Tema teórico sobre a república e a ditadura de Franco en España

1. TEMA 6
REPÚBLICA E DITADURA EN ESPAÑA
1. A DITADURA DE PRIMO DE RIVERA E A FIN DA
MONARQUÍA
1.1 A DITADURA DE PRIMO DE RIVERA. 1923-1930
O 13 de setembro de 1923, o xeneral Miguel Primo de Rivera deu un golpe de Estado que poñía
fin ao réxime constitucional da Restauración. Foi xustificado pola inestabilidade política, os
fracasos militares (desastre de Annual), os ataques ao Rei e a conflitividade social en España.
Contou co apoio do Rei, do exército e a indiferenza popular.
No seu goberno diferéncianse dous períodos:
● Directorio militar (1923-1925): goberno formado só por militares. As Cortes foron
disoltas, a constitución do 1876 suspendida, e todas as autoridades foron substituídas por
persoas adictas á Unión Patriótica. O seu maior éxito foi a finalización da guerra de
Marrocos tras o vitorioso desembarco de Alhucemas (1925).
● Directorio civil (1925-1930): goberno formado maioritariamente por civís vinculados a
Unión Patriótica no que destacou Calvo Sotelo. Primo de Rivera pretendeu instaurar un
réxime político autoritario similar ao de Mussolini. En Galicia, a Lei de Redención dos
foros (1926) permitiu aos campesiños rescatar as rendas forais e quedarse coa propiedade da
terra.
A comezos de 1930, perdido o apoio do exército, Primo de Rivera presentoulle a dimisión ao Rei.
1.2. A FIN DA MONARQUÍA1930-1931
Tras a dimisión de Primo de Rivera, Alfonso XIII encargou ao xeneral Dámaso Berenguer a
formación dun novo goberno.
Medra a oposición á monarquía, a axitación popular e a idea dunha España republicana.
En agosto de 1930, republicanos, nacionalistas cataláns e socialistas asinan o Pacto de San
Sebastián, comprometéndose a derrocar a monarquía e establecer a república.
A comezos de 1931, un novo goberno, presidido por Juán Bautista Aznar, convocou eleccións
municipais para o 12 de abril que os republicanos gañaron nas cidades máis importantes.
O 14 de abril de 1931 proclamouse a república (Segunda República Española) e Alfonso XIII
abandonou España.
2. A SEGUNDA REPÚBLICA. 1931-1936
2.1. O BIENIO REFORMISTA. A REPÚBLICA DE ESQUERDAS. 1931-1933
Tras a proclamación da República formouse un goberno provisional presidido por Niceto Alcalá
Zamora e formado por republicanos e socialistas co fin de organizar eleccións a Cortes
constituíntes.
En decembro de 1931, as Cortes aprobaron a Constitución republicana, de carácter progresista.
Alcalá Zamora foi nomeado presidente da República e Manuel Azaña xefe do goberno formado
por republicanos de esquerda e socialistas.
Durante este período, púxose en marcha unha ambiciosa política de reformas que chocaron cos
intereses dos empresarios, terratenentes, militares e eclesiásticos:
Xeografía e Historia ©RPV 1

2. ● Constitución de 1931: establecía a soberanía nacional, a separación da Igrexa e do Estado,
autonomía de municipios e rexións e numerosos dereitos individuais e sociais (liberdade de
opinión, divorcio, culto, asociación, reunión, voto feminino, etc.)
● Laicismo e limitación do poder da Igrexa: extinción do orzamento do clero, prohibición ás
ordes relixiosas de ensinar, expulsión dos xesuítas,...
● Reforma do exército: reduciuse o número de oficiais e creouse a Garda de Asalto para
controlar a orde pública.
● Reforma agraria: as leis autorizaban a expropiación de terras para entregalas aos
campesiños e aos xornaleiros que as traballaban.
● Reforma educativa: construíronse numerosas escolas nas que se impartía o ensino primario
obrigatorio, gratuíto e laico.
● Aprobación da autonomía catalá que permitiu a Cataluña ter o goberno da Generalitat
desde 1932 presidido por Macià.
O goberno tivo que afrontar graves problemas:
● En agosto de 1932, ao intento de golpe de estado do xeneral Sanjurjo, apoiado por
monárquicos e latifundistas.
● Prodúcense folgas, queimas de igrexas e conventos e ocupacións de fincas no campo.
● Os anarquistas realizaron protestas reprimidas con dureza, destacando a exercida contra
os xornaleiros de Casas Viejas (Cádiz, 1933).
● Produciuse a reorganización das forzas de dereita: fundáronse a Falanxe Española (José
Antonio Primo de Rivera); Renovación Española (José Calvo Sotelo); CEDA
-Confederación Española de Dereitas Autónomas- (José María Gil Robles).
● Azaña dimite e convócanse novas eleccións xerais para o mes de novembro de 1933.
2.2 O BIENIO RECTIFICADOR OU DE DEREITAS. 1933-1936
As eleccións xerais de novembro de 1933 foron gañadas polas forzas de dereitas. O novo xefe de
Goberno foi Alejandro Lerroux, do Partido Republicano Radical, que contou co apoio da CEDA.
Neste período destaca:
● A política rectificadora que supuxo a paralización da maior parte das reformas da etapa
anterior. Este feito produciu a radicalización das esquerdas.
● A revolución de outubro de 1934: tivo a súa orixe na dereitización do réxime coa entrada
no Goberno de Gil Robles, xefe da CEDA, á que as forzas de esquerda reaccionan con
violencia:
✔ O 5 de outubro ten lugar en todo o país unha folga xeral.
✔ En Cataluña, a Generalitat proclama o Estado catalán dentro da República Federal
Española.
✔ En Asturias, as forzas obreiras protagonizaron unha insurrección armada que foi
duramente reprimida polo Goberno grazas ás tropas de África mandadas por Franco.
● O desprestixio de Lerroux: a represión debilitouno. A finais de 1935 dimitiu debido ao
escándalo do estraperlo (ruleta trucada nos casinos no que estaban implicados familiares
seus).
Alcalá Zamora (presidente da República) convoca novas eleccións xerais para febreiro de 1936.
As forzas políticas acudiron agrupadas: as dereitas no Bloque Nacional, e as esquerdas na Fronte
Popular.
2.3. A FRONTE POPULAR. Febreiro de 1936-xullo de 1936
Nas eleccións triunfou o Fronte Popular. Manuel Azaña foi nomeado presidente da República e
Santiago Casares Quiroga, xefe do Goberno.
Xeografía e Historia ©RPV 2

3. Principais feitos:
● Reinicio da reformas: amnistía para os presos políticos e retomouse a política reformista e
autonomista: realizouse o plebiscito do Estatuto de Galicia.
● Aumentou a tensión social entre os extremistas de dereitas (Falanxe) e os de esquerdas
(Anarquistas, comunistas, parte dos socialistas). A violencia, os atentados as folgas e a
desorde pública foi en aumento.
● A conspiración militar: para acabar co goberno de esquerdas, os grupos conservadores
acudiron ao exército. Dirixidos polo xeneral Emilio Mola, os conxurados organizaron un
plan que consistía en que se sublevase o exército de África, secundado logo por
levantamentos na Península. O 12 de xullo a extrema dereita asasinou o tenente da Garda de
Asalto José Castillo. Como represalia, un grupo de Gardas de Asalto asasinaron a José Calvo
Sotelo. O 17 de xullo de 1936, as tropas do Marrocos español sublévanse contra o goberno
da República e o 18 de xullo fixérono na Península. Era o inicio da Guerra civil.
3. GALICIA DURANTE A SEGUNDA REPÚBLICA
3.1. A PROCLAMACIÓN DA REPÚBLICA EN GALICIA E A DIVERSIDADE
POLÍTICA
En 1929, fundouse por Santiago Casares Quiroga e Antón Vilar Ponte, a Organización
Republicana Galega Autónoma (ORGA) coa finalidade de loitar pola república e por Galicia. En
1930, no Pacto de Lestrove, creouse a Federación Republicana Galega, unindo a todas as forzas
republicanas.
Nas eleccións municipais de abril de 1931, os republicanos, sós ou en alianza cos socialistas,
alcanzaron o triunfo en todas a cidades (agás Lugo).
A ORGA, transformada en 1932 no Partido Republicano Galego, acabou integrándose no partido
de Izquierda Republicana fundado por Azaña. A finais de 1931, fúndase en Pontevedra o Partido
Galeguista, no que destacou Castelao.
3.2. AAUTONOMÍA DE GALICIA
Conseguir para Galicia a autonomía foi o tema central da política galega durante a Segunda
República:
● Anteproxectos de 1931: Nunha asemblea da Federación Republicana Galega, aprobáronse
as Bases para o Estado Galego, nas que se declaraba Galicia como un Estado autónomo
dentro da República Federal Española. Esta opción resultou incompatible coa Constitución
de 1931.
● O Estatuto de Galicia de 1932: por iniciativa do concello de Santiago, realizáronse varias
asembleas de concellos galegos nas que se foron debatendo e aprobando os diferentes
artigos do Estatuto de Galicia. O triunfo das dereitas en 1933 paralizou todo o proceso.
● O plebiscito do Estatuto e a presentación nas Cortes de 1936: o 28 de xuño de 1936
realizouse o referendo do Estatuto de Galicia, sendo aprobado maioritariamente e
presentado a Cortes. A sublevación militar impediu a súa aprobación.
4. A GUERRA CIVIL. 1936-1939
4.1. A SUBLEVACIÓN E OS BANDOS
A sublevación militar contra a República foi dirixida polo xeneral Mola. Comezou o 17 de xullo en
Melilla. O 18, Franco sublevouse en Canarias e a rebelión esténdese a toda a Península, aínda que
non triunfou en todos os lugares.
O 19 de xullo, José Giral, novo presidente do Goberno da República, entregou armas ás milicias
populares.
Xeografía e Historia ©RPV 3

4. España quedou dividida en dous bandos:
✔ Os sublevados (“nacionais”) contaban co apoio de parte do exército, da Garda civil, dos
políticos conservadores,da igrexa católica (cruzada contra o comunismo) e dos propietarios
agrícolas. Dende o exterior Alemaña, Italia e Portugal foron os principais apoios.
✔ Os republicanos contaban con: maioría de xefes do exército de terra e mariñeiría, a
aviación e a Garda de Asalto. Masas obreiras e xornaleiros agrícolas. Do exterior, Francia, a
Unión Soviética e as Brigadas Internacionais (voluntarios de todo o mundo que viñeron
loitar a España contra o fascismo).
4.2. O DESENVOLVEMENTO DA GUERRA
A guerra civil española tivo as seguintes fases:
● As primeiras operacións (xullo-outubro de 1936): Dende o norte, Mola avanzou cara a
Madrid e o exército de África avanzou por Estremadura
● A loita por Madrid (novembro 1936-marzo 1937): A pesares de Batallas como a do Jarama
e a de Guadalajara, as milicias populares lograron que os nacionais non entraran en Madrid
(“no pasarán”). O goberno republicano trasladouse a Valencia.
● A campaña do norte (abril-outubro 1937): Ante a resistencia de Madrid, Franco atacou a
zona republicana do Norte (Bombardeo de Guernica pola aviación alemá).
● O avance cara ao Mediterráneo (novembro 1937-novembro 1938): Os nacionais vencen
aos republicanos en Teruel e chegan ao Mediterráneo, dividindo en dúas a zona republicana.
A batalla do Ebro –100,000 mortos- (xullo-novembro 1938) rematou tamén co triunfo de
Franco.
● A caída de Cataluña e a fin da guerra (decembro 1938- 1 abril 1939): A toma de Cataluña
en febreiro de 1939 supuxo o exilio de miles de persoas e autoridades republicanas. Francia
e Inglaterra recoñecían o goberno de Franco. A finais de marzo as tropas nacionais entraban
en Madrid. O 1 de abril de 1939 finalizaba a guerra.
4.3. A ESPAÑA REPUBLICANA E A ESPAÑA SUBLEVADA: EVOLUCIÓN
POLÍTICA
Na España republicana faltou unión:
● O poder estaba fragmentado: desorganización do goberno, entrega de armas ao pobo que
incrementou o poder das organizacións obreiras (CNT, UXT, POUM) e do partido
comunista (PCE). Fórmanse os Comités populares.
● Experiencias no goberno: nos meses iniciais da guerra, o Goberno estivo en mans de
republicanos de esquerda dirixidos por José Giral. En setembro de 1936 o Goberno
presidido polo socialista Largo Caballero deu entrada a ministros comunistas e anarquistas.
En maio de 1937 sucedeuno Juán Negrín, apoiado polos comunistas.
● Experiencias de revolución social: en Cataluña produciuse a colectivización de industrias
e grandes propiedades. En Aragón e Andalucía aboliuse a propiedade privada e
colectivizaron a terra.
Na zona nacional:
● A Junta de Defensa Nacional, con sede en Burgos, nomeou a Franco Xefe do Estado e
Xeneralísimo dos Exércitos (1 de outubro de 1936).
● O novo Estado nacional: Franco (“Caudillo de España”) anulou as reforma e leis
republicanas. Fusionou a todas as forzas que o apoiaban (falanxistas, requetés, monárquicos)
nunha única formación, Falange Española Tradicionalista y de las JONS, coñecida como
Movimiento Nacional.
Xeografía e Historia ©RPV 4

5. 4.4. AS CONSECUENCIAS DA GUERRA
Foron moi negativas:
● Perdas da guerra:
✔ Demográficas: 500.000 mortos, feridos e mutilados. 350.000 exiliados.
✔ Económicas: danos materiais en cidades, zonas industriais e redución da produción.
● Represión:
✔ Na zona republicana, as milicias populares levaron a cabo matanzas e persecucións
contra persoas de dereitas e eclesiásticos (exemplo: Paracuellos).
✔ Na zona sublevada, militares e falanxistas desenvolveron unha forte represión sobre as
forzas de esquerda, mediante paseos, fusilamentos e xuízos sumarísimos. Despois da
guerra, os fusilamentos, os traballos forzados e as condenas de cárcere continuaron
durante moitos anos.
5. A DITADURA DE FRANCO. 1939-1975
5.1. O RÉXIME POLÍTICO FRANQUISTA
As bases xurídicas e políticas do réxime franquista foron recollidas en sete Leis Fundamentais. As
pezas clave deste sistema foron:
● Franco, caudillo de España: o réxime foi unha ditadura e contou co apoio da Igrexa, do
exército e dunha maioría da poboación.
● Unha monarquía sen rei: en 1947 quedou definida España como un reino.
● Unidade da patria e centralismo: España foi considerada como unha nación única e
indivisible, sometida ao goberno central.
● Nacional-catolicismo: a lexislación, a educación e as actividades dos españois debían
axustarse ás directrices da Igrexa católica, lexitimadora do réxime.
● Movemento Nacional: todas as forzas franquistas estaban unidas na única formación
política autorizada, baseada na Falanxe.
● Sindicato Vertical: os sindicatos de clase foron prohibidos, sendo obrigatoria a afiliación de
obreiros e patronos da mesma actividade nun sindicato único de oficio.
● Democracia orgánica: Os Concellos e as Cortes estaban formados por persoas adictas ao
réxime elixidas de forma indirecta a través da familia, o sindicato e as institucións
corporativas.
● Limitación dos dereitos individuais e subordinación das mulleres aos homes, adicadas
ao traballo da casa e dos fillos. Creouse a Sección Feminina e o Servizo social para as
mulleres e a Fronte de Xuventudes para os rapaces. A única lingua permitida era o
castelán.
5.2. A POSGUERRA. 1939-1959
Características:
● Illamento internacional: ata 1955. A vinculación do réxime de Franco cos fascismos
(enviou á División Azul á fronte rusa), fixo que quedara illado da comunidade internacional.
O anticomunismo de Franco durante o inicio da Guerra Fría posibilitou un Concordato co
Vaticano (1953) e un convenio defensivo cos Estados Unidos (instalación de bases
militares a cambio de apoio económico) e o ingreso na ONU (1955). Era o fin do illamento.
● Autarquía: o goberno de Franco tentou conseguir que España fose autosuficiente pero
produciuse escaseza, empobrecemento e racionamento de alimentos e mercado negro.
Houbo un forte intervencionismo do Estado en todos os sectores económicos e
Xeografía e Historia ©RPV 5

6. nacionalizáronse os ferrocarrís (creación de RENFE) e do INI (Instituto Nacional de
Industria) para estimular a industrialización.
● Represión e guerrilla: Despois da Guerra continuou a represión contra o bando
republicano: encarceramentos, traballos forzados (construción do Val do Caídos),
fusilamentos e tamén accións armadas dos guerrilleiros (maquis) contra o réxime franquista.
5.3. O DESENVOLVEMENTO ECONÓMICO. 1959-1973
● O desenvolvemento económico: o Plan de Estabilización (1959), os plans de
desenvolvemento (a partires de 1964) e a creación dos Polos de Desenvolvemento industrial,
permitiron un forte crecemento económico na década de 1960, á que tamén contribuíron as
divisas achegadas polo turismo e as remesas de diñeiro enviadas polos emigrantes.
● Éxodo rural cara a Madrid, Cataluña, País Vasco e Valencia, e emigración a Europa:
Francia, Alemaña, Suíza, Paises Baixos.
● Os cambios sociais nos costumes, vestimenta, no comportamento e na menor
importancia da Igrexa, deron orixe a unha sociedade máis aberta e moderna. Aumentou a
clase media, descendeu o número de fillos e a muller incorporouse ao traballo fóra do fogar
de forma crecente.
● O inmobilismo político: a pesar das transformacións económicas e sociais, o réxime
franquista seguiu sendo unha ditadura sen liberdades. En 1969, Franco nomea sucesor na
xefatura do Estado a Juan Carlos de Borbón.
● A crecente oposición franquista: na loita sindical destacou a actuación de Comisións
Obreiras (actuaba na clandestinidade); os nacionalistas vascos radicais fundaron ETA para
alcanzar a independencia de Euskadi a través da loita armada; na Universidade as protestas
contra o réxime foron continuas.
● As relacións exteriores: en 1956, España recoñeceu a independencia de Marrocos,
entregándolles os territorios do protectorado español e, en 1969, o Ifni; Guinea
Ecuatorial alcanzou a independencia en 1968. En 1962 solicitou a entrada na CEE pero
foille denegada. Tamén reclamou a devolución de Xibraltar.
5.4. A FIN DO FRANQUISMO. 1973-1975
● O asasinato do almirante Carrero Blanco, vítima dun atentado de ETA, presidente do
Goberno, representaba a liña dura do réxime (o búnker, os inmobilistas).
● O Goberno de Carlos Arias Navarro, nomeado presidente do Goberno tras a morte de
Carrero Blanco, tamén da liña dura do réxime.
● O incremento das forzas da oposición. Na Igrexa, no exército e no Movemento, xorden
personalidades e grupos que piden reformas (aperturistas). Nas fábricas e universidades, as
protestas e folgas son duramente reprimidas pola policía. Producíronse numerosos
atentados de ETA, FRAP e GRAPO. Fúndase a Junta Democrática (en torno ao PCE de
Carrillo) a Plataforma de Convergencia Democrática (próxima ao PSOE de Felipe
González). A pena de morte continuouse aplicando.
● Morte de Franco, o 20 de novembro de 1975.
● O abandono do Sáhara: en outubro de 1975, o rei de Marrocos organizou a Marcha
Verde, coa pretendía ocupar a colonia española do Sáhara. En febreiro de 1976, España
acordaba abandonar o Sáhara. Desaparecían as últimas posesións do imperio colonial
español.
6. GALICIA NO FRANQUISMO
● En Galicia case non houbo guerra e quedou en mans dos sublevados. Existiu unha forte
Xeografía e Historia ©RPV 6

7. represión contra os partidarios da República. Desenvolveuse unha intensa actividade da
guerrilla, alcanzando algúns guerrilleiros gran sona: Foucellas, O Piloto. Ao exilio tiveron
que marchar moitos dos galegos que apoiaron á Fronte Popular.
● Durante a posguerra creáronse empresas como ASTANO, FENOSA ou Zeltia. Na
Coruña, Vigo e Vilagarcía de Arousa creáronse Polos de Desenvolvemento (Citroen en
Vigo) e construíronse encoros (Os Peares, Belesar,...). Na agricultura aumentou a
maquinaria e a especialización. Milleiros de galegos, ante a falta de traballo e recursos,
tiveron que emigrar cara as cidades industriais españolas ou cara o estranxeiro, tanto a
América como a Europa.
● Os galegos tamén protagonizaron actuacións de protesta contra a ditadura:
✔ No exterior a oposición política estivo formada por intelectuais e políticos como
Castelao ou Salvador de Madariaga.
✔ Na oposición interior, destacou a Editorial Galaxia, a actuación clandestina de
partidos como o PCE, o PSG ou a UPG, e a Universidade de Santiago.
✔ A protesta obreira acrecentouse nos anos 60 e inicio dos 70 con folgas e protestas,
como a de Ferrol (10 de marzo de 1972) reprimida pola forzas da orde e que rematou
con dous obreiros mortos.
Xeografía e Historia ©RPV 7