SlideShare a Scribd company logo
БУЛШ БУНХАН
• Хүннүгийн үед холбогдох булш бунханыг оршуулгын
зан үйл, гаднах хэлбэр төрх, дагалдуулсан эд зүйл
зэргээр нь язгууртны болон жирийн иргэдийн гэж
хуваан авч үздэг. Энэ хоёр булш нь гаднах төрх
байдал, зохион байгуулалтаараа эрс ялгаатай байдаг
төдийгүй булшнаас гарч байгаа эд өлгийн зүйлсийн
хувьд ч ялгагдана.
• Хэмжээний хувьд харьцангуй том, дөрвөлжин чулуун өрлөг
далантай, үүдэвчтэй байдаг. Үүдэвчийг дөрвөлжин
далангийн чанх урд чулууг мөн давхарлан өрж үйлддэг
байсан байна. Үүдэвчний голоос эхлэн булш хүртэл хавтгай
чулууг босоогоор нь зоож босгосон байдаг. Зарим булшины
дотор талд хэд хэдэн эгнээ чулуун хана босгодог байжээ.
Нас барсан хүнээ 8 м-ээс доош гүнд хоёр давхар тусгай
дүнзэн бунхан доторхи модон авсанд оршуулдаг байжээ.
Хүннүгийн язгууртны ийм булш манай орны Төв аймгийн
Борнуур сумын нутаг Ноён уулын Сүжигт, Зурамт,
Хужиртын ам, Ховд аймгийн Манхан сумын Тахилтын
хотгор, Архангай аймгийн Хайрхан сумын Хүнүй голын Гол
мод, Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын Борбулаг,
Дуурлиг нарс зэрэг газруудад олон тоогоор байна.
• Ноён уулын Хүннүгийн булшийг Монголд ажиллаж байсан
алт олзворлох “Монголор” алтны нийгэмлэгийн техникч
Баллод гэгч 1912 онд анх санамсаргүй олж илрүүлсэн
гэдэг. Тэрээр алтны судал хайж яваад том жижиг олон
хонхор байсныг олж нэг томоохоныг нь малтаж үзэхэд
булш байжээ. Олсон олдворынхоо заримыг Эрхүү,
Петербургын холбогдох эрдэм шинжилгээний газар
явуулсан нь Оросын эрдэмтэн судлаачдын сонирхлыг
татсаар ийнхүү П.К.Козловын хээрийн шинилгээний
ангийнхныг Ноён ууланд аяны дөрөө мултлахад хүргэсэн
байна. П.К.Козловын шинжилгээний ангийнхан 1924-1925
онуудад Ноён уулын Журамт, Сүжигтэйн аманд нийтдээ
язгууртны 10 том булш малтан шинжилсэн байна.
• Ноён уулын булшуудыг малтах явцад тэдгээр
язгууртан хүний өмсөж эдэлж хэрэглэж байсан торгон
дээл, өмд, гутал, малгай, шавар болон хүрэл, мөнгөөр
хийсэн сав суулга, эмээл, бичигтэй чий будаг бүхий
модон аяга, үнэт чулуу, алт мөнгөн эдлэл, малын
болон ангийн үс, үр тариа зэрэг олон тооны эд өлгийн
дурсгал олджээ. Эдгээр олдворын дотор ноцолдож
буй амьтдын хатгамал дүрстэй эсгий ширдэг, амьтдын
дүрстэй мөнгө, хүрэл эдлэл зэрэг гоёл чимэглэлийн
олон зүйлс хүннү нарын урлаг, соёлын гайхамшигтай
дурсгал гэж зүй ёсоор тооцогддог.
• Хүннүгийн Шаньюйг нас барахад түүний ойр дотны
болон зарц шивэгчин нарыг алж нөгөө ертөнцөд хамт
явуулдаг байсан гэх мэдээ сурвалж бичигт
тэмдэглэгдсэн байдаг нь үнэн хэрэгтээ ойр дотны
хүмүүс болон боол шивэгчин нарыг алаад хамт
оршуулдаг бус харин тэднийг төлөөлүүлэн гэзгийг нь
огтлон хамт дагалдуулан оршуулдаг байсан баримт
бололтой. Гэзгийг 2-оор болон 3-аар сүлжсэн байх
бөгөөд угаар нь чанга боосон байна.
Бэлтгэсэн: О. Ихбаяр

More Related Content

What's hot

2 Монголын анхны төрт улс Хүннү
2 Монголын анхны төрт улс Хүннү 2 Монголын анхны төрт улс Хүннү
2 Монголын анхны төрт улс Хүннү
Хотгойд Шанж Болдбаатар Ууганбаяр
 
3 Монголын ханлиг аймгууд
3 Монголын ханлиг аймгууд3 Монголын ханлиг аймгууд
3 Монголын ханлиг аймгууд
Хотгойд Шанж Болдбаатар Ууганбаяр
 
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
Erdenezul Bazarragchaa
 
SS102 Монголын түүх хичээлд зориулав
SS102  Монголын түүх хичээлд зориулавSS102  Монголын түүх хичээлд зориулав
SS102 Монголын түүх хичээлд зориулав
Damdin Serdaram
 
юань гүрэн
юань гүрэнюань гүрэн
юань гүрэн
Batsaikhan Enkhzul
 
манжийн үеийн монгол
манжийн үеийн монголманжийн үеийн монгол
манжийн үеийн монгол
Kun Martice
 
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон ньМонголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
П. Эрдэнэсайхан
 
монголчуудын угсаа гарвал, тархац
монголчуудын угсаа гарвал, тархацмонголчуудын угсаа гарвал, тархац
монголчуудын угсаа гарвал, тархац
Sainbuyn Baagii
 
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
surenee
 
юань улсын соёл
юань улсын соёлюань улсын соёл
юань улсын соёл
Бат-Эрдэнэ Х.
 
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёлМанжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
П. Эрдэнэсайхан
 
Социализм Монголд
Социализм МонголдСоциализм Монголд
Социализм Монголд
Jvk Law
 
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3àтөрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
Bayarmaa Nymtsooj
 
монголын угсаатнууд 1
монголын угсаатнууд 1монголын угсаатнууд 1
монголын угсаатнууд 1
Erdenezul Bazarragchaa
 
монгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутралмонгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутрал
Baterdene Tserendash
 
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙМОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
saikhanaa.o
 

What's hot (20)

2 Монголын анхны төрт улс Хүннү
2 Монголын анхны төрт улс Хүннү 2 Монголын анхны төрт улс Хүннү
2 Монголын анхны төрт улс Хүннү
 
Hunnu
HunnuHunnu
Hunnu
 
Chingiss khaani baildan daguulal
Chingiss khaani baildan daguulalChingiss khaani baildan daguulal
Chingiss khaani baildan daguulal
 
3 Монголын ханлиг аймгууд
3 Монголын ханлиг аймгууд3 Монголын ханлиг аймгууд
3 Монголын ханлиг аймгууд
 
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсал
 
SS102 Монголын түүх хичээлд зориулав
SS102  Монголын түүх хичээлд зориулавSS102  Монголын түүх хичээлд зориулав
SS102 Монголын түүх хичээлд зориулав
 
юань гүрэн
юань гүрэнюань гүрэн
юань гүрэн
 
манжийн үеийн монгол
манжийн үеийн монголманжийн үеийн монгол
манжийн үеийн монгол
 
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон ньМонголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
 
монголчуудын угсаа гарвал, тархац
монголчуудын угсаа гарвал, тархацмонголчуудын угсаа гарвал, тархац
монголчуудын угсаа гарвал, тархац
 
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
 
эртний гүрнүүд
эртний гүрнүүдэртний гүрнүүд
эртний гүрнүүд
 
юань улсын соёл
юань улсын соёлюань улсын соёл
юань улсын соёл
 
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёлМанжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын нийгэм, соёл
 
Социализм Монголд
Социализм МонголдСоциализм Монголд
Социализм Монголд
 
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3àтөрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
 
биосфер
биосфербиосфер
биосфер
 
монголын угсаатнууд 1
монголын угсаатнууд 1монголын угсаатнууд 1
монголын угсаатнууд 1
 
монгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутралмонгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутрал
 
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙМОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
 

Similar to Хүннү - БУЛШ БУНХАН

2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
Baterdene Tserendash
 
кидан - БУЛШ ОРШУУЛГА
кидан - БУЛШ ОРШУУЛГАкидан - БУЛШ ОРШУУЛГА
кидан - БУЛШ ОРШУУЛГА
Ихбаяр Ихээ
 
Presentation1
Presentation1Presentation1
Presentation1
bee Bear
 
Presentation1
Presentation1Presentation1
Presentation1
bee Bear
 
1.ураг төрөл халиун
1.ураг төрөл халиун1.ураг төрөл халиун
1.ураг төрөл халиун
Baterdene Tserendash
 
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгалДорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
bvjinee
 
New microsoft office word document (3)
New microsoft office word document (3)New microsoft office word document (3)
New microsoft office word document (3)
bee Bear
 
Mongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzeiMongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzei
Tulga Erdenetogtoh
 
Bugan khushuu
Bugan khushuuBugan khushuu
Bugan khushuu
Enkh Tseba
 
Дорнод монголын хүн чулуу
Дорнод монголын хүн чулууДорнод монголын хүн чулуу
Дорнод монголын хүн чулуу
Otgonjargal Batzorig
 
түүхийн дадлагын тайлан
түүхийн дадлагын тайлантүүхийн дадлагын тайлан
түүхийн дадлагын тайлан
Jargalsaihan Buyandelger
 
чулуун зэвсгийн үе
чулуун зэвсгийн үечулуун зэвсгийн үе
чулуун зэвсгийн үе
Ихбаяр Ихээ
 
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelel
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelelNiigmiin uhaani hicheeliin medeelel
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelel
urangua85
 
New microsoft office power point presentation
New microsoft office power point presentationNew microsoft office power point presentation
New microsoft office power point presentation
bee Bear
 
Эдлэг соёл
Эдлэг соёлЭдлэг соёл
Эдлэг соёл
surenee
 
Lekts 2. nen ertnii ueiin mongol oron
Lekts 2. nen ertnii ueiin mongol oronLekts 2. nen ertnii ueiin mongol oron
Lekts 2. nen ertnii ueiin mongol oron
school14
 

Similar to Хүннү - БУЛШ БУНХАН (20)

2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
 
кидан - БУЛШ ОРШУУЛГА
кидан - БУЛШ ОРШУУЛГАкидан - БУЛШ ОРШУУЛГА
кидан - БУЛШ ОРШУУЛГА
 
Presentation1
Presentation1Presentation1
Presentation1
 
Presentation1
Presentation1Presentation1
Presentation1
 
Tyyh
TyyhTyyh
Tyyh
 
1.ураг төрөл халиун
1.ураг төрөл халиун1.ураг төрөл халиун
1.ураг төрөл халиун
 
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгалДорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
 
New microsoft office word document (3)
New microsoft office word document (3)New microsoft office word document (3)
New microsoft office word document (3)
 
Mongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzeiMongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzei
 
Mongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzeiMongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzei
 
Bugan khushuu
Bugan khushuuBugan khushuu
Bugan khushuu
 
Дорнод монголын хүн чулуу
Дорнод монголын хүн чулууДорнод монголын хүн чулуу
Дорнод монголын хүн чулуу
 
түүхийн дадлагын тайлан
түүхийн дадлагын тайлантүүхийн дадлагын тайлан
түүхийн дадлагын тайлан
 
чулуун зэвсгийн үе
чулуун зэвсгийн үечулуун зэвсгийн үе
чулуун зэвсгийн үе
 
Mонголын түүх
Mонголын түүхMонголын түүх
Mонголын түүх
 
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelel
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelelNiigmiin uhaani hicheeliin medeelel
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelel
 
New microsoft office power point presentation
New microsoft office power point presentationNew microsoft office power point presentation
New microsoft office power point presentation
 
Эдлэг соёл
Эдлэг соёлЭдлэг соёл
Эдлэг соёл
 
Lekts 2. nen ertnii ueiin mongol oron
Lekts 2. nen ertnii ueiin mongol oronLekts 2. nen ertnii ueiin mongol oron
Lekts 2. nen ertnii ueiin mongol oron
 
түүх 8
түүх 8түүх 8
түүх 8
 

Хүннү - БУЛШ БУНХАН

  • 2. • Хүннүгийн үед холбогдох булш бунханыг оршуулгын зан үйл, гаднах хэлбэр төрх, дагалдуулсан эд зүйл зэргээр нь язгууртны болон жирийн иргэдийн гэж хуваан авч үздэг. Энэ хоёр булш нь гаднах төрх байдал, зохион байгуулалтаараа эрс ялгаатай байдаг төдийгүй булшнаас гарч байгаа эд өлгийн зүйлсийн хувьд ч ялгагдана.
  • 3. • Хэмжээний хувьд харьцангуй том, дөрвөлжин чулуун өрлөг далантай, үүдэвчтэй байдаг. Үүдэвчийг дөрвөлжин далангийн чанх урд чулууг мөн давхарлан өрж үйлддэг байсан байна. Үүдэвчний голоос эхлэн булш хүртэл хавтгай чулууг босоогоор нь зоож босгосон байдаг. Зарим булшины дотор талд хэд хэдэн эгнээ чулуун хана босгодог байжээ. Нас барсан хүнээ 8 м-ээс доош гүнд хоёр давхар тусгай дүнзэн бунхан доторхи модон авсанд оршуулдаг байжээ. Хүннүгийн язгууртны ийм булш манай орны Төв аймгийн Борнуур сумын нутаг Ноён уулын Сүжигт, Зурамт, Хужиртын ам, Ховд аймгийн Манхан сумын Тахилтын хотгор, Архангай аймгийн Хайрхан сумын Хүнүй голын Гол мод, Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын Борбулаг, Дуурлиг нарс зэрэг газруудад олон тоогоор байна.
  • 4. • Ноён уулын Хүннүгийн булшийг Монголд ажиллаж байсан алт олзворлох “Монголор” алтны нийгэмлэгийн техникч Баллод гэгч 1912 онд анх санамсаргүй олж илрүүлсэн гэдэг. Тэрээр алтны судал хайж яваад том жижиг олон хонхор байсныг олж нэг томоохоныг нь малтаж үзэхэд булш байжээ. Олсон олдворынхоо заримыг Эрхүү, Петербургын холбогдох эрдэм шинжилгээний газар явуулсан нь Оросын эрдэмтэн судлаачдын сонирхлыг татсаар ийнхүү П.К.Козловын хээрийн шинилгээний ангийнхныг Ноён ууланд аяны дөрөө мултлахад хүргэсэн байна. П.К.Козловын шинжилгээний ангийнхан 1924-1925 онуудад Ноён уулын Журамт, Сүжигтэйн аманд нийтдээ язгууртны 10 том булш малтан шинжилсэн байна.
  • 5. • Ноён уулын булшуудыг малтах явцад тэдгээр язгууртан хүний өмсөж эдэлж хэрэглэж байсан торгон дээл, өмд, гутал, малгай, шавар болон хүрэл, мөнгөөр хийсэн сав суулга, эмээл, бичигтэй чий будаг бүхий модон аяга, үнэт чулуу, алт мөнгөн эдлэл, малын болон ангийн үс, үр тариа зэрэг олон тооны эд өлгийн дурсгал олджээ. Эдгээр олдворын дотор ноцолдож буй амьтдын хатгамал дүрстэй эсгий ширдэг, амьтдын дүрстэй мөнгө, хүрэл эдлэл зэрэг гоёл чимэглэлийн олон зүйлс хүннү нарын урлаг, соёлын гайхамшигтай дурсгал гэж зүй ёсоор тооцогддог.
  • 6. • Хүннүгийн Шаньюйг нас барахад түүний ойр дотны болон зарц шивэгчин нарыг алж нөгөө ертөнцөд хамт явуулдаг байсан гэх мэдээ сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг нь үнэн хэрэгтээ ойр дотны хүмүүс болон боол шивэгчин нарыг алаад хамт оршуулдаг бус харин тэднийг төлөөлүүлэн гэзгийг нь огтлон хамт дагалдуулан оршуулдаг байсан баримт бололтой. Гэзгийг 2-оор болон 3-аар сүлжсэн байх бөгөөд угаар нь чанга боосон байна.