Downloaded 26 times
ზმნა
- 1. ზ მ ნა , ზოგადი დახასიათება
- 2. ზმნა არის მოქმედებისაღმნიშვნელი ფორმაცვალებადი სიტყვა, რომელსაც ერთდროულად რამდენიმე კატეგორია მოეპოვება. მოქმედება გრამატიკაში აღნიშნავს ყოველგვარ პროცესს(მალავს, აშენებს), მდგომარეობას (ზის, წევს), ვნებას(იჭრება, იხევა).
- 3. აკეთებს, იშენებს, ხატავს...– პირველადია. შავდება, იჩემებს, გასამდა ... – ნაწარმოებია სახელებისგან. პირველი– ზედსართავი სახელისგან, მეორე –ნაცვალსახელისგან; მესამე– რიცხვითი სახელისგან. ზმნა შეიძლება იყოს პირველადი და ნაწარმოები.
- 4. პირი, რიცხვი, დრო,კილო, გზისობა, აქტი, თანამდევრობა, მწკრივი, გეზი, ორიენტაცია, ასპექტი, გვარი, ქცევა, კონტაქტი. საგულისხმოა, რომ ზმნას შეუძლია ერთსა და იმავე დროს 10–12 კატეგორია აჩვენოს. ქართულში გამოყოფენ ზმნის 14–მდე კატეგორიას:
- 5. ზმნის კატეგორიებიდან ზოგიუღლებისაა, ზოგიც– წარმოქმნისა. უღლებისაა კატეგორია, თუ ის არ ცვლის ზმნის ძირითად ლექსიკურ მნიშვნელობას და ამასთანავე აუცილებლად საჭიროა ამა თუ იმ მწკრივის საწარმოებლად. უღლების კატეგორიებია: პირი, რიცხვი, დრო, კილო, გზისობა, აქტი, მწკრივი.
- 6. წარმოქმნის კატეგორიაცვლის ზმნის ძირითად ლექსიკურ მნიშვნელობას. ასეთებია: გეზი, ორიენტაცია, ასპექტი, გვარი, ქცევა, კონტაქტი. წინადადებაში ზმნა შემასმენელია (მზე ამოვიდა) ან შედგენილი შემასმენლის ზმნური ნაწილი (მზე ჩასული იყო).
- 7. ზმნა მეტყველების როგორინაწილია? როგორი შეიძლება იყოს ზმნა წარმოების მიხედვით? რის საფუძველზე იქმნება ზმნის მორფოლოგიური კატეგორიები? ზმნის რამდენ კატეგორიას გამოყოფენ ქართულში? როგორი შეიძლება იყოს ზმნის კატეგორიები? სავარჯიშო 1. უპასუხე კითხვებს:
- 8. კატეგორია პირი მწკრივი რიცხვი უღლების გეზი დრო ორიენტაცია კილო წარმოქმნის ქცევა გზისობა ასპექტი აქტი გვარი თანამდევრობა კონტაქტი სავარჯიშო 2. შეაერთე სწორად:
- 9. მგზავრი მოულოდნელად გათეთრდა. (...................................) ახალი მოსწავლეითავისებს სკოლის წესებს. (...................................) სავარჯიშო 3. მიუთითე, რომელი მეტყველების ნაწილისგან არის ნაწარმოები ზმნა.
- 10. ზ მ ნი ს პ ი რ ი და რ ი ც ხ ვ ი
- 11. პირი არისზმნის ფორმა, რომელიც გვიჩვნებს ან იმას, ვინც მოუბარია, ან იმას , ვისაც მოუბარი მიმართავს, ან კიდევ იმას, ვინც ან რაც არც მოუბარია და არც მისი მიმართვის საგანი, არამედ სხვა. ე.ი. პირი შეიძლება იყოსმოუბარი, თანამოუბარი და საუბრის საგანი.
- 12. რომელობის მიხედვით– Iპირი (მოუბარი), IIპირი (თანამოუბარი), III პირი (საუბრის საგანი); · რაოდენობის მიხედვით– ესა თუ ის პირი შეიძლება იყოს ერთი ან ერთზე მეტი. ამის მიხედვით ზმნის პირიან ფორმას აქვს ორი რიცხვი: მხოლობითი (ხატავს, წერს) და მრავლობითი (წერენ, ხატავენ). · როგორობის მიხედვით– პირი შეიძლება იყოს სუბიექტური (მოქმედების ჩამდენი) ან ობიექტური (სამოქმედო). პირს ვახასიათებთ:
- 13. თითოეული პირი წარმოდგენილიასათანადო ნაცვალსახელით: I პირი – მე ; ჩვენ II პირი – შენ ; თქვენ III პირი – ის, იგი, მან, მას; ისინი, მათ, თავი.
- 14. ქართული ზმნისერთსა და იმავე ფორმაში შეიძლება წარმოდგენილი იყოს ერთი, ორი ან სამი პირი. რომ გავარკვიოთ რამდენპირიანია ზმნა, უნდა შევუწყოთ პირის ნაცვალსახელები და ასე გავრკვიოთ, რამდენპირიანია ზმნა. მაგალითად, · იზრდება ის – ერთპირიანია · ხატავს ის მას – ორპირიანია · უგზავნის ის მას მას – სამპირიანია
- 15. საინტერესოა: ქართულ გრამატიკულ ლიტერატურაშიაღნიშნავენ ქართული ზმნის ოთხპირიან ფორმებსაც. მაგალითად, მიჭმია - მან მე მას ის მიჭმევს - ის მე მას მას მიმიბა - მან მე მას ის მიმირთმიე - შენ მე მას ის დამიჩაგვრინო - შენ მე მას ის
- 16. · რას ეწოდებაზმნის პირი? ჩამოთვალე ის ჯგუფები, რომლის მიხედვითაც ვახასიათებთ პირს. რა განსხვავებას ქმნის პირის კატეგორია ქართულსა და სხვა ევროპულ ენებს შორის? რა ეწოდება მრავალპირიანობას სხვაგვარად? ერთპირიანობას? სავარჯიშო 1. უპასუხე კითხვებს.
- 17. · ვუშენებ– აღმოჩნდა– · სწავლობს– მიუთითე– · ფიქრობენ– უზრდის– · სეირნობენ– ივარცხნის– · ყვირის– ვუყურებთ– · ფეთქავს– შეუწყე– · უსკდება– ვურთავ– · ვაკეთებინებ– აწერინებს– · გვირჩევს– მოვასმენინე– · ზის– აღწერ– · მივრბივარ– უთმენს– სავარჯიშო 2. შეუწყე ზმნებს პირები და მიუთითე, რამდენპირიანია ზმნა.
- 18.
- 19. როგორობის მიხედვით პირიშეიძლება იყოს სუბიექტური და ობიექტური. · სუბიექტური პირი (S) ზმნაში მოქმედების ჩამდენია, მოქმედია. · ობიექტური პირი (O) ზმნაში სამოქმედოა. პირის როგორობა.
- 20. ობიექტური პირი ორგვარია: პირდაპირიდა ირიბი. Ø პირდაპირია ობიექტი, თუ მას სუბიექტის მოქმედება პირდაპირ ეხება, მოქმედების საგანია. Ø ირიბია პირი, თუ მას სუბიექტის მოქმედება პირდაპირ არ ეხება, მოქმედების საგანი არ არის. პირდაპირი და ობიექტური პირები.
- 21. პირდაპირი ობიექტი ბრუნვაცვალებადია(გვხვდება მიცემით და სახელობითბრუნვებში), ირიბი ობიექტი ბრუნვაუცვლელია (ყოველთვის მიცემით ბრუ ნვაშია) პირდაპირი და ობიექტური პირების დახასიათება
- 22. პირდაპირი დაირიბი ობიექტი შეგვიძლია განვასხვაოთ ერთმანეთისგან û შინაარსით – ამ შემთხვევაში უნდა დავაკვირდეთ სუბიექტის მოქმედებას. თუ ის უშუალოდ ეხება ობიექტს, მაშინ ეს ობიექტი პირდაპირია, ხოლო თუ არ ეხება უშუალოდ– მაშინ ირიბია. û მაგრამ უფრო სანდო არის ობიექტების გარჩევა ფორმით. ამ შემთხვევაში უნდა დავაკვირდეთ ობიექტების ბრუნვებს. ბრუნვაუცვლელი ობიექტი – ირიბია, ბრუნვაცვალებადი –პირდაპირი. როგორ უნდა გავიგოთ ობიექტური პირებიდან რომელია პირდაპირი და რომელი– ირიბი?
- 23. უშენებს ის(კაცი, S) მას (ძმას, O) მას (სახლს, O) ზმნაში ორი ობიექტური პირია– მას (ძმას) და მას (სახლს). აქედან ერთი პირდაპირია და მეორე– ირიბი. უნდა დავსვათ კითხვა: რა ქნა? აუშენა მან (კაცმა, S) მას (ძმას, O) ის (სახლი, O) ობიექტების გარჩევის მაგალითი ფორმის მიხედვით:
- 24. ! ობიექტური პირებიდანერთი ისევ მიცემით ბრუნვაში დარჩა (მას, ძმას), არ შეიცვალა ფორმა – ეს ობიექტური პირი ირიბია, ! ხოლო მეორემ შეიცვალა ბრუნვა და გახდა სახელობითი (ის, სახლი) – ეს ობიექტური პირი კი პირდაპირია.
- 25.