Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Kriminologjia

42,240 views

Published on

  • Sex in your area is here: ❶❶❶ http://bit.ly/39pMlLF ❶❶❶
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • Dating for everyone is here: ❤❤❤ http://bit.ly/39pMlLF ❤❤❤
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • jonlnlnl
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here

Kriminologjia

  1. 1. Kriminologjia - Hyrje Nocionin “Kriminologji” e ka përdorur për here të parë antropologu Pol Topinar nëveprën Antropologjia 1879. Rafaello Garafallo për here të parë shkroi veprënkriminologjia 1884 dhe trajtoi fenomenin e krimit në shoqëri dhe shkaqet e tij. KuptimiKriminologjia vjen nga fjalë latine - greke krimi - krim dhe logos shkencë që d.m.thshkenca mbi krimin nga aspekti i ndriçimit të formave dhe shkaqeve të paraqitjes së tij.Kriminologjia - është një shkencë e cila studion dukurinë e krimit si fenomenindividual dhe shoqërore duke analizuar format e manifestimit të tij, ndriçuarshkaqet, burimet dhe rrënjët e natyrës ekonomike - sociale, biopsikike të tij meqëllim që t’i ndihmoj në parandalimin dhe mbrojtjen e shoqërisë nga kjo dukurie rrezikshme.Krimi - shkaqet e krimit kanë qenë të varura nga shkalla e civilizimit, orientimit ideordhe përcaktimit profesional. Është fenomen shoqërore që qysh në shoqërinë primitivevërehen orvatjet e luftimit të krimit, historia e civilizimit është e lidhur edhe me historinëe krimit, për shkak se historia e krimit për herë ka zgjuar frikë, pasiguri dhe tmerr ndërqytetarë e në te njëjtën kohë interesim. Krimi dhe sjelljet e ndryshme kriminale në botëne sotme janë bërë temë e mediave të shkruara e elektronike. Programet filmike, TV-të,video-klubet janë përplot me tema dhe përmbajtje të krimeve, dhunës, vrasjeve esjelljeve patologjike e që sjellin porosi negative duke zgjuar instinkte të ulëta e ideja përkrim, për ketë arsye shtrohet pyetja prej nga i gjithë ky interesim dhe opinion ipreokupuar të cilin e shpjegojmë me anën e disa faktorëve që vijojnë më poshtë.Faktorët subjektiv dhe emocional - sipas autorëve të njohur Barnes & Beteresinteresimi për krim vjen nga ndjenja e frikës për sigurinë jetës, integritetit moral eseksual, kënaqjes së epsheve nga dëshira e imitimit të krimit. Nga shume anketa,analiza, kërkime kriminologjike të bëra në shume vende të botës vërtetojmë se frika ngakrimi ndër qytetarë është në vend të II-të, ndërsa frika nga kataklizmi e lufta në vend tëI-rë, e nga sëmundjet në vend të III-të. Sipas disa autorëve dhe teorive çdo njeri ështëkriminel potencial. Kriminologu Bemelen konkludoi se interesimi për krim vjen si rezultati shtytjeve të brendshme të individëve të ndryshëm që në nënvetëdijen e tyre tëidentifikohen me kryerësit e krimit, e ketë mendim e kontestoi amerikani Jonson dukethënë se njerëzit nisen nga ana humanitare e jo nga ndjenja e krimit. Autori poeti Geteka thënë “Nuk ka krim të cilën një dite nuk do te isha i aftë ta kryej”, ketë mendim evërtetojmë përmes Metodës se Vetakuizmit ku shume njerëz kanë bërë krime të cilëtkurrë nuk janë përgjigjur për to e as nuk është ditur kurrë, nga kjo e dhënë del se numëri errët i sjelljeve kriminale është i madh dhe prirja për të kryer krim është shumë eshprehur. Ish - presidenti i SHBA-ve Klinton deklaroi se sot është rrezik i madh ngasundimi i Kleptokratisë d.m.th nga qeverisja e hajnave, pra shumë autorë e vërejnë sekëtu qëndron arsyeja e interesimit të madh të krimit dhe frikës së madhe meqë janë tëpërfshirë edhe ata që duhet ta mbrojnë shoqërinë nga kriminaliteti.Faktori objektiv ose rreziku real nga atakimet e krimit - në grupin e II-të bëjnë pjesëfaktorët që nxisin interesimin për dukurinë e krimit si rrezikimin e vlerave dhe të mirave Page 1 of 52
  2. 2. elementare të njeriut; jeta, liria, rrezikimi i rendit të caktuar ekonomiko - shoqërore,rrezikimin e normave etiko - morale etj, të gjitha këto vlera dhe norma në çdo shoqëriatakohen dhe janë të rrezikuara nga veprimet e ndryshme kriminale ku krimi iu haprrugën kaosit, korrupsionit, konflikteve midis qytetareve etj.Faktorët ekonomik e material - grupi i III-të ku bëjnë pjesë humbjet dhe dëmët emëdha materiale që pëson shoqëria - individi drejtpërdrejte nga aktiviteti kriminal.Harxhohen para të mëdha në pengimin e terrorizmit ndërkombëtare, krimit të organizuaretj, ku nga të gjitha këto akte kriminale shkaktohen dëme materiale.Interesimi me qëllim të mbrojtjes & vetëmbrojtjes - grupi i IV-të i faktorëve qëzgjojnë interesim në opinion e cila mundohet përmes mediave, televizioneve të shpjegojse si të ruhemi nga krimi pra, ta parandalojmë atë mirëpo nga ana tjetër përmes këtyrefaktorëve mund te ketë anë negative të nxisin - imitojnë krimin.Disa pikëpamje në kuptimin e Kriminologjisë - disa nga këto kuptime tentojnëKriminologjinë ta paraqesin si shkence gjithëpërfshirëse mbi krimin e disa tjerapërkufizojnë atë si disiplinë të specializuar mbi shkaqet e krimit. Rafello Garafallo katheksuar se kriminologjia është shkencë që merret si akt i cili cënon ndjenjat elementaremorale të një bashkësie njerëzore e ashtu quajtur - krimi natyror (shih faqe 16-17).Kriminologjia si shkencë pluraliste - kuptimi i kriminologjisë sipas këtij koncepti kad.m.th të një shkence të përgjithshme e të pavarura që merret me fenomenin e krimit qënë kuadër të kriminologjisë trajtojnë sjellje kriminale, shkaqet, masat për kontrollin dheparandalimin e kriminalitetit. Këto koncepte që në literaturën kriminologjike quhenpluraliste, ketë e ka mbrojtur Enriko Ferri dhe që mendonte se shkenca e kriminologjisënë vete përmban kuptimin gjenetik për të gjitha shkencat tjera që e trajtojnëkriminalitetin, ky mendim është përkrahur nga shumica e pjesëmarrjeve të Kongresit tëI-rë Ndërkombëtare për kriminologjinë në Romë 1938 e pjesërisht shkolla austriakekriminologjike, Sipas këtij koncepti ekzistojnë vetëm 2 disiplina të cilat merren mekrimin; E Drejta penale e cila merret me anën normative dhe Kriminologjia - me anënreale të krimit. Sipas autorit Grasheger kriminologjia përfshinë 4 grupe të disiplinave qëe trajtojnë atë. Grupi i I-rë e përbejnë fenomenologjia kriminale dhe etiologjia-biologjiakriminale. Grupi i II-të disiplinat të cilat trajtojnë, faktet dhe provat e procedurës përvërtetimin e kryerjes së krimit,Grupi i III-të disiplinat të cilat studiojnë mbrojtjen eshoqërisë nga kriminaliteti, Grupi i IV-të e përbejnë të gjitha ato disiplinat që merrenhulumtimin e mjeteve dhe metodave të përshtatshme të mbrojtjes nga atakimetkriminale.Kriminologjia si shkencë sintetike - mendimin sintetik shkenca e kriminologjisë epërqendron në hulumtimin e shkaqeve dhe faktorëve të krimit. Kështu që autorëtStefani, Levasseur kriminologjinë e definojnë si shkencë mbi shkaqet e delikuencës. Poashtu Pinate kriminologjinë e ndanë në atë gjenerale, aplikative ose klinike.Definimi dhe përkufizimi i kriminologjisë - dikur kriminologjinë e kanë trajtuar sishkencë mbi veprën penale, e më vonë e kanë trajtuar atë si shkencë mbi kryesin -kriminelin, dhe si shkencë mbi faktorët kriminogjen. Më vonë thuhet se kriminologjiaduhet të merret me studimin e veprimeve dhe veprave dhe sjelljeve që qojnë nëkriminalitet, e ky koncept ndryshe quhet kriminologji dinamike. Page 2 of 52
  3. 3. Lënda (Objekti) i kriminologjisë-mbi kuptimin e shkencës se kriminologjisë vërehet sesi objekt te studimit ka fenomenin kriminal si objekt te preokupimit te saj, ku ne vetemban disa nocione; krimin si dukuri individuale, viktimën e krimit, etj.Disa kuptime dhe nocione themelore të kriminologjisë - Fenomeni kriminal -zakonisht mendohet për dukurinë e rrezikshme shoqërore që manifestohet në kryerjene krimeve të llojllojshme, kriminalitet - kuptohet tërësia e të gjitha krimeve të kryera nënjë kohë, hapësire dhe periudhë të caktuar, kriminaliteti si tërësi e krimeve ndahet nëatë primar që nënkupton krime që janë kryer për herë të parë dhe është zhvilluarproceduar nga organet kompetente dhe sekondar paraqet kryerjen e sërishme tëkrimeve, krime - akti individual i sjelljes së njeriut, përmes të cilit cënohet shkelet kodipenal ku pason ndëshkimi, mirëpo shpesh përdoret edhe termi vepër penale - ështëveprim apo mosveprim i cili rrezikon apo cënon një të mirë të mbrojtur me ligj penal.Përkufizimi i lëndës së kriminologjisë - më herët është theksuar si lëndë e saj ështënjeriu kriminal apo delikuent ketë mendim e ka përkrahur Lombroza, mirëpo më voneështë parë se objekt i kësaj shkence duhet të jenë shkaqet dhe kushtet, faktorët që enxisin krimin, mirëpo kohëve të fundit ka mendime se kriminologjia duhet të jetë studimi kontrollit, pengimit dhe formave e mënyrave të reagimit të shoqërisë.Definimi juridik i lëndës së kriminologjisë - si lëndë të studimit duhet të jenë të gjithasjelljet dhe veprimet e ndaluara dhe të parapara me norma pozitive juridike. Pra, objektstudimi janë krimet dhe sjelljet kriminale që janë parapare me dispozitat juridikepozitive.Definimi sociologjik i lëndës së kriminologjisë - ky definim thotë që objekt i studimit ikësaj shkence duhen të jenë të gjitha sjelljet dhe veprimet antishoqërore, të ndaluaradhe të rrezikshme, pa marrë parasysh faktin se a janë të parapara në dispozitat penalepozitive.Definimi i përzier i kriminologjisë - konsiston në faktin se objekt i studimit i kësajshkence duhen të jenë të gjitha veprimet dhe sjelljet të cilat cenojnë dispozitat pozitivejo vetëm nga ana normative juridike por edhe sjelljet e dëmshme ndaj shoqërisë qëshpijnë deri te aktivitete kriminale.Definimi përfundimtar i lëndës së kriminologjisë - sipas këtij definimi ajo ështëshkencë e pavarur e cila, duke aplikuar metodologjinë kërkimore, në mënyre empirikestudion fenomenin kriminal në tërësinë e tij, ku si lëndë të veten ka krimin, kriminalitetin,kriminelin, faktorët objektiv dhe subjektive, viktimën, dhe masat për parandalimin e tij nëshoqëri, ku si shkencë qëndron e pavarur dhe unike.Rëndësia dhe funksioni i kriminologjisë - kriminologjia në veçanti ka dy detyrathemelore 1 - njohja dhe ndriçimi sa më i thellë i lëndës apo objektit të studimit, 2 -rezultatet e kërkimeve dhe njohuritë e veta shkencore të jenë në shërbim të mirëqëniessë njerëzimit. Mënyra e vështrimit dhe përshkruarja e lëndës së kriminologjisë ashtu siçështë, njihet si mënyrë deskriptive. Kemi edhe mënyra tjera të njohjes së krimit nëmënyre pro dhe kontra mendimeve që kanë dominuar deri në atë moment. Page 3 of 52
  4. 4. Roli dhe detyra e kriminologut - kriminologu ka për detyrë të kërkoje dhe te njoh tëvërteten, ai duhet sa më shumë të lirohet nga qasjet subjektive dhe interesat personaltë cilat nuk kanë mbështetje në fakte dhe të dhëna objektive. Kriminologu i njohur Sabothekson funksionin tredimensional të kriminologut, ai duhet të ketë përherë fokus kritikndaj dukurive kriminale, duhet që në qasjet e tij të jetë kreativ, ai duhet të ketë guxim tëparaprijë me ide. Pra 3 funksionet kryesore të kriminologut; kritikues, kreator dheprognozues.Ndarja e kriminologjisë - ajo ndahet në:Kriminologjia e përgjithshmeKriminologjia klinikeKriminologjia akademikeKriminologjia aplikativeKriminologjia radikaleKriminologjia viktimologjikeKRIMINOLOGJIA -Kriminologjia e përgjithshme - është një shkence teorike lidhur me nocionetthemelore mbi krimin dhe shkaqet e tij në shoqërinë bashkëkohore. Përbëhet nga disashkenca të veçanta kriminale si, antropologjia, psikologjia, penologjia etj. Ka për detyretë definoje dhe përkufizoje të gjitha nocionet themelore mbi krimin dhe mardhëniet e tij.-Kriminologjia klinike - është disipline e veçantë që insiston që objekt studimi dhehulumtimi duhet të jetë individi - kryerësi, krimineli i cili studiohet dhe observohet me syklinike. Ajo trajton krimin si akt individual. Ky lloj studimi ka qenë prezent në Francë, Italietj. Si themelues i kësaj kriminologjie është Lombrozo e Pinatel.- Kriminologjia akademike - zhvillohet dhe studiohet nëpër qendrat universitare tëndryshme në botë.- Kriminologjia aplikative - ajo duhet të merret me studime, kërkime dhe observimekonkrete të realitetit kriminal në çdo shoqëri, duke u angazhuar që në shkencën ekriminologjisë të bëhen ndryshime rrënjësore në qasjen e studimit të shkaqeve të krimitdhe parandalimit të tij.- Kriminologjia radikale - paraqitet si një kritik e ashpër e disa koncepteve tëkriminologjisë tradicionale mbi krimin. Ajo kërkon që në mënyre radikale të ndrrojëkuptimi i sistemit të inkriminimeve tradicionale që dmth ndërrimi i kodeve, ligjeve penaleetj.- Kriminologjia viktimologjike – viktimologjia - është një disipline e cila merret mestudimin e viktimës nga aspekti i fenomenit të paraqitjes, shkaqeve objektive esubjektive, i masave dhe mjeteve të parandalimit të viktimizimit të qytetarëve. Ajo istudion viktimën për nga vetitë e tij, karakteristikat biologjike, psikologjike, morale dhesocio - kulturore, lidhjet e saj me krimin dhe rolin e saj në ndodhjen e krimit. Kontribut tëmadh kanë dhëne autori Hans & Henting në veprën e vet The Criminal as his victim - Page 4 of 52
  5. 5. studies in the sociobiology of crime. Përmenden disa lloje të viktimave ato janë;kriminale, latente, pafajshme, pjesëmarrëse, nxitëse, e rastësishme etj.Metodologjia dhe metodat e KriminologjisëSiç dihet fjala metodë - metodologji dmth rrugë, mënyrë e ardhjes deri te e vërteta.Kriminologu amerikan Hagan ka përcaktuar disa faza për metodologjinë e kërkimitkriminologjik: Teoria, Deduksioni, Hipoteza, Operacionalizimi, Plani kërkimore, Matjet,Grumbullimi i te dhënave, Analizat, Zbulimet dhe Induksioni.-Metodat e shkencës se Kriminologjisë- më të përdorshmet janë: metoda tëpërgjithshme teorike, metodat empirike, metodat e studimit të rasteve individuale,metoda klinike, metoda të vrojtimit, krahasimit, anketës, intervistës, statistikore etj.-Metodat e studimit të rasteve individuale - kjo metodë i qaset kriminalitetit si dukuriindividuale dhe fokusohet në delinkuentin në vetitë dhe cilësitë e tij. Për tu aplikuar kjometodë duhen të mblidhen shumë të dhëna shënime mbi rastin kriminal dhe vetitë e tij.Kjo metodë quhet edhe e rastit ose historisë jetësore të delinkuentit. Ajo studion sjelljete delinkuentit që nga koha e fëmijërisë e deri në momentin e kryerjes së krimit. Këtëmetodë e ka përdorur Saderland në studimin e tij për hajnin profesional. Studimi i tillëduhet të përfshijë të dhënat dhe faktet sociologjike, psikologjike, psikiatrike dhe faktettjera relevante, Është metodë mjaftë e shtrenjtë dhe me anë të saj nuk mund tëzbulohen rrethanat esenciale të sjelljeve kriminale të cilat gjenden në raporte shoqëroreekonomike dhe raporte tjera.--Metodat e studimit të rasteve individuale - kjo metodë i qaset kriminalitetit si dukuriindividuale dhe fokusohet në delinkuentin në vetitë dhe cilësitë e tij. Për tu aplikuar kjometodë duhen të mblidhen shumë të dhëna shënime mbi rastin kriminal dhe vetitë e tij.Kjo metodë quhet edhe e rastit ose historisë jetësore të delinkuentit.-Metoda e vrojtimit-observimit - kjo metodë mund të jetë e vrojtimit direkt, indirekt dheme pjesëmarrje të studiuesit dhe pa pjesëmarrje, ku me pjesëmarrje të studiuesitarrihen përfundime të mira të analizës për shkak se e vrojton direkt veprën dhe jeprezultate të mira, mirëpo kjo metodë ka edhe të metat e veta sepse në disa rastevrojtimi direkt nuk është i mundshëm në praktikë.-Metoda e anketës dhe intervistës – janë metoda të njohura të mbledhjes së fakteve,që aplikohen në të gjitha shkencat shoqërore. Anketimi mund të merret me shkrim oseme gojë. Nëse anketa zhvillohet me persona delikuent apo të dënuar, atyre duhet t’ushpjegohet qëllimi i anketës dhe veçmas t’u garantohet se anketa - përgjigjet nuk do tëndikojnë në keqësimin e pozitës së tyre në procedurë penale.-Metoda e eksperimentit, krahasimit dhe matjes-metoda e eksperimentit - aplikohetzakonisht në shkencat natyrore dhe ekzakte, ndërsa në shkencat natyrore është më ikufizuar. Te eksperimentosh dmth që në mënyrë artificiale t’i nxitesh dhe shkaktoshproceset, veprimet dhe dukuritë e ndryshme në botën reale. Krahasimi - po ashtu ështëmetodë kërkimi në hulumtimin sociologjik dhe kriminologjik. Te krahasimi kemi të bëjmëme 2 grupe;1-krahasuese - zakonisht këtu ndërmerren veprime,2-kontrollues - këtu nuk ndërmerrenveprime. Matja - aplikohet në kriminologji e sidomos në psikologji kriminale, hyn nëpërdorim për hulumtimin e inteligjencës,motivimit,qëndrimeve,temperamenti,karakterit tj. Page 5 of 52
  6. 6. -Metodat statistikore dhe aplikimi i tyre në kriminologji - në kriminologji metodastatistikore ka hy me një disiplinë të veçantë që quhet Statistika Kriminale.-Metoda e ligjit të numrave të mëdhenj - e ka përdorur autori Poisson për te arriturrezultatet sa më të sakta dhe sigurta dhe sipas këtij parimi statistikor, sa më shumëraste përfshirë në studim, aq me objektive janë edhe konkluzionet dhe përfundimet eanalizës së krimit.-Metoda e modelit – reprezentimit - esenca e kësaj metode qëndron në studimin evetëm të disa rasteve që janë tipike të cilat përfaqësojnë popullin apo delinkuentin.-Metoda e korrelacionit, mesatares dhe përqindjes - me anë të kësaj metode mundtë pasqyrohet raporti në mes moshës dhe kriminalitetit, gjinisë dhe kriminalitetit,shkallës së arsimimit llojet e veprave penale, mesatarja e krimit në një rajon, përqindja edelikuenteve të mitur në një shtet etj.Vlerësimi kritik i metodave statistikore - rezultatet e fituara me anë të metodavestatistikore duhen të verifikohen me metoda tjera ngase metodat statistikore janëmetoda të mbledhjes së fakteve dhe te dhënave e jo metoda të shpjegimeve esencialetë shkaqeve të kriminalitetit.Evidencat statistikore mbi kriminalitetin - këtu paraqitet një pasqyre reale e pranisësë dukurisë se kriminalitetit në një shoqëri të caktuar. Për t’u arritur ky qëllim dhe për tëqenë pasqyrat dhe të dhënat e ndryshme të cilat fitohen, me të përdorshmet, nëkriminologji veçmas u kushtohet kujdes evidencave statistikore.Llojet e evidencave statistikore mbi kriminalitetin - kemi këto lloje: 1. Evidencat ndërkombëtare mbi kriminalitetin - trajtohen shënimet dhe të dhënat mbi kriminalitetin të cilat mbrohen nga organet dhe institucionet e OKB-së dhe kanë të bëjnë me shtrirjen e kriminaliteti në të gjitha vendet e botës, ku paraqiten shumë vështirësi për shkak të emërimeve dhe kualifikimeve të ndryshme të veprave penale në kodet penale të atyre shteteve. 2. Evidencat kombëtare ose nacionale mbi kriminalitetin - këto kanë të bëjnë me evidentimin e kriminalitetit në një vend apo shtet të caktuar. Këso evidencash mund të mbajnë organet e policisë, organet e prokurorisë, organet e gjykatave etj, që merren me tubimin dhe përpunimin e të dhënave statistikore. Këto evidenca mund të jenë: të përgjithshme-koncentrike-që mbajnë shënime për të gjitha llojet e veprave penale dhe sjelljeve kriminale p.sh (evdiencat për kriminalitet ekonomik) dhe speciale-fragmentar. Me evidentimin e kriminalitetit në disa shtete ka filluar para 100 viteve si në Britaninë e Madhe publikohet statistika kriminale – Criminal Statistics, British Crime Survey, Në SHBA quhen Uniform Crime Reports dhe National Crime Victimization Survey. Publikimi i UNC nxjerrët 1 herë në vit nga FBI dhe Ministria e Drejtësisë ku publikojnë dy grupe të krimeve: Krimet e dhunës dhe pasurisë. Publikimi i NCVS behët një herë në 3 vjet ka rëndësi në sqarimin e krimeve të errëta ku përfshijnë të dhëna nga anketat dhe intervistat e ndryshme. Në Francë kemi Statistika gjeneralë mbi kriminalitetin etj. Page 6 of 52
  7. 7. Evidencat statistikore paraqiten përmes numrave absolute dhe relative, këto evidenca në një shtet i mbajnë organet policore, prokuroritë dhe gjykatat.Evidencat Statistikore të policisë mbi kriminalitetin - shënimet e policisë janë tëlarmishme ku mblidhen të dhëna mbi veprën penale, kryesin e veprës, moshën, gjininë,profesionin etj. Mirëpo këto të dhëna shpeshherë s’janë të sakta bëhen gabime përshkak të paraqitjes së rrejshme, kualifikimeve të gabueshme etj.Evidencat Statistikore të prokurorisë publike mbi kriminalitetin - përmbajnëshënime dhe të dhëna mbi numrin e akuzimeve ndaj personave të dyshuar se kanëbërë krime në një shtet, evidencat janë më të ngushta se sa të policisë mirëpoprapëseprapë duhen të merren me rezervë duke pasur faktin se këto evidenca nukparaqesin fjalën e fundit mbi numrin e sjelljeve kriminale.Evidencat Statistikore të gjykatave mbi kriminalitetin - janë më të preferuara përpërcjelljen e të dhënave mbi kriminalitetin në një vend, këto evidenca në literaturënkriminologjike konsiderohen se janë më të sakta dhe të sigurta.Vërejtje kritike lidhur me Evidencat Statistikore mbi Kriminalitetin - ekzistojnë 2pikëpamje lidhur me këtë: ai Legal - që thekson se si kriminalitet mund të evidentohenvetëm krimet, dhe Real - që thekson se si krim duhen cilësuar të gjitha sjelljet kriminaleqë ndodhen në jetën reale pa marr parasysh a janë të evidentuar nga policia, prokuroriaapo gjykatat. Në hulumtimet kriminologjike duhet marrë parasysh dukurinë e numrit tëerrët-tepërt” të krimininalitetit në një shtet.Problemi i evidencave statistikore - nga përvoja e praktikës gjyqësore dihet se një nr.i konsideruar i sjelljeve kriminale paraqesin vepra penale dhe ndaj kryesve duhet tëzhvillohej procedura e ndjekjes penale mirëpo nëse ato nuk regjistrohen cilësohen sinumër i errët i kriminalitetit.Numri i “errët” ose i paevidentuar i kriminalitetit - Autori i parë i statistikës kriminaleKetlet ka theksuar se qëllimi i statistikës kriminale është mbledhja e të dhënave dheshënimeve mbi kriminalitetin në një shtet, për ketë ai kriminalitetin e ka ndarë në veprapenale kryesit e të cilave: janë të njohura, të panjohura dhe vepër penal krejtësisht tëpanjohura. Enriko Ferri krimet i ndanë në krime të njohura nga policia dhe gjykata dhekrime reale që kanë ndodhur në botën reale. Ketë kriminalitet të paevidentuar autorët ekanë quajtur me emër të ndryshëm, ”numri i errët”, “fushë e errët”etj.Numri i “përhimet” i kriminalitetit - dallon nga numri i errët sepse këtu është fjala përrastet e njohura të cilat nuk janë ndriçuar mire deri në fund nga organet kompetente.Schneider lidhur me numrat e errët dallon numrat e errët absolute -, relativ dhe tekarrierës kriminale.Numri i ‘tepërt” i kriminalitetit - këtu kemi të bëjmë me rastet e evidentimit dheregjistrimit të sjelljeve kriminale që në të vërtet s’kanë ndodhur ose s’ekzistojnë. Këtondodhin kur paraqiten raste të rrejshme ose institucionet qëllimisht rrisin numrin ekriminalitetit për arsye politike apo praktike. Këto të dhëna quhen me emrat kriminalitetfantomik, i shpifur, i ekzagjeruar. Pra, numri i tepërt paraqitet kur disa individ shpallenfajtor e janë të pafajshëm. Page 7 of 52
  8. 8. Shkaqet e paraqitjes së numrit të “errët” ose të “tepërt” - mendohet se numri më imadh i krimeve të paevidentuar ka të bëjë me krimet e lehta dhe të imta kundërpasurisë, krimet në mes familjes, deliktet seksuale etj, të cilat s’janë paraqitur afër osejanë ekzagjeruar pa ndodhur fare. Mënyra e zbulimit të numrit të errët sipas kërkimevekemi 2 mënyra origjinale të studimit; studimi mbi vetakuzimin dhe studimet mbi viktimat.Studimi mbi vetakuzimin - apo Self Report Studies si mënyrë të zbulimit të numrit tëerrët dhe të përhimtë në kërkimet kriminologjike po aplikohet qe disa vjet, me anë tëanketimit dhe intervistimit me qytetar të moshave të ndryshme lidhur me faktin se a kaky krimi gjatë jetës ose në periudha të caktuara, çfarë janë krimet edhe a janë përgjigjurpenalisht. Të anketuarit-intervistuarit shënojnë krime të cilat i kanë kryer e për të cilatnuk janë në dijeni organet kompetente. Këto anketa-intervista janë të lira e vullnetaredhe mënyra e këtillë e hulumtimit quhet metodë e vetakuzimit. Studime të këtilla sotbëhen në (SHBA, Britani, Gjermani etj).Studimet mbi Viktimat - studiohet me anë të anketimit-intervistimit të personave tëndryshme se a kanë qenë ndonjë herë viktimë e krimeve të caktuara dhe a i kanëparaqitur ndonjëherë te organet kompetente. Si nismëtar i kësaj metode konsiderohetHenting. Kjo metodë aplikohet në SHBA, Itali, Holandë etj. Arsyet e mosparaqitjes sëviktimave në polici janë: konsiderimi i tyre si krime të imta dhe pa pasoja, lidhja familjaredhe farefisnore me kryesin, frika nga hakmarrja, mosbesimi tek organet kompetente,frika nga publikimi etj.Krimi si objekt studimi i disa disiplinave shkencore - kriminaliteti studiohet dheanalizohet si dukuri shoqërore dhe si kategori juridike, etike, morale, dhe si raport icaktuar shoqëror, psikologjik dhe familjar. Kriminologjia për të arritur këto duhet të ketëraporte të mira me disiplinat tjera shkencore të cilat në aspekte të ndryshme ndriçojnëproblematikën e kriminalitetit. Kriminologjia ka raporte të ngushta me një numër tëcaktuar të disiplinave të veçanta kriminologjike të cilat kanë pasur ndikim të dukshëm nëhulumtimet e shkaqeve të kriminalitetit e ato shkenca janë si më poshtë.1. Antropologjia kriminale - ka ndikuar dukshëm në zhvillimin e hulumtimevekriminologjike dhe në ndriçimin e lidhjeve në mes konstrukcionit trupor të njeriut dhesjelljes së tij delikuente.2. Psikologjia dhe Psikopatologjia kriminale - ku në pikëpamje shkencore analizojnëstudiojnë lidhjet në mes të sjelljeve kriminale të delikuentëve dhe vetive dhe cilësive tëtyre psikologjike dhe çrregullimeve psikike.3. Biologjia kriminale - ndërlidh vetitë anatomike - fizike me vetitë dhe cilësitëbiologjike të individit me sjellje kriminale.4. Sociologjia kriminale - trajton aspektin social të krimit.5. Gjeografia kriminale - merret me hulumtimin e shpërndarjes dhe përhapjes sëkriminalitetit në vende, regjione dhe vise të ndryshme të botës.6. Viktimologjia kriminale - merret me studimin e viktimës, formave, shkaqeve tëparaqitjes dhe masave për parandalimin e viktimizimit. Page 8 of 52
  9. 9. Raporti i Kriminologjisë me shkencat tjera penale me:Të Drejtën Penale - Kriminologjia ka lidhje të ngushtë me të drejtën penale të cilat përlëndë studimi e kanë kriminalitetin, veprën penale. Secila prej tyre e ka lëndën dhemetodën e vet të pavarur të trajtimit të kësaj dukurie. E drejta penale si shkencëjuridike, vështron krimin si kategori dhe nocion juridik, ajo e studion dhe interpreton nëmënyrë kritike të drejtën penale pozitive të një shteti, pra merret me analizën dhepërkufizimin e veprave penale. Kriminologjia studion format, ndriçimin, shpjegimin eparaqitjes së sjelljes kriminale. Mirëpo dihet se krimi në rend të parë është kategorishoqërore e pastaj juridiko-formale.Procedurën Penale - si shkencë mbi sistemin e dispozitave juridike të cilat rregullojnëdhe përcaktojnë subjektetet e procedurës penale me të cilën ndriçohet çështja penalembështet në kriminologji dhe në të dhënat që i ofron ajo mbi botën reale të krimit. Këtody shkenca bashkëpunojnë në mes veti nëpërmes aplikimit të procedurës të ekspertimitkriminologjik, ku përfshihen njohuritë sociale.Politikën kriminale - si disiplinë e pavarur shkencore angazhohet duke u mbështeturnë të arriturat e shkencave tjera për gjetjen e formave dhe metodave më efikase përpengimin e kriminalitetit në një vend, ajo nuk mund t’i arrij pa shfrytëzimin e rezultatevetë kërkimeve kriminologjike. Politika kriminale bashkëkohore gjithnjë e më shumëmbështet në masat preventive ekonomike, sociale dhe në masa tjera për pengimin ekriminalitetit.Penologjia - merret me studimin e ekzekutimit të sanksioneve penale dhe procesin erisocializimit të personave të dënuar duke inkorporuar qasjet interdisiplinare dhe dukeshfrytëzuar të arriturat e shkencave tjera e veçmas të kriminologjisë.Kriminalistika - ka për bazë kriminalitetin si lëndë studimi, merret me studimin emetodave të zbulimit kërkimit të krimeve dhe kryesve të tyre dhe të njëjtën kohëkontribuon në ndriçimin e rasteve të ndryshme, kryerësve të tyre. Ajo shërbehet merezultate të kërkimeve kriminologjike të bazuara në shkenca konkrete.Mjekësia Ligjore - merret me studimin dhe ndriçimin e aspekteve sociale të rasteve tëndryshme kriminale.Psikologjia e gjyqit - merret me studimin e psikologjisë së pjesëmarrësve nëprocedurën penale.Psikiatria e gjyqit - studion gjendjen shpirtërore e veçmas gjendjet e sëmuara dhe tëçrregulluara shpirtërore të kryerësve të veprave penale.Medicina e gjyqit - merret me studimin e të dhënave të ndryshme të karakteritanatomiko-biologjik e që kanë të bëjnë me veprën penale dhe kryerësin e saj.Teoritë mbi kriminalitetin dhe historiku i mendimeve kriminologjikeKriminaliteti që nga kohërat e lashta ka zgjuar interesim në qarqet e ndryshmeshoqërore, shkaqet e krimit janë paraqitur që nga koha e shteteve të para, nga kohaantike e deri në ditët e sotme. Kjo rrugë e paraqitjes së mendimeve historike do të Page 9 of 52
  10. 10. vështrohet në 2 faza; faza e I-rë përfshinë mendimet e hershme mbi shkaqet ekriminalitetit dhe faza e II-të përfshinë pikëpamjet dhe mendimet e shkollave të njohurajuridiko - penale, kriminologjike mbi kriminalitetin.Mendimi antik mbi kriminalitetin - fillohet me pikëpamjet antike të filozofëve të lashtëgrek që ka pasur mendime qe është folur edhe me herët si në (Egjipt, Babiloni, Kinën evjetër etj.) mirpo mendimet e para i shohim te filozofët grek e kanë punimet e tyre, flitetpër shfaqjen dhe arsyen e marrjes së individit me sjellje kriminale.Platoni - në veprën e vet “Ligjet” ka trajtuar çështjen e krimit e veçmas të disa vepravepenale vjedhjeve e vrasjeve. Sipas tij krimi kryhet për shkak të ndikimit të instinktit, tëepsheve të pamposhtura dhe shpirtit të sëmure të kryerësit të veprës dhe faktorëve tëjashtëm janë rezultat i çrregullimeve dhe degjenerimeve anatomiko-biologjike qëndodhin te disa individ. Pikëpamjet e tij tregojnë që ai kërkonte që kryerësit, të cilëtkanë kryer krime nga mosdija të dënohen me dënime të lehta, e për kriminelet e papërmirësuar propozon aplikimin e masave preventive të edukimit, përmirësimit, duke eedukuar shpirtin dhe trupin e tyre duke aplikuar dhunën dhe dhembjen me një anëmasat e izolimit nga shoqëria dhe masa të eliminimit fizike nga shoqëria.Aristoteli - mendon se individi merret me sjellje kriminale për shkak të ndikimeve tëmotiveve dhe shprehive kriminale, e si shkak përmend skamjen edhe varfërinë. Sipas tijpersonat të cilët kryejnë krime janë armiq të shtetit dhe të shoqërisë. Për dallim ngaPlatoni, Aristoteli përmend ndikimin e rrethanave ekonomike sociale si faktorë tëparaqitjes së kriminalitetit mirpo për nga parandalimi i krimit ka qëndrime të njëjtasikurse Platoni.Romakët - në literaturën romake përmenden mendimet e filozofëve të njohur romak sip.sh të Ulpianës, Ciceronit etj shprehja “dënimi nuk mund të jetë më i madh se faji ibërë”.Mendimi Mesjetar mbi KriminalitetinShën Augustini - sipas tij krimi është mëkat i madh dhe shkelje e rregullave hyjnoreprandaj dënimi është i domosdoshëm dhe qëllimi i tij është të shpaguhet krimi dhe tëlahen mëkatet.Toma Aukini - krimin nuk e trajton vetëm si cënim të rendit dhe rregullave hyjnore tëdrejtësisë hyjnore por edhe si shkelje të mirave të përgjithshme shoqërore, ku pushtetirealizon paqen shoqërore.Mendime humanitare dhe historiko - juridike mbi kriminalitetinTomas Mori - thekson se shkaqet e krimit gjenden në vet shoqërinë dhe e kritikonashpër shqiptimin e shpeshtë të dënimit me vdekje në praktikën e atëhershmegjyqësore për krimet e imta siç ishin vjedhjet, mashtrimet etj.Hugo Grocius - thekson se krimet janë ato veprime të sjelljes që janë kundër jetësshoqërore, të mirave natyrore, sipas tij dënimi duhet të jetë në proporcion me krimin. Page 10 of 52
  11. 11. Hobsi - thekson se krimi është vet rezultat i natyrës së njeriut, i vetive dhe shprehive tëtij. Është e njohur thënia e tij “ Njeriu për njeriun është ujk”Monteskje - angazhohet për respektimin e personalitetit të njeriut në procedurënpenale, ai mendon se shkaqet e krimit gjenden në vet sistemin shoqëror, ështëkundërshtar i ashpër i aplikimit të torturave dhe dënimeve trupore ndaj kryerësve tëveprave penale.Zhan Zhak Ruso - thekson se shkaqet e kriminalitetit gjenden në kushte dhe rrethanatshoqërore të kryerësve të veprave penale, ai thotë se njeriu nuk është i prirë vetvetiu tëkryej vepra penale, rrethanat ekonomike dhe politike njeriun e shtyjnë të bëhet skllavdhe e detyrojnë të kryej krime.Teoria - shkolla klasike juridiko - penale mbi kriminalitetin - në këtë drejtim dallohendisa mendimtarë të njohur si Cesario Bekario, Gjeremi Bentham dhe Anselm FojerbahCesario Bekario - vepra e tij “Mbi krimet dhe dënimet” është e njohur si vepra esistemuar, e deri atëhershme mbi problemet e kriminalitetit e veçmas ndëshkimit. Aiinsiston në aplikimin e parimit “S’ka krim pa ligj, s’ka dënim pa ligj”. Në këtë mënyrë aikërkonte që krimet dhe dënimet të parashikohen më parë me ligj, po ashtu angazhohejpër parimin proporcionalitetit në mes të krimit dhe dënimit për arsye se në praktikëpersonat dënoheshin me dënime të rënda për krime të lehta.Jeremy Bentham - shkaqet e kriminalitetit i kërkonte në rrethanat shoqërore,angazhohej që veprimet kriminale të cilat ndodhin në shoqëri të rregullohen në kornizaligjore po ashtu ishte kundër aplikimit të dënimeve trupore dhe me vdekje, dhe mbrojtjene individit nga arbitrarizmi i pushtetit gjyqësor.Anselm Fojerbah - ishte ithtar i parimit të legalitetit, përkatësisht ligjshmërisë nëtrajtimin e kriminalitetit dhe përgjegjësisë penale. Ka qenë redaktor i Kodit Penal tëBavarisë.Teoria antropologjike ose kriminalitetit të lindur, sipas Qesario LambrozesBëri lidhjen në mes vetive anatomike e biologjike në një anë dhe sjelljeve kriminale tëindividëve në anën tjetër për të zbuluar dhe vërtetuar se vetitë e ndryshme anatomiko-biologjike kanë ndikim vendimtar në sjelljet kriminale të disa individëve. Sipas tij nëpjesët e ndryshme të trupit e sidomos në kafkën e njeriut delikuent janë të vendosuradisa qendra që përcaktojnë në mënyrë biologjike veprimet dhe sjelljet e tyre duke bërënjë varg matjesh dhe studimesh antropometrike. Në bazë të hulumtimeve të tilla gjojakanë gjetur lidhshmëri të drejtpërdrejtë të formës së kafkës dhe trupit të njeriut mesjellje kriminale. Këtu është shquar Lambroza që ka ardhur në përfundim se ekziston Iashtuquajturi “kriminel i lindur” i cili dallonte nga njerëzit normal me disa karakteristika tëcilat ai i quante “stigma të degjeneruar - shenja krimineli”. Në këtë drejtim ai përmendtipin “Atavis” të delikuentit i cili veçohet me nofulla të qitura, kokë të mprehte e të gjatë,me veshe të mëdhenj, me ballë të qitur etj, këto shenja ai i quante shenja tëdegjenerimit. Lambroza kriminelët i ndanë në 5 grupe; 1. kriminel të lindur; 2. kriminel tësëmure në pikëpamje shpirtërore; 3. kriminel nga pasionet; 4. kriminel të shprehive dhekriminel të rastit. Page 11 of 52
  12. 12. Teoritë pozitiviste italianeEnriko Feri - I njohur me veprën e tij “ Sociologjia kriminale”, pikëpamjet e veta socialembi krimin i ka paraqitur në disa punime ku sipas tij kriminaliteti është pasojë endikimeve reciproke të faktorëve antropologjik, social dhe fizike e jo vetëm shprehje evullnetit të lirë apo disa fuqive të mbinatyrshme. Si faktor të kriminalitetit përmend:dendësinë e popullsisë, klimën, opinionin publik, religjionin, familjen dhe strukturën esaj, industrializimin, alkoolizmin, organizatat dhe institucionet publike etj.Rafaello Garofalo - është autor i parë i veprës me titull ”Kriminologjia” ku thekson se nëshoqëri ekziston një “kriminalitet natyror” dhe “kriminalitet ligjor” mirpo ai në mënyrëkontinuele mbron tezen e tij se kriminaliteti është kategori natyrore e jo kategori juridike.Sipas tij krimi rrezikon ndjenjat solidare dhe nderin e qytetarëve që do të thotë kriminelisipas tij cilësohet në mungesë të ndjenjës ndaj respektimit të këtyre ndjenjave solidare,atij i mungon sinqeriteti dhe ndershmëria.Teoritë biologjike mbi kriminalitetin - dhe shkaqet e tij në rend të parë i trajtojnë si tëkushtëzuara nga vetitë biokonstitucionale të kriminelëve. Autori amerikan profesor iUniversitetit të Harvardit ka bërë studimin dhe matjen antropometrike dhe morfologjiketë dy grupeve të njerëzve të burgosurve kriminel dhe qytetarëve të lirë në anën tjetër, aika vërejtur se ekzistojnë dallime të dukshme për nga disa karakteristika anatomike -fizike të këtyre kategorive të popullatës këto dallime vërehen në peshë, shtat, gjerësi tëkraharorit, forma e kokës, në disproporcion të gjymtyrëve të trupit. Ai i ndan tipatkriminel sipas ndërtimit fizike në 3 grupe: endomorph, ektomorf, dhe mezomorf.Teoria e trashëgimit dhe shprehive të lindura - sipas këtyre teorive personatdelikuente kryejnë krime ngase në strukturën e vet anatomiko - biologjike kanëparakushte të lindura kriminale, ku personat delikuent lindin me disa shprehi kriminaledhe ata nuk mund të lirohen nga ato gjatë jetës. Po ashtu është teoria mbi trashëgiminëe parakushteve kriminale e thekson të njëjtën gjë. Me qëllim të vërtetimit të këtyreqasjeve, është bere hulumtimi i ashtuquajturës familjes kriminale gjatë disa gjeneratavenga shumë shtete të botës dhe kanë ardh në përfundim se familjet e këtilla janëpërcjellëse të disa vetive krimeve prej gjeneratave të më parme në gjenerata të reja.Biokriminologjia është disipline shkencore e cila merret me studimin e lidhjeve në messjelljeve kriminale dhe vetive të ndryshme biologjike.Teoria e racës mbi kriminalitetin - sipas saj sjelljet kriminale mund të shpjegohen nëbazë të përkatësisë raciale të kryerësve - kriminelëve. Përkatësia etnike, ngjyra elëkurës dhe vetitë tjera raciale një kohë të gjatë kanë dominuar si përpjekje për tëshpjeguar shkaqet e kriminalitetit. Si ithtar të kësaj teorie shquhet Lombrazos. Në mesdy luftërave botërore sidomos në Gjermani është theksuar se grupi etnik hebreit është Page 12 of 52
  13. 13. parapërcaktuar të kryej disa sjellje - veprime kriminale dhe kjo Gjermanëve u kashërbyer si pretekst për gjenocidin dhe shfarosjen e tyre. Edhe raca e zezë ështëparapërcaktuar nga amerikanet që të kryej krime në SHBA. Autori Bonzher në punimine vet “Raca dhe Kriminaliteti” ka theksuar se përkatësia raciale nuk është determinuesenë paraqitjen e kriminalitetit, ai ka theksuar se kushtet e vështira materiale tëekzistencës, pozitës inferiore politike, papunësia etj, janë faktor që kanë nxitur sjelljetkriminale e jo raca e tyre.Teoria endokronologjike mbi kriminalitetin - sipas kësaj teorie sjelljet kriminale tëdisa individëve janë rezultat i mosfunksionimit të duhur apo çrregullimit të gjëndraveendokrine dhe është kërkuar që të dal një disipline e re e cila do te quhejEndokronologjia kriminale. Disa autorë mendojnë se: krimi i dhunës, delikte seksuale,vrasjet, vjedhjet, dukuria e piromanisë dhe sjelljet tjera agresive kriminale janë rezultat imosprodhimit të duhur dhe çrregullimit funksional të disa gjëndrave hormonale.Teoria e kromozomeve - kërkimet dhe studimet në këtë drejtim, kanë zbuluar se disapersona që kanë çrregullime - aberracione në strukturën e kromozomeve merren meshpesh me aktivitete kriminale se sa personat tjerë. Kromozomi i tepërt quhetkromozom vrasës dhe paraqitet te meshkujt me kromozom XYY dhe te femrat XXY ecila konsiderohet skemë jonormale. Studimet e fundit gjenetike, zbulimi i ADN-së dheformulave të gjeneve të njeriut - gjenom e bënë edhe me interesant rolin dhe rëndësin ekërkimeve gjenetike në shpjegimin e shkaqeve të sjelljeve kriminale të njeriut.Teoria psikologjike mbi kriminalitetin - ndër teoritë më të njohura psikologjike lidhurme kriminalitetin përmenden teoria e papërshtatshmërisë, imitimit, inteligjencës,psikoanalitika, e frustrimeve psikike etj.Teoria e papërshtatshmërisë - sipas saj krimi dhe sjelljet devijonte janë rezultat i mosmundësisë së përshtatjes - adaptimit të delikuentit në rrethanat e caktuara shoqërore.Me ndikimin e papërshtatshmërisë në sjellje kriminale janë marrë shumë autorë tënjohur ndërta edhe Frojdi ku sipas tij njeriu bëhet delikuent dhe kriminel nëse nuk arrintë realizoj dëshirat dhe kërkesat e veta dhe nëse këto dëshira nuk i koordinon menormat e rrethit dhe ambientit të caktuar shoqërore.Teoria e inteligjencës - sipas kësaj teorie në kryerjen e krimeve marrin pjesë personaqë kanë nivel të ulët të inteligjencës. Janë të njohura mendimet e Alfred Bine i cili kahartuar një test të konstatimit të kuotës së inteligjencës IQ e cila ka reflektime me sjelljekriminale. Nga praktika dihet që persona me inteligjencë të ulët bëjnë vrasje mirëpokrimet ekonomike zakonisht i kryejnë personat mjafte inteligjent deri sa e përpilojnëplanin e organizmit të krimit.Teoria psikoanalitike - e kultivuar nga psikologu Sigmund Frojd në veprën psikanalizathekson se sjelljet kriminale të individit mund të shpjegohen si shprehje e ndikimeve dheshtytjeve instikte, si rezultat i ndikimeve të faktorëve psikik të brendshëm të nxitjeve nganënvetëdija nga motivet seksuale. Sipas Frojdit në formimin e personalitetit rolin kryesore luan fëmijëria e parë, periudha prej 1-5 vjeç. Studimin e parë përfshinë moshën prej 0-1 vit ku aktiviteti kryesor kënaqësinë fëmija e arrin përmes gojës dhe quhet Faza orale.Prej 1-2 është faza anale ku fëmija kënaqësinë e arrin përmes kryerjes së nevojës -defekacionin. Prej 2-4 është faza fallus këtu fëmija kënaqësinë e arrin duke luajtur meorganin gjenital. Pas këtyre fazave vjen periudha latente 4-8 vjet ose periudha e fjetur e Page 13 of 52
  14. 14. kënaqësisë seksuale. Frojdi mendon se kusht themelor i zhvillimit normal të fëmijësështë kapërcimi me sukses i këtyre fazave. Frojdi po ashtu përmend dy komplekse:-Kompleksi i Edipit - e ka marrë emrin nga mitologjia greke mbretit Edip ku thotë njëdjalë i ri e vret babën dhe martohet me ëmën e vet, ky kompleks shpjegon se djali kandjenja seksuale për te ëmën sepse se ka kaluar mire fazën e Idit dhe fallike për atë epërcjell ky kompleks dhe ka të bëj me shtrydhjen e ndjenjave që krijon shqetësimenervore, çrregullim dhe sëmundje.-Kompleksi i Elektrës - manifestohet te vajzat në fazën fallike dhe qëndron nëndjenjën inferiore të tyre ndaj djemve “pse nuk e kane organin gjenital si te tyre dukefajësuar të ëmën për gjininë e tyre dhe e duan babanë më shumë, ajo mundohet tëidentifikohet me nënën e saj, sipas Frojdit shumë çrregullime dhe deformime seksualedhe shpirtërore në jetën e mëvonshme që kalojnë prej vetëdijes në ndërdije deri sa nukshpërthejnë në raste të tilla vjen deri te paraqitja e sjelljeve kriminale. Frojdi në lidhje mepersonalitetin e njeriut flet për 2 grupe instinktesh të cilat e përcaktojnë atë:-instinkti i jetës - eros që janë instinktet i urisë, etjes dhe instiktet seksual këto janëinstiktet kryesore dhe- vdekjes - thanatos që janë instinkte shkatërruese e agresive dhe kjo kategori enjerëzve është shume prezent në kryerjen e veprave kriminale këto ndikojnë nëqëndrimet, veprimet dhe sjelljet e individit. Ai po ashtu përmend instinktet Libido që janëforce motorike e brendshme që e shtyn individin t’i përmbushë dëshirat e veta.Frojdi shumë deformime në lëminë e kënaqjes së dëshirave dhe kontaktit të caktuara ishpjegon me formulën e psikoanalizës me anë të tri komponentëve siç vijon:-Komponentja e Idit - e cila karakterizohet me dominimin e instinkteve dhe motivevebiologjike, kjo ndikon te fëmijët kur me mos plotësimin e dëshirave të tyre janë mjaftagresiv.-Komponenta e Egos - është pjesë qëndrore e personalitetit që përpiqet ti harmonizojëkërkesat (që janë të natyrës instiktive - biologjike me normat morale, ligjore dheshoqërore) dhe shtytjen e Idit. Pra këtu shtytja e dy personaliteteve që shpien deri tesjellja kriminale.-Komponenta e Superegos - këtu dëshirohen të realizohen idealet, vlerat dhe normatqë kërkohen nga rrethi që të veprojnë në mënyrë prefeksioniste që shpeshherë kjoshoqërohet me ndjenjën e fajit ose të vetëkënaqësisë. Këto kërkesa janë nëkundërshtim me kërkesat e Idit prandaj detyrë e Egos është t’i harmonizoje këto dykërkesa kundërthënëse.Në përfundim me shpjegimin e Frojdit kuptojmë se Idit - është rrafshi i pavetëdijshëm ipersonalitetit, Egoja -është ana psikologjike e personalitetit, Superegoja-është anasociale e tij.Teoria e frustrimeve psikike - është një variante e teorisë psikoanalitike, e cila sjelljenkriminale përpiqet ta shpjegoj me faktin se personaliteti i njeriut delikuent nuk ka arriturqë gjatë zhvillimit të vet t’i kënaq disa kërkesa dhe për ketë arsye gjendet në një gjendjetë veçantë me shpresa të thyera e cila gjendje nxit agresionin dhe shkakton frustrimepsikike. Ajo manifestohet me praninë e frikës, vështirësitë për funksionimin e shëndetitqë shkaktojnë shqetësime. Vragë të madhe lëne rastet e konflikteve në familje në Page 14 of 52
  15. 15. fëmijëri. Personat me probleme të tilla në jetën e përditshme ndihen inferior, tëdëshpëruar dhe nuk kanë guxim të ballafaqohen me problemet në jetën reale. Kësisojautori Dollard në veprën e tij” Frustration and Agression” vërteton se ekziston lidhjadirekte në mes frustrimeve dhe agresioneve pra agresioni përherë është pasoje efrustrimit. Mirëpo sjelljet kriminale nuk mund te cilësohen gjithmonë si rezultat ipersonave që në fëmijërinë e hershme kanë frustrime të caktuara.Teoritë sociologjike mbi kriminalitetin - këto teori ndahen në:-Teoritë dhe pikëpamjet e hershme sociologjike mbi kriminalitetin - si përpjekje tëparë për këtë teori konsiderohen punimet e autorëve Keltet&Egrit që janë të njohur sipionier të statistikës kriminale - gjeografisë kriminale. Ata kanë të njohur krahasimin eveprave penale dhe disa dukurive tjera shoqërore që burojnë nga ambienti konkretsocial dhe mohon konstatimet e shkollave antropologjike dhe biologjike mbikriminalitetin e lindur. Kështu mund t’i citojmë disa konstatime te njohura, “vet shoqëria ikrijon dhe përgatit krimet e veta”, ose “është rrallë krimineli i lindur po mos ta krijonteshoqëria”-Teoria Psikosociale e Gabriel Tard-it - është i njohur për nga orientimet sociologjikenë shpjegimin e shkaqeve të kriminalitetit, ai i bënë kritikë të ashpër teorisë mbikriminelin e lindur dhe shkollës antropologjike të Lombrozës. Shumë vepra të tij si “Kriminaliteti krahasues” ku citon se faktori më i fuqishëm në paraqitjen e sjelljevekriminale janë rrethanat sociale dhe problemet e adaptimit në kushtet ekzistuese tëjetesës.-Pikëpamjet sociologjike të Emil Dyrkemit - në këtë drejtim janë të njohura veprat etij “Vetëvrasja”, “Format elementare të jetës religjioze”, “Rregullat e metodëssociologjike’ etj, lidhur me shkaqet e kriminalitetit thekson se krimi është dukuri normalee shoqërisë sepse ai është faktor i një ambienti të shëndosh dhe normal shoqërore.Sipas tij shkaqet e krimit dhe rrënjët e tij gjenden në vet natyrën e shoqërisë njerëzore,në ambientin shoqërore dhe në mungesën e kontrollit shoqëror. Ai po ashtu thekson seshoqëria në të cilën ka rënë kriminaliteti ndodhet në një gjendje jo të shëndoshe dhejonormale. Dyrkemi është i njohur me analizën e Anomisë që do të thotë gjendje pa ligjsi faktor në paraqitjen e sjelljeve kriminale. Ai Anomi e quan atë gjendje ne shoqëri ecila cilësohet e paligjshme - kaos. Kjo gjendje është frika, pasiguria, izolimi, tërheqja nëvetvete e individit ku manifestohet në qytete të mëdha në metropole që i quan kështjellatë vetmisë. Idetë e Dyrkemit edhe sot janë aktuale në hulumtimet empirikekriminologjike.-Pikëpamjet sociologjike të Franc Von Listit- është i njohur si përfaqësues i shkollëssociologjike në të drejtën penale që e ka themeluar “Unionin ndërkombëtar për tedrejtën penale”. Sipas Listit në paraqitjen e kriminalitetit ndikojnë 2 grupe faktorësh:-Faktorët individualë - që mund të jenë të natyrës biologjike, psikike,-Faktorët social - që mund të jenë të natyrës ekonomike, familjare, sociale, politike etj,faktorët social kanë ndikim dominant në krahasim me ata individual. Pastaj ai e bënëndarjen në: kriminalitete akute dhe kronike. Kriminelet i ndanë në kriminel nga:shprehitë, tendenca, kronike, të përmirësueshëm, të pa përmirësueshëm. Listi është injohur për dualizmin për luftimin dhe pengimin e kriminalitetit. Page 15 of 52
  16. 16. Mendimet e shkollës së mbrojtjes së re shoqërore - paraqiten pas Luftës së II-tëbotërore, përfaqesuesit më të njohur të kësaj shkolle janë Filipo Gramatika&Mark Ansel.Kjo shkollë ka bërë hartimin e një aksioni antikriminel e cila ka pasur për detyrëpërmirësimin dhe kthimin e delikuentit në shoqëri dhe në fund mbrojtjen e shoqërisënga kriminaliteti. Shkaqet e kriminalitetit kjo shkollë i gjenë në shoqëri dhe zakonishtjanë të natyrës individuale dhe sociale.Ansel ka punuar në parandalimin e kriminalitetit në aspektin e përgjithshëm dheindividual, dhe dëmi nuk guxon të mbështet në hakmarrje.Teorite e reja sociologjike ose amerikane - pjesa më e madhe e këtyre teorive janëparaqitur në SHBA pas viteve 30’, si teori të reja konsiderohen;-Teoria e grupit ose sjelljeve devijante - që thekson se kriminaliteti është rezultat indarjes së shoqërisë në grupe të ndryshme, si në pikpamje horizontale ashtu edhe nëatë vertikale. Këto grupe mund të kenë karakter etnik, religjioz, kulturor, politik, racial esocial. Sipas këtyre teorive kriminaliteti rrjedh për shkak të kundërthënieve në mesgrupeve të ndryshme. Prandaj sipas karakterit të këtyre grupeve shoqëria amerikaneështë teren i përshtatshëm për trajtimin dhe studimin e këtyre sjelljeve kriminale qëparaqiten si rezultat i kundërthënieve në mes grupeve të ndryshme.-Teoria e dezorganizimit shoqëror - sipas kësaj teorie kriminaliteti është shprehje enjë dezorganizimi që mbretëron në shoqëri. Si dezorganizim trajtohet gjendje nëambient shoqërore ku nuk është i pranishëm funksionimi normal dhe harmonik i të gjithasegmenteve të jetës politike, ekonomike, sociale dhe familjare. Dezorganizimi çrregullonjetën dhe punën e individëve, familjeve, grupeve të caktuara. Këtë koncept të paraqitjestë kriminalitetit e trajton dhe shpjegon Edhin Sutherland.-Teoria e konflikteve dhe dallimeve kulturore - potencon në konflikte kulturore kuqëndrimi ndaj kulturave tjera është negativ. Torsten konfliktet kulturore i ndan nëkonflikte primare që paraqiten atëherë kur ndeshen dy kultura, dy norma, dy vlera tëgrupeve dhe sistemeve të tyre dhe në konflikte sekondare që janë konfliktet kulturore qëparaqiten brenda një grupi të së njëjtës kulturë.-Teoria e anomisë - është paraqitur në Evropë e përkrahje ka gjet në SHBA, për herëtë parë e ka përmendur dhe analizuar Dyrkemi e më pas e ka shtjelluar Robert Merton -i cili thekson se në paraqitjen e sjelljes kriminale ndikon gjendja e cila krijohet nëshoqëri e sidomos kur shtresat e gjera dhe të varura nuk arrijnë t’i realizojnë qëllimet eveta dhe arrihen moskuptime. Meqë këto qëllime nuk arrihen në mënyrën e ligjshmeatëherë disa individ e bëjnë këtë në mënyre të paligjshme me sjellje kriminale, kjogjendje e shkeljes së ligjit dhe të pranisë së kaosit quhet gjendje e anomisë. Anomiaështë një gjendje e dëshirimit, e pasigurisë e sidomos gjendja e cila nuk siguronperspektivë për një numër të madh të individëve.Vlerësimi kritik i teorive të reja sociologjike - teorive të reja sociologjike ju bën edhevërejtje se ato janë të ngjashme njëra me tjetrën, se përkufizimet dhe nocionet e grupit,kulturës, anomisë, nuk janë të qarta, se kriminalitetin e shpjegojnë në mënyresipërfaqësore se kërkimet dhe studimet e tilla nuk janë të përcjellura me analiza tëthella sociologjike. Page 16 of 52
  17. 17. Teoritë e interaksionit dhe etiketimit - Teoritë e interaksionit kriminalitetin e shpjegonsi rezultat i ndikimeve të disa faktoreve që vijnë nga vet organizmi i shoqërise dhepushtetit. Ato depërtojnë në kërkimet kriminologjike nga shkenca e psikologjisë dhesociologjisë të cilat kanë gatuar traditë në aplikimin e kësaj teorie. Kjo teori e shpjegonkriminalitetin si pasojë të reagimit, aksionit, të organeve të ndjekjes, organeve tëkontrollit të pushtetit dhe gjykatave. Becker ka thënë se sjellja devijante paraqet njëkualitet e cila nuk qëndron në vet veprimet e individit por raportet e tij dhe shtetit qëkrijohen, pra në çdo shtet ekzistojnë grupe shoqërore të cilat kanë pushtet politik,ekonomik pra, grupet konformiste. Teoritë e etiketimit (njollosjes) - shkaku i kriminalitetitgjendet në praktikën dhe tendencën e regjimit, organeve të pushtetit që disa individ dhedisa grupe t’i etiketojnë e ti shpallin delikuent. Ky aktivitet i njollosjes quhet ndryshestigmatizim, kur stigmatizohen personat dhe grupet tjera atëherë shpjegohen shkaqet evërteta të sjelljes kriminale. Kështu nëse pushteti arrin që individëve t’i mvesh etiketënsi kriminel pozita e tyre ndryshon dukshëm.Mendimi kriminologjik shqiptar - për dukurinë e krimit tek shqiptaret kërkimetshkencore kanë nisur më vonë në krahasim me shtetet tjera. Dukuritë e vrasjeve,hakmarrjeve, grabitjeve, fejesave e martesave sipas zakoneve prapanike, përçarjetregjionale, fetare dhe klasore kanë qenë temat e shpeshta në krijimet e tyre. Ismet Elezikriminolog autor i shquar i të drejtës penale dhe kriminologjisë shqiptare në punimin evet “Mendimi juridik shqiptar” flet për jurist intelektual të cilët kanë folur për format ekrimeve të rrezikshme dhe propozimet për pengimin dhe luftimin e tyre. Në gazetënBesa lavdrohej teoria e delinkuentit të lindur dhe shpjegimit të shkaqeve të paraqitjes sekrimit sipas Lombrozes dhe për arritjet e tij. Shkaqet e krimit në Shqipëri dhe nëpërgjithësi i kërkonin në kushtet sociale dhe ekonomike. Sipas konstatimit të IsmetElezit disa gjyqtarë të gjykatave të diktimit kanë qenë korrekt dhe në nivelin profesionalduke rrezikuar shpesh edhe postin e tyre nga autoritetet qeveritare nga se kanëinsistuar të trajtojnë dhe gjykojnë çështje të ndryshme penale sipas ligjit dhe bindjes sëtyre të pavarur prej gjykatësit e jo sipas kërkesës së zyrtarëve të politikës së ditës.Teren Toqi me librin e tij “E drejta ndëshkimore dhe parimet e përgjithshëm” ai ështëmbështetur kryesisht në të drejtën penale evropiane perëndimore. Ismet Elezi nëveprën e tij ‘Mendimi Kriminologjik” paraqet një gjendje të mjerueshme të sistemit të sëdrejtës penale në Shqipëri për shkak të izolimit të saj për një periudhë të gjatë kohore.Gjatë sundimit monist në Shqipëri Kriminologjia nuk pranohej si shkencë mbi kriminpor në mënyre të gjithanshme i studion materializmi historik. Shkaqet e krimit në atëkohe cilësoheshin si mbeturina të së kaluarës në ndërgjegjen e njerëzve. Shënimetstatistikore mbi kriminalitetin nuk shpalleshin dhe nuk kishte mundësi që kërkimet apostudimet e ndryshme nga kjo lëmi të mbështeten në të dhëna zyrtare mbi ecuritë eformave të kësaj dukurie po trajtoheshin si sekrete dhe nuk guxonin të publikoheshin palejen e pushtetit. Me përmbysjen e sistemit monist dhe paraqitja e shoqërisë pluralistefillon të ndërroj gjendja. Vend të veçantë zënë veprimtaria profesionale shkencore eElezit i cili edhe në kushtet e sundimit totalitar ka arritur të botojë një numër tëkonsideruar punimesh nga lëmia e të drejtës penale, kriminologjisë, e drejtës zakonoreetj.Një gjendje përafërsisht të njëjtë e hasim edhe në Kosovë që ishte nën sundimin dheokupim serb - jugosllav ku edhe shkenca mbi kriminologjinë zhvillohej nën ndikim e tyrembi ideologji marksiste. Pas nxjerrjes së kushtetutës 1974 në këtë drejtim kanëkontribuar me shkrime e punime shumë gjyqtarë, jurist, avokatë me tema të ndryshmembi shkaqet e paraqitjes së krimit dhe parandalimit te saj. Page 17 of 52
  18. 18. PJESA E DYTËForma dhe Tipologjia e KriminalitetitNë Angli vërehen tendenca të pranisë të kriminalitetit kundër personalitetit dhe pronësku evidencat i mbajnë 2 institucione Criminal Statistics dhe British Crime survey ndërsanë SHBA FBI dhe UCR. Në disa vende të zhvilluara industriale si SHBA, Kinë, Angli,Kanada etj, krimi është në rritje sidomos ai i vrasjeve dhe dhunimeve seksuale. Sipasstatistikave edhe në Kosovë gjatë vitit 2003 krimet janë në rritje, vendet me stop më tëvogël të krimeve janë Zvicra, Suedia, Austria etj. Numri më i madh i krimeve ju përketkrimeve kundër pronës, dhunës, kundër sigurisë në trafik, komunikacion, kundërpersonit etj.Disa veçori themelore të fenomenit kriminal - kriminalitetit në periudha të ndryshmeështë paraqitur në forma të ndryshme. Sjelljet kriminale dhe format e kriminalitetit gjatëhistorisë njerëzore mbajnë të gjitha karakteristikat themelore të vetë shoqërisë. Në këtëkontekst mund të përmendet mbrojtja e jetës dhe trupit, e pronës, nderit etj, ku në tëgjitha sistemet shoqërore cenimi i tyre është trajtuar si krim si vepër penale.Mobiliteti shoqërore dhe kriminaliteti - ndryshimet e hovshme, lëvizja e madhe nëbotën bashkëkohore drejtpërsëdrejti ndikon në paraqitjen e formave të ndryshme tëkriminalitetit kjo lëvizjë në Literaturën Kriminologjike quhet mobilitet shoqërore. Kymobilitet ka të bëj me ndryshimet në shoqëri në aspektin horizontal dhe vertikal. Mezhvillimin ekonomik, industrial, urbanizmi, zgjerimi i rrjetit të teknologjisë etj, reflektojnënë paraqitjen e sjelljeve kriminale.Veçoritë kohore dhe sezonale të kriminalitetit - kriminaliteti shpreh disa veçorikohore dhe regjionale, që e bën të dallohet prej kohës në kohë, natës, ditës, sezone,regjionit etj.-veçoritë regjionale - kriminaliteti dhunës, prostitucioni, narkomania, bixhozi etj janë metepër të koncentruar në regjionet industriale e në metropole botërore ndërsa në zonatkufitare më shumë janë të koncentruara dukuritë e tregtisë dhe kontrabandës me artikujtë ndaluar ose me valutë të huaj. Në këtë drejtim shpesh përmenden termi Zonakriminale ku dëshirohet të theksohen disa zona ku kriminaliteti është më tepër ipranishëm. Gjeografia kriminale do të ishte një disipline e veçantë e cila do të merrejme studimin e shpërndarjes së krimit.-Mosha, gjinia dhe kriminaliteti – mosha - është krikter i rëndësishëm i fenomenitkriminal, ajo mund të ndahet sipas përcaktimeve ligjore pozitive, sipas ligjeve penale tëvendeve të ndryshme, mosha e kryerësve të veprave ndahet në moshë të rritur dhe tëmitur, mosha e mitur ndahen në të mitur të rinjë 14-16 vjeç trajtohen si moshë efëmijëve dhe zakonisht nuk ju nënshtrohen trajtimeve juridiko - penale dhe të mitur tërritur 16-18vjeç.Si moshë e rritur konsiderohet mosha 18 vjeç e deri në vdekje të individit, pastaj ndahenfazat e ndryshëm 18-25vjeç, 25-30 vjeç, 30-40vjeç, 40-50vjeç, 50-60 vjeç. Mosha meprezente në vepra kriminele është 25-30 dhe 30-50. Për shkak të kushteve klimatike nëvende të nxehta arrihet më herët pjekuria biofizike dhe biopsikike e popullatëspjesëmarrja e grupe moshave më të reja është me madhe nëse e krahasojmë meskandinave ku procesi i pjekurisë është më e ngadalshme për shkak te klimës. Page 18 of 52
  19. 19. -gjinia ose përkatësia seksuale - në bazë të dhënave statistikore pjesëmarrja më emadhe në krime është gjinia mashkullore se sa ajo femërore, përkatësisht kryesit eveprave kriminale të gjinisë mashkullore kanë dominuar në mënyrë absolute. Mirëpotani në shoqërinë bashkëkohore gjendja ka ndryshuar dukshme ngase edhe femratgjithnjë e me tepër po marrin pjesë në kryerjen e sjelljeve të llojllojshme kriminale.Gjatë viti 2003 sipas shënimeve statistikore të gjykatave komunale të Kosovës mbikryerësit e veprave penale sipas gjinisë dhe llojit te disa veprave penale del se 95% tëkëtyre veprave i kryejnë personat e gjinisë mashkullore e vetëm 5% të gjinisë femërorendërsa në vendet e ndryshme 8-10% janë pjesëmarrëse femrat. Vërehet se femratmarrin pjesë në kryerjen e krimeve kundër nderit dhe dinjitetit njerëzor, kundër jetës dhetrupit, procese dhe veçmas janë të shprehura në aktivitetet kriminale që kanë të bëjnëme prostitucionin etj, ndërsa raste tjera veprojnë si ndihmëse, shtytëse ne kryerjen eaktiviteteve kriminale.Me vet faktin se femra është një qenie biopsikike dhe biofizike me e ndjeshme me edobët ne pikëpamjen anatomiko-fizike si p.sh: emocionalitetin e theksuar, ciklinmenstrual, shtatëzëninë, lindjet, klimakteriumin etj, të cilat ndikojnë që ajo në rastet ecaktuara të jetë më agresive, të ketë sulme dhe paraqitje histerike, të bie në depresiondhe gjendje të tjera psikike të cilat objektivisht mund ta shtyjnë dhe ta nxisin në veprimedhe sjellje kriminale. Me emancipimin dhe kyçjen gjithnjë më të madhe të femrës në tëgjitha sferat e jetës dhe të punës vërehet edhe shtimi dhe rritja e pjesëmarrjes së saj nëaktivitetet kriminale, kontribut të madhe në lidhje me këto shënime ka dhe autorja FredaAdler.-Gjendja martesore dhe statusi familjar - në bazë të evidencave statistikore tëvendeve të ndryshme vërehet se numri më i madh i krerëve të krimeve janë të martuar,në rend të II-të vijnë personat e pamartuar, personat e ndarë dhe të shkurorëzuar dhenë fund personat e ve.-Gjendja sociale dhe statusi social - në Literaturën Kriminologjike një kohë të gjatë kadominuar mendimi se kriminaliteti është karakteristikë për shtresat e ulta, mirëpo nëdekadat e fundit në rritje të vazhdueshme tregon edhe krimi të cilin e kryejnë personatqë u përkasin shtresave të klasave më të larta, qarqeve afariste, dhe atyre në pushtetqë me një emër quhet “kriminaliteti i jakës së bardhe” i cili është në rritje e sipër (përkëtë flet kriminologjia radikale), këto mund t’i vërejmë në shpërthimet e afera tëndryshme të cilat bëjnë bujë në popullsi.Format e manifestimit të kriminalitetit - Tipologjia dhe klasifikimi i kriminalitetitKriminaliteti është dukuri komplekse dhe mjaft heterogjene si për nga forma ashtu edhepër nga shkaqet e paraqitjes së tij. Si kriter më i shpeshtë çirret i ashtuquajturi klasifikimligjor ose juridiko - penal i veprave penale sipas emërtimeve dhe ndarjeve në ligjetpenale pozitive. Kodi penal i përkohshëm i Kosovës i cili është në fuqi nga prilli i 2004ka aprovuar dhe paraparë disa forma të reja të veprave penale duke aplikuar zgjedhjebashkëkohore të inkriminimit dhe parandalimit të tyre (terrorizmi, veprat penale kundërtë drejte ndërkombëtare, krimet e luftës, kontrabandimi me emigrantë. Kemi klasifikim eveprave penale të rënda - merren vrasjet, plaçkitjet e armatosura, vjedhjet e thyerjet,dhunimet etj. dhe të lehta - që trajtohen vjedhjet e imëta, fyerjet, shpifjet, disa delikte nëtrafik. Kemi sjellje kriminale tradicionale dhe të reja ose aktual - narkomania, terrorizmi,kidnapimi, krimet kundër lirive dhe të drejtave të njeriut, trafiqet ilegale, paratë e pista,hakerizmi. Klasifikime tjera janë këto: kriminalitetit profesional-i organizuar, politik, Page 19 of 52
  20. 20. terrorizmi, i dhunës, kundër pasurisë, ekonomik, delikuenca e të miturve, recidivizmi etj.Kriminaliteti profesional dhe veçoritë e tij - quhet profesional ngase atë e kryejnëpersonat të cilët me sjellje kriminale merren në mënyre të rregullt dhe ky aktivitet i tyreështë bërë profesion dhe mjeshtëri e tyre e përhershme. Në kryerjen e këtyre vepraveata ndijnë kënaqësi, tregojnë aftësi dhe gjindshmëri të lartë. Përdorin teknika tëpërsosura deri në përmasa fantastike prandaj edhe paraqiten vështirësi në zbulimin etyre. Ata shpesh herë rekrutohen si vrasës profesional dhe ndërrojnë hapësirën eveprimit të tyre. Ndër veprat penale më të shpeshta që kryejnë Kriminalitetin Profesionaljanë të gjitha format dhe llojet e vjedhjes, luajnë role të ndryshme. KriminalitetiProfesional shpeshherë konsiderohen si klasë e parë e krimit si ”aristokraci e krimit” dhesi “ elitë” e delikuencës në përgjithësi, Ata ndahen në të imët dhe të kalibrit të madhprofesional.-Kriminaliteti i “jakës së bardhë”Këtë term për herë të I-rë e përdori Edvin Sutherland i cili mendoi për kriminalitetin eshtresave të larta të cilin e kryenin personat që ishin të kyçur në të gjitha segmentet epushtetit politik, ekonomik, financiar, gjyqësor etj, të cilat i shfrytëzonin këto lidhje përqëllime kriminale. Këta kriminel kalojnë në një jetë të dyfishtë, në një anë paraqiten sinjerëz autoritativ e në anën tjetër bashkëpunojnë me delikuent të ndryshëm duke ifurnizuar me informata dhe të dhëna të ndryshme të cilat janë me rëndësi për kryerjen eaktiviteteve kriminale.Kriminaliteti i organizuar dhe veçoritë e tij - cilësohet me disa veçori si lidhshmëria epërhershme me shumë persona në kryerjen e aktiviteteve kriminale, ekzistimi i njëstrukture organizative me hierarki dhe pushtet të fuqishëm te udhëheqësit, dominimi irregullt i rendit, disiplinës, përgjegjësisë së anëtarëve solidariteti i imponuar, ruajtja efshehtësisë së veprimit dhe mos zbulimi i organizatës etj. Çdo mos respektim i këtyrekërkesave ndëshkohet me dënime brutale-likuidimi fizik. Ata depërtojnë tek të gjithaporet e pushtetit administrativ, ekzekutiv, policor e gjyqësor. Ndër organizatat kriminalemë të njohura botërore përmenden; mafia siciliane Comorra, Sacra korona unita, etj nëItali, kurse në SHBA Cosa nostra, Japoni Jakuza, Kinë Triadat, Spanjë ETA, IrlandëIRA.Organizatat kriminale tradicionale në Itali - më e njohura është mafia sicilianeitaliane. Fjala mafia rrjedh nga emërtimi i një organizate që është krijuar në Sicili në vitin1282 e cila quhej morte alla francia italia mella. Comorra - organizatë kriminale ekoncentruar në qytetin e Napolit e cila përbëhet nga 126 organizata dhe në Kalabriështë e njohur NdranghetaOrganizatat kriminale në SHBA - Cosa Nostra - që në përkthim dmth çështja e jonë,kjo organizatë funksion dhe është e organizuar në disa familja – famigllia të cilët e kanësindikatën e tyre të regjistruar si legale. Një ndër shefat më të njohur të mafias ka qenëAl Capone që ka vepruar në qytetin e Çikagos dhe dënimin e ka mbajtur në burgun enjohur Alkatraz.Jakuza Japoneze - disponon me një sindikatë të fortë të kriminalitetit të organizuar. Vetfjala Jakuza është e sajuar nga emrat e tre numrave JA-8, KU-9, ZA-3 të cilat janënumra të lojës së bixhozit, pos në Japoni veprojnë në Koren Jugore, Filipine e Honkong. Page 20 of 52
  21. 21. Sindikatë quhet Sumiyoshi-rengo dhe tjetra sindikate Inagua-kai në Tokio. Organizimi isaj është i ngjashëm me mafien në SHBATriada Kineze - e cila aktivitetin e saj e zhvillon në ish-koloninë Britanike në Honkong.Si aktivitet kryesor është shitblerja e drogës, organizimi i bixhozit, prostitucioni,shantazhet etj.Fjalë Triada e ka kuptimin e trekëndëshit kryesor Qielli-Toka-Njeriu. Edhe kjo i ka dysindikata.Organizatat kriminale në Amerikën latine - janë Narko Kartelet kolumbiane si:Medellin Cartel, Cali Cartel etj. që merren me organizimin e prodhimit, përpunimitshpërndarjes dhe shitjes së kokainës. Shefi i kësaj Kartelës Cali është GilbertoRodriguez Orejuela kurse ish shef i narko kartelit Medellin është Pablo Escobar. SHBAme një aksion te përbashkët me shtetin kolumbian jepi një grusht të madhëorganizatave kriminale ku vritet edhe njeriu i parë i narko karteli Medellin PabloEskobar.Mafia Ruse - merret me shitblerjen e armëve të llojllojshme nga Arsenali i armatimit tëIsh-BRSS, po ashtu merret edhe me tregtinë e lëndëve të para radioaktive përprodhimin e armëve bërthamore etj. Ajo quhet GUS.Disa forma tjera të kriminalitetit të organizuar REKETIZMI - merret me ndërrmarjennë mënyre të organizuar të kërcënimeve, shantazheve ndaj personave përgjegjës dhebartësve të detyrave nëpër firma, shitore, dyqane, hotele, fabrika etj. Fillet e veta i ka nëSHBA gjatë viteve 30. Ndërsa kjo është bërë një dukuri e rregullt. W. Reckless theksonse organizatorët dhe shefat e këtyre grupeve angazhojnë persona të veçante mekarrierë kriminale p.sh: gangster, tipa agresiv, etj për të shantazhuar.-Larja e parave - ka të bëj me veprimet të cilat ndërmerren në mënyrë që paratë efituara nga transaksionet dhe aktivitete kriminale të deponohen dhe të investohen nëpunë dhe veprimtari legale e pastaj ato të përdoren si para të pastruara-lara. Procesi ilarjes së parave ndahet në 3 faza: Faza I-rë përfshinë transferimin fizik të parave të cilatjanë fituar si rezultat i veprimtarisë kriminale. Faza II-të përfshinë mbulimin duke u kyçurnë transaksione financiare komplekse për t’i humbur gjurmët dhe rrugët e fitimit tëparave. Faza III-të përfshinë përpjekjen dhe angazhimin që këto para “të pastruara” tëparaqiten si formë e pasurisë dhe kapitalit të tij të pastër-legjitim.-Falsifikimi parave - është dukuri kriminale bashkëkohore ku Kodi i KS e ka paraparesi vepër penale të veçantë. Kjo u sjell përfitime të mëdha dhe zakonisht falsifikohenparat $, Euro, të cilat janë valuta të sigurta. Sipas të dhënave të Interpolit gjatë viteve tëfundit janë shënuar falsifikime të parave në 135 shtete ku më së shumti është falsifikuar$ amerikan.-Tregtia me vepra të artit dhe kulturës nacionale - me qëllim të vjedhjes dhe trafikimitilegal të krijimtarive artistike të llojllojshme organizohen grupe kriminale në nivelkombëtar ose ndërkombëtar të cilat bëhen në galeri, muzeume ekspozita. Në Kosovedhe Shqipëri janë bërë këso vjedhje siç është rasti i vjedhjes së ikonës se Shën Mërisënë kishën në Sikot e vjetër mbi 500 vjet, kurse nga serbet është vjedhur hyjnesha nëfron në muzeun e Kosovës. Page 21 of 52
  22. 22. Trafiku klandestin me azilantë, refugjatë dhe persona të tjerë - paraqet një formeshumë të përhapur te kriminalitetit të organizuar në botë bashkëkohore, konfliktetpolitike, etnike, religjioze, luftrat lokale, civile, skamja etj. Kanë nxitur lëvizjen emilionave njerëzve nga vendbanimet e tyre kah regjionet më të sigurta. Vendet më tënjohura të trafikimit klandestinë janë: Tailanda, Filipinet, Pakistani, Bullgaria, Serbia,Shqipëria, Kosova etj.Masat për pengimin e kriminalitetit të organizuar - përveç konferencave e tubimevendërkombëtare e nacionale, u krijua një aleance ndërkombëtare në kry me SHBA-të meketë rast iu shpall luftë të hapur terrorizmit ndërkombëtar posaçërisht atij të Al-Qaida.Kriminalitet politik apo deliktet politike - zakonisht, kanë të bëjnë me aktivitetet qëjanë të drejtuar kundër shtetit dhe rendit shoqëror e politik, aktual në një vend. Tëdhënat paraqiten qysh në Athinën antike të njohura me nocionin Armiku i shtetit që ishteaktivitet i drejtuar në përmbysjen e pushtetit demokratik. Në Romen e vjetër po ashtuedhe në Mesjetë kemi veprat penale kundër shtetit, sovranitetit, kishës, dhe renditkishtar. Kategoria e kriminalitetit politik më tepër është e lidhur me shoqëritëbashkëkohore ku bëhen përpjekje të ndërrimit nga një sistem në sistemin tjetër tëdrejtuara si vepra penale kundër shtetit dhe rendit me qëllim të mbikëqyrjes dhepengimit të çdo aktiviteti politik, krijohen shërbime sekrete që ushtrojnë dhune policoredhe kanë për qëllim shkeljen brutale të drejtave njerëzore. Qëllimi i këtyre është tëbëhët spastrim etnik i territoreve nga popullata autoktone. Si vepra penale politike nëliteraturën penale dallohen dy lloj veprash: ato të cilat ndërmerren me qëllim të rrezikimittë sigurisë së brendshme dhe ato të cilat ndikojnë në sigurinë e jashtme të një sistemiapo të një shteti. Përherë veprimi i këtyre subjekteve është motivi dhe qëllimi politik. Nëkongresin e OKB-së në vitin 1985 në Milano është aprovuar Deklarata Mbi parimetthemelore të drejtësisë për viktimat e krimit të cilat janë rezultat i dhunës politike dhekeqpërdorimit të pushtetit.Në literaturën klasike juridiko-penale si vepër penale përmenden tradhtia, spiunazhi,propaganda armiqësore kundër forcave të armatosura dhe veprime të tjera. Posaçërishtështë trajtuar problemi i së drejtës së azilit dhe ekstradimit të kryerësve të vepravepenale politike. Po ashtu në praktikë theksohet se personat e tillë nuk mund tëekstradohen pra, t’i dorëzohen shtetit apo regjimit të tillë i cili kërkon me qëllim tëndëshkimit të tyre.Terrorizmi politik - në gjuhën latine terroris - terror, frikë e madhe, pasiguri dhe tmerr.Si shembuj të pushteteve që kanë ushtruar terror ndaj kundërshtarëve politik dhepopullsisë civile numërohen “terrori i bardhë” në Rusinë cariste, “terrori i kuq” te Stalini,”terrori fashist” në Spanjë, ”terrori komunist” etj. Terrorizmi politik paraqitet në formë tëkidnapimeve, marrjes së pengjeve etj. Këto aktivitete terroriste manifestohen: meatentate, vrasje, kidnapime, likuidime, vënie të mjeteve shpërthyese në aeroplan, nëhekurudha, sulme vetëvrasëse me mjete shpërthyese etj.Ndër regjimet të cilat kanë ushtruar terror shtetëror të planifikuar në kohën më të renumërohet regjimi despotik dhe terrorist i Serbisë të mbetur. Ndër terroristët më tënjohur numërohen Karlosi i njohur me nofkën “shakall”, Avdullah Ocellan, Osama BinLaden, etj. Lidhur me masat e ndërmarra për zbulimin, luftimin, dhe parandalimin eterrorizmit aplikohen masat e ndryshme shtrënguese dhe kufizimi i të drejtave dhe lirivet qytetarit ndaj organizatorëve. Page 22 of 52
  23. 23. Kriminaliteti kundër lirive dhe të drejtave të njeriut - është në rritje e veçmas në atovende të cilat janë në tranzicion dhe në vendet ku ka pushtet dhe regjim autokratik.Krimet kundër njerëzimit dhe të drejtës ndërkombëtare - janë tronditjet ekonomike,politike, luftërat lokale regjionale etj. Mendohej se pas luftës së dytë botërore nuk do tëpërsëriten këto krime por fatkeqësisht ato janë në rritje edhe në botën bashkëkohore.Vlen të përmendim Konventën Ndërkombëtare të cilën e ka aprovuar OKB-ja dhe për tëcilat Tribunali i Hagës duhet të bëjë ndjekjen dhe gjykimin e kriminelëve për krimekundër njerëzimit.Kriminaliteti i dhunës - Në disa kode penale është prezente ndarja dhe klasifikimi iveprave penale: kundër jetës dhe trupit, kundër dinjitetit moral dhe lirisë seksuale,pronës etj. Sipas autorit kroat Franio Baçiq kriminalitetin e dhunës në çfarëdo forme ecilësojnë disa veti: në rend të parë ai gjithmonë nënkupton aplikimin e dhunës fizike dhepsikike që janë të dhunshëm dhe agresive. Si dhunë konsiderohet edhe shtrëngimi emaltretimi psikik, shkaktimi i shqetësimit dhe pasigurisë së përhershme psikike.Pikëpamja e parë ose qasja e sjelljeve agresive kriminale është qasja sipas teorisëpsiko-analitike e Frojdit ku sipas tij duhet të kërkohet në sferën e nënvetëdijes sëpersonalitetit. Agresiviteti kriminal është një lloj zbrazjeje e cila e liron organizmin epersonalitetit nga shqetësimet e ndryshme. Eri Fromi ka theksuar se ekzistojnë dy llojagresivitete: a). Defansive - është imanente për te gjithë njerëzit dhe kafshët ku nëpikëpamje biologjike është i përcaktuar dhe b). Destruktiv e cila është karakteristikëvetëm për personalitetin e njeriut.Disa veçori të kriminalitetit të dhunës - Më së shpeshti paraqiten personat e gjinisëmashkullore mirëpo është interesante të shikohet lidhshmëria e gjendjes ekonomikedhe viktimës së disa krimeve të dhunës.Format më të shpeshta të kriminalitetit të dhunës janë:Krimet e dhunës ndaj jetës dhe trupit - cilësohen një ndër format më të rënda tëatakimit të vlerave dhe të mirave më të shtrenjta të njeriut ku rrezikohet shëndeti dhesiguria fizike e njeriut ku shpesh zënë vend qëndror në trajtime të ndryshme hulumtuesetë krimit. Si delikte përmendën: të gjitha llojet e vrasjeve, lëndimeve trupore që kanë përpasojë vdekjen, shtytja në vetëvrasje etj. Është vërtetuar se kriminaliteti i dhunës dhekrimet e vrasjes janë të ndërlidhura me jetën dhe problemet urbane. Si kryes, në pjesënmë të madhe të rasteve paraqiten personat e gjinisë mashkullore prej 20-30 vjeç mearsimim më të ulët dhe me status ekonomik social të dobët. Këta zakonisht rrjedhin ngafamiljet e varfra, të rregulluara, ku ka konflikte prindërore, ku mbizotëron alkoolizmi,bixhozi, droga e prostitucioni. Si motive më të shpeshta të krimeve, të vrasjes më sëshpeshti përmenden fjalosjet, konflikte, fyerjet, pasioni seksual, etj. Ato kryhen me mjetetë ndryshme thika, sopata, helme, armë zjarri etj.Kriminaliteti i dhunës në familje - manifestohet me dhunë në martesë, dhunë ndajfëmijëve, ndaj prindërve etj.Dhuna në martesë - manifestohet si keqtrajtim fizik ose psikik i njërit ndajbashkëshortëve në martesë, më të shprehura janë ato burri ndaj gruas me maltretimfizik e psikik si dhe keqtrajtim seksual i bashkëshortes apo anasjelltas. Deklarata eOKB-së si dhunë e cilëson se çdo akt i dhunës dhe agresionit të bazuar në përkatësinë Page 23 of 52
  24. 24. gjinore si të përshtatshme për fyerjen, lëndimin fizik e psikik dhe keqtrajtimin seksual tëgruas. Fatkeqësisht paraqiten shume pak raste sipas evidencave statistikore ndërsa,numri i errët është shumë i madh. Dhuna kundër gruas është prezente në të gjithavendet e botës e sidomos në vendet në zhvillim. Të dhënat e kërkime të bëra në shumëvende lidhur me dhunën në martesë dhe dhunën ndaj gruas tregojnë se kryesit e këtyrekrimeve rrjedhin nga familjet të cilat më parë kanë pasur dhunë, ata si fëmije kanëpërjetuar dhunën dhe konfliktet në mes prindërve. Këta persona janë të izoluar nëpikëpamje sociale, me botëkuptime tradicionale konzervative mbi barazinë e burrit dhegruas janë të papunësuar, konsumojnë alkool ose drogë dhe janë të prirur për akte tëdhunshme. Sipas teorisë psikologjike dhe psikiatrike shkaqet e dhunës qëndrojnë nësëmundjet dhe devijimet psikike sociale të burrit ose gruas.Dhuna ndaj fëmijëve - mund të manifestohet si dhunë fizike, psikike dhe seksuale.Gjendja e tyre biopsikike, papjekuria fizike e shpirtërore, lidhjet e ndjeshme emocionaleme prindër, obligimet e prindërve ndaj fëmijëve dhe keqpërdorimet e autorizimeve tëtyre e bëjnë këtë dukuri edhe me komplekse. Kjo çështje më herët është konsideruar siçështje e brendshme e familjes dhe i takon të ashtuquajturës “sferë intime”. G. Kaiserthekson se ky lloj i kriminalitetit në botën bashkëkohore është shumëfishuar ngase edhepatologjia sociale e cila i paraprinë është ne rritje. Në trajtimet kriminologjike dheviktimologjike kur flitet për dhunë ndaj fëmijëve shpesh përdoret termi keqpërdorim apoabuzim i fëmijëve. Si keqtrajtim-keqpërdorim në ketë aspekt konsiderohen të gjitha atoveprime apo mosveprime që pengojnë zhvillimin normal dhe formimin e drejte biopsikikdhe social të fëmijëve. Në disa shtete më qëllim të pengimit të dhunës ndaj fëmijëveështë bërë ndalimi me ligj i ndëshkimit fizikë të fëmijëve, të miturve, sikur që ështëndaluar edhe, maltretimi i tyre psikik. Viktima më të shpeshta të dhunës në familjeparaqiten: fëmijët e padëshiruar, që rrjedhin nga incestet, që rrjedhin nga dhunimiseksual, që rrjedhin nga kontakti seksual i nënës me personin që ajo e urren, që kanëlindur pa dëshirën e nënës në çfarëdo mënyre, që lindin gjatë krizave, skamjeve dhemjerimit material dhe social të familjes, që lindin me gjithë tentimin e abortimit, të metafizike-psikike të cilët i kanë prindërit në burg etj.Dhuna ndaj prindërve të moshuar - manifestohet në formë të lënies pasdore,moskujdesit, mosdhënies së ushqimit, maltretimit, mos ofrimit të ndihmës shëndetësoree veçmas të mos furnizimit me barna e mjete tjera shëruese.Kriminaliteti seksual - dhuna seksuale -kuptohen të gjitha veprimet kriminale qërrezikojnë integritetin dhe moralin seksual të një personi. Sjelljet e tilla janë tëinkriminuara në të githa kodet dhe ligjet penale të shteteve bashkëkohore. Ky lloj ikriminalitetit paraqet një rrezikshmëri të veçantë ngase cenon lirinë dhe dinjitetinseksual si të viktimës ashtu edhe të familjes së saj, e sidomos në rastet kur viktimaështë fëmijë apo i mitur dhe nuk është në gjendje të mbrohet vet nga atakimet e tilla tëdhunshme seksuale. Shumë persona të gjinisë femërore pranojnë se kanë qenë viktimëe delikteve seksuale dhe dhunuese seksuale por këtë fakt nuk e kanë paraqitur nëorganet e policisë apo gjyqësisë. Kinse në kërkimet e veta ka ardhur në përfundim senjë numër shumë i vogël i kryesve të krimeve seksuale është zbuluar ose është dënuar.Ekziston një tip i veçantë i delikuentit seksual i cili ka veçori dhe karakteristika qëdallohen prej krimineleve tjerë.Kriminaliteti ekonomik dhe kundër pasurisë - nënkupton të gjitha ato veprime dhe Page 24 of 52
  25. 25. sjellje kundërligjore të personave fizik dhe juridik të cilët janë të kyçur në afarizmin dheveprimtarinë ekonomike të cilat pengojnë afarizmin ekonomik ndërsa pjesëmarrësve nëkëtë afarizëm u shkaktojnë dëme të mëdha materiale dhe financiare. Me çështje tëkriminalitetit ekonomik dhe përhapjen e tij është marrë edhe Kongresi i V-të i OKB-sëmbi prevencionin e kriminaliteti dhe trajtimin e delikuenteve në Gjenevë në vitin 1975.Ndër format më dominuese të kriminalitetit ekonomik përmenden: deliktet e kartelëve tëmëdha, aktet e mashtrimit dhe keqpërdorimit të gjendjes ekonomike të kompanivemultinacionale, si dhe keqpërdorimi i lejeve ndërkombëtare për tregti dhe afarizëm. Sikrime mund të përmendim skemat piramidale, larja e parave, marrja e mitos. Më sëshumti merren me krime ekonomike kriminelet e jakës së bardhë që e shpjegon mëmirë kriminologu Sutherland.-Format dhe veçoritë e kriminalitetit ekonomik - janë të njohura veprimet kriminale tëfirmave, individëve dhe grupeve të caktuara të cilëve u mundësohet në mënyre jo legalepërparësia në kredi, bishtnim të pagesave të tatimit, subvencione dhe lehtësime të tjeraqë sjellin përfitime të mëdha. Në këtë mënyrë paraqitet monopoli në treg që nuk ështëprodukt i afarizmit.Disa veçori të kryesve të kriminalitetit ekonomik - këta individ nuk përdorin dhunëfizike sikur kriminelet e nëntokës dhe të dhunës klasike, dhe në pamje të jashtme nuk upërngjajnë kriminelëve, përkundrazi këta individ edhe pse kryejnë krime shumë të rëndame gjithë veprimtarinë antiligjore dhe antisociale në të shumtën e rasteve trajtohen siqytetar të respektuar dhe të nderuar, si ekonomist të shquar edhe si qeveritar e politikantë njohur.Në Literaturën Kriminologjike kryerësit e kriminalitetit ekonomik shpeshherë ndahen nëdisa shtresa.Shtresa e I-rë përbëhet nga kriminelet ose “ njerëzit afaristë të imët” qëllimi i të cilëveështë sigurimi i një ekzistence të domosdoshme jetësore e jo grumbullimi i parave dhekapitalit të madhë. Shtresa e II-të përfshinë kategorinë e personave që janë të motivuartë grumbullojnë pasuri që të arrijnë një status më të lartë ekonomik, e me ketërealizojnë edhe disa privilegje politike në botën afariste. Shtresa më e lartë - përbëhetnga personat që kane pozitë të lartë ekonomike si në strukturat e partive politike,ministrive të ndryshme, në sektorët e ekonomisë, bankave, marrëdhëniet tregtare mebotën e jashtme etj.-Korrupsioni - shumë autorë theksojnë se nuk ka shoqëri në të cilën nuk ështëprezentë korrupsioni. Në Konferencën e antikorrupsionit të mbajtur në Lima të Perusëmë 1997 korrupsioni është trajtuar sikurse terrorizmi dhe kriminaliteti i organizuar.Dallojmë forma të ndryshme të korrupsionit si korrupsioni politik i cili ka të bëj memarrjen e funksioneve të pushtetit politikë ose në mbajtjen e privilegjeve të caktuarapolitike duke u dhënë mito-ryshfet gjatë fushatave elektorale. Korrupsioni administrativka të bëjë me administratën shtetërore i cili duke i shfrytëzuar kompetencat e veta nëadministratë prej asaj lokale e deri të ajo qëndrore merr mito-ryshfet dmth korruptohetduke u dhënë leje çërtifikatë, dokumente dhe akte të tjera grupeve dhe firmave përrealizimin e interesave të ndryshme materiale dhe financiare për grumbullimin epasurisë që shpeshherë nuk ju takon.-Mashtrimi i konsumatorë - kryhet në të gjitha vendet e botës, Autori M. Singer citonnjë thënie të njohur të Erazmoroterdamusit i cili thekson “ ai njeri i cili i jep helm dikujt Page 25 of 52
  26. 26. tjetër, do të dënohet si helmues, mirëpo ai që me verë të dobët e me vaj të brishtehelmon pandërprerë shumë qytetar kurrë nuk do te përgjigjet”. Kjo formë e krimit ka tëbëj me mashtrimin e konsumatorëve në kualitetin e artikujve ushqimor, përmbajtjen dhecilësinë e tyre, në distribuimin e barnave, dhe medikamenteve të rrezikshme të cilave uka skaduar afati etj. Gjatë reklamimeve arrihen të bëhen mashtrime të mëdhakonsumatorëve sepse paraqesin një pasqyre tjetër të artikujve.-Kriminaliteti kundër pasurisë - nënkupton të gjitha veprimet që cënojnë dherrezikojnë pasurinë private dhe shtetërore. Këtu bëjnë pjesë vjedhjet e imëta, vjedhjet ezakonshme, vjedhjet e rënda, vjedhjet e rënda, me grabitje, me thyerje, fshehja etatimeve, e automjeteve, mashtrimi, keqpërdorimi i besimit, fshehja etj.-Disa veçori të kriminalitetit kundër pasurisë - në kryerjen e krimeve kundër pasurisëvërehet një organizim i kryesve shumë më i madh sesa në raste e krimeve të tjera.-Krimi i vjedhjeve - ky krim nënkupton marrjen e sendit të huaj me qëllim tëpërvetësimit. Shënimet statistikore kriminale të prokurorisë, policisë tregojnë se vjedhjetnë kuadër të kriminalitetit të këtij lloji qëndrojnë në rend të parë dhe disa lloje të krimevekundër pasurisë rrallë herë zbulohen. Lidhur me veçoritë e kriminalitetit kundër pasurisëmund të përfundohet se ky kriminalitet është në rritje permanente.-Veçoritë e kryerësve të krimeve të vjedhjeve - në të shumtën e rasteve janë personatë rinjë, të mitur, dhe fëmijë. Mosha më e vjetër e kryerësve të këtyre krimeve sillet prej20-25 vjet e cila me tepër merret me vjedhje të rënda, vjedhje me thyerje, me armë,mashtrime etj. Femra paraqitet më tepër në disa vjedhje të imëta, mashtrime, vjedhje tëzakonshme etj. Karakteristikë e këtyre krimeve është se ato përsëriten nga të njëjtitpersona. Te hajnat profesional ekziston një bindje se ata nuk janë keqbërës, s’janëarmiq të shoqërisë e s’janë kriminel nga se edhe vet i urrejnë kriminelet. Vjedhësitprofesional zakonisht rekrutohen nga qarqet dhe shtresat më të larta shoqërore dhekanë përgatitje dhe njohuri arsimore e shkollore në nivel.-Vjedhjet e automjeteve - tregojnë rritje rapide në shumë shtete bashkëkohorezakonisht ky krim kryhet natën. Personat që merren me këtë krim janë të moshës së retë gjinisë mashkullore.-Kriminaliteti kompjuterik - lidhur me ndikimin e kompjuterit në dukurinë e kriminalitetiështë shkruar shumë gjatë dekadës së fundit. Autori gjerman Hans përmend se në rendtë parë manipulimet kompjuterike të cilat manifestohen nëpërmjet input-outputmanipulimeve. Veprim tjetër është spiunazhi kompjuterik i cili kryhet me anë tëprogrameve të caktuara duke filluar prej lojërave e deri te programet e temave tëndryshme shkencore e ekonomike financiare dhe strategjike të cilat u sjellin kryerësvefitime të mëdha. Forma tjetër është i ashtuquajturi kabotazh kompjuterik me të cilinbëhet ndërhyrje ilegale në sisteme dhe programe të ndryshme kompjuterike.Kriminaliteti në trafik-komunikacion - në trafikun bashkëkohor në të gjitha format e tijpo shkaktohen viktima të mëdha në njerëz dhe dëme të konsiderueshme materiale.Dukuria e fatkeqësive të shpeshta në trafikun automobilistik, ajror, hekurudhor, esidomos viktimat e shumta në njerëz flet qart për nevojën e trajtimit dhe analizës tëkësaj forme të kriminalitetit dhe gjetjen e mënyrave më të përshtatshme për evitimin e Page 26 of 52
  27. 27. shkaqeve të tij. Trajtimi i delikuencës në trafik si në teori ashtu edhe në praktikënjuridiko penale është mjaft i larmishëm në disa vende trajtohen si vepra penale e nëdisa si kundërvajtje. Më së shumti ka viktima në trafikun automobilistik dhe kur flitet përkriminalitetin në trafik mendohet për trafikun automobilistik. Është e ditur se shumica ekëtyre sjelljeve kriminale kryhen nga pakujdesia e jo me dashje. Vetëm në raste kurpersonat që kryejnë krime në trafik ka qenë në ndikimin e alkoolit, drogës dhe pijevetjera narkotike mund të sjellin deri te paraqitja e veprave penale dhe fatkeqësitë nëtrafik.-Faktorët që ndikojnë në paraqitjen e krimeve në trafik - ndahen në faktorë objektivdhe subjektiv. Si faktorë objektive përmendet: gjendja teknike e automjetit, gjendja errugëve, paisja e rrugëve me shenja etj. Si faktorë subjektiv përmendet personaliteti injeriut sidomos gjendja psiko-fizike. Kur trajtohet delikuenca në trafik potencohet iashtuquajturi “sekondë i frikës” i cili po qe se arrihet të përballohet dhe të kontrollohetçdo herë kur ekzistojnë gjasa reale, të shmanget fatkeqësia dhe pasojat e rënda qëmund të pasojnë.Delikuenca e të miturve - karakteristikë themelore e të miturve në shoqërinëbashkëkohore është se ajo gjendet në shtim të përhershëm dhe se manifestohet meforma të paraqitjes që janë mjaft të rrezikshme. Ekziston një ligj që e quajnë masa tëdiversitetit që parasheh masa edukative për delikuentet e mitur mirëpo prapëseprapëekziston dënimi me burgim për te mitur.-Klasifikimi, format e manifestimit dhe veçoritë kryesore - Delikuentët e miturklasifikohen në disa grupe: si kufi më i ulët i moshës së të miturve merret mosha 7vjeçare në një vend ndërsa diku tjetër 9,10,12,13,14,15,16 vjeç në vende të ndryshme.Në Kosovë termi “fëmije” do të thotë personi i cili nuk i ka mbushur 18 vjet ose 14-18vjet konsiderohen si të mitur. Në disa vende të tjera mosha më e ulët e përgjegjsisëpenale nuk caktohet fare me ligj po trajtohen nga vet gjykatat gjate shqyrtimit të rastevekonkrete në praktike ndërsa në vendet skandinave e marrin moshën 20-21 vjet simoshë në të cilën përfundon mosha e miturisë. Delikuentët e mitur marrin pjesëdukshëm në kriminalitetin kundër pasurisë, trafik, kryerjen e krimeve në grupe,shpërndarjes së drogës, delikteve seksuale etj. Zakonisht, paraqiten në forma tëbandave të quajtura Gangs, huligane etj. Si shkaqe të paraqitjes së delikuencës tëmiturit përmenden këta faktorë: ambienti familjar, edukata familjare, televizioni, radio,filmi, droga etj.-Recidivizmi - ose përsëritja e sjelljeve kriminale gjithashtu paraqet një formë tëveçantë të manifestimit të kriminalitetit që ndërlidhë rrezikshmëri të posaçme shoqërore.Problematika e përsëritjes së kriminalitetit ka qenë objekt trajtimi në shumë tubimeshkencore ndërkombëtare ai mund të vështrohet nga aspekti juridiko-penal qënënkuptojmë kryerjen e përsëritur të veprave penale nga ana e personit i cili ka qenëmë parë i dënuar për ndonjë vepër penale. Këtu flitet për recidivizmin në kuptimin engushtë që ka të bëj me përsëritjen e dy apo më shumë veprave të njëjta ndërsa nëkuptimin e gjerë me përsëritjen e veprave penale në përgjithësi. Sipas kumtimitkriminologjik recidivizmi nënkupton përsëritjen e sjelljeve kriminale dhe delikuente të njëpersoni si kategori sociale ose si raport piko - social. Sipas kuptimit penalogjiknënkuptojmë ardhjen e sërishme të kryerësit të veprave penale në entet ndëshkimorepërmirësuese, ku shtron pyetjen “a thua tretmani i mëparshëm nuk ka qenë adekuat?” Page 27 of 52

×