negativ shoqëror.Zhvillimit pozitivist të kriminologjisë një shtytje të rëndësishmeasokohe i dha edhe zhvillimi i gjithëmbarshëm i disiplinave tëndryshme të shkencave natyrore dhe shoqërore. Kurse në këtë drejtim,sidomos, kontributin më të madh e dha aplikimi i metodës sëhulumtimit empirik në shkencat shoqërore. Është mirë e njohur semetodat pozitiviste aplikimin e vet të parë e gjeten në shkencatnatyrore si: fizikë, kimi, biologji, duke i gjetur shumë shpejtëpërkrahësit e tyre edhe në radhët e sociologëve.Me qëllim të një vështrimi më të qartë të zhvillimit të kriminologjisë sisferë e posaçme shkencore, këtë segment do ta trajtojmë me rastin eshpjegimit të karakteristikave të zhvillimit në të ashtuquajturënperiudhë parashkencore; periudhë shkencore apo periudhë tëkriminologjisë pozitiviste. 20
  21. 21. 3.1. Periudha parashkencore.Kriminologët tradicionalisht pajtohen se fusha e tyre si shkencë kalindur në shekullin e XVIII, kur Cessare Beccaria, themeloi shkollëntë cilën ne e njohim si Shkollë Klasike e kriminologjisë. Mirëpo, nëseshikojmë se çfarë kanë thënë disa mendimtarë shumë më herët përkrimin, atëherë duhet edhe ta rishqyrtojmë këtë qëndrim. T’i kthehemip.sh. për një çast tezës: ”Fëmijët e dëshirojnë bollëkun. Ata kanëqëndrim të keq, i shpërfillin të vjetrit. Ata u kundërvihen prindërve tëtyre duke llomotitur para se të socializohen... dhe i tiranizojnëmësuesit e tyre...”, e cila mund të pasqyrojë përshkrimin e parëmodern të delikuencës së të miturve të cilin e ka vënë në pah Sokratipara afër 2300. vjetësh, 470-399. p.e.s, (Adler et al. 1991. fq. 57).Ndonëse shpesh pranohet se kriminologjia bashkëkohore ështëzhvilluar kryesisht pas themelimit të Shkollës Klasike, ekziston njëvarg dokumentesh për kriminalitetin, (shkaqet, format, trajtimi i tij,etj.) nga periudhat e mëhershme të cilat në mënyrë të konsiderueshme ikanë kontribuar zhvillimit të gjithëmbarshëm të kësaj shkence. Nëseshikojmë në retrospektivë të historisë do të vërejmë se filozofët dhemendimtarët si Sokrati, Platoni dhe Aristoteli kanë dhënë mendime tërëndësishme lidhur me këtë fenomen, madje disa ide që ata qyshatëherë i kanë plasuar, e kanë gjetur vendin e tyre në shkencën tonëedhe në ditët e sotme. Sidomos janë të rëndësishme ato ide të cilatkanë të bëjnë me shkaqet e lindjes së krimit, për të cilat lirisht mund tëthemi se si të tilla janë ndërtuar dhe plotësuar ndër shekuj deri në ditëte sotme. Për këtë arsye këtu edhe ne do të fokusohemi në shkrimet ekësaj fushe nga kohërat e mëhershme të civilizimit të cilat përmendenmë së shpeshti, duke i trajtuar ato më hollësisht në kapitullin:“Periudha e mendimit të përgjithshëm filozofik dhe humanist mbikriminalitetin”.3.1.1. Periudha e mendimit të përgjithshëm filozofik-humanist mbikriminalitetinHamurabi ka qenë një sundimtar i cili ka vdekur në vitin 1750. p.e.s.4Ky sundimtar biblik është i njohur si autor i Kodit i cili ishte shkruarnë shtylla të larta 2,25 metra. Ky Kod përmbante 282 nene, kurse si4 Mbreti i Babilonisë i cili ika shkruar ligjet e shteteve të vjetra Sumerit dhe Mesapotamisë. 21
  22. 22. qëllim themelor në të theksohej mbrojtja e sistemit shoqëror përmespengimit të dhunës së më të fuqishmëve mbi ata më të dobëtit (me çkaështë theksuar parimi i së drejtës). Për kriminelët kanë qenë tëparapara dënime të ashpra, siç ishe dënimi me vdekje, prerja eekstremiteteve, djegia me hekur të skuqur, dëbimi, kurse ky kod kadhënë edhe shpjegimet lidhur me shkaqet e krimit, gjegjësisht lidhurme dhunën e keqe të kryerësve e cila është e domosdoshme tëndëshkohet për tu shmangur hakmarrja, gjegjësisht për t’iu siguruarsatisfaksioni viktimës. Kësaj kategorie të fundit, gjegjësisht viktimavegjithashtu u është kushtuar një vëmendje e rëndësishme dhe është enjohur se ky Kod, i është kushtuar viktima, sepse dispozitat e tij kanëobliguar edhe kompensimin e dëmit të shkaktuar me vepër penale.Platoni,5 (428-347 p.e.s) pohonte se kriminaliteti është shprehje epërbuzjes e cila rezulton nga natyra njerëzore, kurse për dëniminpohonte se ai e ka preventivën si funksion themelor. Ky, në masën mëtë madhe, njihet si themeltar i individualizmit për shkak të tezës së tijtë njohur sipas së cilës ”krimi është pasojë e faktorëve të brendshëm,për çka dënimin duhet përshtatur gjendjes psikike të kryerësit konkrettë tij”.Aristoteli6 (384-322 p.e.s) i ka klasifikuar ligjet në ligje natyrale dheartificiale. Sipas tij ligjet natyrale duhet ti mbrojnë vlerat universale,të pranuara. Ndërsa me ligje artificiale duhet të krijohet barazia dhedrejtësia. Sipas tezës së tij “njeriu nuk do të bëhej kriminel sikur takuptonte se nga vepra penale ka më tepër dëm sesa dobi“. Ky merretsi themeltar i utilitarizmit në fushën e luftimit të krimit, sepse sishkaktar themelor të krimit e thekson çoroditjen morale të individit nëkushte të caktuara të jetës shoqërore.Ciceroni7 (106-43 p.e.s.), si një nga shkaqet kryesore të krimit ekonsideronte mosndëshkimin e tij. Prandaj, ai insistonte në dënim tëpashmangshëm, duke potencuar nivelin e lartë të përgjegjësisë së tëgjitha strukturave të bashkësisë, të ngarkuara për zbatim të ligjit.Seneka8 (viti 4 p.e.s- 65 pas. e. s). Është e njohur thënia e tij:5 Filozof i vjetër i Shtetit të Athinës, nxënës i Sokratit dhe mësues i Aristotelit.6 Një nga filozofët më të mëdhenj të Athinës së lashtë, nxënës i Platonit, kurse mësues i prijësit ushtarak, të famshmit Aleksandër i madh (Alexander the Great).7 Marcus Tullius Cicero, senator i njohur i shtetit të Romës së Vjetër.8 Lucius Annaeus Seneca, senator dhe filozof i njohur romak. 22
  23. 23. „Meqenëse krimi është shprehje e gabimit të individit, si qëllimkryesor i dënimit duhet të jetë përmirësimi“. Për këtë arsye, ky mundtë konsiderohet si njëri nga pionierët e mendimit resocializues si qëllimkyç i aplikimit të sanksionit penal.Periudha e mesjetës9 shënon një pikëpamje pothuaj krejtësisht tëndryshme ndaj studimit dhe interpretimit të shoqërisë dhe dukurive qëe rrethojnë njeriun në raport me mendimet e njohura dhe të shkruara tëperiudhave të mëhershme. Në atë periudhë rolin dominues edhe nëkëtë segment të jetës njerëzore e kishin institucionet religjioze. Nëpikëpamje të studimit të kriminalitetit dhe krimit si dhe të trajtimit tëgjithëmbarshëm të krimit dhe hulumtimit të tij, gjykimit dhendëshkimit të tij, në literaturën kriminalistike mund të hasen një vargkarakteristikash të kësaj periudhe. Më të rëndësishmet nga këto janë:të gjitha idetë për kriminalitetin e periudhës së mëhershme plotësisht uflakën dhe u harruan; nuk ekzistojnë ligje të shkruara nga ajo periudhë;në atë periudhë mbrohej interesi i shtetit dhe sundimtarit, religjioni,morali, personaliteti dhe prona; dominonte juridiksioni i kishës,zbatimi i të drejtës kanonike; hipertrofia e inkriminimit religjioz;pabarazia para gjykatës; inkuizicioni; zbatimi i dënimeve të mizore.Ky segment në zhvillimin e studimit njerëzor të krimit dhe reagimilidhur me këtë është i rëndësishëm në masën më të madhe sepseasokohe pikërisht Shkolla Klasike paraqitet si reaguese e fuqishmendaj këtij sistemi. Në literaturën kriminologjike shënohen disa teza ngajeta e dy autoriteteve teologjike të asaj periudhe: Shën Augustinit dheToma Akuinit.Shën Augustini10, (354-430). Është e njohur vepra e tij “Mbi Shtetin eZotit” (Drejtësia Hyjnore). Ai konsideron dhe angazhohet për dënimindhe shpërblimin si qëllime të ndëshkimit për krimin e kryer. Ikundërvihet dënimit me vdekje duke pohuar se kryesi me anë të këtijdënimi lirohet nga vuajtja të cilën ai me krim e ka “merituar”.Shën Toma Akuini (Thomas Acuinas)11 (1225-1274). Është e njohurvepra e tij me titull “Summa Theologica”. Ky ndër të tjera, është9 Zakonisht përfshinë periudhën kohore prej shek.V p.e.s., e shënuar me rënien e Perandorisë Romake të Perëndimit, e deri në fund të shek. XVIII, gjegjësisht revolucioneve borgjeze në Evropë.10 Saint Augustine , njëri ndër shenjtërit më të famshëm të kohës së vjetër i kishës katolike..11 Saint Thomas Aquinas , teolog Italian i njohur si Doctor of the Church. 23
  24. 24. angazhohet për një të drejtë ndëshkimore relative, pra për ndëshkimine veprave të cilat rrezikojnë shoqërinë njerëzore dhe të cilat për këtëfakt janë të drejtuara kundër vullnetit të zotit.Periudha e gjatë e inercionit dhe e asfiksisë intelektuale e shekujve tëmesjetës e cila edhe mendimin kriminologjik e mbylli në suazat engushta të rezonimit mistik dhe tradicional, nxiti vërshimin e vërtetë tëfilozofisë dhe shpërthimin e aktivitetit të filozofëve dhe shkencëtarëveqë në fillim të shekullit të XVI. Prandaj, shumë ide përparimtare mbihumanizimin e legjislacionit penal u manifestuan qysh në kohën esistemit shoqëror feudal për të vazhduar në kontinuitet me punimet efilozofëve progresiv të mëvonshëm dhe të juristëve, empiristëve,racionalistëve e shumë mendimtarëve tjerë shoqëror, të ndryshëm, tëshekullit XVII-XVIII, (Mllagjenoviq, 1982, fq. 49).Kështu, Karzovi, në Gjermani propozoi aplikimin e metodave empirikenë të drejtën penale, kurse në anën tjetër, Ejro, në Francë, theksonidetë përparimtare për të drejtën procedurale më efikase, ndërkaqMateus, në Holandë, angazhohet për aplikimin e metodave sintetikeligjore në të drejtën penale. Në këtë periudhë drejtohen edhe kritikat epara në llogari të ”glosatorit”12 në Itali. Madje nga inspirimi me idetëe reja përparimtare, në Rusi më 1648. nxirret përmbledhja e re e ligjoree quajtur ”Depozitimi”.Për themelimin dhe të bazuarit e shkollës klasike dhe për nismën egjithëmbarshme të ndryshimeve që u kurorëzuan në fillim të shekullitXVIII dhe në fund të shekullit XIX me revolucionet borgjeze nëEvropë meritat më të mëdha u përkasin punimeve dhe studimeve tëplejadës së filozofëve dhe mendimtarëve të asaj kohe. Në vazhdim tëtekstit do të vejmë në pah personalitetet e shquara të cilat kanë lënëgjurmët më të thella në zhvillimin jo vetëm të kriminologjisë, por edhetë shkencave shoqërore dhe penale-juridike në përgjithësi.Tomas Mori (1478-1535). Është autor i “Utopisë” së njohur.Konsiderohet si njëri ndër themeluesit e etiologjisë kriminale, sepse aiduke studiuar rrethanat ekonomike në Angli, u përpoq t’i konstatojëshkaqet e veprave penale kundër pasurisë. Gjithashtu i prirë ngahumanizmi ky propozoi shndërrimin e dënimit me vdekje, në dënimme punë të detyrueshme. Pra, kërkonte që dënimi t’i kontribuonte12 Glosatorët, interpretuesit e kodit fetar-"Kanonit” 24
  25. 25. qëllimit të përmirësimit të kryerësit të veprës, me çka zë fill ideja edënimit «privim nga liria». (Ignjatoviq 2005. fq. 149).Ky është përfaqësues i madh i tezës se ”shkaqet e kriminalitetitgjenden në shoqëri”, prandaj angazhohet për zbutjen e sistemit tëndëshkimit.Frensis Bekoni (Francis Bacon) (1478 – 1535). Ky propozonreformën e sistemit, deri te e cila do të arrihej me studimin e sistemitshtetëror, me ç’rast qëllimi kryesor do të ishte vendosja e një drejtësietë tillë prej së cilës shoqëria do të kishte dobi.Hugo Grotius (1583-1645). Ky është personalitet shumë irëndësishëm në zhvillimin e mendimit kriminologjik, kurse me teoritëu angazhua për vendosjen e masës së arsyeshme të sanksionimit dukepropozuar që dënimi të formohet ashtu që të ndikojë në përmirësimin efajtorit. Është përfaqësues i teorisë së të drejtës natyrore, sipas së cilësprioritet shoqëror do të ishte mbrojtja penalo-juridike e të drejtave tëmirënjohura, në mesin e të cilave nuk llogaritet e drejta e besimit (anateologjike), me çka ai kritikoi rolin dhe “rëndësinë” e institucionevereligjioze dhe atë jo vetëm në sistemin penalo-juridik, por edhe nësistemin shtetëror në përgjithësi.Thomas Hobbes (1588-1679). Është materialist i njohur anglez dhefilozof politik. Ky është angazhuar për një sistem kundër torturës,kundër zbatimit të dënimit masiv me vdekje dhe kritikontedisproporcionin midis peshës së dënimit dhe peshës së veprës penale.Angazhohej për ligje të ashpra, të cilat do ta mbanin rendin në shoqëridhe do të hartoheshin nga individët “egoist”.Xhon Lloku (John Locke, 1632-1704). Është filozof dhe empiristanglez i cili konsideronte se dija themelore buron nga përvoja duketheksuar se vetëm ligji mund të jetë bazë për ndëshkim. Ai pohonte setë gjithë qytetarët janë të barabartë para ligjit dhe se duhet të ekzistojëproporcionaliteti midis peshës së veprës penale dhe llojit apo masës sëdënimit.Karl Monteskie (Charle Montesquieu, 1689-1755). Është filozofpolitik francez dhe protagonist i idesë së ndarjes së pushtetit ekzekutivnga gjyqësori dhe legjislativi. Është i njohur me veprën e tij “Fryma eLigjit”, në të cilën kritikon arbitraritetin gjyqësor të ligjvënësit. 25
  26. 26. Gjithashtu ky ishte angazhuar për humanizimin e procedurës penaledhe ishte kundër dënimit mizor, kundër formalizmit dhe abstraksionittë ligjit penal. Ky kërkonte që “ligji penal duhet të jetë në frymën especifikave historike, shoqërore, dhe specifikave tjera të vendit”.Francois Voltaire (1694 - 1788). Ishte shkrimtar francez që iukundërvu legjislacionit absolutist penal feudal, mostolerancës dheskëterrës religjioze. Krahas kësaj ky u angazhua fuqishëm përindividualizimin e ndëshkimit dhe për përshtatjen e tij prirjeve tëfajtorit të cilat ai i ka manifestuar me rastin e kryerjes së veprëskriminale.Zhan Zhak Russo (Jean-Jacques Rousseau, 1712 - 1778). Ështëfilozof dhe shkrimtar francez, idetë e të cilit e inspiruan RevolucioninBorgjez Francez. Është autor i veprës së njohur ”Mbi KontratënShoqërore”.Idetë e veta mbi kontratën shoqërore, (të qytetarëve dhe shtetit), ishfaq përmes tezës: - çdo njeri ka të drejtë të mbrohet nga çdo sulm; - individi heq dorë nga e drejta e mbrojtjes në dobi të bashkësisë; - shoqëria/shteti e ka të drejtën e represionit (merr përgjegjësinë për të), duke aplikuar dënimet ndaj kryesve të veprave penale.Immanuel Kant (1727-1804) dhe Georg Wilhelm Friedrich Hegel(1770 - 1831). Këta dy filozof gjerman janë përfaqësues të rrymësreaksionare të cilët theksojnë se dënimi duhet ta ketë funksionin edhunës dhe se ky duhet të jetë qëllim i tij; se me ndëshkim vendosetsistemi i çrregulluar moral (p.sh. për veprat penale të vrasjespropozojnë dënimin me vdekje; për dhunim propozojnë kastrimin, etj.)Cesare Beccaria (1738 - 1794). Ky iluminist italian në veprën e tij tënjohur “Dei Delitti e Delle Pene“, kritikon ashpër arbitraritetin egjyqtarëve të atëhershëm dhe angazhohet për afirmimin e të drejtaveindividuale të njeriut në sferën e legjislacionit penal, duke kritikuarnjëherazi edhe aplikimin masiv të dënimit me vdekje dhe dënimit tëfëmijëve dhe të sëmurëve psikik. 26
  27. 27. Esej, para së gjithash i është përkushtuar zgjidhjes së çështjevepolitike dhe kriminale.Beccaria krahas kërkesës për respektimin e ligjshmërisë (“çdoqytetarë duhet të njoftohet për fajësinë dhe pafajësinë e vet”, paraqitetkundër të drejtës së gjykatës për ta interpretuar kuptimin e dispozitësdhe shfrytëzimin e analogjisë). Ky ka shqyrtuar dhe legjitimitetin enormave të së drejtës penale me ç’rast thotë: “As ai i cili ështëkompetent për nxjerrjen e tyre në këtë aspekt nuk duhet të jetëplotësisht i lirë. Vullneti i tij duhet të jetë i kufizuar me arsyeshmërinëetike të normave”. Ligjet duhet të bazohen në moral, gjegjësisht nëpërshtatjen e natyrës biologjike të njeriut dhe instinktit të tij për tëqenë i lirë me kërkesat e jetës shoqërore. (Ignjatoviq, 2005. fq. 150).Përveç kësaj, ky ka theksuar se dënimet duhet të jenë të dobishme dhet’i plotësojnë kushtet si vijon: domosdoshmëria; proporcionaliteti;zbatimi pa përjashtim; urgjenca; shqiptimi publik; karakteri personal.Ky është marrë edhe me shkaqet e krimit, preventivën e dënimit, llojete dënimeve ligjore-krimianle dhe me tipologjinë e krimit.Anselm Foeurbach (1775-1833). Është i njohur si themelues i Teorisëmbi qëllimin e dënimit/ preventiva e përgjithshme me detyrim psikik.Është autor edhe i parimit themelor penal-juridik ”Nullum CrimenNulla Poena Sine Lege” i cili ka lindur si sintezë e punimeve tëpararendësve të tij: (Platon, Aristotel, Grotius, Beccaria) pra, si sintezëe idesë mbi theksin e rëndësisë së detyrimit psikik si element themelor indëshkimit.3.1.2. Shkolla KlasikeTë menduarit sistematik mbi krimin dhe mënyrat e luftimit të tij fillonme Shkollën Klasike. Ajo paraqet formën e parë adekuate apo sistemine të menduarit kriminologjik për, mu sikurse hebraishtja, greqishtjadhe latinishtja që shënojnë gjuhët klasike, sepse me to edhe fillon tëshprehurit e të gjitha kategorive të mendimeve abstrakte. Nga aspekti iklasifikimit të orientimeve teorike në shkencat penale, kjo Shkollë, mëparë do të ishte penale-juridike se sa shkollë kriminologjike. Mirëpo,edhe përkundër asaj që nuk merret në mënyrë eksplicite me shkaqetdhe format e paraqitura të sjelljes kriminale, në kriminologji duhet tëflitet për Shkollën Klasike sepse ajo ka krijuar supozimet përzhvillimin e kësaj shkence (Ignjatoviq,2005,fq..149-150). 27
  28. 28. Nga fundi i shekullit XVIII deri në gjysmën e shek. XIX, shkenca e tëdrejtës penale zhvillohet në një sistem krejtësisht logjik dhe tërrumbullakuar, të njohur me emrin Shkolla Klasike e të drejtës penale.Sipas saj, të drejtat e njeriut dhe të qytetarit janë në plan të parë të tëgjitha preokupimeve të shkencës penale-juridike. Me fjalë tjera,Shkolla Klasike e të Drejtës Penale ka lindur në procesin e luftës përmbrojtje të ligjshmërisë dhe personalitetit, gjë që në të vërtetë, kjo epërfaqësonte përmbajtjen e Programit Politik të Revolucionit BorgjezFrancez (Mllagjenoviq, 1982, fq. 53).Me Revolucionin Borgjez francez u proklamuan tri parime kyçe nëorganizimin e bashkësisë shtetërore, të cilat ishin: a) ligjshmëria; b) liria; c) barazia.E inspiruar nga ky parim, më 26.08.1789, u lind edhe e ashtuquajtura“Deklaratë mbi të Drejtat e Njeriut dhe Qytetarit”, përmbajtjathemelore e së cilës ishte: - përgjegjësia nuk mund të shtrihet në bindjet e individit; - me ligj rregullohen vetëm sanksionet e nevojshme dhe të domosdoshme; - ndëshkimi po, por vetëm sipas ligjit; - dënimi të jetë proporcional me peshën e veprës; - të gjithë qytetarët janë të barabartë në aspektin e ndëshkimit dhe të mbrojtjes; - individualizimi i dënimit; - dënimi me vdekje pa torturë.Shkolla klasike në pjesën më të madhe të saj ishte reaksion ndaj të“drejtës penale feudale”, ndërsa ishte e orientuar sidomos nëndryshimet e disa negacioneve të kësaj periudhe siç ishin: - mosekzistimi i ligjit të shkruar penal; - arbitrariteti i pakufizuar i gjykatës; - pabarazia para gjykatës; - numri i madh i inkriminimeve religjioze; - ngushtimi i kornizës ligjore të aplikimit të dënimit me vdekje; - ndarja e kishës nga shteti; 28
  29. 29. - aplikimi i dënimeve mizore.Tezat kyçe të Shkollës Klasike ishin: • të gjithë njerëzit,(prandaj edhe kriminelët), zgjedhin lirisht rrugën e vet midis konformizmit dhe kriminalitetit, varësisht nga ajo se cila rrugë besojnë ata do tiu sjell më tepër fitim; • Kryesit e veprave penale nuk janë viktima të rrethit të tyre; • Kryesit e veprave penale nuk janë të pafuqishëm dhe në ta nuk ndikojnë fuqitë mbinatyrore; • Çdo vepër penale është pasojë e vullnetit të lirë sepse është kryer me vetëdije, kurse motivi ka qenë i kushtëzuar, para së gjithash, me parimin e dhembjes dhe kënaqësisë.Sistemi i ri juridiko-penal i instaluar me Shkollën Klasike ka pasurligjet e ndara në dy pjesë: 1) Pjesa e dënimeve (e përgjithshme); dhe 2) Pjesa e veprave penale dhe dënimeve (e posaçme).Një sistemim i ngjashëm njihet edhe te ligjet bashkëkohore penale.Legjislacioni i ri penal gjithashtu karakterizohet me norma të cilatudhëzojnë në ndëshkim human; parashihet regjimi i ri ndëshkues për tëmitur, pastaj parashihen dispozitat mbi përgjegjësinë penale tëbashkëpjesëmarrësve.Në ligje penale është themeluar instituti i përgjegjësisë penale, kurseveprat me paramendim dhe me pahir janë futur në pjesë të posaçme tëligjit penal. Vepra penale dhe dënimi, konsiderohen ekskluzivisht sifenomene juridike, kurse gjykata është ekskluzivisht e kufizuar, pra qëtë shqiptojë dënimin rreptësisht sipas ligjit.Në frymën e humanizimit të gjithëmbarshëm të marrëdhënieve midisnjerëzve, në shtetet e reja borgjeze, Shkolla Klasike përpiqej që, meintervenime konkrete në legjislacionin penal, ta humanizojë politikënndëshkimore. Kështu ajo e futi sistemin e dënimeve fikse, i ciliparashihte dënime të njëjta për kryesit e veprave të njëjte penale, me tëcilat përcaktohej përgjegjësia e njëjtë penale përmes aplikimit tëpostulatit indeterminues mbi vullnetin e lirë të barabartë me rastin ekryerjes së veprës penale. Krahas kësaj, hiqet (abrogohet) dënimitrupor (torturimi), kurse korniza ligjore për zbatimin e dënimit me 29
  30. 30. vdekje ngushtohet në mënyrë drastike. Zbatimi i dënimit me vdekjereduktohet vetëm në disa forma, kurse paralelisht, për herë të parëfutet dënimi «heqje lirie». Para përcaktimit të dënimit, gjykataobligohet që dënimin ta shqiptojë në përputhje me natyrën e veprës sëkryer penale, kurse barazia me rastin e shqiptimit të dënimit paraqitetsi imperativ themelor, jo vetëm i gjykatës, por edhe i politikës sëtërësishme të luftimit të kriminalitetit. Dënimet janë të parapara vetëmme ligj, kurse parashihen edhe dispozitat të cilat obligojnë përshqiptimin publik të dënimit, edhe në vendin e kryerjes së veprëspenale.Politika ndëshkimore e Shkollës Klasike definohet mepostulatin:”dënimi shqiptohet për shkak të gabimit e jo me qëllim që tëmos gabohet”, gjegjësisht qëllimi i dënimit është i dyfishtë dhe ka tëbëjë me: a) hakmarrja - nga aspekti i atij që ndëshkon; b) vuajtja e dënimit- nga aspekti i atij që dënohet.Në analizat e mëvonshme janë konstatuar edhe shumë lëshime dhezemërime ndaj studimeve dhe praktikave të instituteve ligjore tëShkollës Klasike, kurse ndër to më të rëndësishmet ishin: paraqitja eveprave penale dhe dënimeve ekskluzivisht si fenomene juridike;fajtori ekzistonte jashtë realitetit në supozimet metafizike mbi vepratpenale dhe ndëshkimet- harrohet personaliteti i fajtorit; përmesstudimit mbi”vullnetin e lirë” plotësisht harrohen shkaqet që eshkaktojnë kriminalitetin; represioni ndëshkues është bazë në luftënkriminalo-politike për pengimin e kriminalitetit; karakteri shoqëror ikriminalitetit ka munguar plotësisht; nuk ekzistojnë parakushtet përhulumtimin shkencor të kriminalitetit.Është me rëndësi që këtu të theksohet roli dhe përmbajtjet themelore tëdrejtimit i cili paraqitet si përpjekje për tejkalimin e mangësive tëShkollës Klasike. Fjala është për të ashtuquajturën Shkollë Neoklasike,e cila u lind nën presionin e shoqërisë për shkak të mosefektivitetit tëShkollës Klasike në luftimin e kriminalitetit, nga njëra anë, dherezultateve gjithnjë më të rëndësishme të hulumtimeve shkencore ngafushat tjera të cilat tregonin se kriminaliteti si dukuri masive,gjegjësisht sjellja kriminale si fenomen individual nuk mund tëshpjegoheshin me studime identerministe për vullnetin e lirë absolut siforcë lëvizëse themelore e aktiviteteve njerëzore, në anën tjetër. Në 30
  31. 31. vazhdim të tekstit, do tu kushtojmë vëmendje të posaçme në kapitullinnë vijim këtyre studimeve empirike të kriminalitetit dhe sjelljeskriminale.Shkolla Klasike gradualisht largohet nga zgjidhjet dogmatike dhemetafizike të shkollës klasike, por edhe matej e ruan indeterminizmin.Duke ju falënderuar kësaj shkallëzohet edhe përgjegjësia penale:përgjegjësia; përgjegjësia e zvogëluar, dhe përgjegjësia e plotë. Në tëdrejtën penale për herë të parë përmendet instituti: tentim,bashkëpjesëmarrje, rrethanë, kurse karakteristikë negative është këtuse ky sistem i të peshuarit të vullnetit të lirë karakterizohet si abstraktdhe joreal.3.2. Periudha pozitiviste e kriminologjisëZhvillimi i kriminologjisë në dritën e studimit pozitivist të njeriut,sjelljes së tij dhe rrethit të tij, gjegjësisht lidhjeve shkak-pasojë, të cilatkrijohen midis tyre e hap pjesën më të rëndësishme të zhvillimit tëkësaj shkence në periudhën më të re kohore. Hulumtimet ekriminalitetit dhe sjelljes kriminale në metoda empirike i kontribuojnëkrijimit të shumë drejtimeve, orientimeve dhe shkollave në etiologjinëe kriminalitetit.Shkolla pozitiviste e kriminologjisë supozon se sjellja njerëzore ështëe kushtëzuar (determinuar nga forcat të cilat janë jashtë kontrollit tëindividit ( individual), me ç’rast ekziston mundësia e përcaktimit tëkëtyre faktorëve. Përkundër studimit të kriminologjisë klasike e cilaparaqitet pa hulumtime shkencore duke thënë se njerëzit me vetëdije ezgjedhin kryerjen e krimit, përfaqësuesit e kriminologjisë pozitivistekonsiderojnë se sjellja kriminale është rezultat i ndikimit të faktorëvebiologjik, psikologjik, sociologjik. (Adler et al. 1991. fq 58).Paraqitjes dhe zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji i kanëkontribuar kushtet dhe rrethanat e ndryshme, mirëpo dy rrethana,gjithsesi i kanë kontribuar këtij trendi në mënyrë të posaçme.Rezultatet e studimeve të hershme empirike tregojnë për sjelljen edeterminuar njerëzore-faktorët e ndryshëm ekzogjen dhe endogjen, nënjërën anë, si dhe atë se problemi i kriminalitetit është problemgjithnjë e më i rëndësishëm, gjë që tregon për mosefikasitetin epolitikës aktuale të luftimit të kriminalitetit të Shkollës dominanteKlasike. Ky kapitull do të shpjegohet edhe përmes analizës së 31
  32. 32. kushteve themelore historike të zhvillimit të drejtimit pozitivist nëkriminologji, si dhe fokusimit në përmbajtjen dhe rëndësinë të cilën ekanë lënë studimet e hershme empirike të kriminalitetit dhe sjelljeskriminale dhe do të paraqiten thekse esenciale të punës studimore tëpërfaqësuesve të shquar, themelues të pozitivizmit në kriminologji.Që në fillim të këtij kapitulli e konsiderojmë të rëndësishëm t’i cekimpikat më të rëndësishme të kontributit të pozitivizmit në kriminologji,siç janë: reaksioni në shkollën klasike, teoritë e reja mbi shkaqet esjelljes kriminale, aplikimi i metodës pozitiviste në hulumtimin ekriminalitetit, orientimi kah kryesi i veprës penale dhe koncepti i ri ipolitikës ndëshkimore.3.2.1 Rrethanat historike të zhvillimit pozitivizmit në kriminologjiKushtet e zhvillimit të shkollave kriminologjike në frymën epozitivizmit mund të kërkohen në aspekte shumë të ndryshme, para sëgjithash në ato historike, shoqërore, juridike e gjithsesi edheshkencore. Të gjitha këto janë të drejtuara në qëllimin që asokoheparashtrohej para kriminologëve dhe ka të bëjnë me ndriçimin eproblemit të kriminalitetit në përgjithësi, zbulimin e shkaqeve tësjelljes kriminale dhe gjetjen e mjeteve më adekuate për parandalimine kriminalitetit.Sipas Mllagjenoviqit (1982), rrethanat e zhvillimit pozitivist nëkriminologji në masën më të madhe mund të gjenden në kërkimin errugëve të reja për shërim nga sistemi brutal juridik i mesjetës, pastajnë rritjen e kriminalitetit i cili kërkon reformën e legjislacionit penal.Krahas këtyre të cekurave duhet theksuar edhe rëndësinë e paraqitjessë parakushteve shkencore për hulumtimin e kriminalitetit në bazë tëstudimeve të para statistikore, sociologjike, antropologjike, biologjikedhe psikologjike, si dhe futjes së metodës pozitiviste në shkencatshoqërore. “Shkaqet e kriminalitetit janë të thella dhe komplekse,sepse legjislacioni penal, i drejtuar në eliminimin e pasojave por joedhe të shkaqeve, nuk ka mundur të ketë sukses në zvogëlimin eintensitetit të kriminalitetit”.Rritja e kriminalitetit shpjegohet me ndikimin e shumë faktorëve. Ndërkëta faktorë, theksohet rëndësia e faktorit shoqëror (shtimi ipopullsisë, zhvillimi i qyteteve, migracioni, zbulimet e mëdhashkencore dhe teknologjike, shtimi i lidhjeve të komunikacionit); 32
  33. 33. faktori social, (grumbullimi i masave dhe mungesa e kujdesit social),dhe faktorët juridik (zhvillimi rapid i komunikimit juridik,reglementimi i degëve të jetës juridike - paraqitja e një varg veprash tëreja penale).3.2.2 Studimet e hershme empirike të sjelljes kriminale dhe kriminalitetitFundi i shek. XVIII dhe fillimi i shek. XIX shënojnë rilindjen dhezhvillimin e shkencave shoqërore dhe atyre natyrore, kurse në bazë tëmetodës shkencore - pozitiviste e cila mbështetet në studimin e faktevetë cilat janë të kapshme për ne, pra të perceptimit sistematik dhedhënies së rezultateve shkencërisht të bazuara - konstatimeve në bazëtë të dhënave ekzakte. Rol të posaçëm në këtë proces ka pasur sidomosAuguste Comte, 1798-1857, i cili me veprën e tij “Course dephilosophie pozitive”, 1830. Ai preferon aplikimin e metodavemoderne të shkencave fizike në hulumtimin dhe interpretimin efenomeneve sociologjike. Fusha e re “Fizika Shoqërore” paralajmëronpikërisht aplikimin e metodave shkencore për studimin e dukuriveshoqërore si një sociologji pararendëse e caktuar.Në anën tjetër, Charles Darvin, 1809-1882, me veprën e tij”revolucionare” mbi revolucionin e llojit “origin of spieces” e nxitë njëzhvillim të pa frenuar të shkencave natyrore të cilat për lëndë tëstudimit e patën qenien njerëzore dhe, përkundër studimeve mbinjeriun asokohe ai i jep bazën biologjizmit, psikologjizmit,antropologjizmit, psikiatrizmit, etj. që me hulumtime t’i kontribuojnëzhvillimit të këtyre disiplinave shkencore.Gjithashtu kjo periudhë karakterizohet edhe me shtimin enorm tëkriminalitetit, i cili vë në pyetje konceptin e politikës kriminale tëShkollës Klasike. Për mësimin e këtij fenomeni negativ shoqëror,kontribut të rëndësishëm dha zhvillimi i statistikës. Kjo periudhëkarakterizohet edhe me regjistrimet e para të popullsisë në SHBA,Angli, dhe Francë. Këto regjistrime, ndër të tjera, ofruan të dhënat përmasën, dinamikën dhe strukturën e kriminalitetit në tërësinë e tij. Përstudimin e këtyre rezultateve meritë të posaçme kanë dy ekspert tëstatistikës Adolphe Quételet (1796-1874) me veprën e tij Phisiquesociale ou essai sur le développement des facultes de l’homme (1835)dhe André Michel Guerry (1802-1866) me veprën e tij „ Essai sur la 33
  34. 34. statistique morale de la France (1833). Guerry studioi marrëdhënietmidis gjinive dhe moshave dhe i krahasoi ato me kriminalitetin, meç’rast konstatoi se grupet e moshave të caktuara kryejnë vepra të njëjtapenale dhe se kryesisht vepra të caktuara penale kryejnë edhe meshkujtedhe femrat.Sipas Adlerit (1991), Guerry, me studimin e tij të pavarur për lidhjetmidis disa faktorëve me statistikën kriminale, siç janë varfëria, mosha,gjinia, raca, dhe kushtet klimatike, konstaton se shoqëria vendos përsjelljen kriminale e jo kryerësi i veprës kriminale me vendiminindividual. (sikurse edhe Queteleti, vërejtje e autorit),Mllagjenoviqi, (1982) thekson se Guerry është marrë edhe meklasifikimin e kriminalitetit në disa pjesë të Francës, me ç’rast kakonstatuar se kushtet ekonomike të jetës janë faktor vendimtar nëshkaktimin e veprave penale kundër pasurisë. Këto vepra penale më sëshpeshti ndodhin në provincat më të pasura franceze të cilat dallohenpikërisht për nga shtresimi i qartë në bazë ekonomike, kurse në to mësë tepërmi jeton popullsia e varfër. Pikërisht për shkak të këtyrekonstatimeve, Guerry së bashku me Queteletin, konsiderohetthemelues i të ashtuquajturës Shkollë Hartografike. Siç u theksua,Adolphe Quetelet, me rezultatet e hulumtimit të tij, apostrofonterëndësinë e faktorëve të caktuar të cilët në një masë më të vogël apomë të madhe ndikojnë në kryerjen e veprave penale. Siç thekson edheAdler (1991).Adolphe Quetelet, konstaton se kriminalitetin e karakterizonligjshmëria e caktuar në shfaqjen e tij në shoqëri dhe nëse nuk kaçrregullime të mëdha shoqërore siç janë, fatkeqësitë elementare apoluftërat, shumë mirë mund të kontrollohet masa, struktura dhedinamika e tij. Ky specialist statistikor belg, konstatimet e veta i bazonnë analizat e kriminalitetit në Francë, Belgjikë, dhe Holandë, dhe atokryesisht i quan indikator të të ashtuquajturës “statistikë morale”.Klasa sunduese qytetare e asaj kohe ballafaqohet me këto rezultate dhedetyrohet t’u kundërvihet përpjekjeve për të gjetur përgjigje në pyetjet:Përse kriminaliteti po shtohet? dhe Cilët janë arsyet vendimtare?Meqenëse, për shkak të sjelljes njerëzore në përgjithësi, tashmëpopullsitë e caktuara i kishin themeluar shkencat natyrore, ndodhi qëtë zhvillohet edhe Teoria e Determinimit Biologjik dhe Psikologjik tëKrimit. 34
  35. 35. Krahas karakteristikave të cekura, periudhën e përmendur ekarakterizon edhe industrializimi i shpejtë i shoqërisë, dinamika dheintensiteti i së cilës kushtëzojnë vendosjen e sistemit të ri të vleraveshoqërore.Ignjatoviq (1997) këtë e vë në pah si periudhë në të cilën brendashoqërisë qytetare krijohen korporata të fuqishme ekonomike të cilatsynojnë përfshirjen jo vetëm të tregjeve kombëtare por edhendërkombëtare. Idetë e konkurrencës dhe mundësive të barabarta përtë gjithë i zëvendësoi teza për dominim dhe për nevojën e qartë dhedallimin gjithnjë e më të madh në shoqëri të cilin e arsyetojnë dallimetnatyrore midis njerëzve. Si pasojë e këtyre përpjekjeve shfaqet edheqëndrimi mbi krimin si vepër e individit jo normal patologjik. Meshpejtësi asokohe rritet interesimi për këto hulumtime biologjike,mjekësore, dhe psikologjike, të cilat a priori nisen nga konstatimi sedelinkuentët edhe sipas konstatimit bio-psikologjik dallojnë nga jo-delinkuentët (Ignjatoviq 2005, fq. 159).Në anën tjetër Adleri (1991) i thekson se dallimet metafizike dukethënë se shikuar historikisht, karakteristikat dhe pamjet fizike tëindividëve kanë qenë edhe bazë e shpalljes së të tillëve si të prirur përnegativitete. Dokumentet e para të shkruara me të cilat paralajmërohetkjo lidhje e pamjen fizike të individit, janë shembulli i filozofit grek,Sokratit, i cili formën e zverkut dhe vijat e fytyrës i ndërlidh me prirjenpër alkool dhe brutalitet.Në mësimet në vijim do të flasim për tezën mbi kontributin individualtë studiuesve më markant të cilët për objekt studimi kanë pasur mostrate sjelljes kriminale, kurse krimin e kanë lidhur për konstitucionintrupor.Giambaptista della Porta (1535-1615), në veprën e tij „The humanphisiognomy“, (1586), trajton marrëdhëniet e sjelljes njerëzore në bazëtë vijave të fytyrës së disa personave. Ai prirjen e caktuar tëkaraktereve të ndryshme e shpjegon në bazë të raportit dhe renditjes sëpjesëve të ndryshme të fytyrës. Në të vërtetë ai p.sh. hajnat ipërshkruan si persona me gojë të madhe dhe me shikim të vrazhdët.Në studimin e tij, ai e themelon Fizionominë si disiplinë e cila për disashekuj më vonë do të aktualizohet në kërkimin e lidhjeve midiskarakteristikave fizike dhe sjelljes devijante. 35
  36. 36. Johan Kaspar Lavater (1741-1801), teolog zviceran, autor i veprës“Les fragments physiognomiques“, (1775), gjithashtu i analizon tezatfizionomike të pararendësit të tij. Ai përpiqet, me anë të krahasimit, tëdëshmojë ngjashmëritë e kokave të njerëzve, (sidomos delinkuentëve),me kokat e shtazëve të ndryshme dhe në këtë mënyrë i shënon tiparet ekaraktereve të tyre. Ky gjithashtu konsiderohet edhe pararendës i njëdisipline tjetër të ngjashme - Frenologjisë, përmes së cilës gjithashtubëhen përpjekje për studimin e sjelljes kriminale përmes formës dhestrukturës së trurit të njeriut. Millutinoviqi, (1988), në punimin e tij“Lavatera” thekson se njerëzit zhvillojnë aksione të këtilla apo të atillapozitive apo negative, varësisht nga karakteri dhe struktura e trurit tëtyre. Ai thotë se në pjesë të ndryshme të trurit janë të vendosuraaftësitë (prirjet) e ndryshme të cilat shfaqen përmes ”vijave” të zverkutdhe manifestimeve të ngjashme fizike.Franz Josef Gall (1758-1828), në veprën „ The Anatomy andPhysiology of the Nervous System in General, and of the Brain inParticular, (1791), dhe Johan Kaspar Spurzheim (1776-1832), duke umbështetur në punimin e Lavaterit nga fusha e frenologjisë,hulumtojnë mundësinë e lidhjes së prirjes psikologjike me format endryshme të zverkut. Studimi i tyre gjithashtu mbështetet nga CharlesCaldwell (1772-1853), i cili ka hulumtuar vartësinë e sjelljes njerëzorenga sistemimi i qelizave trunore. Këto studime në atë periudhë nukkanë treguar bazueshmëri shkencore dhe merita e tyre më e madhemund tu përshkruhet ideve të cilat kanë vënë në pah punimet ehulumtuesve të mëvonshëm.Henry Maudsley (1835-1918), autor i veprës „Responsibility inMental Disease (1874), sikurse edhe pararendësi i tij James CowelsPrichard (1768-1842), autor i veprës „ A Tretise on Insanity and otherDisorders Affecting the Mind“, si përfaqësues i teorisë psikiatrike, dhepsiko-patologjike, thekson sikurse edhe Horvatiq, (1981), se shkaqet esjelljeve devijante gjenden në psiken e njeriut e cila në ato raste kakarakteristikat patologjike. Mirëpo edhe gjendja e shëndoshë psikikemund të jetë shkaktare e devijimit me rastin e anomalive të mëdha tëparimeve morale të individëve, e cila e nxitë “marrëzinë morale”ndonëse me atë rast personat e tillë mund të jenë edhe shumëinteligjent. 36
  37. 37. Mllagjenoviq, (1982), thekson se gjendjet e tilla quhen zona të mesmenë evolucionin e çrregullimit shoqëror, kurse i karakterizon mungesa endjenjës morale e cila rezulton me shfaqjen e ndjenjave të caktuara tëçoroditura ose me instinkte të theksuara të ulëta. Pikërisht kjokarakteristikë është vendimtare për karakterizimin si psikozëkriminale, shfaqja e të cilit në të shumtën e rasteve varet nga kushtet ejashtme të jetesës. Pohimi se të gjithë kriminelet karakterizohen mekëtë hasi në kundërshtime të mëdha dhe ndikoi në paqëndrueshmërinëe kësaj teorie.Jean Etienne Dominique Esquirol, me veprën e tij „ Mentalmaladies“: A treatise of insanity (1845), me Phillipe Pinela, autor iveprës „A Tretise of Insanity „(1806) dhe Isaac Raya (1807-1881),me veprën „The Medical Jurisprudence on Insanity“ (1838),gjithashtu kanë shpjeguar sjelljen kriminale përmes psikologjisë sëfajtorit. Edhe këta studiues janë fokusuar në problemin e marrëzisëmorale. Termin “marrëzi morale” e ka definuar Pineli, në studimin e tijnë të cilin përfundon se midis 20 dhe 60 % të të burgosurve në burgjetshtetërore vuajnë nga ndonjë formë e çrregullimit shoqëror. Adleri më1991. thekson më tutje se Ray, ka qenë psikiatri i parë forenzik nëAmerikë, i cili është interesuar për aplikimin e psikiatrisë në drejtësi.Në veprën e tij ky angazhohet për shtrirjen e përmbajtjes dhe ndikimine institutit të përgjegjësisë penale. Esuirol në studimin e tij ka trajtuarnocionin monomani.Ndërkaq, Mllagjenoviq, (1982), thekson se kjo gjendje mentale erëndësishme për kriminalitetin, dallohet me disa instinkte të fuqishmedhe të pamposhtura të cilat personin e tillë thjesht e shtynë në kryerjetë veprave të caktuara penale. Çrregullimet janë të pranishme vetëm nëfushën e vullnetit. Si shembuj të këtyre çrregullimeve përmendet prirjae manisë homicide-drejtë vrasjeve, mania suicide - prirja përvetëvrasje, piromania - prirja për ndezje, kleptomania - prirja përvjedhje, dipsomania - prirja për alkoolizëm dhe forma e sotmenarkomania - prirja për mjete narkotike.3.2.3. Përfaqësuesit e shquar të pozitivizmit në kriminologjiStudimi intensiv i kriminalitetit daton që nga fillimi i shek. të kaluar,fillimisht nga individët të cilët sipas arsimit të tyre ishin nga radhët ebiologëve, mjekëve, psikologëve dhe psikiatër, gjegjësisht ngaspecialistët disa fushave shkencore dhe të veprimtarive praktike. 37
  38. 38. Kjo rrethanë e barazisë profesionale, e cila është aktuale në pjesën mëtë madhe të literaturës bashkëkohore kriminalistike, e ka orientuarvetvetiu hulumtimin drejt vënies në pah të ndikimit të njëanshëm tëelementeve biologjike, psikike dhe të faktorëve kriminogjen.(Millutinoviq, 1988., fq. 89).Kjo rrethanë kryesisht profesionale, e cila është aktuale në pjesën mëtë madhe të literaturës bashkëkohore kriminalistike, e ka orientuarvetvetiu edhe hulumtimin drejt vënies në pah të ndikimit të njëanshëmtë elementeve biologjike, psikike dhe të faktorëve kriminogjen.(Millutinoviq, 1988., fq. 89). Krahas kontributit të dhënë në zhvillimine etiologjisë së orientuar kriminale, pionierët e hulumtimit biologjik tërrënjëve të sjelljes kriminale, kanë rëndësi edhe për “provokimin”shkencor të studiuesve nga fushat tjera shkencore. Pikërisht ky fakt ikontribuon shfaqjes së qëndrimit kritik ndaj studimeve me orientimbiologjik mbi determinimin e sjelljes devijante, duke iniciuar njëheraziedhe një varg ndërmarrjesh hulumtuese në fushën e etiologjisë sëkriminalitetit, me ç’rast janë theksuar sidomos studimet edeterminantëve sociologjik dhe psikologjik të sjelljes së njeriut.Rëndësia e përgjithshme e shfaqjes së hulumtimeve kriminologjike tëorientuara në mënyrë pozitiviste qëndron në njohjen dhe pranimin erëndësisë së të gjitha dimensioneve të etiologjisë së kriminalitetit,gjegjësisht, paraqitjes dhe zhvillimit të qasjes pluraliste me rastin eshpjegimit të rrethanave dhe shkaqeve të fenomenit kriminal.3.2.3.1. Cesare LombrosoCesare Lombroso, (1836-1909), ka filluar studimet në fakultetin emjekësisë dhe është orientuar në fushën e psikiatrisë, me të cilënmerret gjatë afatit të shërbimit ushtarak dhe gjatë përvojave të parauniversitare si profesor në Torino (Adler, 1991). Përvojën që e kishtefituar në një burg italian e kishte inspiruar të interesohet edhe përantropologji dhe pas publikimit të punimeve të tij shkencore kishtefituar titullin profesor i Antropologjisë Kriminale.Cesare Lombroso konsiderohet babai i kriminologjisë moderne.Merita e tij më e madhe qëndron në transformimin e kriminologjisë(“shkencës mbi krimin”) nga fusha e interpretimit filozofik dhe të lirëtë veprës penale, në hulumtimin shkencor të shkaqeve të sjelljeskriminale. Me veprën e tij “L’uomo delinquente“, të publikuar në 38
  39. 39. Milano më 1876 dhe diç më vonë edhe me veprën „The FemaleOffender“,të publikuar në Londër më 1895 i bashkoi hulumtimet ederiatëhershme pozitiviste të krimit me pikëpamjen antropologjike,(sidomos hulumtimet fizionomike dhe frenologjike), teorinë epërmendur mbi evolucionin e llojit të Charles Darwinit dhe rregullat eaplikimit të metodës pozitiviste të Auguste Comtes në kriminologji.Ishte themelues i shkollës antropologjike e cila më vonë u zhvillua nëshkollën italiane të pozitivizmit.Studimi i tij bazohet në aplikimin e eksperimenteve dhe hulumtimeveshkencore me qëllim të kërkimit të sqarimit të sjelljes kriminale, e ciladeri atëherë ishte shpjeguar ekskluzivisht sipas konceptit abstrakt tëvullnetit të lirë, i cili duke vendosur në qendër të vëmendje kryesin eveprës dhe duke interpretuar mënyrën e tij të sjelljes me arsyetbiologjike, para së gjithash të natyrës antropologjike, ky formoikonceptin e tij të “kriminelit të lindur” (Horvatiq, 1981, fq. 32). Mehulumtimet e tij ka përfshi analizën e 383 kafkave të kriminelëve tëvdekur dhe të 5907 kafkave të të burgosurve të gjallë. Pas sistemimittë të rezultateve me një vëmendje të madhe, e ka paraqitur teorinë e tij.Ky kriminelin e paraqet si „gabim të evolucionit“ ; “njeri parahistorikqë ka bredhë në civilizim“; „moralisht të krisur“ (Ignjatoviq, 1997).Kriminelët, thotë ky, në pamjen e tyre fiziologjike kanë karakteristikatë caktuara të cilat i dallojnë ata nda njerëzit tjerë. Këto karakteristikate ata kanë lindur në procesin e trashëgimit nga të parët e largët(atavizmi), kurse qëndrojnë në skicat e dukshme anatomike apo/osefiziologjike të cilat janë shenja të para të zvetënimit dhe shkatërrimitshpirtëror të vlerave morale dhe i quan ata „Stigmë degjenerimi“.Këto të meta biologjike (të kriminelëve të lindur) shprehen në dydimensione përmes vetive fizike (trupore), siç janë: koka e vogël, ballii hedhur prapa, sinuset ballore të theksuara, trashësia e eshtrave tëkafkës, masat e eshtrave të mollëzave dhe tëmblave, nofullat e qitura,gavrat e syve të qitura, flokë të dredhura dhe jo të drejta, vesh tëmëdhenj, dhëmbë të rrallë, ngjashmëri seksuale, nga njëra anë,gjegjësisht përmes vetive psikike, siç janë: mosndiesia relative edhembjes, topitja e shqisave të prekjes, të pamit shumë të mirë,ndjenjat e ndrydhura, pjekuria e parakohshme fizike (seksuale),përtacia, mungesa e ndërgjegjes, indolenca e shfaqur nganjëherë sitrimëri, e nganjëherë edhe si qyqar, lukth të madh, prirje për bixhozdhe alkool, epshe të forta dhe të shkurtra-kalimtare, në anën tjetër.Ignjatoviq, më (1997) megjithatë thekson se në të vërtetë është 39
  40. 40. vështirë ta gjesh njeriun i cili do t’i kishte të gjitha këto karakteristika,mirëpo në teori edhe thuhet se probabiliteti i aktivitetit kriminal ështëdrejtpërdrejt i lidhur për numrin e karakteristikave të tilla të gjetura.Krahas kriminelit të lindur, në tipologjinë e vet, ai thekson edhe katërgrupe delikuentesh, siç janë: grupi epileptik, kriminelët epapërgjegjshëm (personat anormal), dhe krimineloidët të cilët pastaj indanë në fajtor të rastit dhe fajtor nga shprehia.Secili nga këto grupe i ka karakteristikat e veta të posaçme, por siçështë përshkruar në teori. të shfaqurat në masë të vogël edheekskluzivisht të lindura. Kjo sidomos ka të bëjë me të papërgjegjshmittë cilët bëhen kriminel për shkak të ndryshimeve të caktuara në trurin etyre, të cilat reflektohen më tutje në zvogëlimin e mundësisë sëdallimit të mirës dhe të keqes dhe shprehjes së rrethanave të jashtmedhe situatave në rastin e fajtorëve të rastit dhe të atyre nga shprehiaPërveç meritave të shumta, të cilat Lambrosin e renditin në radhët ethemeltarëve të kriminologjisë moderne, kritikët megjithatëperceptojnë gabimet e caktuara në teorinë e tij.. Pikërisht këto kritikajanë bazë e studimit sistematik të mëtejmë të shkaqeve tëkriminalitetit. Mllagjenoviq (1982) thekson se gabimi themelor iteorisë së Lambrosit mbi kriminelin e lindur qëndron në supozimin apriori të tij të abnormalitetit biopsikik të të gjithë fajtorëve. Ndonëseme metodën pozitiviste (të vëzhgimit) ka konstatuar një varg të metashtë një numër kriminelësh, ai megjithatë me metodën thjeshtë deduktivei ka përgjithësuar perceptimet e veta për të gjithë fajtorët. Ai nuk ezbatonte metodën krahasimtare dhe nuk e merr për objekt tëhulumtimeve shkencore edhe të personave jokriminel, por bënë analizaekskluzive vetëm brenda një pjese të popullatës kriminale.3.2.3.2. Enrico FerriEnrico Ferri (1856-1929), ndonëse nxënës i Lombrosit dhe profesor idrejtësisë, me veprën e tij „Sociologia criminale“, të botuar në Torinomë 1884. ai e themeloi qasjen pluraliste në hulumtimin e etiologjisë sëfenomenit kriminal. Ai pohon se shkaqet e sjelljes delikuente gjendensi në vet njeriun,ashtu edhe në mjedisin e tij shoqëror, gjegjësishtsjellja devijante është rezultat i veprimit të prirjeve antropologjike,biologjike dhe psikologjike të kriminelit, në njërën anë, së bashku mendikimin e njëkohshëm të rrethit social, në anën tjetër. Pra, Ferri e kabërë sintezën e të gjitha studimeve të deriatëhershme të shkaqeve dhe 40

×