Khon,هماتولوژی,hematology

8,715 views

Published on

Khon,هماتولوژی,hematology

Published in: Health & Medicine
0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
8,715
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
24
Actions
Shares
0
Downloads
137
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Khon,هماتولوژی,hematology

  1. 1. ‫ﻣﻬﺮ 9831‬
  2. 2. ‫اﻟﻒ‬
  3. 3. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺳﭙﺎس ﻣﻴﮕﻮﻳﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻳﺎري اﺳﺎﺗﻴﺪ ﻣﺤﺘﺮم داﻧﺸﮕﺎه ﻋﻠﻮم ﭘﺰﺷﻜﻲ ﺷﻬﻴﺪ ﺑﻬﺸﺘﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ‬‫ﮔﺎﻣﻲ دﻳﮕﺮ در ﺟﻬﺖ آﻣﻮزش داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن رﺷﺘﻪ ﭘﺰﺷﻜﻲ ﺑﺮدارﻳﻢ و ﻧﮕﺎرش ﻛﺘﺎب ﮔﺮاﻧﻤﺎﻳﻪ درﺳﻨﺎﻣﻪ ﺧﻮن‬‫را ﺑﺎ ﻗﻠﻢ ﻫﻤﻜﺎران ﺑﺮاي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر در اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ، اﻣﻴﺪ اﺳﺖ ﺑﺎ ﻋﻨﺎﻳﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ‬‫در ﺟﻬﺖ آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺧﻮن ﺳﺎز ﮔﺎﻣﻲ ﺑﺮداﺷﺘﻪ و رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻣﻌﻠﻢ در زﻣﻴﻨﻪ‬ ‫ﻳﺎدﮔﻴﺮي ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺷﻤﺎ داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن اﻳﻔﺎ ﻛﻨﻴﻢ.‬‫در اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺧﻮن ﺳﺎز و ارﮔﺎﻧﻬﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺳﻴﺴﺘﻢ آﺷﻨﺎ ﺷﺪه و در ﻣﻮرد ﺧﻮن‬ ‫و ﻣﻮاد ﺗﺸﻜﻴﻞ دﻫﻨﺪه آن ﻧﻜﺎت ﻣﻬﻢ و ﻛﻠﻴﺪي را ﻣﻲ آﻣﻮزﻳﺪ.‬‫در اﻳﻦ درﺳﻨﺎﻣﻪ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻛﻮﺷﺶ ﺧﻮد را ﺑﺮاي ﻫﻢ ﭘﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻋﻠﻤﻲ ﭘﺮﻣﺎﻳﻪ اﻧﺠﺎم داده اﻳﻢ ﺑﺎ اﻳﻦ‬‫وﺟﻮد ﺧﻮد را ﺧﺎﻟﻲ از اﺷﻜﺎل ﻧﻤﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻟﺬا ﻧﻘﺪ ﺻﺎﺣﺒﻨﻈﺮان را ﺑﻪ دﻳﺪه ﻣﻨﺖ ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮﻳﻢ ﺗﺎ در ﺑﺎزﺑﻴﻨﻲ‬ ‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اراﺋﻪ ﺷﺪه ﺑﺮ ﻛﻴﻔﻴﺖ آن ﺑﻴﻔﺰاﺋﻴﻢ.‬‫در ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ از ﻣﻘﺎم اﺳﺎﺗﻴﺪ ﻣﺤﺘﺮم ﻛﻪ ﻣﺎ را در ﺗﺎﻟﻴﻒ اﻳﻦ درﺳﻨﺎﻣﻪ ﻳﺎري ﻧﻤﻮده اﻧﺪ ﺗﺸﻜﺮ و ﻗﺪرداﻧﻲ‬ ‫ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﻢ.‬ ‫دﻛﺘﺮ ﺷﻴﻮا ﻧﻈﺮي‬ ‫1‬
  4. 4. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫اﺳﺎﺗﻴﺪي ﻛﻪ ﻣﺎ را در ﺗﺪوﻳﻦ درﺳﻨﺎﻣﻪ ﻳﺎري ﻧﻤﻮده اﻧﺪ: ) ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺣﺮوف اﻟﻔﺒﺎء (‬ ‫ﮔﺮوه آﻧﺎﺗﻮﻣﻲ‬ ‫آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻴﺎت‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه اﻳﻤﻨﻮﻟﻮژي‬ ‫آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﭘﺮوﻳﺰ ﭘﺎﻛﺰاد‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه ﺑﻴﻮﺷﻴﻤﻲ‬ ‫ﺧﺎﻧﻢ دﻛﺘﺮ ﻧﻮﺷﺎﺑﻪ ﭘﮋﻫﺎن‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه ﺑﺎﻓﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫آﻗﺎي دﻛﺘﺮ داوود ﺳﺎﻋﺪي‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه ﺑﻴﻮﺷﻴﻤﻲ‬ ‫آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﺧﻠﻴﻞ زارﻋﻴﺎن‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه ﻫﻤﺎﺗﻮﻟﻮژي – ﺑﺎﻟﻴﻨﻲ‬ ‫آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﻣﺠﺘﺒﻲ ﻗﺪﻳﺎﻧﻲ‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه ﺟﻨﻴﻦ ﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﻓﺮﻫﺎد ﮔﺮﺟﻲ‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژي‬ ‫ﺧﺎﻧﻢ دﻛﺘﺮ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﻌﺘﻤﺪي‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه ﻫﻤﺎﺗﻮﻟﻮژي ﻛﻮدﻛﺎن‬ ‫ﺧﺎﻧﻢ دﻛﺘﺮ ﺷﻴﻮا ﻧﻈﺮي‬ ‫•‬ ‫ﺳﺎﻳﺮ ﻫﻤﻜﺎران ﻛﻪ ﻣﺎ را در ﺗﻬﻴﻪ اﻳﻦ درﺳﻨﺎﻣﻪ ﻳﺎري ﻧﻤﻮدﻧﺪ: ) ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺣﺮوف اﻟﻔﺒﺎء (‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه داﻧﺸﻜﺪه ﭘﺰﺷﻜﻲ‬ ‫آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﻫﻮﺷﻨﮓ ﺧﺰان‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه ﻫﻤﺎﺗﻮﻟﻮژي ﻛﻮدﻛﺎن‬ ‫ﺧﺎﻧﻢ دﻛﺘﺮ ﺷﻬﻴﻦ ﺷﻤﺴﻴﺎن‬ ‫•‬ ‫ﮔﺮوه رادﻳﻮﻟﻮژي‬ ‫ﺧﺎﻧﻢ دﻛﺘﺮ ﻣﻴﺘﺮا ﻧﺎﺻﺮي‬ ‫•‬ ‫وﻳﺮاﺳﺘﺎر‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ‪EDO‬‬ ‫ﺧﺎﻧﻢ دﻛﺘﺮ ﺷﻴﻮا ﻧﻈﺮي‬ ‫•‬ ‫2‬
  5. 5. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬ ‫ﻓﺼﻞ اول : ﺳﻠﻮل ﻫﺎي ﺧﻮﻧﻲ‬ ‫ﻫﻤﺎﺗﻮ ﭘﻮﻳﺰﻳﺲ‬ ‫‪-I‬‬ ‫ﮔﻠﺒﻮل ﻫﺎي ﻗﺮﻣﺰ‬ ‫‪-II‬‬ ‫‪ -III‬ﮔﻠﺒﻮل ﻫﺎي ﺳﻔﻴﺪ‬ ‫‪ -IV‬ﭘﻼﻛﺖ ﻫﺎ‬ ‫ﻓﺼﻞ دوم : ﻫﻤﻮﺳﺘﺎز و اﻧﻌﻘﺎد ﺧﻮن‬ ‫روﻧﺪ ﻫﻤﻮﺳﺘﺎز‬ ‫‪-I‬‬ ‫اﺧﺘﻼﻻت ﻫﻤﻮﺳﺘﺎز‬ ‫‪-II‬‬ ‫‪ -III‬آزﻣﺎﻳﺸﺎت اﻧﻌﻘﺎد ﺧﻮن‬ ‫‪ -IV‬دارو ﻫﺎي ﺿﺪ اﻧﻌﻘﺎد‬ ‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم : ﮔﺮو ﻫﺎي ﺧﻮﻧﻲ ، اﻧﺘﻘﺎل ﺧﻮن و ﭘﻴﻮﻧﺪ‬ ‫ﮔﺮوه ﻫﺎي ﺧﻮﻧﻲ‬ ‫‪-I‬‬ ‫ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎري ﮔﺮوه ﻫﺎي ﺧﻮﻧﻲ‬ ‫‪-II‬‬ ‫‪ -III‬ﭘﻴﻮﻧﺪ‬ ‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم : ﺑﺎﻓﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺧﻮﻧﺴﺎز‬ ‫ﻃﺤﺎل‬ ‫‪-I‬‬ ‫ﺗﻴﻤﻮس‬ ‫‪-II‬‬ ‫‪ -III‬ﻋﻘﺪه ﻫﺎي ﻟﻨﻔﺎوي‬ ‫3‬
  6. 6. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬‫ﺑﻪ ﺟﺮات ﻣﻴﺘﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺧﻮن اوﻟﻴﻦ ﺑﺎﻓﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺸﺮ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ،ﺑﺮرﺳﻲ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻗﺮار‬‫ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ از ﺣﺪود ﺳﺎل 6691 ﻣﺸﺨﺺ ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﻮن از دو ﻗﺴﻤﺖ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺣﺎوي‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ و ﻣﺎﻳﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻨﻈﻢ و ﻳﻚ ﻃﺮﻓﻪ در ﺳﻴﺴﺘﻢ ﭼﺮﺧﺶ ﺑﺴﺘﻪ اي در ﺟﺮﻳﺎن اﺳﺖ و ﺗﻮﺳﻂ‬ ‫اﻧﻘﺒﺎﺿﺎت رﻳﺘﻤﻴﻚ ﻗﻠﺐ ﺑﻪ ﺟﻠﻮ راﻧﺪه ﻣﻴﺸﻮد.‬ ‫ﺧﻮن از 2 ﻗﺴﻤﺖ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ:‬‫1. ﻣﺎﻳﻊ ﺷﻔﺎف ﻣﺘﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ زرد و ﻧﺴﺒﺘﺎً ﭼﺴﺒﻨﺎﻛﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺎﻧﺘﺮﻳﻔﻮژ ﺧﻮن در ﺳﻄﺢ ﻗﺮار ﻣﻴﮕﻴﺮد‬‫و ﺳﺮم ﺧﻮن ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻴﺸﻮد اﻳﻦ ﺟﺰء ﺧﻮن آﺑﻜﻲ و ﺣﺎوي ﺑﻴﺶ از 09% آب اﺳﺖ. ﻣﻮاد ﻣﺤﻠﻮل در‬‫آن ﻫﻢ از ﻧﻈﺮ ﺗﻨﻮع و ﻫﻢ از ﻧﻈﺮ ﻣﻘﺪار ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ اﻋﻤﺎل ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه‬ ‫دارﻧﺪ.‬‫2. ﻗﺴﻤﺖ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﻛﻪ ﺣﺪود 55-54% ﺣﺠﻢ ﻛﻞ ﺧﻮن را ﺷﺎﻣﻞ ﺷﺪه و داراي ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ‬‫ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ.ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از ﻧﻈﺮ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎي ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژﻳﻚ ﺑﻠﻜﻪ از ﻧﻈﺮ ﺷﻜﻞ ، اﻧﺪازه، رﻧﮓ ،‬‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﺴﻢ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎﻳﻲ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﺎ ﺣﺪ اﻣﻜﺎن در اﻳﻦ درﺳﻨﺎﻣﻪ‬ ‫ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻣﻴﺸﻮد.‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﺑﻪ دو ﻻﻳﻪ ﺗﻔﻜﻴﻚ ﻣﻴﺸﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﺳﺎﻧﺘﺮﻳﻔﻮژ ﺑﻪ راﺣﺘﻲ از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺸﺨﻴﺼﻨﺪ. ﻻﻳﻪ‬‫زﻳﺮﻳﻦ ﻛﻪ 24 ﺗﺎ 74% ﺣﺠﻢ ﻛﻞ ﺧﻮن را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻴﺪﻫﺪ ﻗﺮﻣﺰ رﻧﮓ ﺑﻮده و ﺷﺎﻣﻞ ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ ﻳﺎ‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ اﺳﺖ. ﻻﻳﻪ اي ﻛﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ روي آن ﻗﺮار دارد و 1% ﺣﺠﻢ ﺧﻮن را ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص ﻣﻴﺪﻫﺪ‬‫و ﺑﻪ رﻧﮓ ﺳﻔﻴﺪ ﻳﺎ ﻣﺘﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺧﺎﻛﺴﺘﺮي دﻳﺪه ﺷﺪه و ﭘﻮﺷﺶ ﻟﻴﻔﻲ ﻳﺎ ‪ Baffy coat‬ﻧﺎم دارد ﻛﻪ از ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي‬‫ﺳﻔﻴﺪ ﻳﺎ ﻟﻜﻮﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻴﮕﺮدد. ﻻﻳﻪ ﻧﺎزﻛﻲ از ﭘﻼﻛﺖ ﻫﺎ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭼﺸﻢ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﺢ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻧﻴﺴﺖ‬ ‫ﻟﻜﻮﺳﻴﺖ ﻫﺎ را ﻣﻴﭙﻮﺷﺎﻧﺪ.‬‫ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ ﺧﻮن ﻳﺎ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﻓﺎﻗﺪ ﻫﺴﺘﻪ و ارﮔﺎﻧﻞ ﻫﺎي داﺧﻞ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﺑﻮده و ﺣﺎوي ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ‬‫ﺣﺎﻣﻞ اﻛﺴﻴﮋن ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﺷﺮاﻳﻂ ﻃﺒﻴﻌﻲ اﻳﻦ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﮔﺮدش ﺧﻮن را‬‫ﺗﺮك ﻧﻤﻴﻜﻨﻨﺪ. ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ وﻇﻴﻔﻪ ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژﻳﻚ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ اﻧﺘﻘﺎل اﻛﺴﻴﮋن از رﻳﻪ ﺑﻪ ﺑﺎﻓﺖ ﻫﺎ و دﻓﻊ 2‪ CO‬از‬‫ﺑﺎﻓﺘﻬﺎ ﺑﻪ رﻳﻪ ﺑﻮده و در ﻧﻘﻞ و اﻧﺘﻘﺎل اﻛﺴﻴﮋن رل ﻋﻤﺪه اي را اﻳﻔﺎ ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﻨﺪ. اﻳﻦ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ ﻓﺎﻗﺪ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ‬ ‫ﺑﻴﻮﺳﻨﺘﺰ ﻣﻮاد ﺑﻮده و ﺗﺸﻜﻴﻼت آﻧﻬﺎ در ﻃﻮل ﺣﻴﺎت ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺮﻣﻴﻢ و ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻨﻲ اﺳﺖ.‬‫ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﺳﻔﻴﺪ ﻳﺎ ﻟﻜﻮﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﻋﻤﻠﻜﺮدﻫﺎي ﻣﺘﻨﻮﻋﻲ در ﺑﺪن دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از اﺳﺎﺳﻲ ﺗﺮﻳﻦ اﻧﻬﺎ ﺳﺪﻫﺎي‬‫دﻓﺎﻋﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﻔﻮﻧﺖ ﻫﺎ ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ و از ﻃﺮﻳﻖ ﮔﺮدش ﺧﻮن در ﺳﺮاﺳﺮ ﺑﺪن ﮔﺮدش ﻧﻤﻮده و در ﻣﻮارد‬ ‫ﻧﻴﺎز ﻓﻌﺎل ﺷﺪه و از دﻳﻮاره ﻋﺮوق ﻧﻔﻮذ ﻛﺮده و ﻗﺎﺑﻠﻴﺘﻬﺎي دﻓﺎﻋﻲ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻣﻴﺪﻫﻨﺪ.‬‫ﺣﺎل ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﺑﺎ ﺧﻮن آﺷﻨﺎ ﺷﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﺗﻔﻀﻴﻞ اﻧﻮاع ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ، ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ آﻧﻬﺎ از‬‫دوران ﺟﻨﻴﻨﻲ و اﻋﻤﺎل ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژﻳﻚ آﻧﻬﺎ ﻣﻄﺮح ﻣﻲ ﮔﺮدد. ﻋﻼوه ﺑﺮ آن در ﻣﻮرد اﻧﻌﻘﺎد و ﻟﺨﺘﻪ ﺷﺪن‬‫ﺧﻮن،ﮔﺮوﻫﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ و ﺑﺎﻓﺘﻬﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺧﻮن ﺳﺎز )ﺳﻴﺴﺘﻢ رﺗﻴﻜﻠﻮآﻧﺪوﺗﻠﻴﺎل، ﻃﺤﺎل، ﺗﻴﻤﻮس و‬‫ﻏﺪد ﻟﻨﻔﺎوي( ﺑﻪ ﺗﻔﻀﻴﻞ ﺑﺤﺚ ﻣﻴﮕﺮدد. اﻣﻴﺪ اﺳﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ ﺷﻤﺎ را در درك ﺑﻬﺘﺮ‬ ‫ﭘﺎﺗﻮﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژي ﺑﻴﻤﺎرﻳﻬﺎي ﺧﻮن در ﺳﺎﻟﻬﺎي آﻳﻨﺪه ﻛﻤﻚ ﻧﻤﺎﻳﻴﻢ.‬ ‫4‬
  7. 7. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﻓﺼﻞ اول‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ، ﻣﺸﺨﺼﺎت،‬ ‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن و ﻋﻤﻠﻜﺮد‬ ‫5‬
  8. 8. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫‪ – I‬ﺧﻮن ﺳﺎزي ‪Hematopoies‬‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﺣﺪود 55-54% ﺣﺠﻢ ﻛﻞ ﺧﻮن را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ و ﺷﺎﻣﻞ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ ﺧﻮن ﻳﺎ‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ )‪ ، (erythrocyte‬ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺳﻔﻴﺪ ﺧﻮن ﻳﺎ ﻟﻜﻮﺳﻴﺖ ﻫﺎ )‪ (leukocytes‬و ﭘﻼﻛﺖ ﻫﺎ ﻳﺎ‬‫ﺗﺮوﻣﺒﻮﺳﻴﺖ ﻫﺎ )‪ (thrombocytes‬ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﺳﻠﻮﻟﻲ و ﻋﻤﻠﻜﺮد اﻳﻦ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎﺋﻲ دارد‬‫ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﺑﻪ ﺗﻔﻀﻴﻞ ﺑﻴﺎن ﻣﻲ ﮔﺮدد. ﻣﻨﺸﺎء اوﻟﻴﻪ ﺗﻤﺎم ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ از ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ اوﻟﻴﻪ‬‫اﺳﺖ و در ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻن درﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان دﻳﺪه ﻣﻲ ﺷﻮد. ﺟﻬﺖ درك ﺑﻬﺘﺮ اﻧﻮاع ﺳﻠﻮل ﻫﺎي ﺧﻮﻧﻲ اﺑﺘﺪا ﺑﺎ‬ ‫ﻣﻨﺸﺎء اوﻟﻴﻪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ و روﻧﺪ ﺧﻮن ﺳﺎزي آﺷﻨﺎ ﺷﺪه ﺳﭙﺲ در ﻣﻮرد ﻣﺸﺨﺼﺎت ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲ ﮔﺮدد.‬‫ﺧﻮن ﺳﺎزي ﻳﺎ ﻫﻤﺎﺗﻮﭘﻮﻳﺰﻳﺲ )‪ (Hematopoiesis‬ﻳﻌﻨﻲ روﻧﺪي ﻛﻪ در آن ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه‬‫و ﺗﻤﺎﻳﺰ و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻨﺪ. اﺑﺘﺪا ﻣﻨﺸﺎء اوﻟﻴﻪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ در ﺟﻨﻴﻦ و ﺑﺎﻟﻐﻴﻦ ﻣﻄﺮح ﮔﺮدﻳﺪه و ﺑﻌﺪ ﺑﻪ‬ ‫ﺗﻜﺎﻣﻞ و ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﻣﻴﭙﺮدازﻳﻢ:‬ ‫ﻣﻨﺸﺎء اوﻟﻴﻪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ‪Origin of Blood cells‬‬ ‫6‬
  9. 9. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺟﻨﻴﻨﻲ ﺧﻮﻧﺴﺎز )ﻏﻴﺮ از ﻟﻨﻔﻮﺳﻴﺖ ﻫﺎ ( از ﺑﺎﻓﺖ ﻣﺰاﻧﺸﻴﻤﺎل )‪ (Mesenchymal‬ﻛﻪ از ﻻﻳﻪ ﻫﺎي‬‫ﺟﻔﺘﻲ ﻣﺰودرم اﺳﺖ ﻣﻨﺸﺎء ﻣﻴﮕﻴﺮد. در اﺑﺘﺪاي ﻫﻔﺘﻪ ﺳﻮم ﺟﻨﻴﻨﻲ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﻣﺰودرﻣﻲ ﻛﻪ از ﻣﺰودرم‬‫اﺣﺸﺎﺋﻲ دﻳﻮاره ﻛﻴﺴﻪ زرده ﻣﻨﺸﺎء ﻣﻲ ﮔﻴﺮﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﺮوق ﺧﻮﻧﻲ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻨﺪ اﻳﻦ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ را آﻧﮋﻳﻮ‬‫ﺑﻼﺳﺖ)‪ (Angioblast cells‬ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻮده ﻫﺎي ﺳﻠﻮﻟﻲ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﺗﻮده ﻫﺎي ﻋﺮوق ﺳﺎز‬‫)‪ (Angiogenic cluster‬را ﻣﻲ ﺳﺎزﻧﺪ در اﺛﺮ ﺑﻬﻢ ﭘﻴﻮﺳﺘﻦ ﺳﻠﻮل ﻫﺎ ﺷﻜﺎف ﻫﺎي ﺑﻴﻦ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﺑﺘﺪرﻳﺞ داراي‬‫ﻣﺠﺮا ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎﺋﻲ ﻛﻪ در ﻣﺮﻛﺰ ﺗﻮده ﻗﺮار دارﻧﺪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ اوﻟﻴﻪ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ‬ ‫دﻫﻨﺪ.‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﭘﻬﻦ ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ و ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي اﻧﺪوﺗﻠﻴﺎﻟﻲ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ. اﻳﻦ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ‬‫ﺟﺰاﺋﺮ ﺧﻮﻧﻲ را ﻣﻔﺮوش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺟﻮاﻧﻪ زدن ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي اﻧﺪوﺗﻠﻴﺎﻟﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻴﺸﻮد ﺟﺰاﺋﺮ ﺧﻮﻧﻲ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ‬‫ﺑﻬﻢ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻌﺪ از اﺗﺼﺎل ﺑﻬﻢ ﻋﺮوق ﺧﻮﻧﻲ ﻛﻮﭼﻚ را ﺑﺴﺎزﻧﺪ. ﺑﺎ ﺗﻜﺎﻣﻞ روﻳﺎن ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ اوﻟﻴﻪ‬ ‫دﭼﺎر ﻣﺮگ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ و ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺟﻨﻴﻨﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ آﻧﻬﺎ ﻣﻲ ﮔﺮدد.‬ ‫)ﺷﻜﻞ 1-1 (: ﻣﺤﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ در‬ ‫ﺟﻨﻴﻦ )‪ (fetus‬و ﺑﻠﻮغ )‪(Adult‬‬ ‫ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﺳﻠﻮل ﻫﺎي ﺧﻮﻧﺐ ﺑﺪﻳﻦ‬ ‫ﺗﺮﺗﻴﺐ اﺳﺖ :‬‫1. ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺑﻨﻴﺎدي ﻛﻪ ﻣﻨﺸﺎء ﺳﻠﻮل ﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ )‪ (erytroblasts‬در ﺟﺰاﻳﺮ ﻛﻴﺴﻪ‬ ‫زرده )‪ (yolksac‬در ﻫﻔﺘﻪ 2 ﺗﺎ 8 زﻧﺪﮔﻲ ﺟﻨﻴﻨﻲ ﺷﻜﻞ ﻣﻴﮕﻴﺮد.‬‫2. ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﻛﺒﺪ و ﻃﺤﺎل ﺑﻪ ﺟﺎي ﻛﻴﺴﻪ زرده ﻣﺤﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ. در ﻣﺎه دوم‬‫ﻟﻘﺎح، ﻛﺒﺪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻣﺤﻞ ﺧﻮن ﺳﺎزي اﺳﺖ و ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺗﻚ ﻫﺴﺘﻪ اي و ﭼﻨﺪ ﻫﺴﺘﻪ اي و ﻟﻜﻮﺳﻴﺖ‬‫ﻫﺎي ﺑﻪ ﺻﻮرت اوﻟﻴﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ. ﻛﺒﺪ و ﻃﺤﺎل ﺗﺎ ﺣﺪود ﻣﺎه ﭘﻨﺠﻢ زﻧﺪﮔﻲ ﺟﻨﻴﻨﻲ ﻣﺤﻞ اﺻﻠﻲ‬ ‫ﺧﻮن ﺳﺎزي ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ.‬‫3. ﺑﻌﺪ از ﻣﺎه ﭼﻬﺎرم زﻧﺪﮔﻲ ﺟﻨﻴﻨﻲ ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺳﺎﺧﺖ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﻣﻴﻜﻨﺪ و از ﻣﺎه‬ ‫ﭘﻨﺠﻢ ﺟﻨﻴﻨﻲ ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان ﻣﺤﻞ اﺻﻠﻲ ﺧﻮن ﺳﺎزي اﺳﺖ.‬‫در زﻣﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮت ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان ﻣﺰودرم ﺧﺎرج روﻳﺎﻧﻲ ‪(Extra Embryonic‬‬‫)‪ Mesoderm‬ﻣﻮﺟﻮد در ﭘـﺮزﻫﺎي ﺟﻔﺘﻲ )‪ (Chorionic Villous‬و ﺳﺎﻗﻪ اﺗﺼﺎل )‪(Connective Stalk‬‬ ‫7‬
  10. 10. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ و ﻣﻮﻳﺮﮔﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ. ﺟﻮاﻧﻪ زدن ﻣﺪاوم ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻴﺸﻮد ﻋﺮوق ﺧﺎرج روﻳﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻋﺮوق‬‫داﺧﻞ روﻳﺎﻧﻲ ﻣﺘﺼﻞ ﺷﻮﻧﺪ. ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﻴﻦ روﻳﺎن و ﺟﻔﺖ ارﺗﺒﺎط ﺑﺮﻗﺮار ﻣﻲ ﮔﺮدد. ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ و ﻋﺮوق‬ ‫ﺧﻮﻧﻲ داﺧﻞ روﻳﺎﻧﻲ ﻫﻢ درﺳﺖ ﺑﻪ روش ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ و ﻋﺮوق ﺧﺎرج روﻳﺎﻧﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ.‬ ‫ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ‪Bloood cell development‬‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﺑﺎﻟﻎ دوره زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺴﺒﺘﺎً ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ دارﻧﺪ، ﻟﺬا اﻳﻦ ﺟﻤﻌﻴﺖ ﺑﺎﻳﺪ داﺋﻤﺎً ﺗﻮﺳﻂ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي‬‫ﺑﻨﻴﺎدي )‪ (Stem cell‬ﺗﻮﻟﻴﺪ ﮔﺮدﻧﺪ. ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺑﻨﻴﺎدي ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﭘﺮ ﻇﺮﻓﻴﺘﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ از ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﺧﻮد‬‫ﺑﺎزﺳﺎزي ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ ، در ﺗﻘﺴﻴﻤﺎت ﺳﻠﻮﻟﻲ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي اﺧﺘﺼﺎﺻﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲ آورﻧﺪ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﺑﺮﮔﺸﺖ‬ ‫ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻳﺎﻓﺘﻪ در ﻣﺤﻴﻂ اﻧﺠﺎم وﻇﻴﻔﻪ ﻣﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ.‬‫ﺗﻤﺎم ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ از ﻳﻚ ﻧﻮع ﺳﻠﻮل ﺑﻨﻴﺎدي )ﻛﻪ از ﺑﺪو ﺗﻮﻟﺪ در ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺷﺪه( ﻣﺸﺘﻖ‬‫ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ. ﭼﻮن اﻳﻦ ﺳﻠﻮل ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ اﻧﻮاع ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﺳﻠﻮل ﺑﻨﻴﺎدي ﭘﺮﻇﺮﻓﻴﺖ‬‫)‪ (Pluripotent stem cell‬ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻴﺸﻮد. اﻳﻦ اوﻟﻴﻦ ﺳﻠﻮل ﺧﻮﻧﺴﺎز ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ آن را دارد ﻛﻪ ﺗﻜﺜﻴﺮ ﻛﺮده و‬ ‫ﺗﻜﺎﻣﻞ و ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻳﺎﺑﺪ ﺗﺎ رده ﺳﻠﻮﻟﻲ اﺧﺘﺼﺎﺻﻲ را اﻳﺠﺎد ﻧﻤﺎﻳﺪ.‬ ‫ﺳﻠﻮل اوﻟﻴﻪ ‪ Pluripotent stem cell‬ﺑﻪ دو زﻳﺮ ﮔﺮوه ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻴﮕﺮدد:‬‫1. ﺳﻠﻮل اوﻟﻴﻪ ﻟﻨﻔﻮﺳﻴﺖ )‪ (lymphoid stem cell‬ﻛﻪ ﭘﻴﺶ ﺳﺎز ﺳﻠﻮل ﻟﻨﻔﻮﺳﻴﺖ ‪B‬و ‪ T‬اﺳﺖ و در‬‫اواﻳﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺧﻮد از ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﺧﺎرج ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺗﻴﻤﻮس، ﻏﺪه ﻫﺎي ﻟﻨﻔﺎوي و ﻃﺤﺎل رﻓﺘﻪ و در‬ ‫آﻧﺠﺎ ﺗﻜﺜﻴﺮ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ.‬ ‫ﻛﻪ ﭘﻴﺶ ﺳﺎز ﺳﻠﻮل‬ ‫2. ﺳﻠﻮل اوﻟﻴﻪ ﻏﻴﺮ ﻟﻨﻔﻮﺳﻴﺘﻴﻚ )‪(nonlymphocytic stem cell‬‬ ‫‪ hemotopoietic stem cell‬اﺳﺖ.‬‫از ﺳﻠﻮل ﺑﻨﻴﺎدي ﻛﻠﻨﻲ ﻫﺎي ﺳﻠﻮﻟﻲ ﻣﺸﺘﻖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺪ ﻳﻚ رده ﺳﻠﻮﻟﻲ را ﺗﻜﺜﻴﺮ ﻧﻤﺎﻳﺪ. رده ﻫﺎي‬‫ﺳﻠﻮﻟﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ دﻫﻨﺪه ﻛﻠﻨﻲ ﻫﺎ )‪ (CFC ، Colony Forming Cell‬ﻧﺎﻣﻴﺪه ﺷﺪه و ﺷﺎﻣﻞ )ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ،‬‫ﮔﺮاﻧﻮﻟﻮﺳﻴﺖ، ﻣﮕﺎﻛﺎرﻳﻮﺳﻴﺖ، ﺑﺎزوﻓﻴﻞ و اﺋﻮزﻳﻨﻮﻓﻴﻞ( ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي اوﻟﻴﻪ ﺗﺸﻜﻴﻞ دﻫﻨﺪه ﻛﻠﻨﻲ ﻫﺎ ﻛﻪ ﻳﻚ‬‫واﺣﺪ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم ‪ (Colony Forming Unit) CFU‬ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻴﮕﺮدﻧﺪﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﺎم ‪ CFU‬ﺑﻌﻨﻮان‬‫ﭘﻴﺸﺴﺎز ﺗﻌﺪادي از ﻓﺮم ﻫﺎي ﺳﻠﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻧﻮع ﺳﻠﻮل را ﻣﻴﺴﺎزﻧﺪ اﻃﻼق ﻣﻲ ﮔﺮدد )ﻣﺜﻼُ ‪CFU-E‬‬‫ﺑﺮاي ﺳﺎﺧﺖ ارﻳﺘﺮوﺋﻴﺪ( . ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺳﻠﻮل اوﻟﻴﻪ ﻏﻴﺮ ﻟﻨﻔﻮﺳﻴﺘﻚ ﺑﻪ ﻓﺮم ‪ CFU- GEMM‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻴﮕﺮدد. ﻫﺮ‬‫ﮔﺮوه از اﻳﻦ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ ﺑﺮاي ﺗﻤﺎﻳﺰ و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻓﺎﻛﺘﻮرﻫﺎي رﺷﺪ ، ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺤﻴﻄﻲ )ﺑﺎﻓﺖ‬ ‫ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان( و ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻔﻀﻴﻞ ﺑﺤﺚ ﻣﻴﮕﺮدد.‬ ‫8‬
  11. 11. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﺷﻜﻞ)2-1(‬ ‫ﻓﺎﻛﺘﻮرﻫﺎي رﺷﺪ ﺧﻮن ﺳﺎزي ‪Hematopoietic Growth Factor‬‬‫ﻓﺎﻛﺘﻮرﻫﺎي رﺷﺪ ﻫﻮرﻣﻮن ﻫﺎي ﮔﻠﻴﻜﻮﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ و ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ را از ﺳﻠﻮل‬‫اوﻟﻴﻪ ﺧﻮن ﺳﺎز ﻛﻨﺘﺮل ﻣﻴﻜﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻓﺎﻛﺘﻮرﻫﺎي ﻣﺤﺮك ﻛﻠﻨﻲ )‪Colony Stimulating Factor (CSFs‬‬ ‫ﻳﺎ ﻫﻤﺎﺗﻮﭘﻮﻳﺘﻴﻦ ﻫﺎ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ.‬‫اﻳﻦ ﻓﺎﻛﺘﻮرﻫﺎ ﺷﺎﻣﻞ ارﻳﺘﺮوﭘﻮﻳﺘﻴﻦ )‪ ، (Erythropoietin‬ﻓﺎﻛﺘﻮر ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻛﻨﻨﺪه ﮔﺮاﻧﻮﻟﻮﺳﻴﺖ ﻣﺎﻛﺮوﻓﺎز‬‫)‪ ، (GM-CSF‬ﻓﺎﻛﺘﻮر ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻛﻨﻨﺪه ﮔﺮاﻧﻮﻟﻮﺳﻴﺖ )‪ (G-CSF‬و اﻳﻨﺘﺮﻟﻮﻛﻴﻦ 3 )3‪ (Interleukin‬ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ.‬‫ﻫﺮﻛﺪام از اﻳﻦ ﻓﺎﻛﺘﻮرﻫﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﻟﻮﻛﻮس ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ژﻧﻲ ﻛﺪ ﮔﺬاري ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ )ﻣﺜﻼً ژن ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪه‬‫ارﻳﺘﺮوﭘﻮﻳﺘﻴﻦ روي ﻛﺮوﻣﻮزوم 7 ﻗﺮار دارد( و از ﺑﺎﻓﺘﻬﺎي ﻣﺤﻴﻄﻲ ﺗﺮﺷﺢ ﻣﻴﮕﺮدﻧﺪ )ارﻳﺘﺮوﭘﻮﻳﺘﻴﻦ از ﻛﻠﻴﻪ و‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ‪ Kupffer‬ﺗﺮﺷﺢ ﻣﻴﮕﺮدد( . ﻋﻤﻠﻜﺮد آﻧﻬﺎ ﺑﺮ روي ﻛﻠﻨﻲ ﺧﺎص ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺤﺮﻳﻚ ﺗﻜﺜﻴﺮ )ﻓﻌﺎل ﺷﺪن‬‫ﻣﻴﺘﻮز( و ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻣﻴﮕﺮدد. ﻣﺜﻼً ارﻳﺘﺮوﭘﻮﻳﺘﻴﻦ روي ‪ CFU-E‬ﺗﺎﺛﻴﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﻌﺪاد ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬‫ﻣﻴﮕﺮدد. ﺟﺰﺋﻴﺎت ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﻣﻮرد ﻣﺤﻞ ﺳﺎﺧﺖ و ﻣﻨﺸﺎء ﺳﻠﻮﻟﻲ و ﺳﻠﻮل ﻫﺪف را ﻣﻴﺘﻮان ﺑﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﺟﺪول 1-1 ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮد.‬‫)‪CFU-GEMM (Colony Forming Unit, Granulocyte, Erytrocyte, Monocyte, Megakaryocyte‬‬ ‫ﺑﻴﺸﺘﺮ‬ ‫ﺑﺪاﻧﻴﻢ‬ ‫9‬
  12. 12. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫)ﺟﺪول 1-1 (‬ ‫ﺑﺎﻓﺖ ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان و ﻋﻤﻠﻜﺮد ‪Bone marrow site & function‬‬‫ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﻳﻂ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ در ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﺻﻮرت ﻣﻲ ﮔﻴﺮد. ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان در ﺗﻤﺎم‬‫ﻓﻀﺎﻫﺎي اﺳﺘﺨﻮان ﻫﺎ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻴﺸﻮد ﻛﻪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺷﻜﻞ ﻇﺎﻫﺮي و ﺑﺮرﺳﻲ ﻫﺎي ﻣﺎﻛﺮوﺳﻜﻮﭘﻴﻚ ﺑﻪ 2 ﻓﺮم‬ ‫ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻴﮕﺮدد:‬‫1. ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان زرد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻏﻴﺮ ﻓﻌﺎل اﺳﺖ و ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺷﺪه از ﺑﺎﻓﺖ ﭼﺮﺑﻲ اﺳﺖ. رﻧﮓ‬ ‫زرد آن ﺑﻪ دﻟﻴﻞ وﺟﻮد ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﭼﺮﺑﻲ ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ.‬‫2. ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﻗﺮﻣﺰ ﻳﺎ ﺧﻮن ﺳﺎز ‪ hematogenous‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺳﺎﺧﺖ اﻧﻮاع ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ‬ ‫را ﻋﻬﺪه دار اﺳﺖ. رﻧﮓ ﻗﺮﻣﺰ آن ﺑﻪ دﻟﻴﻞ وﺟﻮد ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ و ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ اﺳﺖ.‬ ‫ﺷﻜﻞ 3-1 : ﺑﺎﻓﺖ ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان در اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻟﻎ و ﻛﻮدك‬‫در دوران ﻧﻮزادي و ﭼﻨﺪ ﺳﺎل اول زﻧﺪﮔﻲ، ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان ﻫﺎ ﻗﺮﻣﺰ و داراي ﺳﻠﻮل ﺑﻮده و در ﺗﻮﻟﻴﺪ‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﻓﻌﺎل ﻣﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ. در اﻓﺮاد ﺟﻮان ﺗﺮ ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﻗﺮﻣﺰ در اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎي ﻣﺤﻮري و‬‫ﭘﺮوﻛﺴﻴﻤﺎل اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎي ﺑﻠﻨﺪ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ . در 81 ﺳﺎﻟﮕﻲ ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان ﻗﺮﻣﺰ ﻓﻘﻂ در دﻧﺪه ﻫﺎ،‬‫ﻣﻬﺮه ﻫﺎ، اﺳﺘﺮوﻧﻮم، ﺟﻤﺠﻤﻪ ، ﻟﮕﻦ و ﭘﺮوﻛﺴﻴﻤﺎل اﭘﻲ ﻓﻴﺰ ﻓﻤﻮر و ﻫﻮﻣﺮوس وﺟﻮد دارد. اﮔﺮ ﺧﻮن ﺳﺎزي‬ ‫01‬
  13. 13. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﻏﻴﺮﻃﺒﻴﻌﻲ در ﺑﺪن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ )ﻣﺜﻞ ﺧﻮن رﻳﺰي ﻣﺰﻣﻦ، ﻫﻴﭙﻮﻛﺴﻲ ﻃﻮﻻﻧﻲ، ﻫﻤﻮﻟﻴﺰﻫﺎي ﻣﺰﻣﻦ‬‫و ﺗﺎﻻﺳﻤﻲ ﻫﺎ ( ﻃﺤﺎل و ﻛﺒﺪ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻏﻴﺰ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺧﻮن ﺳﺎزي اﻧﺠﺎم ﻣﻴﺪﻫﺪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان‬‫زرد ﺑﻪ ﻗﺮﻣﺰ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻴﮕﺮدد. ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﻗﺮﻣﺰ از دارﺑﺴﺖ )‪ ،(Stroma‬ﻃﻨﺎﺑﻬﺎي ﺧﻮن ﺳﺎز‬‫)‪ (hematopoietic cord‬و ﻣﻮﻳﺮﮔﻬﺎي ﺳﻴﻨﻮزوﺋﻴﺪي ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ. اﺳﺘﺮوﻣﺎ از ﺷﺒﻜﻪ 3 ﺑﻌﺪي‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي رﺗﻴﻜﻮﻟﺮ و ﭘﺮده ﻫﺎي ﻇﺮﻳﻒ از رﺷﺘﻪ ﻫﺎي رﺗﻴﻜﻮﻟﺮ ﺣﺎوي ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﺴﺎز و ﻣﺎﻛﺮوﻓﺎژﻫﺎ ﺗﺸﻜﻴﻞ‬‫ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻣﺎﺗﺮﻳﻜﺲ ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻛﻼژن ﻧﻮع 1 و 3 ، ﻓﻴﺒﺮوﻧﻜﺘﻴﻦ، ﻻﻣﻴﻨﻴﻦ و ﭘﺮوﺗﺌﻮﮔﻠﻴﻜﺎن ﻧﻴﺰ‬‫دارد. ﻻﻣﻴﻨﻴﻦ، ﻓﻴﺒﺮوﻧﻜﺘﻴﻦ و ﻣﺎده اﺗﺼﺎل ﺳﻠﻮﻟﻲ دﻳﮕﺮ ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﻮﻧﻜﺘﻴﻦ )‪ (hemonectin‬ﻣﻮﺟﺐ اﺗﺼﺎل‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﻜﺲ ﻣﻴﮕﺮدﻧﺪ. ﺳﻴﻨﻮزوﺋﻴﺪﻫﺎ از ﻳﻚ ﻻﻳﻪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي آﻧﺪوﺗﻠﻴﺎل ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﻧﺪ و ﻣﻮﻳﺮﮔﻬﺎي‬‫ﺳﻴﻨﻮزﺋﻴﺪي ﺗﻮﺳﻂ ﻻﻳﻪ ﺧﺎرﺟﻲ ﻧﺎﭘﻴﻮﺳﺘﻪ اي از ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي رﺗﻴﻜﻮﻟﺮ و ﺷﺒﻜﻪ اي ﺳﺴﺖ از رﺷﺘﻪ ﻫﺎي رﺗﻴﻜﻮﻟﺮ‬ ‫ﺗﻘﻮﻳﺖ ﺷﺪه اﻧﺪ.‬‫ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان ﻗﺮﻣﺰ ﻏﻨﻲ از ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺑﻨﻴﺎدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺎدرﻧﺪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪ ، ﺗﻜﺜﻴﺮ و‬‫ﺗﻤﺎﻳﺰ آﻧﻬﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺎﻛﺘﻮرﻫﺎي رﺷﺪ ﺧﻮن ﺳﺎزي ﻛﻨﺘﺮل ﻣﻴﮕﺮدد. اﻟﺒﺘﻪ ﮔﺮوﻫﻲ از ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﻫﺎ ﺑﺪن )ﺑﺎ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ‬‫ﺳﻴﺴﺘﻢ اﻳﻤﻨﻲ( ﻫﻮرﻣﻮﻧﻬﺎ و ﺳﻤﻮم )ﺑﺎﻛﺘﺮﻳﺎل ، وﻳﺮوﺳﻲ ( و دارو ﻫﺎ ﻣﻴﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﺗﺎﺛﻴﺮ‬ ‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ.‬‫ﺑﻌﺪ از ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ در ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﺳﻠﻮﻟﻬﺎ ﺗﻤﺎﻳﺰ و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي رﺳﻴﺪه ﺑﺎ‬‫ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺧﺎص ﺧﻮد در ﺧﻮن ﻣﺤﻴﻄﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮔﺮدﻧﺪ در اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬ ‫ﻋﻤﻠﻜﺮدآﻧﻬﺎ در ﺧﻮن ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺠﺰا ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻣﻴﺸﻮد.‬ ‫آﻗﺎﻳﻲ در ﻣﻌﺮض ﺗﺸﺎﺷﻌﺎت رادﻳﻮ اﻛﺘﻴﻮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ، در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ دﭼـﺎر ﺧـﻮﻧﺮﻳﺰي از ﺑﻴﻨـﻲ و‬ ‫دﺳﺘﮕﺎه ﮔﻮارش اﺳﺖ و ﻋﻔﻮﻧﺖ ﭘﻮﺳﺘﻲ ﺷﺪﻳﺪ دارد ﻋﻠﺖ آن ﭼﻴﺴﺖ ؟‬ ‫ﺗﺸﻌﺸﻌﺎت رادﻳﻮ اﻛﺘﻴﻮ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان را از ﺑﻴﻦ ﻣﻴﺒﺮﻧﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻓﺮد دﭼﺎر ﻛﺎﻫﺶ ﺗﻤﺎم‬ ‫رده ﻫﺎي ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺧﻮﻧﻲ ﺷﺪه و ﻋﻼﺋﻢ ﺧﻮﻧﺮﻳﺰي و ﻋﻔﻮﻧﺖ را ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ .‬ ‫‪ : II‬ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ) ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ (‬ ‫11‬
  14. 14. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﺗﻜﺎﻣﻞ وﺗﻤﺎﻳﺰ ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ )ارﻳﺘﺮوﭘﻮﺋﺰ(‬ ‫)‪Development & Maturation of erytrocytes (Erythropoisis‬‬‫ارﻳﺘﺮوﭘﻮﺋﺰ روﻧﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ در آن ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ )ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ( ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ. اﻳﻦ روﻧﺪ از‬ ‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺑﻨﻴﺎري ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان ﺷﺮوع ﺷﺪه ﺗﺎ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ در ﺧﻮن ﻣﺤﻴﻄﻲ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻴﮕﺮدد.‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﺳﻠﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﺳﺮﻳﻊ ﺑﺎﻟﻎ ﺷﺪه و ﺟﻬﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ از ‪ Stem cell‬اوﻟﻴﻪ ﺗﺎ رده ارﻳﺘﺮوﺋﻴﺪ‬‫5-4 روز زﻣﺎن ﻻزم دارد. رﺳﻴﺪه ﺷﺪن ﺳﻠﻮل و ﺗﺒﺪﻳﻞ آن ﺑﻪ ﻓﺮم رﺗﻴﻜﻮﻟﻮﺳﻴﺖ در ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان 2 ﺗﺎ 5‬‫روز زﻣﺎن ﻣﻲ ﺑﺮد و ﺳﭙﺲ وارد ﺧﻮن ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻣﻲ ﺷﻮد. ﻃﻮل ﻋﻤﺮ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ در ﺧﻮن ﻣﺤﻴﻄﻲ ﺣﺪود‬ ‫021 روز اﺳﺖ.‬‫ﺳﻠﻮل ﺑﺎﻟﻎ ﺳﻠﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﺎن ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ اﻧﺠﺎم ﻛﻠﻴﻪ ﻋﻤﻠﻜﺮدﻫﺎي اﺧﺘﺼﺎﺻﻲ ﺧﻮد را در‬‫ﻣﺤﻴﻂ ﻛﺴﺐ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ. ﻓﺮآﻳﻨﺪ اﺳﺎﺳﻲ در ﺑﻠﻮغ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺳﻨﺘﺰ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ و ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺟﺴﻤﻜﻲ‬‫ﻛﻮﭼﻚ ﻣﻘﻌﺮ اﻟﻄﺮﻓﻴﻦ و ﺑﺪون ﻫﺴﺘﻪ. در ﻃﻲ ﺑﻠﻮغ در ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻣﺘﻌﺪد ﻣﻬﻤﻲ روي ﻣﻲ دﻫﺪ،‬‫ﺣﺠﻢ ﺳﻠﻮل ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ و اﻧﺪازه ﻫﺴﺘﻚ ﻫﺎ آﻧﻘﺪر ﺗﻘﻠﻴﻞ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻴﻜﺮوﺳﻜﻮپ ﻧﻮري ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ‬‫روﻳﺖ ﻣﻲ ﮔﺮدد. ﻗﻄﺮ ﻫﺴﺘﻪ ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﻛﺮوﻣﺎﺗﻴﻦ ﺑﻄﻮر ﻓﺰاﻳﻨﺪه اي ﻣﺘﺮاﻛﻢ ﺗﺮ ﻣﻲ ﺷﻮد ﺑﻄﻮري ﻛﻪ‬‫ﻫﺴﺘﻪ ﻇﺎﻫﺮي ﻣﭽﺎﻟﻪ ﺷﺪه )‪ (pyknotic‬ﺑﺪﺳﺖ آورده و ﺳﺮاﻧﺠﺎم از ﺳﻠﻮل ﺑﻴﺮون راﻧﺪه ﻣﻲ ﺷﻮد. ﻛﺎﻫﺶ‬‫ﺗﺪرﻳﺠﻲ ﺗﻌﺪاد ﭘﻠﻲ رﻳﺒﻮزوﻣﻬﺎ )ﻛﺎﻫﺶ ﺑﺎزوﻓﻴﻠﻲ( و ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ آن اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻴﺰان ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ )ﻳﻚ‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ اﺳﻴﺪوﻓﻴﻞ( در داﺧﻞ ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻢ روي ﻣﻲ دﻫﺪ. ﻣﻴﺘﻮﻛﻨﺪرﻳﻬﺎ و ﺳﺎﻳﺮ اﻧﺪاﻣﻜﻬﺎ ﺑﺘﺪرﻳﺞ ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ‬ ‫ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ.‬‫ﺗﻌﺪاد ﺗﻘﺴﻴﻤﺎت ﺳﻠﻮﻟﻲ ﺑﻴﻦ ﭘﺮوارﻳﺘﺮوﺑﻼﺳﺖ و ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﺑﺎﻟﻎ، ﺑﻴﻦ 3 ﺗﺎ 5 ﺑﺎر ﻣﺘﻐﻴﺮ اﺳﺖ .ﺗﻤﺎﻳﺰ و‬‫ﺑﻠﻮغ ارﻳﺘﺮو ﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﺷﺎﻣﻞ اﻳﺠﺎد ﭘﺮوارﻳﺘﺮو ﺑﻼﺳﺖ، ارﻳﺘﺮوﺑﻼﺳﺖ ﺑﺎزوﻓﻴﻞ، ارﻳﺘﺮوﺑﻼﺳﺖ ﭘﻠﻲ ﻛﺮوﻣﺎﺗﻮﻓﻴﻞ،‬‫ارﻳﺘﺮوﺑﻼﺳﺖ ارﺗﻮﻛﺮوﻣﺎﺗﻮﻓﻴﻞ )ﻧﺮﻣﻮﺑﻼﺳﺖ(، رﺗﻴﻜﻮﻟﻮﺳﻴﺖ و ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ.اوﻟﻴﻦ ﺳﻠﻮل ﻗﺎﺑﻞ‬‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ در رده ارﻳﺘﺮوﻳﻮﺋﺰ ﭘﺮوارﻳﺘﺮوﺑﻼﺳﺖ )‪ (proerythroblast‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﺑﺰرگ ﺑﺎ ﻛﺮوﻣﺎﺗﻴﻨﻲ‬‫ﻣﺸﺒﻚ و ﺳﺴﺖ و ﻫﺴﺘﻜﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﺳﺎﻧﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺸﺎﻫﺪه اﺳﺖ و ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻢ آن ﺑﺎزوﻓﻴﻞ اﺳﺖ. ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻌﺪ‬‫ﺑﺎ ارﻳﺘﺮوﺑﻼﺳﺖ ﺑﺎزوﻓﻴﻞ)‪ (Basophilic erythroblast‬ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻤﻲ ﺷﺪﻳﺪاً ﺑﺎزوﻓﻴﻞ‬‫و ﻫﺴﺘﻪ اي ﻣﺘﺮاﻛﻢ دارد ﻛﻪ ﻓﺎﻗﺪ ﻫﺴﺘﻚ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺸﺎﻫﺪه اﺳﺖ. ﺑﺎزوﻓﻴﻞ ﺑﻮدن اﻳﻦ دو ﻧﻮع ﺳﻠﻮل ﺑﻪ دﻟﻴﻞ‬‫وﺟﻮد ﭘﻠﻲ رﻳﺒﻮزوم ﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪدي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺳﻨﺘﺰ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻧﻘﺶ دارﻧﺪ. در ﻃﻲ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻌﺪي ﭘﻠﻲ‬‫رﻳﺒﻮزوم ﻫﺎ ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﻣﻨﺎﻃﻘﻲ از ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻢ ﺷﺮوع ﺑﻪ ﭘﺮ ﺷﺪن ﺑﺎﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ. رﻧﮓ آﻣﻴﺰي‬‫در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺳﺒﺐ ﻇﻬﻮر رﻧﮕﻬﺎي ﻣﺘﻌﺪدي در ﺳﻠﻮل ﻣﻲ ﺷﻮد: ارﻳﺘﺮوﺑﻼﺳﺖ ﭘﻠﻲ ﻛﺮوﻣﺎﺗﻮﻓﻴﻞ‬‫)‪ . (polychromatophilic erythroblast‬در ﻗﺪم ﺑﻌﺪي ﻫﺴﺘﻪ ﻣﺘﺮاﻛﻢ ﺷﺪه و ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻢ دﻳﮕﺮ ﺑﺎزوﻓﻴﻞ‬‫ﻧﺒﻮده و اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻳﺠﺎد ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻤﻲ ﺗﻤﺎﻣﺎً اﺳﻴﺪوﻓﻴﻞ ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ ارﻳﺘﺮوﺑﻼﺳﺖ ارﺗﻮﻛﺮوﻣﺎﺗﻮﻓﻴﻞ‬‫)‪ (erythroblast orthochromatophilic‬را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲ ﻧﻤﺎﻳﺪ. در زﻣﺎﻧﻲ ﻣﻌﻴﻦ اﻳﻦ ﺳﻠﻮل ﺗﻌﺪاي ﺑﻴﺮون‬‫زدﮔﻲ ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻤﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﺮده و ﻫﺴﺘﻪ را در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﻻﻳﻪ ﻧﺎزﻛﻲ از ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻢ ﭘﻴﭽﻴﺪه ﺷﺪه ﺑﻴﺮون‬‫ﻣﻲ راﻧﺪ. ﺳﻠﻮل ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه ﻫﻨﻮز ﺗﻌﺪاد اﻧﺪﻛﻲ ﭘﻠﻲ رﻳﺒﻮزوم دارد ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﺑﺎ رﻧﮓ ﻛﺮزﻳﻞ ﺑﻠﻮ رﻧﮓ آﻣﻴﺰي‬ ‫21‬
  15. 15. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﻣﻴﮕﺮدﻧﺪ. ﺷﺒﻜﻪ اي رﻧﮕﻲ را ﺑﻮﺟﻮد ﻣﻲ آورﻧﺪ. اﻳﻦ ﺳﻠﻮل رﺗﻴﻜﻮﻟﻮﺳﻴﺖ )‪ (reticulocyte‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ زودي‬ ‫ﭘﻠﻲ رﻳﺒﻮزوﻣﻬﺎي ﺧﻮد را از دﺳﺖ داده و ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﺑﺎﻟﻎ ﻣﻲ ﺷﻮد.‬ ‫ﺷﻜﻞ 4-1: ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﻳﺎ ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ ﺧﻮن ﻓﺎﻗﺪ ﻫﺴﺘﻪ و ﺣﺎوي ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﺣﺎﻣﻞ اﻛﺴﻴﮋن ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬‫ﻫﺴﺘﻨﺪ و در ﺷﺮاﻳﻂ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻫﺮﮔﺰ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﮔﺮدش ﺧﻮن را ﺗﺮك ﻧﻤﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ. ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ‬‫ﺻﻔﺤﺎﺗﻲ ﻣﻘﻌﺮاﻟﻄﺮﻓﻴﻦ و ﺑﺪون ﻫﺴﺘﻪ ، ﺑﺎ ﻗﻄﺮ 5/7 ﻣﻴﻜﺮوﻣﺘﺮ و ﺿﺨﺎﻣﺖ 6/2 ﻣﻴﻜﺮوﻣﺘﺮ درﻛﻨﺎره و 8/0‬‫ﻣﻴﻜﺮوﻣﺘﺮ در ﻣﺮﻛﺰ ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ. ﺗﻌﻘﺮ دو ﻃﺮﻓﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺳﻄﺢ ﺑﻪ ﺣﺠﻢ را اﻓﺰوده و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﺒﺎدل ﮔﺎزي‬‫را ﺗﺴﻬﻴﻞ ﻣﻴﻜﻨﺪ. ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻛﺎﻣﻼً اﻧﻌﻄﺎف ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺧﺎﺻﻴﺖ ﺑﻪ آن اﺟﺎزه ﻣﻲ دﻫﺪ ﺗﺎ ﺧﻮد را ﺑﺎ‬‫ﺷﻜﻞ ﻏﻴﺮ ﻣﻨﻈﻢ و ﻗﻄﺮ ﻛﻮﭼﻚ ﻣﻮﻳﺮﮔﻬﺎ ﺗﻄﺎﺑﻖ دﻫﺪ. ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﺸﺎﻫﺪات در ﺑﺪن ﻣﻮﺟﻮد زﻧﺪه،‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎي ﺣﺎوي ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﺎﻟﻐﻴﻦ )‪ (HbA‬ﻫﻨﮕﺎم ﭘﻴﻤﻮدن زواﻳﺎي اﻧﺸﻌﺎﺑﺎت ﻣﻮﻳﺮگ‬‫ﺑﺴﺎدﮔﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ داده و ﻇﺎﻫﺮي ﻫﻤﭽﻮن ﻓﻨﺠﺎن ﺑﺨﻮد ﻣﻲ ﮔﻴﺮﻧﺪ.ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎي ﺑﺎ ﻗﻄﺮ ﺑﻴﺶ از 9‬‫ﻣﻴﻜﺮوﻣﺘﺮ را ، ﻣﺎﻛﺮوﺳﻴﺖ )‪ (macrocyte‬و ﺑﺎ ﻗﻄﺮ ﻛﻤﺘﺮ از 6 ﻣﻴﻜﺮوﻣﺘﺮ را ﻣﻴﻜﺮوﺳﻴﺖ )‪(microcyte‬‬‫ﻣﻲ ﺧﻮاﻧﻨﺪ. آﻧﻴﺰوﺳﻴﺘﻮز )‪ (anisocytosis‬ﺑﻪ ﺣﻀﻮر ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﺑﺎ اﻧﺪازه ﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺘﻔﺎوت‬ ‫اﻃﻼق ﻣﻲ ﺷﻮد.‬‫ﺗﻌﺪاد ﻃﺒﻴﻌﻲ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ در ﺧﻮن زﻧﺎن ﺣﺪود 9/3 ﺗﺎ 5/5 ﻣﻴﻠﻴﻮن در ﻫﺮ ﻣﻴﻜﺮوﻟﻴﺘﺮ و در ﺧﻮن‬ ‫ﻣﺮدان 1/4 ﺗﺎ 6 ﻣﻴﻠﻴﻮن در ﻫﺮ ﻣﻴﻜﺮوﻟﻴﺘﺮ اﺳﺖ.‬ ‫31‬
  16. 16. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻫﺮ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ را ﻏﺸﺎﺋﻲ ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻪ ﻛﻪ از ﺣﺪود 04 درﺻﺪ ﭼﺮﺑﻲ ) ﻓﺴﻔﻮﻟﻴﭙﻴﺪﻫﺎ،‬‫ﻛﻠﺴﺘﺮول، ﮔﻠﻴﻜﻮﻟﻴﭙﻴﺪﻫﺎ ( ،05 درﺻﺪ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ و 01 درﺻﺪ ﻛﺮﺑﻮﻫﻴﺪرات ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ . ﺣﺪود ﻧﻴﻤﻲ‬‫از ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي آﻧﻬﺎ داﺧﻞ ﻏﺸﺎﺋﻲ )‪ (proteins integral membrane‬ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺗﻌﺪادي ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﻣﺤﻴﻄﻲ‬‫)‪ (peripheral protein‬ﻫﻢ ﻫﻤﺮاه ﺳﻄﺢ داﺧﻠﻲ ﻏﺸﺎء ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ. ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ اﻳﻦ‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ اﺳﻜﻠﺖ ﻏﺸﺎﻳﻲ، ﺷﻜﻞ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ. ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻲ ﺑﻨﺎم اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ‬‫)‪ (spectrin‬اﺟﺰاي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏﺸﺎ را ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ اﺟﺰاي اﺳﻜﻠﺖ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﻣﺘﺼﻞ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ ﺷﺒﻜﻪ اي ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ‬‫ﻛﻪ ﻏﺸﺎي ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ را ﺗﺤﻜﻴﻢ و ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ. اﻳﻦ ﺷﺒﻜﻪ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺳﺒﺐ اﻧﻌﻄﺎف ﭘﺬﻳﺮي ﻏﺸﺎء‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ ﺷﺪﻳﺪ آﻧﻬﺎ ﻫﻨﮕﺎم ﻋﺒﻮر از ﻣﻮﻳﺮﮔﻬﺎ، ﺿﺮوري اﺳﺖ. از آﻧﺠﺎ‬ ‫ﻛﻪ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﺳﺨﺖ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ، وﻳﺴﻜﻮزﻳﺘﻪ ﺧﻮن ﺑﻄﻮر ﻃﺒﻴﻌﻲ ﭘﺎﺋﻴﻦ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲ ﻣﺎﻧﺪ.‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ در درون ﺧﻮد، ﺣﺎوي ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ )ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ اﻧﺘﻘﺎل دﻫﻨﺪه اﻛﺴﻴﮋن( ﻣﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ‬‫ﻣﺴﺌﻮل رﻧﮓ اﺳﻴﺪوﻓﻴﻞ ﺑﻮدن آﻧﻬﺎ اﺳﺖ. ﺗﻐﻴﻴﺮات وراﺛﺘﻲ ﻣﻮﻟﻜﻮﻟﻬﺎي ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ، ﻣﺴﺌﻮل ﺣﺎﻻت ﭘﺎﺗﻮﻟﻮژﻳﻚ‬ ‫ﻣﺘﻌﺪدي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎري ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻳﺠﺎد ﻣﻲ ﻛﻨﺪ.‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺘﺎزﮔﻲ از ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان ﺑﺪاﺧﻞ ﺟﺮﻳﺎن ﺧﻮن رﻫﺎ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ اﻏﻠﺐ ﺣﺎوي ‪RNA‬‬‫رﻳﺒﻮزوﻣﻲ ﭘﺲ ﻣﺎﻧﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﺣﻀﻮر رﻧﮓ ‪ brilliant cresyl blue‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺪرﺳﻮب ﻛﺮده و رﻧﮓ‬‫ﺑﮕﻴﺮد. ﺗﺤﺖ اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎي ﺟﻮان ﻛﻪ رﺗﻴﻜﻮﻟﻮﺳﻴﺖ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺗﻌﺪادي‬‫ﮔﺮاﻧﻮل ﻳﺎ ﻳﻚ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﺗﻮري ﺷﻜﻞ در ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻢ ﺧﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ. رﺗﻴﻜﻮﻟﻮﺳﻴﺖ ﻫﺎ در ﺣﺎﻟﺖ ﻃﺒﻴﻌﻲ،‬‫ﺣﺪود ﻳﻚ درﺻﺪ ﻛﻞ ﺗﻌﺪاد ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎي در ﺣﺎل ﮔﺮدش را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دﻫﻨﺪ و اﻳﻦ ﻣﻘﺪار، ﺑﺮاﺑﺮ‬‫ﻣﻴﺰان ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻨﻲ روزاﻧﻪ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان اﺳﺖ. اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﻌﺪاد رﺗﻴﻜﻮﻟﻮﺳﻴﺖ ﻫﺎ، ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ‬‫ﻧﻴﺎز ﺑﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ﻇﺮﻓﻴﺖ اﻧﺘﻘﺎل اﻛﺴﻴﮋن ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻋﻮاﻣﻠﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﻮﻧﺮﻳﺰي ﻳﺎ ﺻﻌﻮد‬ ‫ﺑﻪ ارﺗﻔﺎﻋﺎت ﺑﺎﺷﺪ.‬‫ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎي اﻧﺴﺎن ﺗﺎ ﺣﺪود 021 روز در ﮔﺮدش ﺧﻮن زﻧﺪه ﻣﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ. ارﻳﺘﺮﺳﻴﺖ ﻫﺎي ﭘﻴﺮ‬‫و ﻓﺮﺳﻮده ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺎﻛﺮوﻓﺎژﻫﺎي ﻃﺤﺎل و ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان از ﮔﺮدش ﺧﻮن ﺑﺮداﺷﺖ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻲ‬‫رﺳﺪ ﻋﻼﻣﺖ ﺑﺮداﺷﺖ اﻳﻦ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎي ﭘﻴﺮ، ﻇﻬﻮر اوﻟﻴﮕﻮ ﺳﺎﻛﺎرﻳﺪﻫﺎي ﻧﺎﻗﺺ ﻣﺘﺼﻞ ﺑﻪ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي‬ ‫داﺧﻞ ﻏﺸﺎﻳﻲ ﺑﺎﺷﺪ.‬‫ﺑﻪ اﻓﺮاﻳﺶ ﺗﻌﺪاد ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺘﻮز ﻳﺎ ﭘﻠﻲ ﺳﻴﺘﻤﻲ )‪ (Polycythemia‬ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ ﻳﻚ‬‫ﺗﻄﺎﺑﻖ ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ )ﻣﺜﻼً ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ در ارﺗﻔﺎﻋﺎت زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻴﻜﻨﻨﺪ( ﻳﺎ ﻫﻤﺮاه ﻳﻚ ﺳﺮي ﺑﻴﻤﺎري ﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ.‬‫ﺑﻪ ﻛﺎﻫﺶ ﺗﻌﺪاد ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ آﻧﻤﻲ ‪ Anemia‬ﻳﺎ ﻛﻢ ﺧﻮﻧﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮد اﻟﺒﺘﻪ آﻧﻤﻲ ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ‬ ‫ﻏﻠﻈﺖ ﭘﺎﺋﻴﻦ ﺗﺮ از ﺣﺪ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻞ ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ دارد.‬ ‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن و ﻋﻤﻠﻜﺮد ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ ﻳﺎ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ:‬‫اﻋﻤﺎل اﺻﻠﻲ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﺧﻮن ﻧﺴﺒﺘﺎً ﺳﺎده اﺳﺖ و ﺷﺎﻣﻞ ﺗﺤﻮﻳﻞ اﻛﺴﻴﮋن ﺑﻪ ﺑﺎﻓﺘﻬﺎ و ﻛﻤﻚ ﺑﻪ ﺑﺮداﺷﺖ‬‫دي اﻛﺴﻴﺪ ﻛﺮﺑﻦ و ﭘﺮوﺗﻮﻧﻬﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﺴﻢ ﺑﺎﻓﺘﻲ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ. ﻟﺬا ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن آن ﺳﺎده ﺗﺮ از اﻛﺜﺮ‬ ‫41‬
  17. 17. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي ﺑﺪن اﺳﺖ و ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﻣﺘﺸﻜﻞ از ﻏﺸﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺤﻠﻮﻟﻲ از ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده ) اﻳﻦ‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﺣﺪود 59% از ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ داﺧﻞ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ( و ﻓﺎﻗﺪ ﻫﺴﺘﻪ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ.‬‫ﻫﻴﭻ ارﮔﺎﻧﻞ داﺧﻞ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﻫﻤﭽﻮن ﻣﻴﺘﻮﻛﻨﺪري، ﻟﻴﺰوزوم ﻳﺎ دﺳﺘﮕﺎه ﮔﻠﮋي در آن ﻧﻴﺴﺖ. اﻟﺒﺘﻪ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬‫از ﻧﻈﺮ ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﻜﻲ ﻏﻴﺮ ﻓﻌﺎل ﻧﻴﺴﺖ. ‪ ATP‬از ﮔﻠﻴﻜﻮﻟﻴﺰ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﻮد و ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻲ در ﺣﻔﻆ ﺷﻜﻞ‬‫ﻣﻘﻌﺮاﻟﻄﺮﻓﻴﻦ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ و ﻧﻴﺰ در ﺗﻨﻈﻴﻢ اﻧﺘﻘﺎل ﻳﻮﻧﻬﺎ و آب ﺑﻪ درون و ﺑﻴﺮون ﮔﻠﺒﻮل دارد. ﺷﻜﻞ‬‫ﻣﻘﻌﺮاﻟﻄﺮﻓﻴﻦ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ﻧﺴﺐ ﺳﻄﺢ ﺑﻪ ﺣﺠﻢ در آن، ﺗﺒﺎدل ﮔﺎزﻫﺎ را آﺳﺎن ﻛﺮده اﺳﺖ. ﮔﻠﺒﻮل‬ ‫ﻗﺮﻣﺰ داراي اﺟﺰاي اﺳﻜﻠﺖ ﺳﻠﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻲ در ﺣﻔﻆ ﺷﻜﻞ آن دارﻧﺪ.‬ ‫‪ :A‬ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎي ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﻚ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬ ‫‪Metabolic activities of Erythrocyte‬‬‫ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ )ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ( رﺳﻴﺪه اﻧﺮژي ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺧﻮد ﺑﺮاي 021 روز در ﮔﺮدش ﺧﻮن را از‬‫ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﺴﻢ ﮔﻠﻮﻛﺰ از دو ﻣﺴﻴﺮ ﮔﻠﻴﻜﻮﻟﻴﺰ و اﻛﺴﻴﺪاﺗﻴﻮ ﺗﺎﻣﻴﻦ ﻣﻲ ﻧﻤﺎﻳﺪ. ﺑﺪﻟﻴﻞ ﻓﻘﺪان ارﮔﺎﻧﻬﺎي داﺧﻞ ﺳﻠﻮﻟﻲ‬‫)از ﺟﻤﻠﻪ( ﻣﻴﺘﻮﻛﻨﺪري ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ. اداﻣﻪ ﻣﺴﻴﺮ ﮔﻠﻴﻠﻮﻟﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دو ﻣﺴﻴﺮ دﻳﮕﺮ ﺟﻬﺖ ﺣﻔﻆ اﻋﻤﺎل‬ ‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻔﻀﻴﻞ ﺑﺤﺚ ﻣﻴﮕﺮدد:‬ ‫‪ - a‬ﻣﺴﻴﺮ اﻣﺒﺪن ﻣﻴﺮﻫﻮف ﻳﺎ ﮔﻠﻴﻜﻮﻟﻴﺰ‬ ‫‪Embden meyerhof Pathway or glycolysis‬‬‫ﻣﺴﻴﺮ ﺑﻲ ﻫﻮازي ﮔﻠﻴﻜﻮﻟﻴﺰ ﻳﺎ اﻣﺒﺪن ﻣﻴﺮﻫﻮف ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً 09% ﮔﻠﻮﻛﺰ وارد ﺷﺪه ﺑﻪ ﺳﻠﻮل را در ﺟﻬﺖ اﻳﺠﺎد‬‫آدﻧﻮزﻳﻦ ﺗﺮي ﻓﺴﻔﺎت )‪ (ATP‬ﻣﺼﺮف ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﺪ. اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﻛﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﻨﺒﻊ اﺳﺎﺳﻲ اﻧﺮژي ﺳﻠﻮﻟﻲ اﺳﺖ ،‬‫ﻣﻮﻟﻜﻮل ﮔﻠﻮﻛﺰ ﺑﻪ ﻻﻛﺘﺎت ﻣﻴﺸﻜﻨﺪ و 2 ﺗﺎ ‪ ATP‬اﻳﺠﺎد ﻣﻴﮕﺮدد. اﻳﻦ ‪ ATP‬ﻫﺎ ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ در‬‫ﻃﻮل ﻋﻤﺮ 021 روزه اش ﻻزم اﺳﺖ. ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﺴﻢ ﺳﻠﻮل ﺑﻪ آﻧﺰﻳﻢ ﻫﺎي اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ در ﺗﻤﺎم ﻃﻮل ﻋﻤﺮ ﮔﻠﺒﻮل‬‫ﻗﺮﻣﺰ واﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ. )آﻧﺰﻳﻢ ﻫﺎ در ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ اوﻟﻴﻪ ﺳﻠﻮل در ﻣﻐﺰاﺳﺘﺨﻮان ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ( اﻧﺮژي‬ ‫ﺣﺎﺻﻞ از ﺗﺨﺮﻳﺐ ﮔﻠﻮﻛﺰ ﺗﻮﺳﻂ آﻧﺮﻳﻢ ﻫﺎ در ﻣﻮارد زﻳﺮ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻴﮕﺮدد:‬ ‫ﻧﮕﻬﺪاري آﻫﻦ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﻪ ﻓﺮم ﻓﻌﺎل ﻓﺮوس )+2 ‪(Fe‬‬ ‫ﻋﻤﻠﻜﺮد ﭘﻤﭗ ﻛﺎﺗﻴﻮﻧﻲ ﺟﻬﺖ ﻧﮕﻬﺪاري ﻏﻠﻈﺖ داﺧﻞ ﺳﻠﻮﻟﻲ ﻳﻮن ﺳﺪﻳﻢ )‪ (Na‬و ﭘﺘﺎﺳﻴﻢ‬ ‫)ﻋﻠﻲ رﻏﻢ وﺟﻮد ﮔﺮادﻳﺎن ﻏﻠﻈﺘﻲ(‬ ‫ﻧﮕﻬﺪاري ﮔﺮوﻫﻬﺎي ﺳﻮﻟﻔﻮﻫﻴﺪرﻳﻞ ﻫﺎي ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ و آﻧﺰﻳﻢ ﻫﺎ ﺑﺮاي ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ‬ ‫ﻧﮕﻬﺪاري و ﻗﻮام ﻏﺸﺎء‬ ‫51‬
  18. 18. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﺷﻜﻞ5-1: ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﺴﻢ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬‫در ﻣﺴﻴﺮ ﮔﻠﻴﻠﻮﻟﻴﺰ 3 ﻣﺤﺼﻮل ﻋﻤﺪه ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻴﮕﺮدد ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺪام ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻲ در ﻋﻤﻠﻜﺮد ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي‬ ‫ﻗﺮﻣﺰ دارد:‬ ‫1. ‪ NADH‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻛﻮﻓﺎﻛﺘﻮر آﻧﺰﻳﻢ ﻣﺘﻬﻤﻮ ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ردوﻛﺘﺎز ﻋﻤﻞ ﻣﻴﻜﻨﺪ.‬ ‫2. ‪ ATP‬ﻛﻪ اﻧﺮژي ﭘﻤﭗ ﺳﺪﻳﻢ را ﺗﺎﻣﻴﻦ ﻣﻴﻜﻨﺪ.‬‫3,2 ‪ 3 ، 2) BPG‬ﺑﻴﺲ ﻓﺴﻔﻮ ﮔﻠﻴﺴﺮات( ﻛﻪ در واﻛﻨﺶ ﻫﺎي ﺟﺎﻧﺒﻲ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﮔﻠﻴﻜﻮﻟﻴﺰ ﺗﻮﻟﻴﺪ‬ ‫3.‬ ‫ﻣﻴﺸﻮد.‬‫ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻧﻘﺺ آﻧﺰﻳﻤﻲ در ﻣﺴﻴﺮ اﻣﺒﺪن ﻣﻴﺮﻫﻮف ﻛﻤﺒﻮد آﻧﺰﻳﻢ ﭘﻴﺮوات ﻛﻴﻨﺎر ‪Pyruvate kinase‬‬‫‪ :b‬ﻣﺴﻴﺮﺑﺎﻋﺚ ﻛﺎﻫﺶﻳﺎ ﻫﮕﺰوز ﻣﻨﻮﻓﺴﻔﺎت ﺷﻨﺖ ﻳﺎ ﺗﺨﺮﻳﺐ زودرس ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ و ﻛﻢ ﺧﻮﻧﻲ‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﻛﺴﻴﺪاﺗﻴﻮ ﻋﻤﺮ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﻣﻴﮕﺮدد و ﺑﺎ ﻧﻴﺘﻮز ﻓﺴﻔﺎت‬‫ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ‪(Oxidative Pathway) hexose monophosphate shunt-(penthose phosphate‬‬ ‫)‪. pathoag‬‬ ‫‪ -b‬ﻣﺴﻴﺮ اﻛﺴﻴﺪاﺗﻴﻮ ﻳﺎ ﻫﮕﺰو ﻣﻨﻮﻓﺴﻔﺎت ﺷﻨﺖ ﻳﺎ ﭘﻨﺘﻮز ﻓﺴﻔﺎت‬ ‫)‪(Oxidatvie pathway or hexose monophospate shunt or pentose phosphate pathway‬‬ ‫61‬
  19. 19. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﺑﺎ ﻛﺎﺗﺎﺑﻮﻟﻴﺴﻢ ﮔﻠﻮﻛﺰ ‪ NADP‬ﺑﻪ ‪ NADPH‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻴﮕﺮدد ، )ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺤﺼﻮل ﻣﺴﻴﺮ‬ ‫اﻛﺴﻴﺪاﺗﻴﻮ( و ﺑﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮔﻠﻮﺗﺎﺗﻴﻮن اﻛﺴﻴﺪ ﺑﻪ ﻓﺮم اﺣﻴﺎء )‪ (G-SH‬آن ﺳﺒﺐ ﺷﺪه ﮔﻠﻮﺗﺎﺗﻴﻮن اﺣﻴﺎء‬‫)‪ (glutathione‬ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻣﻮاد اﻛﺴﻴﺪان را ﻛﺴﺐ ﻧﻤﺎﻳﺪ. وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻧﻘﺼﻲ در اﻳﻦ روﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬‫ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ اﻛﺴﻴﺪه ﺷﺪه، ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺟﺴﺎم ‪ Heinz body‬در داﺧﻞ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ رﺳﻮب ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﻨﺪ،‬ ‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ در ﻃﺤﺎل ﺗﺨﺮﻳﺐ ﺷﺪه و ﻛﻢ ﺧﻮﻧﻲ ﻫﻤﻮﻟﻴﺰي ﻋﺎرض ﻣﻴﺸﻮد.‬ ‫ﺷﺎﻳﻌﺘﺮﻳﻦ ﻛﻤﺒﻮد آﻧﺰﻳﻢ اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﻛﻤﺒﻮد ﮔﻠﻮﻛﺰ 6- ﻓﺴﻔﺎت دﻫﻴﺪروژﻧﺎز ﻳﺎ ‪ G6PD‬اﺳﺖ. ﻛﻤﺒﻮد اﻳﻦ‬‫آﻧﺰﻳﻢ در ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻴﺸﻮد ﺳﻠﻮل در ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﻣﻮاد اﻛﺴﻴﺪان ﻧﺘﻮاﻧﺪ ‪ NADPH‬ﻛﺎﻓﻲ ﺑﺴﺎزد‬ ‫ﺷﻜﻞ 6-1 ﻛﻤﺒﻮد ارﺛﻲ آﻧﺰﻳﻢ ‪G6PD‬‬‫و ‪ G-SH‬را از ﮔﻠﻮﺗﺎﺗﻴﻮن اﻛﺴﻴﺪه ﺑﺎزﺳﺎزي ﻧﻤﺎﻳﺪ، ﻟﺬا ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﺳﻠﻮل در ﺣﺬف 2‪ H2O‬ﻳﺎ رادﻳﻜﺎﻟﻬﺎي آزاد‬‫اﻛﺴﻴﮋن از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻪ و ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ اﻛﺴﻴﺪه ﺷﺪه و در ﺳﻠﻮل رﺳﻮب ﻧﻤﻮده )ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻫﺎﻳﻨﺰﺑﺎدي( و ﺑﺎﻋﺚ‬‫ﺗﺨﺮﻳﺐ ﺳﻠﻮﻟﻲ و ﻫﻤﻮﻟﻴﺰ ﻣﻴﮕﺮدد. اﮔﺮ ﭼﻪ ﻓﻘﻂ 01% ﮔﻠﻮﻛﺰ در ﻣﺴﻴﺮ اﻛﺴﻴﺪاﺗﻴﻮ در ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬‫ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﺰه ﻣﻴﮕﺮدد اﻣﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻴﺰان ﻛﻢ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﻮازي ﻫﻢ ﺑﺮاي ﻃﻮل ﻋﻤﺮ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ اﺳﺎﺳﻲ‬ ‫اﺳﺖ.‬ ‫ﻛﻤﺒﻮد اﻳﻦ آﻧﺰﻳﻢ ﺑﻪ ﺑﻴﻤﺎري ﻓﺎوﻳﺴﻢ ﻣﺸﻬﻮر اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺧﻮردن ﺑﺎﻗﻼ ﻳﺎ ﻣﻮاد اﻛﺴﻴﺪان ﻫﻤﻮﻟﻴﺰ‬ ‫اﻳﺠﺎد ﻣﻴﮕﺮدد و در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺷﻤﺎل و ﺟﻨﻮب ﻛﺸﻮر ﻛﻤﺒﻮد اﻳﻦ آﻧﺰﻳﻢ ﺑﻪ ﻃﻮر ارﺛﻲ ﺷﺎﻳﻊ اﺳﺖ‬ ‫71‬
  20. 20. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫‪ : c‬ﻣﺴﻴﺮ ﻣﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ردوﻛﺘﺎز‬ ‫‪Methemoglobin Reductase Pathway‬‬ ‫ﻣﺴﻴﺮ ﻣﻬﻤﻲ در ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﻛﻪ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﻴﺮ اﻣﺒﺪن ﻣﻴﺮﻫﻮف اﺳﺖ . ﻋﻤﻞ آن ﻛﺎﻫﺶ‬ ‫ﻧﻮﻛﻠﺌﻮﺗﻴﺪﻫﺎي ﭘﺮﻳﻤﻴﺪﻳﻦ و ﻧﮕﻬﺪاري ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﻪ ﻓﺮم آﻫﻦ دو ﻇﺮﻓﻴﺘﻲ اﺳﺖ. آﻫﻦ ﻓﺮوي ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬ ‫ﻣﺴﺘﻌﺪ اﻛﺴﻴﺪاﺳﻴﻮن ﺑﺎ ﺳﻮﭘﺮاﻛﺴﻴﺪ و ﺳﺎﻳﺮ ﻋﻮاﻣﻞ اﻛﺴﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ و ﻣﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ را ﻣﻴﺴﺎزد. ﻣﺖ‬ ‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻛﺴﻴﺪاﺳﻴﻮن آﻫﻦ دو ﻇﺮﻓﻴﺘﻲ +2‪ Fe‬ﺑﻪ آﻫﻦ ﺳﻪ ﻇﺮﻓﻴﺘﻲ +3 ‪ Fe‬اﻳﺠﺎد ﻣﻴﮕﺮدد ﻛﻪ‬ ‫ﻧﻤﻴﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻣﺪت اﻛﺴﻴﮋن را ﺣﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﻣﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ردوﻛﺘﺎز و‬ ‫آﻧﺰﻳﻢ ﺳﻴﺘﻮﻛﺮوم 5‪ b‬ردوﻛﺘﺎز آﻫﻦ +3‪ Fe‬را ﺑﻪ آﻫﻦ ﻫﻢ دو ﻇﺮﻓﻴﺘﻲ اﺣﻴﺎء ﻣﻴﻜﻨﻨﺪ. ‪ NADH‬ﺣﺎﺻﻞ از‬ ‫ﻣﺴﻴﺮ اﻛﺴﻴﺪاﺗﻴﻮ ﻧﻴﺰ در ﺑﺎزﺳﺎزي ﺳﻴﺘﻮﻛﺮوم 5‪ b‬ﻧﻘﺶ دارد.‬ ‫ﭘﺲ ﻫﺮ دو ﻣﺴﻴﺮ اﻛﺴﻴﺪاﺗﻴﻮ و ﻣﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ردوﻛﺘﺎز در ﺟﻬﺖ ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ آﻫﻦ ﺑﻪ ﻓﺮم ﻫﻢ ﻣﻮﺛﺮ‬ ‫ﻫﺴﺘﻨﺪ.‬ ‫ﻛﻤﺒﻮد ارﺛﻲ ﻣﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ردوﻛﺘﺎز ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎﻋﺚ ﺑﻴﻤﺎري ﻣﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻨﻤﻲ ﮔﺮدد ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ‬ ‫ﻋﻼﺋﻢ ﺗﻐﻴﻴﺮ رﻧﮓ ﭘﻮﺳﺖ و ﻏﺸﺎﻫﺎي ﻣﺨﺎﻃﻲ ﺑﻪ رﻧﮓ آﺑﻲ اﺳﺖ )ﺳﻴﺎﻧﻮز( . ﻋﻠﺖ آن اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﺖ‬ ‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ در ﺧﻮن ﻣﺤﻴﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻴﺘﻮاﻧﺪ اﻛﺴﻴﮋن را ﺣﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﺪ. ﺧﻮن ﺣﺎوي ﻣﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬ ‫را ﺑﺎ دادن اﻛﺴﻴﮋن ﻧﻤﻴﺘﻮان ﻣﺠﺪداً اﻛﺴﻴﮋﻧﻪ ﻛﺮد.‬‫ﺑﻴﻤﺎري ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺳﻴﺎﻧﻮز ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ، ﺧﻮن ﺑﻴﻤﺎر در ﻟﻮﻟﻪ آزﻣـﺎﻳﺶ رﻧـﮓ ﺗﻴـﺮه داﺷـﺘﻪ ﭘـﺲ از‬ ‫دﻣﻴﺪن اﻛﺴﻴﮋن رﻧﮓ ﻗﺮﻣﺰ روﺷﻦ ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ ﻋﻠﺖ ﺳﻴﺎﻧﻮز ﺑﻴﻤﺎر ﭼﻴﺴﺖ؟‬ ‫دو ﻋﻠﺖ ﻋﻤﺪه ﺑﺮاي ﺳﻴﺎﻧﻮز وﺟﻮد دارد : 1- ﻛﻤﺒﻮد اﻛﺴﻴﮋن 2- ﻣﺘﻬﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻨﻤﻲ‬‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﭘﺲ از دﻣﻴﺪن اﻛﺴﻴﮋن در ﻟﻮﻟﻪ آزﻣﺎﻳﺶ، ﺧﻮن ﺑﻴﻤﺎر رﻧﮓ ﻗﺮﻣـﺰ روﺷـﻦ ﭘﻴـﺪا ﻛـﺮده‬ ‫اﺳﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻛﻤﺒﻮد اﻛﺴﻴﮋن ﻋﺎﻣﻞ ﺳﻴﺎﻧﻮز ﺑﻴﻤﺎر اﺳﺖ و ﻣﺘﻬﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻨﻤﻲ ﻋﺎﻣﻞ آن ﻧﻤﻲ ﺑﺎﺷﺪ.‬ ‫‪ :d‬ﻣﺴﻴﺮ راﭘﺎﭘﻮرت‬ ‫‪Luebering - Rapaport Pathway‬‬ ‫اﻫﻤﻴﺖ اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ در ﺟﻬﺖ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﺣﻤﻞ اﻛﺴﻴﮋن ﺗﻮﺳﻂ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ اﺳﺖ. 2 و 3 دي ﻓﺴﻔﻮﮔﻠﻴﺴﻴﺮات‬ ‫)‪ (2,3 Biphosphoglycerate‬ﻳﺎ ‪ 2,3 BPG‬ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳﻲ در ﺗﻨﻈﻴﻢ آزاد ﺳﺎﺧﺘﻦ اﻛﺴﻴﮋن‬ ‫در ﺳﻠﻮل را دارد. در ﺷﺮاﻳﻂ ﻛﻤﺒﻮد اﻛﺴﻴﮋن و اﺧﺘﻼل اﺳﻴﺪوﺑﺎز ‪ 2,3 BPG‬ﺗﺠﻤﻊ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺣﻤﻞ اﻛﺴﻴﮋن ﺑﻪ‬ ‫81‬
  21. 21. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﻋﺮوق ﻣﻮﻳﺮﮔﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻴﮕﺮدد. در اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ ﮔﻠﻴﻜﻮﻟﻴﺰ در ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺖ ﻫﺎ ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ آزاد‬‫ﺷﺪن اﻛﺴﻴﮋن اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪﺑﺎ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺷﺪن ﻓﺸﺎر اﻛﺴﻴﮋن و ﻣﻴﺰان ‪ 2,3 DPG‬ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ ﺑﺎ ﻃﺒﻴﻌﻲ‬‫ﺷﺪن ﻓﺸﺎراﻛﺴﻴﮋن ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ‪ 2,3 BPG‬ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ ﺑﺮاي ﻧﮕﻬﺪاري ﻓﺸﺎر ﻃﺒﻴﻌﻲ اﻛﺴﻴﮋن در ﺳﻄﺢ‬ ‫ﻻزم ﺑﺮاي ﺣﻤﻞ اﻛﺴﻴﮋن ﺑﻪ ﺑﺎﻓﺘﻬﺎ اﺳﺎﺳﻲ اﺳﺖ و ﻧﻘﺶ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﻨﻨﺪه در ﺣﻤﻞ اﻛﺴﻴﮋن را دارد.‬‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎي ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﻚ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﺷﺎﻣﻞ 4 ﻣﺴﻴﺮ ﻣﻲ ﮔﺮدد ﻛﻪ ﻫﺮ‬ ‫ﻛﺪام اﻋﻤﺎل ﺧﺎﺻﻲ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه دارﻧﺪ:‬‫1. ﻣﺴﻴﺮ ﺑﻲ ﻫﻮازي ﻳﺎ اﻣﺒﺪن ﻣﻴﺮﻫﻮف ﻛﻪ ﻋﻤﻞ ﻧﮕﻬﺪاري اﻧﺮژي ﺳﻠﻮﻟﻲ ﺑﺎ اﻳﺠﺎد ‪ ATP‬را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه‬ ‫دارﻧﺪ.‬‫2. ﻣﺴﻴﺮ اﻛﺴﻴﺪاﺗﻴﻮ ﻳﺎ ﻫﮕﺮوز ﻣﻨﻮﻓﺴﻔﺎت ﻛﻪ ﻋﻤﻞ ﻧﮕﻬﺪاري ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻛﺴﻴﺪان ﻫﺎ و‬ ‫ﺗﺨﺮﻳﺐ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه دارﻧﺪ.‬ ‫3. ﻣﺴﻴﺮ ﻣﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ردوﻛﺘﺎز ﻛﻪ ﻋﻤﻞ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از اﻛﺴﻴﺪاﺳﻴﻮن آﻫﻦ ﻫﻢ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه دارد.‬ ‫4. ﻣﺴﻴﺮ راﭘﺎﭘﻮرت ﻛﻪ ﻋﻤﻞ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﺗﻤﺎﻳﻞ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﻪ اﻛﺴﻴﮋن را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه داراﺳﺖ.‬ ‫‪ :B‬ﻣﺸﺨﺼﺎت ﻏﺸﺎء ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ:‬‫ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ داﺋﻢ در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻏﺸﺎء ﻳﻜﻨﻮاﺧﺖ اﻳﻦ ﺳﻠﻮل ﻣﻘﻌﺮاﻟﻄﺮﻓﻴﻦ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ‬‫ﺷﻜﻞ دارد و از دو ﻻﻳﻪ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ و ﻟﻴﭙﻴﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﻲ آﻧﺘﻲ ژﻧﻬﺎ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻏﺸﺎء ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬‫ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﺗﺮﻣﻴﻢ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد را ﻫﻢ دارد و اﮔﺮ در ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﺎﺻﻲ ﻟﻴﺰ ﺷﻮد ﻏﺸﺎء ﺷﺒﺤﻲ ‪ ghost‬را ﻣﻴﺴﺎزد‬ ‫ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﺳﻄﺢ ﺧﺎرﺟﻲ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ اﺳﺖ .‬‫از اﻧﻮاع روﺷﻬﺎي ﺑﻴﻮﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ. در ﺳﺎﻟﻬﺎي اﺧﻴﺮ،‬‫‪ cDNA‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺑﺴﻴﺎري از ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي اﻳﻦ ﻏﺸﺎ در دﺳﺘﺮس ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻧﺪ و ﺑﺪﻳﻦ ﺳﺎن اﻣﻜﺎن‬‫دﺳﺘﻴﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﺗﻮاﻟﻲ اﺳﻴﺪﻫﺎي آﻣﻴﻨﻪ و ﻧﻮاﺣﻲ ﻓﺮاﻫﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ. در ﻣﺠﻤﻮع، اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺟﻮد درﺑﺎره ﻏﺸﺎي‬ ‫ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ ﻏﺸﺎي دﻳﮕﺮ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي اﻧﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ.‬‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ را ﺗﻮﺳﻂ ﻳﻚ ﻧﻮع اﻟﻜﺘﺮوﻓﻮرز ‪[ Polyacrylamide Jel Electrophoresis‬‬‫]‪ in the Presence of Detergant (SDS)= Sodium dodecyl sulfate (SDS) Page‬ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺟﺪا ﺳﺎزي‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﻫﺎ ﺑﺮاﺳﺎس وزن ﻣﻮﻟﻜﻮﻟﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲ ﺷﻮد. ﺣﺪود 01 ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ اﺻﻠﻲ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ )ﺷﻜﻞ‬‫7-1 (ﻛﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﺎ از آﻧﻬﺎ ﮔﻠﻴﻜﻮﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ. از ﻣﻬﺎﺟﺮت آﻧﻬﺎ ﺑﺮ روي ‪ SDS page‬ﺑﺮاي ﻧﺎﻣﻴﺪن اﻳﻦ‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲ ﺷﻮد: ﻛﻨﺪﺗﺮﻳﻦ )و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺳﻨﮕﻴﻦ ﺗﺮﻳﻦ( آﻧﻬﺎ ﻧﻮار 1 ﻳﺎ اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ اﺳﺖ . ﺗﻤﺎم اﻳﻦ‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي اﺻﻠﻲ ﺟﺪا ﺷﺪه اﻧﺪ. ﺑﻴﺸﺘﺮ آﻧﻬﺎ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺷﺪه اﻧﺪ، و اﻃﻼﻋﺎت ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻼﺣﻈﻪ اي درﺑﺎره اﻋﻤﺎل‬‫آﻧﻬﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪه اﺳﺖ )ﺟﺪول 3-1(. ﺗﻮاﻟﻲ اﺳﻴﺪ ﻫﺎي آﻣﻴﻨﻪ ﺑﺴﻴﺎري از آﻧﻬﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻋﻼوه‬‫، ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻛﺪام ﻳﻚ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﻻﻳﻨﻔﻚ ﻳﺎ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻏﺸﺎﺳﺖ، ﻛﺪام ﻳﻚ ﺑﺮ ﺳﻄﺢ ﺧﺎرﺟﻲ واﻗﻊ اﺳﺖ،‬‫ﻛﺪام ﻳﻚ ﺑﺮ ﺳﻄﺢ ﺳﻴﺘﻮزوﻟﻲ ﻗﺮار دارد، و ﻛﺪام ﻳﻚ ﺗﻤﺎم ﺿﺨﺎﻣﺖ ﻏﺸﺎ را ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ )ﺷﻜﻞ8-1(.‬ ‫91‬
  22. 22. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﺑﺴﻴﺎري از اﺟﺰاي ﻓﺮﻋﻲ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ را ﻣﻲ ﺗﻮان ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از روﺷﻬﺎي ﺣﺴﺎس رﻧﮓ آﻣﻴﺰي ﻳﺎ‬ ‫اﻟﻜﺘﺮوﻓﻮرز دو ﺑﻌﺪي روي ژل ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻛﺮد.‬ ‫٢-١‬ ‫ﺷﻜﻞ 7-1 : ﻃﺮﺣﻲ از ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي اﺻﻠﻲ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ اﻧﺴﺎن ﻛﻪ ﺑﺎ‬ ‫‪ SDS page‬ﺟﺪا ﺷﺪه اﻧﺪ. ﻧﻮارﻫﺎي ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺷﺪه ﺑﺎ رﻧﮓ آﻣﻴﺰي‬ ‫ﻛﻮﻣﺎﺳﻲ آﺑﻲ در دو ﺧﻂ ﺳﻤﺖ ﭼﭗ، و ﮔﻠﻴﻜﻮﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺷﺪه‬ ‫ﺑﺎ رﻧﮓ آﻣﻴﺰي ﺑﺎ ﻣﻌﺮف اﺳﻴﺪ ﺷﻴﻒ دوره اي )‪ (PAS‬در ﺧﻂ ﺳﻤﺖ‬ ‫راﺳﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ.‬ ‫02‬
  23. 23. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﺷﻜﻞ 8-1: ﻃﺮﺣﻲ از ﺗﻌﺎﻣﻞ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي اﺳﻜﻠﺖ‬ ‫ﺳﻠﻮﻟﻲ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ و ﺑﺎ ﺑﺮﺧﻲ از ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي ﻻﻳﻨﻔﻚ‬ ‫ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﺗﺒﺎدﻟﮕﺮآﻧﻴﻮن ﮔﻠﻴﻜﻮﻓﻮرﻳﻨﻬﺎ ﭘﺮوﺗﻴﺌﻨﻬﺎي اﺻﻠﻲ ﻻﻳﻨﻔﻚ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰﻧﺪ. ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﺗﺒﺎدﻟﮕﺮ‬‫آﻧﻴﻮن )ﻧﻮار 3( ﮔﻠﻴﻜﻮﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻲ ﺧﻼل ﻏﺸﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﺮﻛﺮﺑﻮﻛﺴﻲ آن ﺑﺮ ﺳﻄﺢ ﺧﺎرﺟﻲ ﻏﺸﺎ و ﺳﺮآﻣﻴﻦ‬‫آن ﺑﺮ ﺳﻄﺢ ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻤﻲ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ. اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ اي از ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﻏﺸﺎﻳﻲ ﭼﻨﺪ ﮔﺬر اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺮض ﻏﺸﺎي دو‬‫ﻻﻳﻪ را ﺣﺪاﻗﻞ 01 ﺑﺎر ﻃﻲ ﻣﻴﻜﻨﺪ. اﻳﻦ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ اﺣﺘﻤﺎﻻً ﺑﻪ ﺻﻮرت دﻳﻤﺮي در ﻏﺸﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﺠﺎد ﻳﻚ ﺗﻮﻧﻞ،‬‫اﻣﻜﺎن ﺗﺒﺎدل ﻛﻠﺮﻳﺪ ﺑﺎ ﺑﻴﻜﺮﺑﻨﺎت را ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲ ﺳﺎزد. ﺳﺮآﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ از ﺟﻤﻠﻪ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ،‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي 1/4 و 2/4 ، آﻧﻜﻴﺮﻳﻦ وﭼﻨﺪآﻧﺰﻳﻢ ﺳﻴﻜﻞ ﮔﻠﻴﻜﻮﻟﻴﺰ ﻣﺘﺼﻞ اﺳﺖ.ﻧﻮارﺧﺎﻟﺺ 3 رادرﺧﺎرج از ﺑﺪن‬‫ﺑﻪ وزﻳﻜﻮﻟﻬﺎي ﻟﻴﭙﻴﺪي اﺿﺎﻓﻪ ﻛﺮده اﻧﺪ و دﻳﺪه اﻧﺪ ﻛﻪ اﻋﻤﺎل اﻧﺘﻘﺎﻟﻲ ﺧﻮد را در اﻳﻦ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺳﺮﻫﻢ ﺑﻨﺪي‬ ‫ﺷﺪه اﻧﺠﺎم ﻣﻴﺪﻫﺪ.‬‫ﮔﻠﻴﻜﻮﻓﻮرﻳﻨﻬﺎي ‪ B ،A‬و ‪ C‬ﻧﻴﺰ ﮔﻠﻴﻜﻮﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﺧﻼل ﻏﺸﺎﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ، وﻟﻲ از ﻧﻮع ﺗﻚ ﮔﺬر ﻣﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ و‬‫ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺑﺎر ﻋﺮض ﻏﺸﺎ را ﻃﻲ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ. ﮔﻠﻴﻜﻮﻓﻮرﻳﻦ ‪ A‬ﻛﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮ از ﺑﻘﻴﻪ اﺳﺖ از 131 اﺳﻴﺪ آﻣﻴﻨﻪ‬‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺷﺪت ﮔﻠﻴﻜﻮزﻳﻠﻪ اﺳﺖ ) ﺣﺪود 25% از وزن آن(. ﺳﺮآﻣﻴﻦ آن ﻛﻪ 61 زﻧﺠﻴﺮه ﭼﻨﺪ‬‫ﻗﻨﺪي دارد )51 ﺗﺎي آﻧﻬﺎ ‪ -O‬ﮔﻠﻴﻜﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ( از ﺳﻄﺢ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﺑﻴﺮون زده اﺳﺖ. ﻗﺮﻳﺐ 09% اﺳﻴﺪ‬‫ﺳﻴﺎﻟﻴﻚ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ در اﻳﻦ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ اﺳﺖ. ﻗﻄﻌﻪ ﺧﻼل ﻏﺸﺎﻳﻲ آن )ﺑﺎ 32 اﺳﻴﺪ آﻣﻴﻨﻪ( ﻣﺎرﭘﻴﭻ ‪α‬‬‫اﺳﺖ. ﺳﺮﻛﺮﺑﻮﻛﺴﻲ آن ﺗﺎ درون ﺳﻴﺘﻮزول ﻛﺸﻴﺪه ﺷﺪه و ﺑﻪ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ1/4 اﺗﺼﺎل ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد آن ﺑﻪ‬‫اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ ﻣﺘﺼﻞ اﺳﺖ. ﭘﻠﻲ ﻣﺮﻓﻴﺴﻢ اﻳﻦ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﺑﺮاﺳﺎس ﺳﻴﺴﺘﻢ ﮔﺮوه ﺧﻮﻧﻲ ‪ MN‬اﺳﺖ . ﮔﻠﻴﻜﻮﻓﻮرﻳﻦ‬‫‪ A‬ﺣﺎوي ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻬﺎي اﺗﺼﺎل ﺑﺮاي وﻳﺮوس آﻧﻔﻠﻮآﻧﺰا و ﻳﻜﻲ از ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺎﻻرﻳﺎ ﺑﻪ ﻧﺎم ﭘﻼﺳﻤﻮدﻳﻮم ﻓﺎﻟﺴﻴﭙﺎروم‬ ‫اﺳﺖ. ﺟﺎﻟﺐ اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ اﻓﺮاد ﻓﺎﻗﺪ ﮔﻠﻴﻜﻮﻓﻮرﻳﻦ ‪ A‬ﻋﻤﻠﻜﺮدي ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﻃﺒﻴﻌﻲ دارد.‬‫اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ، آﻧﻜﻴﺮﻳﻦ و ﺳﺎﻳﺮ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻏﺸﺎ ﺑﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﻜﻞ و اﻧﻌﻄﺎف ﭘﺬﻳﺮي ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﻛﻤﻚ‬‫ﻣﻴﻜﻨﻨﺪ. ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﻃﻲ ﭼﺮﺧﻪ ﻫﺎي ﭘﺮﺷﻤﺎر ﺧﻮد در ﺑﺪن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در ﺑﺮﺧﻲ ﻧﻘﺎط ﺳﻔﺖ ﻋﺮوق رﻳﺰ ﺑﻪ‬‫ﺻﻮرت ﻓﺸﺮده در آﻳﺪ و ﺳﻴﻨﻮزوﻳﺌﺪﻫﺎي ﻃﺤﺎل از اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﻨﺪ. ﻻزﻣﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ آﺳﺎن و‬‫ﺑﺮﮔﺸﺖ ﭘﺬﻳﺮ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻏﺸﺎي آن ﻫﻢ ﺳﻴﺎل و ﻫﻢ اﻧﻌﻄﺎف ﭘﺬﻳﺮ ﺑﺎﺷﺪ؛ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻳﻦ ﻏﺸﺎ‬‫ﺑﺎﻳﺪ ﺷﻜﻞ ﻣﻘﻌﺮ اﻟﻄﺮﻓﻴﻦ ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺗﺒﺎدل ﮔﺎزﻫﺎ آﺳﺎن ﺑﺎﺷﺪ. ﻟﻴﭙﻴﺪﻫﺎي ﻏﺸﺎ ﺑﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺳﻴﻼن آن‬‫ﻛﻤﻚ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ. ﺗﻌﺪادي ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ ﻣﺤﻴﻄﻲ اﺳﻜﻠﺖ ﺳﻠﻮﻟﻲ )ﺟﺪول 3-1( ﺑﻪ ﺳﻤﺖ داﺧﻠﻲ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ‬ ‫ﻣﺘﺼﻠﻨﺪ و وﻇﺎﻳﻒ ﻣﻬﻤﻲ از ﻧﻈﺮ ﺷﻜﻞ و اﻧﻌﻄﺎف ﭘﺬﻳﺮي دارﻧﺪ.‬ ‫12‬
  24. 24. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ اﺻﻠﻲ اﺳﻜﻠﺖ ﺳﻠﻮﻟﻲ اﺳﺖ و ﻣﺘﺸﻜﻞ از 2 ﭘﻠﻲ ﭘﭙﺘﻴﺪ اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ 1 )زﻧﺠﻴﺮه ‪ (α‬و‬‫اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ 2 )زﻧﺠﻴﺮه ‪ (β‬ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ. اﻳﻦ زﻧﺠﻴﺮه ﻫﺎ ﻛﻪ ﻗﺮﻳﺐ ‪ 100nm‬ﻃﻮل دارﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي در ﻫﻢ ﺗﺎﺑﻴﺪه‬‫اﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﺠﺎد ﺗﺘﺮاﻣﺮي را ﻣﻴﻜﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﺒﺐ اﻧﻌﻄﺎف ﭘﺬﻳﺮي ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﻣﻲ ﺷﻮد.‬‫ﺣﺪاﻗﻞ 4 ﺟﺎﻳﮕﺎه اﺗﺼﺎل ﻣﻲ ﺗﻮان ﺑﺮ روي اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ ﺗﺸﺨﻴﺺ داد: )1( ﺑﺮاي ﭘﻴﻮﺳﺘﻦ ﺑﻪ ﺧﻮد ، )2( ﺑﺮاي‬ ‫آﻧﻜﻴﺮﻳﻦ )ﻧﻮارﻫﺎي 1/2 و ﻏﻴﺮه(، )3( ﺑﺮاي اﻛﺘﻴﻦ )ﻧﻮار 5( و )4( ﺑﺮاي ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ 1/4.‬‫آﻧﻜﻴﺮﻳﻦ )‪ (Ankyrin‬ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻲ ﻫﺮﻣﻲ ﺷﻜﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ ﻣﺘﺼﻞ ﻣﻲ ﺷﻮد. آﻧﻜﻴﺮﻳﻦ اﺗﺼﺎل‬‫ﻣﺤﻜﻤﻲ ﻫﻢ ﺑﺎ ﻧﻮار 3 دارد ﻛﻪ ﺿﺎﻣﻦ اﺗﺼﺎل اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ ﺑﻪ ﻏﺸﺎ اﺳﺖ. آﻧﻜﻴﺮﻳﻦ ﻣﺴﺘﻌﺪ ﭘﺮوﺗﺌﻮﻟﻴﺰ اﺳﺖ و ﻟﺬا‬ ‫ﻧﻮارﻫﺎي 2/2 و 3/2 و 6/2 ﻫﻤﮕﻲ از ﻧﻮار آﻧﻜﻴﺮﻳﻦ ﻣﺸﺘﻖ ﺷﺪه اﻧﺪ.‬ ‫ﺟﺪول 3-1: ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي اﺻﻠﻲ ﻏﺸﺎي ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ‬ ‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‬ ‫7-1‬‫اﻛﺘﻴﻦ )ﻧﻮار 5( در ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻓﻴﻼﻣﺎﻧﻬﺎي ﻛﻮﺗﺎه و دو ﻣﺎرﭘﻴﭽﻲ اﻛﺘﻴﻦ ‪ F‬اﺳﺖ . دم‬ ‫دﻳﻤﺮﻫﺎي اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ ﺑﻪ اﻛﺘﻴﻦ ﻣﺘﺼﻞ ﻣﻲ ﺷﻮد. اﻛﺘﻴﻦ ﺑﻪ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ 1/4 ﻧﻴﺰ اﺗﺼﺎل دارد.‬‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ 1/4 ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻲ ﮔﻮﻳﭽﻪ اي )ﮔﻠﺒﻮﻟﻲ ( اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺤﻜﻢ ﺑﻪ دم اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﺟﺎﻳﮕﺎه اﺗﺼﺎل‬‫اﻛﺘﻴﻦ ﺑﻪ اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ ﻣﺘﺼﻞ ﻣﻲ ﺷﻮد و ﻟﺬا ﺑﺨﺸﻲ از ﻛﻤﭙﻠﻜﺲ ﺳﻪ ﺗﺎﻳﻲ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ 1/4- اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ – اﻛﺘﻴﻦ‬‫اﺳﺖ. ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ 1/4 ﺑﻪ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي ﻻﻳﻨﻔﻚ ﮔﻠﻴﻜﻮﻓﻮرﻳﻦ ‪ A‬و ‪ C‬ﻧﻴﺰ ﻣﺘﺼﻞ اﺳﺖ و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﻤﭙﻠﻜﺲ ﺳﻪ‬‫ﺗﺎﻳﻲ را ﺑﻪ ﻏﺸﺎ ﻣﺘﺼﻞ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ. ﺑﻪ ﻋﻼوه ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ 1/4 ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺎ ﻓﺴﻔﻮﻟﻴﭙﻴﺪﻫﺎي ﺧﺎﺻﻲ از ﻏﺸﺎ ﺗﻌﺎﻣﻞ‬ ‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻟﻴﭙﻴﺪ دو ﻻﻳﻪ را ﺑﻪ اﺳﻜﻠﺖ ﺳﻠﻮﻟﻲ اﺗﺼﺎل دﻫﺪ.‬ ‫22‬
  25. 25. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎي ﺧﺎص دﻳﮕﺮي )9/4، ادوﺳﻴﻦ )‪ (Adducin‬و ﺗﺮوﭘﻮﻣﻴﻮزﻳﻦ( ﻫﻢ در ﺗﺸﻜﻴﻞ اﺳﻜﻠﺖ ﺳﻠﻮﻟﻲ‬ ‫ﺷﺮﻛﺖ دارﻧﺪ.‬‫در ﺻﻮرت ﻛﻤﺒﻮد اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ در ﻏﺸﺎء ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ ﻳﺎ اﺧﺘﻼل ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن آن ﺑﻴﻤﺎري ﺑﻪ ﻧﺎم اﺳﻔﺮوﺳﻴﺘﻮز ارﺛﻲ‬‫ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲ آﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ اﺳﭙﻜﺘﺮﻳﻦ ﻧﻤﻴﺘﻮاﻧﺪ اﺗﺼﺎل ﻣﺤﻜﻢ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻨﻬﺎ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.‬‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻏﺸﺎء ﺗﻀﻌﻴﻒ ﺷﺪه و ﺷﻜﻞ اﺳﻔﺮوﺳﻴﺘﻲ ﻳﺎ ﮔﺮد ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲ آﻳﺪ ﻛﻪ ﻧﻤﻴﺘﻮاﻧﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ ﻫﺎي‬‫ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﻗﺮﻣﺰ را ﺗﺤﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻣﺴﺘﻌﺪ ﺗﺨﺮﻳﺐ در ﻃﺤﺎل اﺳﺖ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻃﻮل ﻋﻤﺮ ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎ در ﮔﺮدش‬ ‫ﺧﻮن ﺗﺎ ﺣﺪ زﻳﺎدي ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ و ﻛﻢ ﺧﻮﻧﻲ رخ ﻣﻴﺪﻫﺪ.‬ ‫‪ :C‬ﻣﺸﺨﺼﺎت و ﺳﺎﺧﺖ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬ ‫‪Characteristics & Properties of Hemoglobin‬‬ ‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ در ﻃﻲ ﺑﻠﻮغ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ درﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮد. ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً 56% ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻗﺒﻞ‬ ‫از ﺧﺮوج ﻫﺴﺘﻪ از ﺳﻠﻮل ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه و 53% ﺑﻘﻴﻪ در ﻣﺮاﺣﻞ اوﻟﻴﻪ رﺗﻴﻜﻠﻮﺳﻴﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻴﮕﺮدد. ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬ ‫ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﺑﻴﺶ از 09% ﺣﺠﻢ ﺧﺸﻚ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻴﺪﻫﺪ. ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺤﺘﻮاي ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬ ‫ﻫﻢ و ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ اﺳﺖ . ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ از 4 زﻧﺠﻴﺮه ﭘﻠﻲ ﭘﭙﺘﻴﺪي ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ دو ﺑﻪ دو ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﻫﺮ‬ ‫ﺳﻄﺢ ﻫﺮ رﺷﺘﻪ ﻣﻮﻟﻜﻮل ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ داراي رزﻳﺪوﻫﺎي ﻏﻴﺮ ﻗﻄﺒﻲ اﺳﺖ و ﻣﺤﻞ اﺳﺘﻘﺮار ﻣﻠﻜﻮل ﻫﻢ ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ‬ ‫ﺷﻜﻞ )01-1(. ﺗﺠﻤﻊ و ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ ﻣﻨﻮﻣﺮﻫﺎي ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ دي ﻣﺮﻫﺎ و ﻧﻬﺎﻳﺘﺎ ﺗﺘﺮاﻣﺮ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ را‬ ‫ً‬ ‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻴﺪﻫﺪ ﻛﻪ در ﻣﺮﻛﺰ ﻣﻠﻜﻮل ﻓﻀﺎي ﺧﺎﻟﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه ﻣﺤﻞ اﺳﺘﻘﺮار ﻣﻠﻜﻮل ‪ 2,3 BPG‬اﺳﺖ.‬ ‫‪-a‬ﺑﻴﻮﺳﻨﺘﺰ ﻫﻢ ‪Heme‬‬ ‫ﻫﻢ از ﻧﻈﺮ ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻓﺮوﭘﺮوﺗﻮﭘﻮرﻓﻴﺮﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ از اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪن ﻳﻚ آﺗﻢ آﻫﻦ 2 ﻇﺮﻓﻴﺘﻲ )+2‪(Fe‬‬ ‫ﺑﻪ ﻣﻠﻜﻮل ﭘﺮوﺗﻮرﭘﻮرﻓﻴﺮﻳﻦ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻴﮕﺮدد. ﭘﺮوﺗﻮﭘﻮرﻓﻴﺮﻳﻦ ﺧﻮد ﻳﻚ ﺗﺘﺮاﭘﻴﺮول ﺣﻠﻘﻮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬ ‫ﭼﻬﺎر ﭘﻴﻮﻧﺪ ‪ - α‬ﻣﺘﻴﻠﻦ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﺘﺼﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﺪﻟﻴﻞ ﺣﻀﻮر ﮔﺴﺘﺮده ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎي دوﮔﺎﻧﻪ ﻣﺰدوج‬ ‫ﻣﻠﻜﻮل ﻫﻢ اﻳﻦ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﺟﺬب ﻗﺴﻤﺘﻲ از ﻧﻮرﻣﻮﺋﻲ را داراﺳﺖ ﻟﺬا ﺑﻪ رﻧﮓ ﻗﺮﻣﺰ دﻳﺪه ﻣﻴﺸﻮد.‬ ‫ﻫﻢ از ﺳﻮﻛﺴﻴﻨﻞ ﻛﻮآﻧﺰﻳﻢ ‪) Succinyl coenzyme A A‬ﺣﺎﺻﻞ از ﭼﺮﺧﻪ اﺳﻴﺪﺳﻴﺘﺮﻳﻚ( و اﺳﻴﺪ‬ ‫آﻣﻴﻨﻪ ﮔﻠﻴﺴﻴﻦ ‪ Glycine‬ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮ)ﺷﻜﻞ9-1(. در ﻣﻴﺘﻮﻛﻨﺪري ﺳﻠﻮل ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه وﻳﺘﺎﻣﻴﻦ 6‪،B‬‬ ‫ﭘﺮوﺗﻮﭘﻮرﻓﻴﺮﻳﻦ ‪ Protopophyric‬اﻳﺠﺎد ﻣﻴﮕﺮدد . ﭘﺮﺗﻮﭘﻮرﻓﺮﻳﻦ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﻲ آﻫﻦ ﻫﻢ را ﻣﻴﺴﺎزد .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬ ‫آﻫﻦ ﺑﻪ 4 ﺣﻠﻘﻪ ﭘﻴﺮول ﻣﻠﻜﻮل ﭘﻞ ﻣﻴﺰﻧﺪو در ﻣﺮﻛﺰ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲ ﻣﺎﻧﺪ)ﺷﻜﻞ 01-1(. )ﺳﻨﺘﺰ ﻫﻢ ﻣﻔﺼﻼً در‬ ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ ﭘﻮﺳﺖ ﺑﻴﺎن ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ(.‬ ‫32‬
  26. 26. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﺷﻜﻞ 9-1‬ ‫‪-b‬ﺑﻴﻮﺳﻨﺘﺰ ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬‫ﺳﺎﺧﺖ ﻫﻢ و ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ در ﻣﻮﻟﻜﻮل ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺗﺤﺖ ﻛﻨﺘﺮل ژن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و از واﻟﺪﻳﻦ ﺑﻪ ارث ﻣﻴﺮﺳﺪ و‬‫ﻛﺮوﻣﻮزوم 11 و 61 ﻣﺤﻞ ﺳﺎﺧﺖ ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ. ﺑﺮاي ﻫﺮ زﻧﺠﻴﺮه ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺟﺎﻳﮕﺎه ژﻧﺘﻴﻜﻲ ﺧﺎص وﺟﻮد‬‫دارد ﻛﻪ وﺟﻮد ژﻧﻬﺎي ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻧﻲ آﻟﻔﺎ، ﺑﺘﺎ، ﮔﺎﻣﺎ، دﻟﺘﺎ، اﭘﺴﻴﻠﻮن و زﺗﺎ ﻣﻄﺮح ﻣﻲ ﮔﺮدد. در اﻏﻠﺐ اﻓﺮاد، ﺟﺎﻳﮕﺎه‬‫ژﻧﺘﻴﻜﻲ آﻟﻔﺎ ﺑﺼﻮرت دوﺗﺎﺋﻲ اﺳﺖ و ﻟﺬا در اﻧﺴﺎن ﺳﺎﻟﻢ دو ﺟﻔﺖ )ﻣﺠﻤﻮﻋﺎً 4 ﻋﺪد( ژن آﻟﻔﺎ وﺟﻮد دارد.‬‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ دو ﺟﻔﺖ ژن ﻣﺘﻔﺎوت ﮔﺎﻣﺎ ﻫﻢ در ﻫﺮ ﻓﺮد ﻳﺎﻓﺖ ﻣﻴﮕﺮدد. در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺑﺮاي ژﻧﻬﺎي ﺑﺘﺎ و دﻟﺘﺎ،زﺗﺎ و‬‫اﭘﺴﻴﻠﻮن ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﺟﻔﺖ ژن ﻓﻌﺎل وﺟﻮد دارد. ژﻧﻬﺎي آﻟﻔﺎ و ﺷﺒﻪ آﻟﻔﺎ )‪ (α-like‬ﻳﻌﻨﻲ ژن زﺗﺎ ﺑﺮ روي‬‫ﻛﺮوﻣﻮزوم ﺷﻤﺎره 61 ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻧﺪ و ژن ﻫﺎي ﺑﺘﺎ و ﺷﺒﻪ ﺑﺘﺎ )‪ (β-like‬ﻳﻌﻨﻲ ژن ﻫﺎي اﭘﺴﻴﻠﻮن ، ﮔﺎﻣﺎ و‬ ‫دﻟﺘﺎ ﺑﺮ روي ﻛﺮوﻣﻮزوم ﺷﻤﺎره 11 ﻣﺴﺘﻘﺮﻧﺪ)ﺷﻜﻞ ‪. ( 1-10 a‬‬ ‫ﮐﺮوﻣﻮزوم ۶١‬ ‫ﮐﺮوﻣﻮزوم ١١‬ ‫ﺷﻜﻞ ‪1-10a‬‬‫ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي اﺟﺪادي )‪ (progenitor‬ﺑﻪ ارﻳﺘﺮوﺳﻴﺘﻬﺎ در ﮔﺮو ﻓﻌﺎل ﺷﺪن ژن ﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪه رﺷﺘﻪ‬‫ﻫﺎي ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ اﺳﺖ. ارﺗﺒﺎط دﻗﻴﻘﻲ ﺑﻴﻦ ﺑﻴﺎن ژﻧﻬﺎي ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ و دوره ﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲ ) روﻳﺎﻧﻲ ، ﺟﻨﻴﻨﻲ، ﭘﺲ از‬‫ﺗﻮﻟﺪ( ﺑﺎ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻫﺎي ﻛﺮوﻣﻮزوﻣﻲ اﻳﻦ ژن ﻫﺎ وﺟﻮد دارد ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻪ ژﻧﻬﺎي ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻣﺴﺘﻘﺮ در‬‫ﺳﻤﺖ /5 رﺷﺘﻪ ‪ ) DNA‬زﺗﺎ و اﭘﺴﻴﻠﻮن( در دوران روﻳﺎﻧﻲ، ژن ﻫﺎي آﻟﻔﺎ و ﮔﺎﻣﺎ در دوران ﺟﻨﻴﻨﻲ و ﺑﺎﻻﺧﺮه‬ ‫ژن ﻫﺎي ﺑﺘﺎ و دﻟﺘﺎ در دوران ﭘﺲ از ﺗﻮﻟﺪ ﻓﻌﺎل ﻣﻴﮕﺮدﻧﺪ.‬ ‫42‬
  27. 27. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫ﺷﻜﻞ ‪1-10b‬‬‫ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻴﻮﺳﻨﺘﺰ زﻧﺠﻴﺮه ﻫﺎي ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻣﺜﻞ ﻫﺮ ﭘﺮوﺗﺌﻴﻦ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺑﺪن ﺗﻮﻟﻴﺪ‬‫ﻣﻴﮕﺮدد. از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻧﻲ ، رﺷﺘﻪ ﻫﺎي آﻟﻔﺎ از 141 و رﺷﺘﻪ ﻫﺎي ﺑﺘﺎ و ﮔﺎﻣﺎ ﻫﺮ ﻛﺪام از 641 آﻣﻴﻨﻮ‬‫اﺳﻴﺪ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ. ﺷﺒﺎﻫﺖ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻼﺣﻈﻪ اي ﺑﻴﻦ ردﻳﻒ آﻣﻴﻨﻮ اﺳﻴﺪﻫﺎي زﻧﺠﻴﺮه ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬‫ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ ﺑﻄﻮرﻳﻜﻪ زﻧﺠﻴﺮه ﻫﺎي ﺑﺘﺎ و ﮔﺎﻣﺎ در 93 آﻣﻴﻨﻮ اﺳﻴﺪ و زﻧﺠﻴﺮه ﻫﺎي ﺑﺘﺎ و دﻟﺘﺎ در 01 آﻣﻴﻨﻮ‬ ‫اﺳﻴﺪ ودو زﻧﺠﻴﺮه ﮔﺎﻣﺎ ﺗﻨﻬﺎ در ﻳﻚ آﻣﻴﻨﻮ اﺳﻴﺪ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ.‬ ‫ﺷﻜﻞ 11-1 : ﻣﺮاﺣﻞ ﺳﺎﺧﺖ ‪Heme‬‬ ‫)‪ (δALA‬در داﺧﻞ ﻣﻴﺘﻮﻛﻨﺪري ﺳﺎﺧﺘﻪ‬ ‫ﺷﺪه و ﺳﭙﺲ وارد ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻢ ﻣﻲ ﺷﻮد و‬ ‫ﺗﺎ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭘﻮرﻓﻮﺑﻴﻠﻲ ﻧﻮژن در ﺳﻴﺘﻮﭘﻼﺳﻢ‬ ‫اﻧﺠﺎم ﻣﻲ ﮔﺮدد ودوﺑﺎره ﭘﻮرﻓﻮﺑﻴﻠﻲ ﻧﻮژن‬ ‫وارد ﻣﻴﺘﻮﻛﻨﺪري ﻣﻲ ﮔﺮدد.‬ ‫‪:D‬اﻧﻮاع ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎي ﻃﺒﻴﻌﻲ‬ ‫52‬
  28. 28. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬ ‫‪Normal hemoglobin type‬‬‫در اﻧﺴﺎن اﻧﻮاع ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﻮد. اﻧﻮاع ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ‪،A‬‬‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎي ﺟﻨﻴﻨﻲ )‪ (Fetal‬و ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎي روﻳﺎﻧﻲ ‪ Emberyonic‬ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ. ﻫﺮ ﻛﺪام از اﻳﻦ‬ ‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎ زﻧﺠﻴﺮه ﭘﻠﻲ ﭘﻴﺘﻴﺪي از ﻫﻢ و ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ.‬ ‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‬ ‫ﺟﺪول 4-1: اﻧﻮاع ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎي اﻧﺴﺎن‬ ‫‪ :a‬ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ روﻳﺎﻧﻲ ‪Embryonic‬‬‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ روﻳﺎﻧﻲ ، ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﺧﻮن ﺟﻨﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ از ﻛﻴﺴﻪ زرده ﻣﻨﺸﺎء ﻣﻴﮕﻴﺮﻧﺪ. اﻳﻦ‬‫ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ، ﻛﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺗﺎ ﻫﻔﺘﻪ 21 ﺟﻨﻴﻨﻲ دﻳﺪه‬ ‫ً‬ ‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻫﺎ ﺷﺎﻣﻞ: ‪ Gower II ، Gower I‬و ‪Portland‬‬ ‫ﺷﺪه و آﻧﺎﻟﻮگ زﻧﺠﻴﺮه ﻫﺎي زﺗﺎ )‪ (Zeta‬و اﭘﺴﻴﻠﻮن )‪ (Epsilon‬و ﮔﺎﻣﺎ )‪ (Gamma‬ﻫﺴﺘﻨﺪ.‬ ‫‪ :b‬ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﻳﻦ ﺟﻨﻴﻨﻲ )‪(Fetal‬‬ ‫62‬
  29. 29. ‫درﺳﻨﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻮن‬‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺟﻨﻴﻨﻲ )‪ ، (HbF‬ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻏﺎﻟﺐ در ﺟﻨﻴﻦ و ﻧﻮزاد اﺳﺖ . اﻳﻦ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺷﺎﻣﻞ 2‬‫زﻧﺠﻴﺮه آﻟﻔﺎ ‪ α‬و 2 زﻧﺠﻴﺮه ﮔﺎﻣﺎ ‪ γ‬ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ. زﻧﺠﻴﺮه ﮔﺎﻣﺎ 641 اﺳﻴﺪ آﻣﻴﻨﻪ )ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻧﺠﻴﺮه ‪ (β‬دارد.‬‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ‪ F‬در ﻫﻔﺘﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﺟﻨﻴﻨﻲ ﭘﺪﻳﺪار ﺷﺪه و در زﻣﺎن ﺗﻮﻟﺪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً 06-08% ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻧﻮزاد را‬‫ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻴﮕﺮدد. در ﻃﻮل زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻌﺪ از ﺣﺪود 6 ﻣﺎﻫﮕﻲ ﺗﺎ 2 ﺳﺎﻟﮕﻲ ﻣﻴﺰان اﻳﻦ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻛﻢ ﺷﺪه و در‬‫ﺑﺎﻟﻐﻴﻦ ﻛﻤﺘﺮ از 2% ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺧﻮن را ﺗﺸﻜﻠﻴﻞ ﻣﻴﺪﻫﺪ. ﺳﺎﺧﺖ اﻳﻦ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﺎ ﺷﺮوع ﺧﻮن ﺳﺎزي در‬ ‫ﻛﺒﺪ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ.‬ ‫‪ :c‬ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ‪A‬‬‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ‪ (HbA) A‬ﺣﺪود 79-59% ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﺎﻟﻐﻴﻦ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻴﺪﻫﺪ.اﻳﻦ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺷﺎﻣﻞ‬ ‫دو زﻧﺠﻴﺮه آﻟﻔﺎ و دو زﻧﺠﻴﺮه ﺑﺘﺎ اﺳﺖ.‬‫ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ 2‪ (HbA2) A‬ﻣﻴﺰان ﻛﻤﺘﺮي ﺣﺪود 2-3% در ﺑﺎﻟﻐﻴﻦ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻴﺸﻮد ﺷﺎﻣﻞ دو زﻧﺠﻴﺮه آﻟﻔﺎ‬ ‫و دو زﻧﺠﻴﺮه دﻟﺘﺎ ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ.‬ ‫‪ :d‬ﻋﻤﻞ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﻃﺒﻴﻌﻲ‬‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻣﻮﻟﻜﻮل ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺣﻤﻞ اﻛﺴﻴﮋن اﺳﺖ. اﮔﺮ ﻓﺸﺎر اﻛﺴﻴﮋن ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﺎﺷﺪ و ﭘﺮوﺳﻪ‬‫ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﻚ ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ )ﺟﻬﺖ ﺣﻔﻆ از ﺗﺨﺮﻳﺐ و ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ( ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎﺷﺪ، ﻣﻠﻜﻮل ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﻪ‬‫ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻣﻮﻟﻜﻮل 2 - 3 ﺑﻲ ﻓﺴﻔﻮﮔﻠﻴﺴﻴﺮات )‪ (2-3 BPG‬اﻛﺴﻴﮋن را در رﻳﻪ ﻫﺎ درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﺪ. )ﻓﺮم‬‫اﻛﺴﻲ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ‪ (Oxyhemoglobine‬و در ﺑﺎﻓﺘﻬﺎ اﻛﺴﻴﮋن را رﻫﺎ ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﺪ. )ﻓﺮم دي اﻛﺴﻲ ﻫﻤﻮ ﮔﻠﻮﺑﻴﻦ‬‫‪ (Deoxyhemoglobine‬در ﻃﻲ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ‪ 2,3 BPG‬ﺑﺎ زﻧﺠﻴﺮه ‪ β‬دي اﻛﺴﻲ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺷﺪه و‬‫ﺗﻤﺎﻳﻞ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﻪ اﻛﺴﻴﮋن ﻛﻢ ﮔﺸﺘﻪ و ﻫﻢ از اﻛﺴﻴﮋن در ﺑﺎﻓﺘﻬﺎ ﺗﻬﻲ ﻣﻴﮕﺮدد. ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﻪ زﻧﺠﻴﺮه‬‫‪ β‬از ﻫﻢ ﺟﺪا ﺷﺪه و ‪ 2,3 BPG‬وارد ﺷﺪه ﺑﻴﻦ ﻫﺮ زﻧﺠﻴﺮه ‪ β‬ﭘﻞ ﻣﻴﺰﻧﺪ. اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺑﺎﻋﺚ ﻛﻢ ﺷﺪن ﺗﻤﺎﻳﻞ‬‫ﻣﻠﻜﻮل ﺑﻪ اﻛﺴﻴﮋن ﻣﻴﮕﺮدد. در رﻳﻪ اﻳﻦ ﺑﺎﻧﺪ ﺑﻴﻦ ﻣﻮﻟﻜﻮل ﻫﻢ و ‪ 2,3 BPG‬ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺷﺪه و دو زﻧﺠﻴﺮه ‪ β‬ﺑﻪ‬‫ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ ﺷﺪه و ‪ 2,3 BPG‬ﺑﻴﺮون راﻧﺪه ﻣﻴﺸﻮد و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﻤﺎﻳﻞ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ ﺑﻪ اﻛﺴﻴﮋن ﺑﻪ‬‫ﻃﻮر ﭘﻴﺸﺮوﻧﺪه اي اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ.در ﻫﻴﭙﻮﻛﺴﻲ ﺑﺎﻓﺘﻲ ﻛﻪ اﻛﺴﻴﮋن ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺑﺎﻓﺖ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻴﻜﻨﺪ ﻣﻴﺰان‬ ‫دي اﻛﺴﻲ ﻫﻤﻮﮔﻠﻮﺑﻴﻦ در ﮔﻠﺒﻮل ﻗﺮﻣﺰ اﻓﺰاﻳﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ‪ 2,3 BPG‬اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ.‬ ‫72‬

×