1. Сайншанд татах хэсэг
Цахилгаан машинуудын үүрэг
бүтэц , ажиллах зарчим
ТЧМИат-3 В.Дэлгэрсуурь

2. ТОГТМОЛ ГҮÉÄËÈÉÍ ÖÀÕÈËÃÀÀÍ ÌÀØÈÍ
Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèíû á¿òýö õèéö
Тогтмол гїйдлийн машин, бусад бүх эргэлдэх
машинуудын адил, үл хөдлөх ба эргэлдэх хоёр
хэсгээс тогтоно.үл хөдлөх хэсгийг статор гэнэ. Статор
машины соронзон урсгалыг бий болгоно.
Машины эргэлдэх хэсэгт эрчим хүч хувирах процесс
явагдана Эргэлдэх хэсгийг якорь гэнэ. үл хөдлөх ба
эргэлдэх хэсгүүд бие биеэс агаарын завсраар
тусгаарлагдана.
үл хөдлөх хэсэг нь машины үндсэн соронзон орон бий
болгоход зориулагдсан үндсэн туйлууд. коллектор
дээрх сойзуудын оч үүсэхгүй байх нөхцлийг хангах
їїрэгтэй нэмэлт туйлууд, үндсэн ба нэмэлт туйлууд
бэхлэгдэх их биеэс тогтоно. Нэмэлт туйлууд үндсэн
туйлуудын хооронд байрлана. Жижиг машинд үндсэн
туйлуудын хоорондох зай бага учир нэмэлт туйл
хийдэггүй.
Эргэлдэх хэсэг нь үндсэн туйлуудын дунд эргэлдэх
цилиндр хэлбэртэй якорь, түүний гадна талын
гадаргууд гаргасан ховилуудад байрласан ороомог,
якорьтай нэг гол дээр суусан коллектороос тогтоно.

3. Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèíû àæèëëàõ çàð÷èì
Òîãòìîë ã¿éäëèéí õî¸ð òóéëòàé õÿëáàðõàí ìàøèí àâ÷ ¿çüå. Ýíý ìàøèíû ¿ë
õºäëºõ õýñýã N-S õî¸ð òóéëààñ òîãòîíî. Òóéëóóäûí äóíä ýðãýëäýõ ÿêîðü
êîëëºêòîðûí õàìò íýã ãîë äýýð áàéðëàíà. Яêîðèéí îðîîìîã íýã îðîîäñîîñ òîãòîíî.
Îðîîäñûí ¿ç¿¿ð¿¿ä êîëëåêòîðûí õî¸ð çýñ ÿëòñàíä õîëáîãäîíî. Êîëëåêòîð äýýð ¿ë
õºäëºõ õî¸ð çýñ ÿëòàñ ñóóæ ÿêîðèéí îðîîìãèéã ãàäíûí õýëõýýòýé õîëáîíî.

4. Ãåíåðàòîðûí ãîðèì. Ìàøèíû ÿêîðü öàãèéí ç¿¿íèé ýðãýõ ÷èãò òîãòìîë
õóðäòàé ýðãýëäýæ áàéíà ãýæ ¿çüå. яêîðèéí îðîîìãèéí àb äàìæóóëàã÷ N
òóéëûí õàðъÿàíä, CD äàìæóóëàã÷ S òóéëûí õàðъÿàíä èæèëõýí íºõöºëä
îðøèõ áîëíî. Ñîðîíçîí óðñãàëûí øóãàì îãòëîõ äàìæóóëàã÷èéí èäýâõèòýé
õýñãèéí L óðòûí òóðøèä ñîðîíçîí èíäóêö Â òîãòìîë íýã óòãàòàé áàéíà.
Õýðýâ ÿêîðèéí äàìæóóëàã÷èéí øóãàìûí õóðäûã Y ãýâýë öàõèëãààí
ñîðîíçîí èíäóêöèéí õóóëèàð äàìæóóëàã÷èä èíäóêöëýãäýõ ÖÕÕ-íèé àãøèí
çóóðûí óòãà áàéíà Хєдєлгїїрийн горим. Õýðýâ ãàäíûí ¿¿ñã¿¿ðýýñ
ÿêîðèéí îðîîìîãò òýæýýë ºãâºë ìàøèí õºäºëã¿¿ðèéí ãîðèìîîð àæèëëàíà. Ýíý
¿åä ÿêîðèéí äàìæóóëàã÷èä öàõèëãààí ñîðîíçîí õ¿÷ ¿éë÷èëæ, öàõèëãààí
ñîðîíçîí ìîìåíò áèé áîëíî. Ýäãýýðèéí õçìæýý, ãåíåðàòîðûí ãîðèìûíõòîé àäèë,
(5) áà (6) èëýðõèéëë¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Öàõèëãààí ñîðîíçîí ìîìåíòûí
òîäîðõîé (õºäºëã¿¿ðèéí ãîë äýýðõ ¿ðýëòèéí ìîìåíòîîñ èõ ) óòãàíä ìàøèíû
ÿêîðü ýðãýëòýíä îðæ, ãîë äýýðýý ìåõàíèê ÷àäàë ãàðãàæ ýõýëíý

5. Синхрон генератор
Ротор нь эргэлдэгч соронзон оронтой адил чиглэлд тэнцүү хурдтайгаар
эргэлддэг цахилгаан машиныг синхрон машин гэнэ.
Ротор ба соронзон орны хурд тэнцүү учир роторын ороомогт гүйдэл
индукцлэгдэхгүй. Иймээс роторын ороомог тогтмол гүйдлийн үүсгүүрээс
тэжээгддэг.
Синхрон машины статорын бүтэц, хийц (зур 1=10.23) асинхрон
хөдөлгүүрийн статорын бүтэц, хийцээс бараг ялгагдахгүй. Статорын
ховилуудад гурван фазын ороомог суулгаж төгсгөлүүдийг нь гаргалтын
самбарт холбосон байдаг. Статор нь энерги хувиргах процесст гол үүрэг
гүйцэтгэдэг учир түүнийг якорь гэж нэрлэдэг.
Синхрон машины ротор ил туйлтай (зураг 2=10.24) ба далд туйлтай (зураг
3) байна. Ил туйлтай синхрон генератор усан цахилгаан станцын удаан
эргэлттэй турбинаар, далд туйлтай генератор дулааны цахилгаан
станцын уурын буюу хийн өндөр хурдтай турбинаар хөтлөгдөн эргэнэ.

6. Синхрон хөдөлгүүр
Синхрон хөдөлгүүр бүтэц хийцийн хувьд синхрон генератортай төсөөтэй.
Ротор нь ихэвчлэн ил туйлтай байдаг. Эргэлдэгч соронзон орон үүсгэхийн
тулд статорын ховилд 3 фазын ороомог суулгасан байх ба ротор нь
тогтмол гүйдлээр тэжээгддэг өдөөлтийн ороомогтой, эсвэл бичил машинд
тогтмол соронзон туйлуудтай хийгддэг

7. Хурд тогтмол байдаг нь синхрон хөдөлгүүрийн чухал давуу тал юм. Ийм хатуу
тогтмол хурд техникийн янз бүрийн салбарт, тухайлбал, дуу, дүрс бичих болон
тоглуулах хэрэгслүүдэд онцгой шаардагддаг.
Синхрон хөдөлгүүрийн сул тал нь асаалтын моментгүй, бие даан эргэлтэд
орж чаддаггүйд оршино. Синхрон хөдөлгүүрийг асаахын тулд роторыг нь
соронзон орны эргэлтийн чиглэлд синхронтой ойролцоо хурдтай болтол
эргүүлэх хэрэгтэй болдог. Үүний тулд роторын туйлын төгсгөвчид ховил
гаргаж, асинхрон хөдөлгүүрийн роторын ороомогтой адил богино холбоот
ороомог суулгасан байдаг. Асаалтын үед хөдөлгүүр асинхрон хөдөлгүүр мэт
ажиллан эргэлтэд орж синхронтой ойролцоо хурдтай болоход нь өдөөлтийн
ороомогт тэжээл өгнө. Ингэхэд ротор синхронизмд орж (1nn= болж) синхрон
горимд ажиллаж эхэлнэ. (зураг 10). Энэ үед соронзон орноор огтологдохоо
болих учир асаалтын богино холбоот ороомог гүйдэлгүй болно.
Асаалтын энэ аргыг асинхрон асаалтын арга гэж нэрлэдэг.

8. Цахилгаан моторын ажиллах зарчим

9. ТАТАХ ГЕНЕРАТОР ГС-501АУ2
• Татах генератор дизелийн механик энергийг цахилгаан энерги болгон
хувиргаж шулуутгагчаар дамжуулан илчит тэрэгний татах цахилгаан
хөдөлгүүрийг тэжээнэ.
• Генераторын ротор нь 12 туйлтай, албадмал хөргөлттэй, хамгаалагдсан
хийцийн, хувьсах гүйдлийн синхрон цахилгаан машин юм.
• Статорын зүрхэвч цахилгаан техникийн сегментэн ган хуудсуудаар
хэвлэгдэж хийгдсэн бөгөөд статорын ороомгийн ороомог суух хоногууд
болон хөргөлтийн агаарын нүхнүүдтэй байна.
• Статорын ороомог тус бүрдээ хоёр зэрэгцээ ороодос бүхий хоёр үл
хамаарах “од”-оос бүрдэнэ. “Однууд” бие биетэйгээ цахилгааны 30
градусаар зөрнө.
• Роторын их бие цутгамал-гагнааст хийцтэй. Их биед хүрээний багц ган
хуудас сууж, түүнд туйлууд суух “хараацайн сүүл” хэлбэртэй ховил гаргаж
өгсөн байна. Роторын туйлуудын зүрхэвч, хийцийн ган хуудсуудаар
угсрагдаж шпилькээр хоорондоо татагдаж холбогдсон байна.
Ороомгуудтай хамт нэг блок болгож эпоксидын бодис шингээнэ. Роторын
туйл “хараацайн сүүл ” хэлбэрээр роторын хүрээний хоногт зүрхэвчийн
сэртэнгээр, шаантаг шпонкорр бэхлэгдэнэ. Туйлуудын төгсгөлүүдийн
хоногуудад зөөлрүүлэх ороомгийн зэс шилбэнүүд байрлаж хоорондоо
үзүүрээрээ богино холбогч цагиргуудаар холбогдоно.

10. ТАТАХ СИНХРОН ГЕНЕРАТОР ГС – 501АУ2
Таг
тусгаарлагч
шинүүд
Хавчуурга
Гарах патруб
Байрлуулах суурь
орох патруб
Статорын ороомог
Статорын зүрхэвч
Роторын ороомог
ротор
Сойз баригчийн зүүлт
Демпферын
ороомог
сойз баригч
сойз бриагчийн зүүлт
сойз
Цагирган уруул
Ороомог баригч
шпилька
Статорын ороомогийн катушка
Роторын зүрхэвч
10

11. ТАТАХ ГЕНЕРАТОРЫН РОТОР ГС – 501АУ2
Туйлын зүрхэвч
катушка
шаантган
шпонк
Сэрээгч
ороомгийн
үзүүр
Тэнцүүлэгч ачаа
Роторын гол
Цагирган уруул
Уруулын сегмент
Туйл
Ротоын зүрхэвч
фланец
Демпферийн ороомог
шпильк

12. ГС-501АУ2 татах генераторын техникийн үзүүлэлт
ПАРАМЕТР ҮЗҮҮЛЭЛТ
Идэвхит чадал, кВт 2800
Давтамж, Гц 100
Хүдлийн шулуутгагсан хэмжээ, В 750/475
Гүйдлийн шулуутгагсан хэмжээ, А 3660/5900
Эргэлтийн давтамж, эрг/мин 1000
Сэрээлт Үл хамаарах
Шугаман хүчдэл, В 580/360
Шугаман гүйдлийн бодит хэмжээ, А 2*1500/2*2400
Хоёр минутын хугацаанд, богино
хугацааны гүйдлийн үйлчлэх хамгийн их
хэмжээ, А
2*3700
Хоёр минутын хугацаанд хамгийн их
гүйдлийн шулуутгагдсэн хэмжээ, А
8700
Жин, кг 5150

13. СЭРЭЭГЧ ВС -650В У2
Сойз баригч
траверс
Холхивчийн таг
вентилятор
Якорын гол
бандаж
Ороомог баригч
втулк
Холхивчийн хаалт Цагирган уруул
ороомог
зүрхэвч
үзүүр
Сойз баригч
сойз
шин

14. СЭРЭЭГЧ ВС-650 У2
• Сэрээгч татах генераторын үл хамаарах сэрээлтийн ороомгийг шулуутгагч
гүүрээр дамжуулан тэжээх үүрэгтэй.
• Синхрон сэрээгч нь өөрийгөө хөргөдөг, нэг фазын, эргэлтийн чиглэл нь
өөрчлөгддөг, өндөр давтамжийн хувьсах гүйдлийн цахилгаан машин юм.
• Соронзон систем үл хөдлөх станина дээр, харин якорын ороомог гол дээр
байрлана. Гүйдлийг бүрэн гаргаж авах том хэмжээний контактын цагиргууд
якорь дээр байрлуулна.
• Соронзон систем ган хуудсан цилиндр бөгөөд дотор нь сэрээлтийн болон
зөөлрүүлэгч ороомог бүхий найман туйл, гадна нь гаргалгын хайрцаг байна.
• Туйлууд нимгэн ган хуудсуудаар хийгдэх бөгөөд хуудсуудыг хооронд нь металл
хадаасаар тавласан байна. Туйлын хуудсууд зөөлрүүлөх ороомгийн шилбүүд
суух хоногтой байна. Сэрээлтийн болон зөөлрүүлэх ороомогтой туйлуудад
эпоксидын бодис шингээсэн байх ба ингэснээр нэг цул болж өгнө.
• Якорь чанаржуулсан гангаар хийгдсэн гол, цахилгаан техникйн гангаар хийгдсэн
зүрхэвчээс бүрдэнэ.
• Сэрээгч 6-н сойз баригчтай ба тусгай гангаар хийгдсэн булан төмрөөр
тусгаарлах тусгай хайлшаар хийгдсэн траверст бэхлэгдэх ба хоорондоо гүйдэл
баригч шинээр холбогдоно.
• Сэрээгч гол дээр суух сэнсээр хөргөгдөнө.

15. ХӨРГӨХ КАМЕРИЙН СЭНСНИЙ ХӨДӨЛГҮҮР АДВ37О2
Хөргөх камерийн сэнсний
хөдөлгүүрийн зангилаа
Доод холхивч
Гол
масленки
Таг
втулк
Дээд холхивч
гайк
Роторын
зүрхэвч
бөглөө
Статорын зүрхэвч
Цуглуулгын
хайрцаг
патруб
Статорын суурь
хүрз
Статорын ороомог
Тэнцүүлэгч ачаа
Роротын
ороомог
14

16. ХӨРГӨХ КАМЕРИЙН СЭНСНИЙ ХӨДӨЛГҮҮР АДВ37О2
• Цахилгаан хөдөлгүүр илчит тэрэгний хөргөлтийн камерийн хөргөлтийн
секцийн тэнхлэгийн дагуух ажиллагаат хөдөлгүүр-сэнс МВ-14-ийн
дамжуулгын үүрэгтэй ба түүний салшгүй нэг бүрдэл хэсэг болно.
• Цахилгаан хөдөлгүүр нь гадна ротортой, гурван фазын, асинхрон
цахилгаан машин юм.
• Ротор сэнсний их биед бэхлэгдэнэ.
ПАРАМЕТР ҮЗҮҮЛЭЛТ
Фазын гүйдэл, А 70 . . . 50
Хүчдэл, В 380
Роторын эргэлтийн давтамж, (эрг/мин) 1970
Тэжээлийн хүчдэлийн давтамж, Гц 100
Гол дээрх чадал, кВт 32
АҮК, % 90
Жин, кг 550

17. Автомат
Ручное
вкл вкл вкл
МВ1 МВ2 МВ3 МВ4
Холодильная
камера
откл
вкл
откл
откл
откл
1
2
3
4

18. СТАРТЕР – ГЕНЕРАТОР 5ПСГМ У2
Коллекторын
ялтас
траверс
гайк
Холхивчийн хаалт
Лабиринтан
цагираг
холхивч
Таг
Статор
Якорын
зүрхэвч
шпонк
Ороомог баригч
шпонк
Ороомог баригч
тор
тор
Тэнцүүлэгч ачаа
Коллщкторын
их бие
бандаж
түгжээ
Якорын
ороомог
Үндсэн туйл
Лабиринтан
цагираг
гол
таг
Цуглуулгын хайрцаг
Тосолгооны
суваг

19. Стартер-генератор 5ПСГМ У2
• Стартер-генератор нь асаалтын үед зай хураагуураас тэжээгдэн,
харин дизель ажиллаж байх үед үл хамаарах сэрээлттэй туслах
генераторын үүрэг бүхий дараалсан сэрээлттэй тогтмол
гүйдлийн цахилгаан хөдөлгүүр юм.

20. Т-1
Т-2
Т-3
Т-4