Σχηματισμός επιθέτων στον θετικό, συγκριτικό και υπερθετικό βαθμό & κλίση

1. ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
Σχηματισμός επιθέτων στον θετικό ,
συγκριτικό και υπερθετικό βαθμό
στα τρία γένη &κλίση

2. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΚΛΙΤΩΝ ΤΡΙΚΑΤΑΛΗΚΤΩΝ ΕΠΙΘΕΤΩΝ
ΑΡΣΕΝΙΚΟ ΣΕ –ος ΘΗΛΥΚΑ ΣΕ- η /α ΟΥΔΕΤΕΡΑ ΣΕ – ον (Β΄ κλίση)
π.χ. Ὁ καλός –ἡ καλή - τό καλόν

3. ΚΑΝΟΝΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟ ΤΟΥ ΘΗΛΥΚΟΥ ΓΕΝΟΥΣ
Το θηλυκό γένος των τρικατάληκτων δευτερόκλιτων επιθέτων κανονικά λήγει σε -η.
π.χ. ὁ ἀγαθ-ός, ἡ ἀγαθ-ή, τό ἀγαθ-όν
Όταν, όμως, πριν από την κατάληξη -ος του αρσενικού υπάρχει φωνήεν ή -ῥ-, τότε
λήγει σε -α το οποίο είναι μακρό.
π.χ. ὁ πλούσι-ος, ἡ πλουσί-α* , τό πλούσι-ον
(*προσοχή στον τονισμό: Η λήγουσα είναι μακρά  η ΠΠΛ δεν τονίζεται)
π.χ. ὁ μικρ-ός, ἡ μικρ-ά, τό μικρ-όν.

4. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΚΛΙΤΩΝ ΔΙΚΑΤΑΛΗΚΤΩΝ ΕΠΙΘΕΤΩΝ
ΑΡΣΕΝΙΚΟ/ ΘΗΛΥΚΟ ΣΕ –ος
*Δικατάληκτα είναι κυρίως τα περισσότερα σύνθετα επίθετα σε –ος (+ ὁ ἢρεμος)

5. ΑΣΚΗΣΗ : Να σχηματίσετε τα επίθετα στα άλλα γένη (θηλυκό, ουδέτερο)
ΑΡΣΕΝΙΚΟ ΓΕΝΟΣ ΘΗΛΥΚΟ ΟΥΔΕΤΕΡΟ
ὁ βέβαιος
ὁ δεξιός
ὁ μαλθακός = μαλακός,
δειλός
ὁ μικρός
ὁ ἀξιόμαχος
ὁ μέγιστος
ὁ γενναῖος

6. ὁ ὠφέλιμος
ὁ ἴδιος = ατομικός , προσωπικός
ὁ χρηστός
ὁ φιλότιμος
ὁ τερπνός = ευχάριστος,
διασκεδαστικός
ὁ σοφός
ὁ λαμπρός
ὁ δίκαιος

7. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΡΙΤΟΚΛΙΤΩΝ ΕΠΙΘΕΤΩΝ ΣΤΑ ΤΡΙΑ ΓΕΝΗ
ὁ βαθύς , ἡ βαθεῖα, τό βαθύ
ὁ, ἡ εὐδαίμων , τό εὒδαιμον / ὁ, ἡ σώφρων , τό σῶφρον
ὁ, ἡ αληθής, το αληθές / ὁ, ἡ πλήρης, τό πλῆρες / ὁ, ἡ συνήθης, το σύνηθες
ὁ, πολύς, ἡ πολλή, τό πολύ
ὁ πᾶς, ἡ πᾶσα, τό πᾶν
ὁ μέγας, ἡ μεγάλη , τό μέγα

8. ΚΛΙΣΗ ΔΕΥΤΕΡΟΚΛΙΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΙΤΟΚΛΙΤΩΝ ΕΠΙΘΕΤΩΝ

11. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΘΕΤΩΝ
(ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ/ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ ΒΑΘΜΟΣ)
Τα παραθετικά των επιθέτων διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες:
Α. Στα ομαλά δευτερόκλιτα επίθετα (πχ. πτωχός/σοφός )
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ
-ό/ώτερος , -ο/ωτέρα , ό/ώτερον ό/ώτατος , ο/ωτάτη , ό/ώτατον

12. Πότε –ο και πότε –ω;
Εάν η παραλήγουσα του επιθέτου είναι φύσει μακρά (η, ω ή δίφθογγοι), στα παραθετικά
του επιθέτου χρησιμοποιείται το - ο-.
π.χ. ξηρός -ξηρότερος- ξηρότατος/πτωχός-ότερος-ότατος/δεινός-ότερος-ότατος
Εάν η παραλήγουσα του επιθέτου είναι «θέσει μακρά» (= δηλαδή, οποιαδήποτε συλλαβή
,εφόσον ακολουθείται από δύο ή περισσότερα σύμφωνα ή διπλό σύμφωνο ), στα
παραθετικά του επιθέτου χρησιμοποιείται το - ο-.
π.χ. θερμός – θερμότερος- θερμότατος , ἔνδοξος- ενδοξότερος-ενδοξότατος
Εάν η παραλήγουσα του επιθέτου είναι βραχεία (ε,ο), στα
παραθετικά του επιθέτου χρησιμοποιείται το - ω-.
π.χ. σοφός- σοφώτερος- σοφώτατος

13. !!! Παρατηρήσεις για τα δίχρονα φωνήεντα
 Έχουν το δίχρονο της παραλήγουσας μακρό τα επίθετα:
που είναι σύνθετα με β΄ συνθετικό τα ουσιαστικά λύπη,
κίνδυνος, ψυχή, θυμός, νίκη και κύρος
 π.χ. εὒψυχος (εὐψυχότερος-εὐψυχότατος),
εὒθυμος, ἐπικίνδυνος

14. Sos
 Τα επίθετα που λήγουν σε –ιος -ικος –ιμος -ινος –
–ακος- αλος –αμος –ανος -ατος-αρος –υρος -χος
έχουν το δίχρονο της παραλήγουσας βραχύ  οπότε
οπότε σχηματίζουν τα παραθετικά τους σε –ώτερος –
ώτατος
π.χ. πλούσιος, ἔντιμος, τίμιος, ἥσυχος, δυνατός

15. Β. Στα τριτόκλιτα επίθετα σε –ης,-ης-ες και –ων,-ων,-ον
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ
-έστερος ,εστέρα,έστερον -έστατος ,-εστάτη - έστατον
πχ. (ὁ/ ἡ αληθής, τό αληθές ὁ /ἡ σώφρων, τό σῶφρον)
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................

16. Γ. στα ανώμαλα που κατά κανόνα λήγουν σε:
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ
-(ί) ων , -(ί)ων ,-(ι)ον -ιστος , ίστη, ιστον
Δες σελ.19 βιβλίου

19. !!! ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΠΟΥ ΔΕ ΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΝ ΠΑΡΑΘΕΤΙΚΑ
Δε σχηματίζουν παραθετικά τα επίθετα που σημαίνουν :
ύλη (πχ. λίθινος) ,
τόπο (θαλάσσιος),
χρόνο (νυκτερινός),
μέτρο (δίπηχυς),
συγγένεια ή καταγωγή (πατρικός),
μόνιμη κατάσταση (θνητός, ἀθάνατος)

20. Περιφραστικοί τύποι παραθετικών
Όλα τα επίθετα (και τα επιρρήματα) μπορούν να
περιφραστικά παραθετικά ως εξής:
Συγκριτικός βαθμός: μᾶλλον +θετικός βαθμός επιθέτου
Υπερθετικός βαθμός: μάλιστα +θετικός βαθμός επιθέτου
πχ. σώφρων , μᾶλλον σώφρων, μάλιστα σώφρων

21. Κλίση συγκριτικού βαθμού επιθέτου

22. ΑΣΚΗΣΗ 1: Να σχηματίσετε τα παραθετικά των επιθέτων και στα τρία γένη:
λαμπρός, δίκαιος, ἱερός, χαλεπός, γενναῖος, σεμνός, εὐδαίμων, ἀσθενής, νέος,
τίμιος, ἒνδοξος, ἐπικίνδυνος, φρόνιμος, μεγαλοπρεπής, βραχύς, ἀσεβής, ἂξιος,
βέβαιος, ἂφθονος,
ΑΣΚΗΣΗ 2: Να κλιθούν τα παραθετικά : ὁ ἡ ἀμείνων , τὀ ἂμεινον
ΑΣΚΗΣΗ 3: Να διαβάσετε τις παρακάτω προτάσεις και να βρείτε
α) τα παραθετικά και β) το δεύτερο όρο της σύγκρισης.
Στη συνέχεια να τις μεταφράσετε.
α) Τι δ’ ἐστίν μεῖζον ἀγαθόν ἀνθρώποις ὑγείας;
β) Καλῶς ἀκούειν μᾶλλον ἢ πλουτεῖν θέλε.

23. ΑΣΚΗΣΗ 4: Να συμπληρώσετε τις παρακάτω προτάσεις με
τους κατάλληλους τύπους παραθετικών.
1. Σοφός μέν Σοφοκλής, ....................................
(σοφός,συγκρ.ονομ.πληθ.) δ’ Εὐριπίδης , ἀνδρῶν δ’
ἁπάντων ...........................(σοφός, υπερθ.) Σωκράτης.
2. Ω παῖ ,γένοιο πατρός ....................... (εὐτυχής, συγκρ.)
3. Ταῦτα ἒτι …………………. (χαλεπός ,συγκριτ.)
4. Θεός ὡς οἷον τε …………………… (δίκαιος, υπερθετ)
5. Μάλιστα ……………… ἐστι τοῖς ἐναντίοις. (δεινός,
υπερθετ.)
6. Ναυμαχία αὒτη νεῶν πλήθει …………… τῶν πρό ταύτης
γεγένηται. (μεγάλη, υπερθετ.)
7. Ουδέν ................................ (σεμνός,συγκρ.) καί
......................... (ἂγιος,συγκρ.) ἐστί πατρίδος.

24. 8. Οὐ πώποτε πομπήν ἐγώ ………………. εἶδον ἐν τῇ
θαλάσσῃ. (μεγαλοπρεπής, συγκριτ.)9.
9. Οὐδέν ἀνθρώπου θηρίον ........................ (ἂγριος, συγκρ.)
10. Τῶν οδῶν ἡ μέν ἐστί ................................ (μακρός,υπερθ.),
ἡ δέ ........................... (χαλεπός,υπερθ.)
11.Ἦν γυνή ……………. τῶν ἐν Σπάρτῃ γυναικῶν. (καλή,
υπερθετ.)
12.Ὁ πιστός φίλος καί ἐν............................. καί ἐν
.......................... πιστός ἐστίν. (ολίγος,επίθ.υπερθ./
πολύς,επιθ.υπερθ. δοτ,πληθ.ουδ.)
13.Αναρχίας ...................... οὐκ ἐστιν κακόν.
(μέγας,επιθ.συγκρ.)
14.Οἱ τά ................................... γιγνώσκοντες
................................... (ἀγαθός,επιθ.υπερθ./μικρός
επιθ.υπερθ.ονομ.πληθ.)
15. Οὐδέν ἐστίν .................................. τοῦ βοηθεῖν φίλῳ
ἀτυχοῦντι (καλός,επιρρ.συγκρ.)

25. ΙΩΑΝΝΑ ΟΡΦΑΝΟΥΔΑΚΗ
ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2021-2022