Түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалын бүртгэл

1. БСШУСЯ-ний харъяа
СОЁЛЫН ҮНДЭСНИЙ ӨВИЙН ТӨВ
ТҮҮХ СОЁЛЫН ҮЛ ХӨДЛӨХ ДУРСГАЛЫН
БҮРТГЭЛ
Соёлын өвийг авран хамгаалах газар
Г.Анхсанаа
Улаанбаатар
2016.12.02

2. Гарчиг
Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалууд
Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын бүртгэл мэдээллийн сангийн
талаар
Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалыг бүртгэн баримтжуулах арга зүй
Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын үзлэг тооллогын талаар

3. Соёлын өвийн талаарх хууль, журам.
Монгол улсын үндсэн хууль: 7.1-д Монголын ард түмний түүх, соёлын дурсгалт
зүйл, шинжлэх ухаан, оюуны өв төрийн хамгаалалтад байна.
Монгол улсын Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал: 3.1.4.1-д Монголын
түүх, хэл, соёл, шашин, зан заншлыг хамгаалах, хөгжүүлэх, судлах ажлыг төр
ивээлдээ авч, ном, сурах бичиг, кино урлагийн бүтээл туурвилыг онцгойлон
урамшуулж, биет болон биет бус соёлын өвийг хамгаалан хөгжүүлнэ.
Монгол Улсын Төрөөс баримтлах соёлын бодлого: 4.3.2-д Эрт эдүгээгийн соёлын
өв санг үндэсний эрхэм баялаг болохын хувьд төрийн хамгаалалтад байлгах.
Соёлын өвийг хамгаалах тухай хууль
Соёлын тухай хууль
Гамшгаас хамгаалах тухай хууль
Газрын тухай хууль
Соёлын өвийн судалгаа хийх журам

4. 1. Түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалууд

5. 5 дугаар зүйл.Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгал
5.1.Дараах соёлын биет өвийг өмчийн хэлбэр харгалзахгүйгээр түүх, соёлын үл
хөдлөх дурсгалд хамааруулна:
5.1.1.эртний ургамал, амьтны чулуужсан олдворт газар;
5.1.2.эртний хүний оршин сууж байсан ул мөрийг хадгалсан
соёлт давхарга;
5.1.3.чулуун зэвсгийн олдворт газар;
5.1.4.хадны зураг, бичээс;
5.1.5.булш, хиргисүүр, оршуулга, тахил, тайлгын байгууламж;
5.1.6.эртний хот суурин, сүм хийдийн үлдэгдэл, архитектурын
дурсгал;
5.1.7.хөшөө дурсгал;
5.1.8.эрт цагт ашигт малтмал олборлож, боловсруулж
үйлдвэрлэл, газар тариалан эрхэлж байсан газар, түүнд
холбогдох чулуун дурсгал;
5.1.9.тахилгат газар;
5.1.10.түүхэн үйл явдал болсон дурсгалт газар;
5.1.11.бусад түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгал.

6. 1.Чулуун зэвсгийн дурсгалт газар
2.Хадны зураг, бичгийн дурсгал
3. Булш оршуулгын дурсгал
4.Тахил тайлгын байгууламж
5.Барилга архитектурын дурсгал
6.Хөшөө дурсгал
7.Үйлдвэрлэлийн ул мөр хадгалсан дурсгалт газар
8. Палеонтологи
Үл хөдлөх дурсгалын төрөл зүйлийн
ангилал

7. Түүхэн тодорхой үед хүмүүс аж төрж байсныг гэрчлэх чулуун
зэвсэг, түүнийг хийхэд үлдсэн чулууны үлдэгдэл, хоол хүнсний
үлдэгдэл болон бусад хүмүүсийн хэрэглэж байсан эд зүйлсийн
ул мөр бүхий олдвортой /соёлт давхарга/ дурсгалт газрыг
хамруулдаг.
1.Чулуун зэвсгийн бууц, суурин, дархны газар
Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сум.
Устайн бургастайн шинэ чулуун зэвсгийн суурин

8. Байгалийн тогтцоороо байгаа хад чулууны толигор гадаргуу дээр
хүн, мал, амьтан болон бусад зүйлсийн зургийг тусгай багаж
зэвсэг ашиглан сийлж зурсан бүх төрлийн хадны сийлмэл
зургуудыг хамаардаг бол тусгай найрлага бүхий зос, бэх, шороон
будаг ашиглан зурсан бүх төрлийн хадны зургийг хамааруулна.
2. Хадны зураг, бичгийн дурсгал
Хадны сийлмэл зураг Хадны зосон зураг Тамга тэмдгийн дүрслэл Бичгийн дурсгал

9. 3. Булш, хиргисүүр, тахилын байгууламж
Булш, оршуулга: Түүхэн тодорхой цаг үед хүмүүс талийгаачдаа тусгай зан үйлийн дагуу
оршуулж, чулуу, шороогоор дарсан /хадны ан цав, агуйг ашиглан талийгаачийг оршуулсан
хадны оршуулга мөн хамаарна/ бүх төрлийн булш, оршуулгууд хамаарна.
Хиргисүүр: Эртний хүмүүс чулуугаар том хэмжээний чулуун овоолго үйлдэж, түүнийхээ
гадуур хүрээ татаж олон жижиг дугуй чулуун байгууламж дагалдуулан бүтээсэн бүх
төрлийн хиргисүүрийн байгууламжууд хамаарна.
Хиргисүүр Дөрвөлжин булш
Хүннү булш Түргийн тахилын онгон

10. 4.Тахил тайлгын байгууламж
Тахил тайллагын байгууламж: Түүхэн тодорхой цаг үед талийгаачийнхаа
хойд насанд нь зориулж хийж бүтээсэн тахилын байгууламжууд хамааран.

11. 5. Барилга архитектурын дурсгал
Эртний хот, шивээ, хэрмийн үлдэгдэл: Түүхэн тодорхой цаг үед
хүмүүсийн оршин сууж байсан болон, цэргийн бэхлэлт болгон барьж
байгуулсан барилга байшин, хэрмийн үлдэгдэл хамаарна.
Суварга, сүм хийд, түүний үлдэгдэл: Түүхэн тодорхой уаг үед шашны
хурал номын үйл ажиллагаа явуулж байсан болон мөргөл, хүндэтгэлийн
үүргийг гүйцэтгэж байгаад хожим нь эвдэрч сүйдсэн, эргэж сэргээн
засварлагдсан суварга, сүм хийд, түүний туурь үлдэгдлүүд хамаарна.
Булган, Цогтын Цагаан
байшин
Архангай, Хар хул хааны
балгас
Сэлэнгэ,
Амарбаясгалант хийд
Төв, Гүнжийн сүм

12. 6. Хөшөө дурсгал

13. Зэс олборлож байсан ухмал
Зэсийн ухмалын орчмоос олддог бутлуур
чулууТээрмийн чулуу (Булган аймаг, Бугат сум)
7. Үйлдвэрлэлийн ул мөр хадгалсан дурсгалт газар
Үүнд:
-Зэс олборлож байсан ухмалууд.
-Төмрийн хүдэр хайлуулж, боловсруулж байсан ул мөр бүхий газар.
-Шавар ваар шатааж, үйлдвэрлэж байсан газрууд.
-Эртний газар тариалангийн ул мөр.
-Чулуу олборлож байсан ул мөр.
-Барилгын материал үйлдвэрлэж байсан газар.

14. 8. Палеонтологийн олдворт газрууд
Дорноговь-Хүрэн дух Өмнөговь- Төгрөгийн ширээ
Өмнөговь- Нэмэгт Дорноговь- Баянширээ

15. ПАЛЕОНТОЛОГИЙН ДУРСГАЛ
ОЛДВОР
ХӨДЛӨХ ДУРСГАЛ ҮЛ ХӨДЛӨХ ДУРСГАЛ
ОЛДВОР ГАЗАР
 ЭРТНИЙ АМЬТАН, УРГАМЛЫН
ЧУЛУУЖСАН ОЛДВОР
 ЭРТНИЙ АМЬТАН, УРГАМЛЫН
СУДАЛГААНЫ ЦУГЛУУЛГА
 ЭРТНИЙ АМЬТАН, УРГАМЛЫН
ЧУЛУУЖСАН ҮЛДЭГДЭЛ ОЛДДОГ
ГАЗРУУД
 ЦУГЛУУЛЖ АВАХ БОЛОМЖГҮЙ
ОЛДВОРУУД: МӨР, ЭРТНИЙ ОРЧИНГ
ТОГТООХ БАРИМТ БОЛОХ ТОГТОЦ
г.м
 ГАЗАР ДЭЭР НЬ ҮЗҮҮЛЭХ
ОЛДВОР

16. 2. Түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалын бүртгэл мэдээллийн
сангийн талаар

17. Чулуун зэвсгийн
дурсгалт газар
131 (0.15%)
Хадны зураг, бичгийн
дурсгал
6796 (8%)
Булш оршуулгын
дурсгал
67927 (79%)
Тахил тайлгын
байгууламж
4167 (5%)
Барилга, архитектурын
дурсгал
2820 (3%)
Хөшөө дурсгал
4230 (5%)
Үйдвэрлэлийн ул мөр
хадгалсан дурсгалт
газар
35 (0.04%)
Палеонтологийн
дурсгалт газар
51 (0.05%)
ТҮҮХ, СОЁЛЫН ҮЛ ХӨДЛӨХ ДУРСГАЛЫН ҮЗЛЭГ, ТООЛЛОГОД ХАМРАГДСАН НИЙТ ДУРСГАЛЫН
ТООН, ХУВИЙГ ХАРУУЛСАН БАЙДАЛ
2015 ОНЫ ТҮҮХ, СОЁЛЫН ҮЛ ХӨДЛӨХ ДУРСГАЛЫН ҮЗЛЭГ
ТООЛЛОГЫН ТОО, ХУВЬ ХЭМЖЭЭ

18. 2015 ОНЫ ТҮҮХ, СОЁЛЫН ҮЛ ХӨДЛӨХ ДУРСГАЛЫН ҮЗЛЭГ
ТООЛЛОГООР БҮТГЭГДСЭН ДУРСГАЛЫН ТАРХАЛТ

19.  Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар
тогтоолоор Улс, аймаг, нийслэлийн хамгаалалтад байх
Түүх, соёлын үл хөдлөх 452 дурсгал
 Монгол Улсын Засгийн газрын 12 тогтоолоор
хамгаалалтын бүс тогтоосон 36 дурсгалт газар

20. Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоолоор батлагдсан Улс, аймаг,
нийслэлийн хамгаалалтад байх түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын тархалт

21. Засгийн газрын тогтоолоор хамгаалалтын бүс тогтоосон 36 дурсгалт газрын
байршил

22. Соёлын өвийн төвийн УНБМСанд хадгалагдаж байгаа Түүх,
соёлын үл хөдлөх дурсгалын талаарх мэдээлэл
• 1970-аад үед хамгаалтад авсан түүх, соёлын дурсгалт зүйлийн
бүртгэлүүд
• 1980-90 оны үед аймгаас ирүүлсэн түүх, соёлын дурсгалт зүйлийн
мэдээлэл
• Мөн 2008-2014 онд Соёлын өвийн төвөөс 15 аймгийн нутагт хийсэн
бүртгэл судалгааны ажлын хүрээнд 3100 орчим дурсгалт газрыг давтан
болон шинээр бүртгэсэн /газар зүйн солбицол, гэрэл зураг, дүрс
бичлэг, товч тодорхойлолт г.м/ мэдээлэл байна.
• Соёлын өвийг хамгаалах хуулийн дагуу Улсын нэгдсэн бүртгэл
мэдээллийн санд хадгалагдаж байгаа археологийн малтлага судалгаа
хийх эрх бүхий 7 байгууллагын 564 ш тайлан /газар зүйн солбицол,
товч тодорхойлолт г.м/ мэдээлэл байна.
• 2015 онд улс орон даяар зохион байгуулагдсан Түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалын үзлэг тооллоор бүртгэгдсэн 9034 дурсгалт газрын 89899
дурсгалын бүртгэл /газар хувийн дугаар, газар зүйн солбицол, гэрэл
зураг, товч тодорхойлолт г.м/ мэдээлэл байна.
Цаасан суурьтай
Цахим

23. Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалт
зүйлийн бүртгэл /2008-2013 он/

24. УНБМСанд бүртгэгдсэн үл хөдлөх дурсгалуудыг “Монгол нутаг дахь түүх, соёлын үл
хөдлөх дурсгал” цуврал болгон хэвлүүлж, улсын хэмжээний музей, бүх сумдын
соёлын төв, номын сангаар дамжуулан олон нийтэд хүргэж байна.
Хэнтий аймаг Сүхбаатар аймаг Дорнод аймаг Дорноговь аймаг
Өвөрхангай аймаг Сэлэнгэ аймаг Булган аймаг Говьсүмбэр, Дархан-Уул,
Орхон аймаг

25. Түүх, соёлын ҮЛ ХӨДЛӨХ дурсгалыг
бүртгэх “RICH буюу Registration of
Immovable Cultural Heritage 2.0“ бүртгэлийн
програм хангамж
Хэнтий. Өмнөдэлгэр сум. Дунд жаргалантын
буган чулуу хөшөө
- Үл хөдлөх дурсгалын нэр,
- Оршин байгаа засаг, захиргааны
нэгжийн нэр
- Байршлын газрын солбицол
- Төрөл зүйлийн ангилал
- Хамгаалалтын ангилал
- Хэмжээ, Дэлгэрэнгүй тодорхойлолт бүртгэл,
- Гэрэл зураг, гар зураг, дүрс бичлэг гэх мэт
холбогдох мэдээллүүд байна.

26. 2015 оны Түүх, соёлын ҮЛ ХӨДЛӨХ дурсгалыг үзлэг
тооллогын “RICH буюу Registration of Immovable
Cultural Heritage 3.0“ бүртгэлийн програм хангамж

27. 2015 оны Түүх, соёлын ҮЛ ХӨДЛӨХ дурсгалыг
үзлэг тооллого

28. ТУСГАЙ ХАМГААЛАЛТТАЙ ГАЗАР НУТАГТ ОРШИХ ТҮҮХ, СОЁЛЫН ҮЛ ХӨДЛӨХ
ДУРСГАЛУУД (2017 оны байдлаар)

29. Улс, Аймаг, Нийслэлийн хамгаалалтад байх түүх, соёлын
үл хөдлөх дурсгалын жагсаалт
• Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн 17-р зүйлд үл хөдлөх дурсгалын
Улс, Аймаг, Нийслэлийн хамгаалалтын ангилалыг тогтоох тухай заасан.
• Засгийн газрын 2008.5.14-ны 175-р тогтоолоор шинэчлэгдэн батлагдсан “Улс,
аймаг, нийслэлийн хамгаалалтад байх үл хөдлөх дурсгалын жагсаалт”-д Улсын
хамгаалалтад 176 дурсгал, Аймаг, Нийслэлийн хамгаалалтад 275 дурсгал оржээ.
Хамгаалалтын
ангилал
Архангай
Баян-Өлгий
Баянхонгор
Булган
Говь-Алтай
Говь-сүмбэр
Дархан-Уул
Дорноговь
Дорнод
Дундговь
Завхан
Орхон
Өвөрхангай
Өмнөговь
Сүхбаатар
Сэлэнгэ
Төв
Увс
Ховд
Хөвсгөл
Хэнтий
Улаанбаатар
Улсын
14 16 10 11 8 3 5 3 7 6 9 8 8 2 15 5 9 9 13 15
Аймгийн
24 13 10 25 29 2 2 8 8 16 5 1 26 15 4 5 6 8 8 26 23 11

30. Архангай аймаг. Тайхир чулууны дэргэдэх
Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын дэргэд байрлуулсан
ТАНИЛЦУУЛГА САМБАР
Дорнод аймаг. Хэрлэн барс хотын
туйрын дэргэдэх
Танилцуулга
чулуун
самбарыг
бэлтгэж буй
байдал
Сүхбаатар
аймаг.
Алтан
овооны
хүн
чулууны
дэргэдэх

31. Мэдээлэл баяжуулах
1.Орон нутгаас мэдээлэл ирүүлэх
2.Өөрсдөө мэдээлэл цуглуулах
3.Судалгааны байгууллагудаас
мэдээлэл авах
4.Үзлэг тооллогын мэдээ Тайлан
Хуулийн дагуу тайлан ирүүлэх
Хувь хүмүүс мэдээлэх
Орон нутагт газар дээр нь ажиллах
Хуулийн дагуу тайлан ирүүлэх

32. БҮРТГЭЛИЙН ХЭЛБЭР БҮРТГЭЛИЙН АГУУЛГА
Үлхөдлөхдурсгал
Цаасан баримт бичгийн
мэдээлэл
Тухайн бүртгэл-мэдээллийн сангийн үл
хөдлөх дурсгалын бүртгэл, мэдээлэл
Цахим хэлбэрийн
мэдээлэл
Тухайн нутаг дэвсгэр дээр явуулсан,
тооллого, хайгуул, малтлага, судалгаа
сэргээн засварлалт, хэв хуулбарын ажил
явуулсан дэлгэрэлгүй тайлан, мэдээлэл
Бүртгэл мэдээллийн сан

33. Түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалын судалгаа явуулдаг
байгууллагууд
Манай улсын нутаг дахь түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалыг
шинжлэн судлах ажил XIX зууны сүүл үеэс өрнөдийн
орнуудын судлаачид хийж эхэлсэн бөгөөд эдүгээ манай
улсад:
 ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн,
 Палеонтологийн хүрээлэн,
 Нүүдлийн Соёл Иргэншлийг судлах Олон улсын
хүрээлэн,
 Монголын Үндэсний музей,
 МУИС-ийн Археологи-Антропологийн тэнхим,
 МУИС-ийн Улаанбаатар сургуулийн Археологийн
тэнхим,
 Чингис хаан дээд сургууль
 Ховд их сургууль зэрэг мэргэжлийн байгууллагууд хууль,
журмын дагуу археологи, палеонтологийн хайгуул,
малтлага судалгаа хийж түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалын талаар арвин мэдээлэл хуримтлуулж байна.

34. 3. Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалыг
бүртгэн баримтжуулах арга зүй

35. Бүртгэл гэдэг нь тухайн дурсгал болон дурсгалт газрын
биет хэлбэр дүрс, нөхцөл байдал, ашиглалтын талаархи
мэдэллийг цуглуулахыг хэлнэ. Бүртгэлийн ажил нь
хадгалалт хамгаалалтын үндэс болох чухал хэсэг юм.
Шинээр дурсгал бүртгэж авах дараалал
 Алхам 1 Дурсгалыг бүртгэх хийх анхан шатны хэрэглэл
бэлтгэх
 Алхам 2 Дурсгалыг бүртгэх
 Алхам 3 Бүртгэлээр цуглуулсан мэдээлэлийг нэг загварт
оруулж, хаягжуулаж хадгалах

36. Дурсгалыг гэрэл зургаар баримтжуулах нь
хамгийн чухал бүртгэлд тооцогдоно.
Алхам 1
Дурсгалыг бүртгэх хийх анхан шатны хэрэглэл бэлтгэх
Тухайн дурсгалын хэмжилт хийх нь
тодорхойлолт хийх гол хэрэглэгдэхүүн болдог.
Дурсгалын солбилцолыг (GPS) тогтоож аймаг,
сумаас аль зүгт хэдэн км-д байгааг
тодорхойлох.
Дурсгалын тодохойлолт, хэмжээ нь үндэсэн мэдээлэл
болно
Шинээр дурсгал бүртгэж авах дараалал

37. Алхам 2
Дурсгалыг бүртгэх
1.Дурсгалт газрын нэр бичих, домог хуучтай бол тэмдэглэж авах
2.Дурсгал орших болон дурсгалт газрыг тодорхойлох
3.Тухайн дурсгалын оройн зайн баримжаа
/Жнь: Сумаас аль зүгт хэдэн км-т г.м/
4.Дурсгалын хэлбэр төрхийг тодохойлох
5.Дурсаглын байршил, хэмжээг бичих
6.Дурсгалын газар зүйн солбицолыг тогтоох
7.Гэрэл зураг авах
8.Гар зураг хийх
9.Бүртгэл хийсэн он сар
10.Бүртгэл хийсэн хүний нэр

38. Алхам 3
Бүртгэлээр цуглуулсан мэдээлэлийг нэг загварт оруулж,
хаягжуулаж хадгалах
1.Бичвэрүүдийг маягтын дагуу бичиж
/тодорхойлолт, хэмжээ г.м/ төрөлжүүлэн хавтаслах
2. Цахим файлуудыг дурсгалын төрлөөр ангилан
ялгаж, тодорхой нэр, хаягийг тавьж CDDWD-д
хуулж хадгалах
3.Гэрэл болон гар зургийг дурсгалын төрлөөр
ангилаж, хавтаслах

39. Бичвэрүүдийн маягтын дагуу бичиж
/тодорхойлолт, хэмжээ г.м/ төрөлжүүлэн
хавтаслах

40. Цахим файлуудыг дурсгалын төрлөөр ангилан
ялгаж, тодорхой нэр, хаягийг тавьж CDDWD-д
хуулж хадгалах

41. Гэрэл болон гар зургийг дурсгалын
төрлөөр ангилаж, хавтаслах

42. Гэрэл зургаар бүртгэн баримтжуулах
42
Гэрэл зураг авахад зарим анхаарах зүйлс
Соёлын биет бус өв
Соёлын биет болон биет бус өвийн бүртгэн баримтжуулалтын нэг чухал
хэлбэр бол ГЭРЭЛ ЗУРАГ юм.
Хөдлөх дурсгал Үл хөдлөх дурсгал

43. Зургийн зохиомж, кадрлалт буруу байх
Гэрэл зураг авахад зарим анхаарах зүйлс
Гэрэл зураг авахад гарч буй нийтлэг алдаанууд

44. Босоо зохиомжтой кадр
дүүргэсэн байдал
Зохиомж болон кадр дүүргэлт сайтай зургийн жишээ
44
Хөндлөн зохиомжтой кадр дүүргэсэн
байдал
Гэрэл зураг авахад зарим анхаарах зүйлс
Гэрэл зураг авахад гарч буй нийтлэг алдаанууд

45. 4. Түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалын үзлэг тооллогын талаар

46. Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын бүртгэл
-1987 он
-1992 он хоёр удаа явуулсан.
46
(1992 оны тооллогын маягт)

47. 1.Чулуун зэвсгийн дурсгалт газар
2.Хадны зураг, бичгийн дурсгал
3. Булш оршуулгын дурсгал
3. Булш оршуулгын дурсгал
4.Тахил тайлгын байгууламж
5.Барилга архитектурын дурсгал
6.Хөшөө дурсгал
7.Үйлдвэрлэлийн ул мөр хадгалсан дурсгалт газар
8. Палеонтологи
2015 оны үзлэг тооллогын дурсгалын
төрөл зүйлийн ангилал

48. Хадгалалт хамгаалалтын талаас нийт
23 асуултаас 9 асуутыг нөхөж бичиж,
14 асуултанд сонголт хийнэ
48
Монгол Улсын түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын үзлэг,
тооллогын хээрийн маягт

49. Нийт дурсгалыг 8 төрөл, 90 зүйлээс сонголт хийнэ.
49

50. Төв аймаг Алтанбулаг сум Өнгөтийн дурсгал (тахилын байгууламж) 1- р чулуун хөшөө
4101-0001-4-001
Дурсгалын дугаар (код)
Цифр Хамаарах утга
1-2 Аймгийн код
3-4 Сумын код
5-8 Суман дахь дурсгалт газрын дэс дугаар
9 Төрөл зүйлийн ерөнхий ангилал
10-12 Тухайн дурсгал доторх нэгж дурсгалын
дэс дугаар

51. Дурсгалт газар болон дурсгал
Дурсгал Дурсгал
Дурсгалт газар Дурсгал
Ямар нэг түүх, соёлын үл
хөдлөх дурсгалыг хэлбэр
хэмжээ, ач холбогдол, тоо
ширхэг хамаарахгүйгээр
дурсгалт газарт тооцож болно.

52. =
Архангай аймгийн Хотонт сум
Эх булгийн хүн чулуун хөшөө
Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сум
Устай Бургастайн шинэ чулуун зэвсгийн бууц
Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сум
Шатар чулууны буган чулуун хөшөөд

53. 2015 оны түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалын Үзлэг, тооллогын бүртгэл
судалгаа

54. Аймгийн нэр
Чулуунзэвсгийндурсгалт
газар
Хаднызураг,бичгийн
дурсгал
Булшоршуулгындурсгал
Тахилтайлгын
байгууламж
Барилга,архитектурын
дурсгал
Хөшөөдурсгал
Үйдвэрлэлийнулмөр
хадгалсандурсгалтгазар
Палеонтологийндурсгалт
газар
Нийт
ДГ Д ДГ Д ДГ Д ДГ Д ДГ Д
Архангай 37 23 92 2674 32 65 42 125 111 142
Баян-Өлгий 36 26 29 432 4018 71 443 259 624
Баянхонгор 7 48 5320 99 1767 74 172 50 115 79 162 3 2
Булган 2 139 165 205 2645 15 16 52 52 99 177 1
Говь-Алтай 3 90 105 821 5131 61 80 42 45 113 261 1 3
Говьсүмбэр 1 1 33 284 8 8 5 5 8 8
Дархан-Уул 5 5 20 318 2 3 23 23 3 5
Дорноговь 1 35 46 166 750 99 111 96 1597 13 18 3 18
Дорнод 10 4 7 108 2020 18 103 92 117 17 40 2
Дундговь 2 36 37 151 1392 63 65 44 44 6 7 1 3
Завхан 0 93 101 314 6995 113 616 34 36 175 1186
Орхон 28 343 5 6 11
Өвөрхангай 4 50 118 314 6165 70 147 57 60 60 114 7 4
Өмнөговь 1 51 51 43 2148 24 24 62 62 13 13 3 16
Сүхбаатар 27 21 20 97 1157 42 42 50 63 39 97 1
Сэлэнгэ 4 20 44 240 2861 3 3 25 35 47 52 4
Төв 21 178 227 2895 43 1397 71 106 26 92 1
Увс 30 30 74 565 14 15 3 3 94 93
Ховд 42 9026 182 2543 13 199 15 16 75 332 1
Хөвсгөл 2 72 91 485 10721 23 34 25 24 91 207 2
Хэнтий 32 58 59 551 5776 113 580 124 148 104 132 3
Улаанбаатар 3 3 60 347 5 4 146 122 3 3
Нийт дурсгалт газар 882 4742 906 1063 1441 9034
Нийт дурсгал 131 15473 63515 4127 2798 3776 32 47 89899

55. Соёлын өвийн төвийн УНБМСанд хадгалагдаж байгаа Түүх,
соёлын үл хөдлөх дурсгалын талаарх мэдээлэл
• 1970-аад үед хамгаалтад авсан түүх, соёлын дурсгалт зүйлийн
бүртгэлүүд
• 1980-90 оны үед аймгаас ирүүлсэн түүх, соёлын дурсгалт зүйлийн
мэдээлэл
• Мөн 2008-2014 онд Соёлын өвийн төвөөс 15 аймгийн нутагт хийсэн
бүртгэл судалгааны ажлын хүрээнд 3100 орчим дурсгалт газрыг давтан
болон шинээр бүртгэсэн /газар зүйн солбицол, гэрэл зураг, дүрс
бичлэг, товч тодорхойлолт г.м/ мэдээлэл байна.
• Соёлын өвийг хамгаалах хуулийн дагуу Улсын нэгдсэн бүртгэл
мэдээллийн санд хадгалагдаж байгаа археологийн малтлага судалгаа
хийх эрх бүхий 7 байгууллагын 564 ш тайлан /газар зүйн солбицол,
товч тодорхойлолт г.м/ мэдээлэл байна.
• 2015 онд улс орон даяар зохион байгуулагдсан Түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалын үзлэг тооллоор бүртгэгдсэн 9034 дурсгалт газрын 89899
дурсгалын бүртгэл /газар хувийн дугаар, газар зүйн солбицол, гэрэл
зураг, товч тодорхойлолт г.м/ мэдээлэл байна.
Цаасан суурьтай
Цахим

56. 8.1.Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалыг хамгаалалтын түвшингээр нь улс,
аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн хамгаалалттай гэж зэрэглэнэ.
17 дугаар зүйл. Сум, дүүргийн Засаг даргын бүрэн эрх
17.1.Сум, дүүргийн Засаг дарга соёлын өвийг хамгаалах талаар дараах
бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
17.1.1.соёлын өвийг хамгаалах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг
хангах;
17.1.2.соёлын өвийг эрэн сурвалжлах, бүртгэх, хамгаалах, хяналт тавих
ажлыг зохион байгуулах;
17.1.3.палеонтологи, археологийн хайгуул, малтлага, судалгаа хийх
зөвшөөрөлтэй мэргэжлийн байгууллага, багт зориулалт бүхий газрыг
ашиглуулах;
17.1.4.палеонтологи, археологийн хайгуул, малтлага, судалгааны ажил
дууссаны дараа судалгаа явуулсан байгууллагаас уг газрыг аюул осолгүй
болгохыг шаардах, хүлээн авах.
СОЁЛЫН ӨВИЙГ ХАМГААЛАХ ТУХАЙ ХУУЛИАС

57. СОЁЛЫН ӨВИЙГ ХАМГААЛАХ ТУХАЙ ХУУЛИАС
17.1.4.палеонтологи, археологийн хайгуул, малтлага, судалгааны ажил
дууссаны дараа судалгаа явуулсан байгууллагаас уг газрыг аюул осолгүй
болгохыг шаардах, хүлээн авах.
37.5.Улс, аймаг, нийслэлийн хамгаалалтад байх түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалын дэргэд тухайн дурсгалын талаарх мэдээллийг агуулсан
танилцуулга, тайлбар, тэмдэг, тэмдэглэгээ байрлуулна. Танилцуулга,
тайлбар, тэмдэг, тэмдэглэгээг стандартын дагуу хийж, байрлуулах ажлыг
аймаг, нийслэлийн Засаг дарга хариуцан зохион байгуулна.
58.1.Соёлын өвийн хяналтыг соёлын асуудал эрхэлсэн төрийн
захиргааны төв байгууллага, бүх шатны Засаг дарга, улсын байцаагч,
гэрээт харуул хэрэгжүүлнэ.
58.3.Энэ хуулийн 5 дугаар зүйлд заасан түүх, соёлын үл хөдлөх
дурсгалын хадгалалт, хамгаалалтад байгаль орчны хяналтын улсын
байцаагч хяналт тавина.
58.5.Соёлын өвийн гэрээт харуулыг сум, дүүргийн Засаг дарга томилно.

58. Журам
СОЁЛЫН ӨВИЙГ ХАМГААЛАХ ТУХАЙ
/Шинэчилсэн найруулга/
27.4.Соёлын өвийн судалгаа хийх журмыг соёлын болон шинжлэх ухааны
асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн хамтран батална.

59. Зөвшөөрөлийн бичиг

60. Анхаарал хандуулсан таньд баярлалаа
Соёлын өвийн төв
вебсайт: www.monheritage.mn
Анхаарал хандуулсанд баярлалаа