More Related Content
Similar to "Ποιητικό" φως στο 'Τελευταίο σώμα μου' της Κικής Δημουλά, Παναγιώτα Παππά
"Ποιητικό" φως στο 'Τελευταίο σώμα μου' της Κικής Δημουλά, Παναγιώτα Παππά
- 1. «Ποιητικό» φως στοΤελευταίο σώμα μου της Κικής Δημουλά Πένη Παππά «Φως… περισσότερο φως!», Επιμορφωτική Διημερίδα Π.Π. Γ/σιο Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων 2015
- 2. Ομιλία στην Αρχαιολογική Εταιρεία «Πιστεύωευλαβικά και στη σκοτεινή αδυναμία μας. Κάτι μου λέει ότι η πίσω πλευρά της είναι μια απρόοπτη σελήνη που φωτίζει αστραπιαία το άλλο περιοδικό ημισφαίριο εκείνο της δημιουργικής απόγνωσής μας».
- 3. Ομιλία στην Αρχαιολογική Εταιρεία Ηορολογία του φωτός συνδέεται με βασικά θέματα της ποίησής της σκοτεινή αδυναμία /απόγνωση : απαισιοδοξία αστραπιαία /περιοδικό ημισφαίριο: χρόνος, μνήμη δημιουργικός: ποιητικό υποκείμενο, ποίηση
- 4. Φιλοπαίγμων μύθος ποιητής /δορυφόρος ποίηση / έκλειψη της κανονικότητας / σκοτεινό περίβλημα / δωρεά ή χλεύη
- 5. Έρεβος ψυχική συσκότιση κάποιο δικό μου λυκαυγές στίχους ισχνούς θα επιδείξω πολλά θα λεν οι στίχοι αυτοί ο τελευταίος μόνο στίχος ... /θα κλαίει
- 6. Ερήμην Πρόλογος το εξώφυλλοείναι αχθοφόρος μελαγχολίας μια μονάχα σελίδα ήρθε από τον ήλιο Έκλειψη το ποιητικό υποκείμενο είναι λυρικός μικρός πλανήτης
- 7. Το τελευταίο σώμαμου σώμα = το σώμα της ποίησής της ποίηση = το τίναγμα του μέσα βίου έξω εικονοποιία Δημουλά διαλέγεται με εικονοποιία Ελύτη συμβολισμοί φωτός συνδέονται με χρόνο, μνήμη, απουσία αγαπημένων
- 8. Το τελευταίο σώμαμου Ο ψυχισμός του δίτροπου φως ξημέρωμα ξύπνημα βλάστηση έρωτας σκοτάδι νύχτα ύπνος θάνατος δισταγμός
- 9. Το τελευταίο σώμαμου Ο ψυχισμός του δίτροπου η ερωτική ευφρόσυνη εικονοποιία Ελύτη στραπατσάρεται το φως δημιουργεί λόγο η δημιουργός ανηφορίζει τη στενή καλλιμαχική ατραπό
- 10. Το τελευταίο σώμαμου Σκίζω τη δωδεκάτη Ο μεσημεριανός ήλιος φωτίζει τη «δημιουργική απόγνωση» της ποιήτριας
- 11. Το τελευταίο σώμαμου Oblivion beach το φως θέλει να προσπεράσει : η θαλασσινή εικονοποιία του Ελύτη αλλοιώνεται εκκρίνει η μνήμη μου όσα χάθηκαν: η μνήμη του ποιητικού υποκειμένου αναδημιουργεί
- 12. Το τελευταίο σώμαμου Σημεία των καρπών/Πιο άσπρο από το άσπρο η μνήμη του πατέρα το φως: ηλιόλουστο καλοκαιρινό μεσημέρι η αποκάλυψη του ποιητικού υποκειμένου: Πώς να κρυφτώ; Και φαίνομαι και βλέπω.
- 13. Το τελευταίο σώμαμου Σύνδρομο (Κοιτάζοντας τον πίνακα του Πικάσο «Το όνειρο») Ο ένας μαστός ανατέλλει
- 14. Το τελευταίο σώμαμου Σύνδρομο κι ο πηλός που είμαι, ο πηλός που είμαι ...
- 15. Το τελευταίο σώμαμου Σύνδρομο Όνειρο σημαίνει φτερούγα ύπνου από κερί που ήλιο ερωτεύεται και λιώνει
- 16. Σας ευχαριστώ γιατην προσοχή σας
Editor's Notes
- #2 Δυο λόγια για το θέμα μας. Το φως, η απουσία του (σκότος, έκλειψη) και τα ουράνια σώματα (ο ήλιος, η σελήνη, οι πλανήτες και τα αστέρια) εμφανίζονται συχνά στην ποίηση της Κικής Δημουλά ως δηλωτικά του τρόπου με τον οποίο η ποιήτρια αντιλαμβάνεται αφ’ ενός τον εαυτό της ως δημιουργό και αφ’ ετέρου την τέχνη που υπηρετεί. Το φως είναι το κλειδί που ξεκλειδώνει τα κείμενά της και την ποιητική της υπόσταση, μας εισάγει στο «ποιητικό της εργαστήρι» και φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο εργάζεται. Θα το εξετάσουμε λοιπόν όχι μόνο ως θέμα της ποίησής της (ποιητικό φως) αλλά και ως θεμελιώδες στοιχείο της ποιητολογίας της (ποιητολογικό φως).
- #3 Προς επίρρωσιν των παραπάνω ας δούμε τι έχει πει η ίδια η Κική Δημουλά. Απόσπασμα από την ομιλία που εκφώνησε στην Αρχαιολογική Εταιρεία το 2009: «Πιστεύω ευλαβικά και στη σκοτεινή αδυναμία μας. Κάτι μου λέει ότι η πίσω πλευρά της είναι μια απρόοπτη σελήνη που φωτίζει αστραπιαία το άλλο περιοδικό ημισφαίριο εκείνο της δημιουργικής απόγνωσής μας».
- #4 Εδώ η ορολογία του φωτός συνδηλώνει βασικά θέματα της ποίησής της: την απαισιοδοξία (σκοτεινή αδυναμία, απόγνωση), το χρόνο και τη μνήμη (αστραπιαία, περιοδικό ημισφαίριο), το ίδιο το ποιητικό υποκείμενο και το έργο του (σελήνη, φωτίζει, δημιουργικός). Τίποτε δεν είναι απόλυτο: η πίσω πλευρά δεν κυριαρχείται από το σκότος, καθώς είναι μια φωτίζουσα απρόοπτη σελήνη.
- #5 Στον Φιλοπαίγμονα Μύθο, την ομιλία της κατά την τελετή υποδοχής της στην Ακαδημία Αθηνών, η Κική Δημουλά δηλώνει ότι θα μιλήσει για την ποίηση -«γι’ αυτό το κάτι έχω να μιλήσω»- γύρω από την οποία περιστρέφεται ως «ισχνός έστω, πλην αφοσιωμένος δορυφόρος της». Αντιλαμβάνεται την ποίηση ως «έκλειψη της κανονικότητας», της οποίας τα μηνύματα λαμβάνει ο ποιητής «αλλά σε ένα περίβλημα τόσο σκοτεινό και αδιαπέραστο που σχεδόν ποτέ δεν ανακαλύπτεις αν περιέχει δωρεά ή χλεύη». Κι εδώ τίποτα δεν είναι απόλυτο: η ποίηση δεν είναι εύκολη υπόθεση (σκοτεινή, μη κανονική) αλλά ο ποιητής ως δορυφόρος της φωτίζεται από αυτή. Κι ας τον χλευάζει πολλές φορές η ποίηση. Άλλες φορές είναι δωρεά.
- #6 Στη συνέχεια θα επιχειρήσουμε να ερμηνεύσουμε τα όσα είπε για το φως η ποιήτρια στις ομιλίες της μέσα από το πρίσμα του ποιητικού της έργου. Έχοντας κατά νου ότι χρησιμοποιεί την ορολογία του φωτός για να μας δείξει πώς αντιλαμβάνεται την ποίηση, τον εαυτό της και τον τρόπο με τον οποίο εργάζεται, μπορούμε να θεωρήσουμε προγραμματικό τον τίτλο Έρεβος της πρώτης της ποιητικής συλλογής, δηλαδή ενδεικτικό της ποιητικής της. Στο ομότιτλο ποίημα η ποιήτρια σκύβει πάνω από της ψυχής της τη συσκότιση και επιδεικνύει «στίχους ισχνούς», οι οποίοι «πολλά θα λεν», εκτός από τον τελευταίο στίχο που «κοιτώντας θλιβερά τους προηγούμενους /θα κλαίει». Εδώ επικρατεί η απαισιόδοξη διάθεση, καθώς η σκοτεινή ψυχική διάθεση του ποιητικού υποκειμένου εκφράζεται στον τελευταίο στίχο - θα κλαίει -του ποιήματος αλλά και του ποιητικού της έργου, για το οποίο γίνεται λόγος στο ποίημα. Παρ’ όλα αυτά η απουσία φωτός και ο αρνητισμός δεν είναι απόλυτος: τα θέματα του ποιητικού έργου είναι πολλά και πολύσημα και η ποιήτρια διακατέχεται από ένα φως στο μεταίχμιο, «κάποιο δικό της λυκαυγές».
- #7 Σ’ αυτό το μεταίχμιο κινείται και στη δεύτερη ποιητική της συλλογή Ερήμην. Στο ποίημα Πρόλογος το εξώφυλλο μιας ποιητικής συλλογής εκμυστηρεύεται ότι ορίστηκε «αχθοφόρος μελαγχολίας». Από τις σελίδες που «συγκρατεί και εξαίρει» «μια μονάχα ... καυχιέται πως ήρθε από τον ήλιο». Όμως η πλειοψηφία των στίχων επιμένει, [...] πως καμιά, μα καμιά δεν έχουν συγγένεια μ’ ευδιάθετα πράγματα όπως, ας πούμε, ο ήλιος. Η μελαγχολία κυριαρχεί, αλλά ο ευδιάθετος ήλιος έχει ήδη τρυπώσει σε μία – έστω – σελίδα. Στο ποίημα Έκλειψις εμφανίζεται το εγώ: εγώ, ο λυρικός μικρός πλανήτης, έπαθα ολική σχεδόν έκλειψη. Το ποιητικό υποκείμενο είναι ένας πλανήτης που διαχέει το φως της ποίησης. Η έκλειψή του είναι τόσο σημαντική ώστε καλεί τους αναγνώστες να στρέψουν σ’ αυτό το φαινόμενο το ενδιαφέρον τους : Παρατηρήσατε το φαινόμενό μου; Την ολική μου, επιτέλους, έκλειψη;
- #8 Ερχόμαστε τώρα στην ποιητική συλλογή Το τελευταίο σώμα μου, η οποία παρουσιάζει -πιστεύω- ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως προς την ποιητολογική διάσταση του φωτός. Κατ’ αρχάς το «σώμα», όπως παρατηρεί και ο Ανδρέας Καραντώνης, είναι το σώμα της ποίησης της Δημουλά. Στη Σκόνη ο Καραντώνης εκλαμβάνει τη φράση μοτίβο αλλά και κατακλείδα του ποιήματος ως «έναν πρωτότυπο ορισμό της ποίησης, συμφωνώντας πως ποίηση είναι το τίναγμα του μέσα βίου έξω». Κατά δεύτερο λόγο θα συμπλήρωνα πως πέρα από το να μιλά στα ποιήματά της για την ποίηση και για την ίδια, με την εικονοποιία της -ιδιαίτερα με αυτή που σχετίζεται με το φως- η ποιήτρια διαλέγεται με τους προκατόχους της ποιητές, όπως ο Ελύτης. Τέλος θεωρώ ότι σε αυτή τη συλλογή οι συμβολισμοί του φωτός δένονται με βασικά θέματα της ποίησής της, όπως ο χρόνος, η μνήμη, η απουσία αγαπημένων προσώπων.
- #9 Ένα χαρακτηριστικό ποίημα που περικλείει όσα προαναγγείλαμε είναι Ο ψυχισμός του δίτροπου. Όπως δηλώνει και ο τίτλος του αναπτύσσεται ένα δίπολο, μια μακρά σειρά αντιθέσεων: από τη μια μεριά το φως, το ξημέρωμα, το ξύπνημα, η βλάστηση, ο έρωτας, κι από την άλλη το σκοτάδι, η νύχτα, ο ύπνος, ο θάνατος, ο δισταγμός. Ας δούμε πώς ορίζει η ίδια «το δίτροπο των φύλλων»: από τη μια μεριά φιλί με το σκοτάδι κι από την άλλη εξαγνισμός με φως. Δεν υπάρχει απόλυτο σκοτάδι. Η νύχτα χαρακτηρίζεται από «το στέρεο στερέωμα», που πάνω του καρφώνονται «αλλά και ξεκαρφώνονται εύκολα» «πινέζες τ’ άστρα».
- #10 Το ξημέρωμα και η μέρα κυριαρχούνται από τις φωτεινές εικόνες του Ελύτη: ελαιώνες, δέντρα, κυπαρίσσια, κορίτσια, σκίνα, σπάρτα, μυρτιές. Αυτή όμως η ερωτική, ευφρόσυνη εικόνα του Ελύτη διαστρεβλώνεται, καθώς στο ποίημα της Δημουλά κορίτσια και τάφοι προικίζονται τώρα εξίσου και αυτή «όλη η βλάστηση ... με τα στραφταλιστά ονόματά της» στραπατσάρεται «με ποδοπάτημα και θάνατο ξερόχορτων». Αυτό καθόλου δεν σημαίνει ότι το ποίημα εμφορείται πλήρως από απαισιοδοξία και αρνητισμό. Ο ερωτισμός, η γονιμοποιός επίδραση του φωτός στη βλάστηση πραγματώνεται στην ποιητική δημιουργία, «στη βλάστηση των λέξεων»: Θάμνοι νάνοι κάθονται ανακούρκουδα στα πέριξ, ζητιάνοι που ζητούν από το φως τ’ όνομά τους ... Το φως δημιουργεί λόγο, το φως γίνεται ποίηση. Όσο για τον δημιουργό, η Δημουλά επιλέγει ν’ ανηφορίσει τη στενή καλλιμαχική ατραπό: Ανηφορίζει όλη η βλάστηση ως απάνω, το κάθε πράσινο απ’ το δικό του δρόμο. Εγώ, αν ήμουν κάτι προικισμένο ν’ ανεβαίνει, θα ‘παιρνα τα στενά μονοπατάκια που χαράχτηκαν με ποδοπάτημα και θάνατο ξερόχορτων. Όχι θάνατος, όχι να μπει πρωί πρωί στη βλάστηση των λέξεων ο θάνατος. Να βρω πιο φίλο τρόπο χάραξης, τρόπο παραμυθατζή: πες ότι τα ξερόχορτα χτενίστηκαν κι έκαναν τη χωρίστρα τους στραβή, θεόστραβη. Γι’ αυτό τα λέω μονοπατάκια ξανθομάλλικα. Η τέχνη της Δημουλά απομυθοποιεί με «τρόπο παραμυθατζή» τα υψηλά σύμβολα της ζωής, όπως τον ήλιο του Ελύτη, και φέρνει στα μέτρα της καθημερινότητάς μας τα στοιχεία και θέματα της ποίησής της, δηλαδή τα ταπεινά «ξερόχορτα» που «χτενίστηκαν κι έκαναν τη χωρίστρα τους στραβή, θεόστραβη» καθώς η ποιήτρια ανεβαίνει το δικό της στενό μονοπατάκι της ποίησης.
- #11 Στο ίδιο πνεύμα ο ήλιος παρουσιάζεται σαν βαρυστομαχιασμένος μπουρζουά στο ποίημα Σκίζω τη δωδεκάτη: Ότι απόφαγε το μεσημεριανό του ό ήλιος κι είναι βαρύς όπως ακριβώς και η ποιήτρια που αυτοσαρκάζεται: Γράφω και σκίζω είμαι βαριά, φαίνεται πως απόφαγα το μεσημεριανό μου ...................................................... Σκίζω σε χίλια και σε δώδεκα κομμάτια ό,τι σκέφτηκα, ............................. μη τα σκισμένα που έγραψα κρυφά και από μόνα τους συναρμολογηθούν και αυτοδιαβαστούν και μάθουν πως ήτανε για πέταμα. Εδώ πραγματικά ο ήλιος του μεσημεριού φωτίζει τη δημιουργική απόγνωσή της. Υπάρχει άραγε κάτι που αξίζει να γραφεί και να διασωθεί;
- #12 Ίσως βρούμε την απάντηση στην παραλία της λήθης (Oblivion beach). Εδώ η νύχτα και τα σκοτάδια φοβίζουν την ψυχή. Το ξημέρωμα όμως έρχεται το φως που διαχέεται στην ποιητική εικόνα μιας καλοκαιριάτικης μέρας στην παραλία με στοιχεία που θυμίζουν και πάλι Ελύτη (θάλασσα, βουνά και ουρανός, το μπλε πάνω στα κύματα / με άσπρο γιακαδάκι, του χωριού το εκκλησίδιο, ο γιαλός, πέτρινα τζιτζίκια τα βότσαλα). Κι εδώ η εικόνα αλλοιώνεται καθώς «το φως κορνάρει μανιασμένο / θέλει να προσπεράσει». Ωστόσο το ποιητικό υποκείμενο με «τα άριστα αντανακλαστικά του» αντιστέκεται σθεναρά με τη μνήμη του στη φυγή του φωτός και κατορθώνει να συγκρατήσει και να αναδημιουργήσει όσα σημαντικά έχουν χαθεί: κάθε που χάνεται στο βάθος ένα πλοίο εκκρίνει η μνήμη μου όσα σε βάθος χάθηκαν.
- #13 Στο ποίημα Σημεία των καρπών, αφιερωμένο στη μνήμη του πατέρα της, αυτό που χάθηκε και που εκκρίνει η μνήμη είναι ένα ηλιόλουστο καλοκαιρινό μεσημέρι που ζωντανεύει τη μνήμη του πατέρα, του αγαπημένου προσώπου που δεν θα ξαναδεί. Το ίδιο ανελέητο ηλιόλουστο καλοκαιρινό μεσημέρι κυριαρχεί στο Πιο άσπρο από το άσπρο. Το «πολύ μεγάλο δέντρο / των τζιτζικιών το πατρικό τους σπίτι» δεν μπορεί να κρύψει με τον ίσκιο του το ποιητικό υποκείμενο: Όμως απ’ τα μικρά κενά που αφήνουν μεταξύ τους τα φυλλώματα φως οφιοειδές εισχώρησε, αλλήθωρα κοιτάγματα του ήλιου. Κι είναι για πέταμα ο ίσκιος σαν φύλλο φαγωμένο από κάμπια. γεμάτος κλειδαρότρυπες. Πώς να κρυφτώ; Και φαίνομαι και βλέπω. Το φως αφήνει έκθετη την ποιήτρια αλλά και της επιτρέπει να δει και να θυμηθεί άλλα σημαντικά καλοκαιρινά μεσημέρια της ζωής της.
- #14 Το τελευταίο ποίημα στο οποίο θα σταθούμε είναι το Σύνδρομο (Κοιτάζοντας τον πίνακα του Πικάσο «Το Όνειρο») και στις σκέψεις της για τον ποιητή δημιουργό και για το όνειρο – έμπνευση. Διακρίνουμε τρία μέρη. Το πρώτο είναι μία έκφρασις, μια περιγραφή του πίνακα. Το δεύτερο αναφέρεται στο ποιητικό υποκείμενο – δημιουργό και το τρίτο αποτελεί μια απόπειρα να δοθεί ένας ορισμός του ονείρου – έμπνευσης. Στην περιγραφή του έργου τέχνης απροσδόκητα εμφανίζεται μια λέξη σχετική με τον ήλιο και το φως: Κοιμάται το κορίτσι ενώ πίσω από το χαλαρό φουστάνι της ο ένας μαστός ανατέλλει για να θηλάσει η λαίμαργη αφαίρεση. Η ανατολή του μαστού τροφοδοτεί την καλλιτεχνική δημιουργία, αφού η λαίμαργη αφαίρεση είναι βασικό χαρακτηριστικό της τέχνης του Πικάσο.
- #15 Στο δεύτερο μέρος, το ποιητικό υποκείμενο μιλά για τον εαυτό του: δεν έχει όνειρα και τα αποζητά προκειμένου να διεγερθεί η μήτρα της ποιητικής δημιουργίας. Αυτοπροσδιορίζεται ως πηλός, ισχυρή –κατά τη γνώμη μου- συνδηλώσα της Πρώτης Δημιουργίας: κι ο πηλός που είμαι, ο πηλός που είμαι, με πιέζει να σπάσω. ........................................ Και όνειρα δεν έχω να πλάσω πήλινη περιφρούρηση της ύλης μου. Της λείπει της ποιήτριας το όνειρο, η έμπνευση, για να περιφρουρήσει την ποιητική ύπαρξή της.
- #16 Αλλά τι είναι αλήθεια το όνειρο; Η απάντηση έρχεται στο τρίτο μέρος: Όνειρο σημαίνει φτερούγα ύπνου από κερί που ήλιο ερωτεύεται και λιώνει. Η ποιητική εικόνα παραπέμπει ολοφάνερα, όπως νομίζω, στα φτερά ενός δημιουργού – συμβόλου στην τέχνη και στη λογοτεχνία, δηλαδή στα φτερά του Δαίδαλου, και υπενθυμίζει την πτώση αυτού που τα χρησιμοποίησε, δηλαδή την πτώση του Ίκαρου. Το όνειρο, η έμπνευση συνδέεται λοιπόν με το «ποιητικό φως», δηλαδή με το φως της ποιητικής τέχνης, το φως του ήλιου, που, όσο κι αν το αποζητούμε, είναι επικίνδυνο, μπορεί να αποβεί μοιραίο.