мэтгэлцээний аргаар сурагчдыг дүгнэх нь

1. Мэтгэлцээний арга нь сурагчдыг дүгнэх
аргуудын нэг мөн
Орхон аймаг, Орхон цогцолбор сургуулийн
ТНУ багш Ч.Долгоржав
/ БТА, Үндэсний сургагч багш/
ТНУ багш Б.Удвал
/БТА мэтгэлцээний үндэсний сургагч багш/

2. Мэтгэлцээний арга нь сурагчдыг дүгнэх
аргуудын нэг мөн
Өнөөгийн нийгмийн хөгжил нь боловсролын түвшин түүний
чанар үр дүн ямар байхаас шууд шалтгаалах зүй тогтолт үйл явц
болох нь улам бүр мэдэгдсээр байна.Өөрөөр хэлбэл ахмад
үеийнхэн өөрсдийн мэдлэг, хуримтлуулсан үнэт зүйлс,амьдрах
арга ухааныг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх,хойч үеийнхэн нь
эдгээрийг өвлөн авсан цар хүрээ чанараас дараа үеийнхний
хөгжлийн түвшин тодорхойлогдоно гэсэн үг.
Суралцагчдад өвлүүлж байгаа зүйлийнхээ хэмжээ, хэрэгцээ,
шаардлагыг нь хангасан түвшин чанар зэргийг яаж хэмжин үнэлэх
вэ? хойч үеийнхэндээ амьдралд нь шаардагдах бүхнийг бүрэн
хэмжээгээр өвлүүлэн өгч чадаж байна уу? гэсэн асуудалд бодитой
хариулт өгөх эрэл хайлтыг боловсролын төлөө санаа тавьдаг бүх
хүмүүс онцгой анхаарах болж,боловсролыг шинэчлэх сэтгэлгээ
өргөжсөөр байна.

3. Боловсролын эрхэм зорилгыг амжилттай хэрэгжүүлэх гол
асуудлын нэг болох сургалтын чанар,үр дүнг дээшлүүлэх нь
түүний хяналт,шинжилгээ,үнэлгээ оношлогоог үнэн зөв оновчтой
хийх үйл ажиллагаанаас ихээхэн хамаарна.Сургалтын олон талт
тогтолцоот үйлдлийн дотроос сурагчдын мэдлэг
чадвар,төлөвшлийг зөв үнэлэх явдал гол зүйл байдаг.
Оношлогоо, үнэлгээ хяналт,шинжилгээний объект болсон
сурагчдын эзэмшсэн мэдлэг чадвар,төлөвшлийн цар хүрээ,түвшин
нь харьцангуй далд байж хүүхдийн тодорхой үйл ажиллагааны
хэлбэрүүдээр илэрч байдаг бөгөөд энэ илрэлийг багш нар
оновчтой шалгууруудаар үнэлэн шавь нараа дүгнэдэг.Сурагчдын
мэдлэг чадвар,төлөвшлийг үнэн зөв шударга үнэлэн хүүхдийн
цаашдын хөгжлийн чиг хандлагыг зөв чиглүүлж өгөх нь нарийн
төвөгтэй,багш нараас мэргэжлийн өндөр ур чадвар шаарддаг үйл
ажиллагаа юм.

4. Сурагчдын мэдлэг чадвар,төлөвшлийн түвшин чанар нь
тэдний ярих,бусадтай харьцах,бие даан
ажиллах,унших,бичих,хийж бүтээх зэрэг үйлдлүүдээр
илэрдэг бөгөөд багш нар
1.Аман
2.Бичгийн
3.Практик шалгалтын гэсэн аргуудаар энэхүү
үйлдлүүдийг үнэлэж,дүгнэж заншжээ.
Суралцагчдыг шалгаж үнэлэж дүгнэхдээ дээрх 3 аргыг
аль болохоор нэгдмэлээр хослуулж хэрэглэж чадвал
хүүхдийн мэдлэгийг зөв дүгнэх магадлал төдийчинээ
ихсэж оношлогоо,үнэлгээ шинжилгээ хийх боломж
бүрдэн хүссэн үр дүнд хүрэх бололцоо өргөжнө.

5. Гэтэл амьдрал дээр шалгах үнэлэх аргуудыг голдуу саланги
байдлаар хэрэглэх явдал түгээмэл ноѐрхсоор ирлээ.Энэ нь
хүүхдийн мэдлэгийн түвшинг бүрэн дүүрэн илрүүлэн харах
боломжийг хязгаарласаар байна.Харин практик аргыг бусад
аргуудтай нэгдмэл байдлаар хэрэглэх үед үнэлгээ үнэнд
харьцангуй ойртож ирдэг.
Ийм нэгдмэл аргын нэг нь “Мэтгэлцээний арга” мөн.
Мэтгэлцээн нь мэдлэгийг шалгах арга мөн үү? мөн бол
аман,бичгийн,практик аргын алинд нь хамаарах вэ?
мэтгэлцээнээр сурагчдын бодит болон оюуны үйлийн
/мэдлэгийн/түвшин,чанар хурдыг тодорхойлж болох уу?
Өөрийн орны сургалтын түүхээс үзэхэд “ном хаялцуулах”гэсэн
аргаар сүм хийдүүдэд лам нарын эрдэм ухаан эзэмшсэн
түвшинг үнэлэн дүгнэж байсан баримт байдаг.
Харин боловсролын хөгжлийн өнөөгийн түвшинд сурагчдын
мэдлэгийг зөв дүгнэхэд мэтгэлцээний гүйцэтгэх үүрэг,арга үр
дүнтэй юм

6. •Мэтгэлцээн бол бичгийн шалгалтын арга мөн.
Мэтгэлцээний тэмцээнд оролцсон зөвхөн 1 багийн сурагчдын
бичсэн зүйлсийг сонирхож үзвэл:
Судалгааны тэмдэглэгээ 2-3 хуудас
Сайтар найруулан бичсэн кейс 6 хуудас
Хайчин асуултууд боловсруулалт 1 хуудас
Нотолгоо баримт дүгнэлт 2 хуудас
Уншиж судалсан зүйлсийн жагсаалт 1 хуудас
Бичмэл үзүүлэн 2 хуудас
Мэтгэлцээний тэмцээний үеийн тэмдэглэгээ 3 хуудас болж бүгд
18 хуудас буюу 1 сурагч дунджаар 6 хуудас бичгийн ажил
гүйцэтгэсэн нь хүүхэд ихээхэн хөдөлмөр зарцуулсны илрэл
байлаа.

7. Дээрх бичгийн ажлуудаас сурагчдын
Мэдлэгийн ерөнхий түвшин
Мэдээлэл олж авах чадвар
Мэдээллийг нэгтгэн найруулж бичих чадвар
Аливаа асуудалд анализ синтез хийх чадвар
Санал бодлоо бичгээр илэрхийлэх чадвар
Сурагчдын үзэл бодлын төлөвшлийн хөгжил
Зөв бичгийн болон найруулан бичих чадвар эзэмшсэн байдал
зэргийг тодорхой үнэлэн дүгнэж болох бичгийн ажил баримтууд
шалгалтын материалын хэмжээнд бүрэн бүрджээ.
Энэ бүгдээс үзэхэд мэтгэлцээн нь бичгийн шалгалтын арга болох
нь батлагдаж байгаа юм.

8. • Мэтгэлцээн бол аман шалгалтын арга мөн
Мэтгэлцээний тэмцээнд оролцож байгаа 1 сурагч ойролцоогоор 7-8 минут
ярьдаг.Энэ ярианаас хүүхдийн
Илтгэлийн зохион байгуулалт,илтгэх ур чадвар
Үзэл бодлоо үгээр илэрхийлэх чадвар
Мэдлэгийн цар хүрээгээ үгээр илэрхийлэх чадвар
Харилцан ярилцах,санал бодлоо солилцох чадвар
Хэл яриа,харилцааны соѐл
Нэр томъѐог оновчтой хэрэглэж байгаа чадвар
Аливаа зүйлийг итгэлтэйгээр тайлбарлан ярих чадвар
Тодорхой хугацаанд гол санааг багтаан ярих чадвар
Бусдын санал бодлыг хүлээн авах,хүндэтгэх,харилцааны соѐл эзэмшиж буй
байдал зэрэг ярианы чадамжууд хийгээд бусадтай харьцах харилцааны
чадваруудыг дүгнэж болох юм.
Ийнхүү мэтгэлцээнээр хүүхдийн хөгжлийг тодорхой харж болдог
Хайчин асуулт,түүнд хариулах хариулт ямар байхыг урьдчилан тогтоож бэлтгэх
боломж хязгаарлагдмал байдаг ч хүүхдүүд даалгаврыг амжилттай гүйцэтгэж
байгаа нь мэдлэгийнх нь хурдыг дүгнэх нөхцлийг бүрдүүлж өгдөг.

9. •Мэтгэлцээн нь практик шалгалтын арга мөн
Мэтгэлцээн бэлтгэх явцад сурагчид ажиглалт хийх туршлага судлах,мэдээлэл
цуглуулах,бие даан ажиллах,байгаль нийгмийн орчинтой танилцах,суртчилгаа
явуулах,бусадтай харилцах зэрэг практик үйл ажиллагаа явуулж бүхэл бүтэн
бэсрэг судалгааны ажил гүйцэтгэдэг.Тэд:
Сурагчдын бусадтай харилцах чадварын төлөвшил
Бие даан ажиллах бүтээлч сэтгэлгээний чадвар
Мэдээлэл олж авах арга,чадвар
Тайлбарлах болон харилцан ярьж уран илтгэх чадвар
Бусдын яриаг анхааралтай сонсон түүнийг зөвшөөрөх няцаах чадвар
Сурагчдын шинээр эзэмшсэн мэдлэгийн түвшин
Товч тэмдэглэл зураглал,тулгуур ухагдхуун график диаграмм,схем хүснэгт
хийх чадвар
Үзэл санааны төлөвшил
Мэтгэлцээний дараа өөрсдийн үйл ажиллагаанд үнэлэлт дүгнэлт өгөх чадвар
Өмнөх мэдлэгээ ашиглах чадвар зэргийг дүгнэж болох олон практик үйлдлүүд
хийж гүйцэтгэдэг.
/1 сурагч дунджаар 15 цагийн практик ажил хийнэ./
Мөн мэдээлэл цуглуулах,боловсруулалт хийх,ажлаа төлөвлөх,зохион
байгуулах,үйл ажиллагаагаа үнэлэн дүгнэх,шалгах гм олон талт үйлдлүүдийг
гүйцэтгэнэ.

10. Ийнхүү мэтгэлцэгч сурагчид судлагдхууны үйлийн баримжааг эзэмших,үйлийн
баримжааг ялган таних,үйлийн баримжааг үнэлэх чадваруудаа хэрхэн
хөгжүүлж чадаж буйг эндээс олж харж болох юм.
Тэд эдгээр чадваруудыг практик үйлээр олж авч байна.Иймд мэтгэлцээнийг
сурагчдын мэдлэг чадвар төлөвшлийг үнэлэх дүгнэх практик дадлага арга гэж
үзэж болох юм.
Энэ бүхнээс үзвэл мэтгэлцээн нь аман шалгалт,бичгийн шалгалт,практик
шалгалтын аргуудыг хослуулсан сурагчдын мэдлэг чадвар төлөвшлийг үнэн зөв
үнэлэх шилдэг арга гэж үзэх бүрэн үндэстэй юм.
Мэтгэлцээнийг амжилттай явуулж,оролцогчдоор өөрсдөөр нь болон
шүүгчдээр/багш нараар/үнэлүүлж дүгнүүлж байх нь сургалтын чанарыг
дээшлүүлэхэд тусалдаг.
Мэтгэлцээнд оролцсоноор сурагчид мэдлэг чадвараа үнэлүүлж улмаар тухайн
шийдэлтэй холбогдсон асуудлыг гүн гүнзгий ухамсартай эзэмшин, их
хэмжээний мэдээлэлд чиг баримжаатай болж хувийн амжилтаа зөв
үнэлдэг,бэрхшээлийг давах зориг тэвчээртэй болон хариуцлагаа ухамсарлан
ойлгодог болж чаддаг.
Мэтгэлцээний бүх үеийн турш тэдний хөгжлийг үнэлж болно.Шийдлийг
сурагчдад танилцуулсан мөчөөс эхлэн багш тэдний хийж гүйцэтгэж байгаа
зүйлсийг нарийн ажиглан,сурч мэдсэн зүйлийг нь тухай бүрд нь үнэлж байх нь
мэтгэлцээний дараагийн үе шатанд амжилт олоход,сурах сонирхлыг
хөгжүүлэхэд ихээхэн дөхөм үзүүлдэг.

11. Мэтгэлцээний аргаар сурагчдын мэдлэгийг үнэлэхдээ аль болох олон
хүүхдийн мэдлэгийг зөв дүгнэхэд анхаарлаа чиглүүлэх нь зүйтэй. Жнь:2
ангийн сурагчдын дунд мэтгэлцээн явуулахыг багш урьдчилан мэдэгдэж
шийдлийг дэвшүүлсний дараа тухайн ангиудын бүх сурагчид мэдээлэл
цуглуулах үйлдэлд зохион байгуулалттай оролцон кейс босгох,илтгэл
бичихэд ангиараа хамтран ажилладаг.Багш хугацаа өгч /7-14 хоног/хэн ямар
зүйл хийж буйг судлан шалгаж дүгнэж болох бөгөөд судалгааг амжилттай
явуулж буй сурагчдыг урамшуулах,хийсэн ажлыг нь дүгнэх,тэмцээнд сонгон
авах гм-ээр үнэлгээг хүүхэд бүр дээр хийж болох юм.
Тэмцээнд оролцох бэлтгэлийг сайн хангасан илтгэх чадвар сайтай сурагчдыг
тэмцээнд сонгон авах,бусад сурагчдыг шүүгч хийлгэх,үзэгчээр оролцуулж
үнэлгээ дүгнэлт хийлгэх зэргээр 2 бүлгийн хүүхдүүдийг аль болох бүрнээр
нь тэмцээнд ямар нэгэн тодорхой үүрэгтэйгээр оролцуулахад багш анхаарах
ѐстой юм.Энэ тохиолдолд бүх сурагч шинэ зүйлсийг тодорхой түвшинд
сурцгаадаг.Тэмцээний дараа анги хамт олноороо үйл ажиллагаагаа дүгнэн
хэлэлцэж сурагч 1 бүрийн санаа бодлыг сонсож мэдлэгийн хүрээ чанар
хурдыг дүгнэж болох юм.

12. Мэтгэлцээнээр сурагчдын мэдлэгийг дүгнэхэд багш нар доорх зүйлүүдэд
анхаарлаа хандуулах нь зүйтэй болов уу?
Шийдлийг оновчтой сонгох
Аль болох олон хүүхэд хамруулах
Орон нутгийн нөхцөл байдалд тохируулан тогтмол хэвлэл номын сан
мэргэжилтнүүдийн туслалцаа зэргийг зөв тооцох
Мэтгэлцээнд бэлтгэх цаг хугацааг оновчтой тогтоох
Мэтгэлцээнийг явуулаад орхих биш түүний үр дүнг хамт олноороо шүүн
хэлэлцэж дүгнэх,дахин мэтгэлцэх сонирхлыг төрүүлэхээр зохион байгуулах
Хүүхэд 1 бүрийг соѐлтой маргадаг,нэг нэгнийхээ үзэл бодлыг хүндэтгэн
үздэг ухамсар төлөвшүүлэхэд чиглэсэн үзүүлэлтээр дүгнэх
Хүүхдүүд харилцан бие биенээ зөв үнэлэн ололт алдаа дутагдлыг
олох,дүгнэж сургах зэргийг анхаарч ажиллавал мэтгэлцээнийг сурагчдын
мэдлэг чадвар хандлагыг үнэлэх оновчтой арга болгон хэрэглэж чадна.
Мэтгэлцээний үе шатуудад сурагчдын мэдлэг чадварыг хэрхэн үнэлж
болохыг хүснэгтээр үзүүлбэл:

13. Мэтгэлцээний бэлтгэл үе Мэтгэлцээний тэмцээний үе Мэтгэлцээний дараах үе
Дүгнэх үзүүлэлтүүд: 1.Мэдлэгээ шинэ нөхцөлд 1.Үнэлгээний чадвар
1.Шийдлийг ойлгон хэрэглэх чадвар эзэмшсэн байдал
мэдээлэл цуглуулах 2.Шинээр эзэмшсэн 2.Мэдлэгээ амьдралд
төлөвлөгөө боловсруулсан мэдлэгийн түвшин хэрэглэх чадвар
байдал 3.Илтгэлийн зохион 3.Өөрсдийн амжилт болон
2.Кейсийн чанар байгуулалт илтгэх чадвар дутагдалтай талуудыг
3.Шалгуур 4. Хайчин асуулт,хариултын илрүүлэх чадвар
тодорхойлолт,асуулт,дэмжлэ чанар,сэтгэхүйн хурд 4.Зорилт дэвшүүлэх чадвар
г боловсруулалт 5.Харилцааны соѐл/эсрэг 5.Үүрэг хариуцлага хүлээх
4.Судалгааны арга эзэмшилт багийнхантай/ чадвар
5.Мэдлэгийн түвшний ахиц 6.Бусдын анхаарлыг 6.Үзэл санааны
6.Бусадтай харилцах төвлөрүүлэх чадвар төлөвшил,түвшин
харилцааны төлөвшил 7.Шүүгч болон үзэгчидтэй 7.Санал бодлоо илэрхийлэх
7.Дэмжлэгийн картын чанар харьцах чадвар чадвар
8.Хайчин асуулт,хариулт 8.Цаг баримтлан ярих чадвар 8.Аливаа үйл ажиллагаанд
бэлтгэсэн байдал 9.Урсгал хүснэгт хөтлөх үнэлгээ өгөх чадвар
9.Найруулга зөв бичгийн чадвар
мэдлэг эзэмшилт гм 10.Сонсох чадвар гм
Мэтгэлцээнийг зохион явуулахдаа хүүхдийг хэт ачааллаар дарахгүй байх,улирал цаг
хугацааг оновчтой сонгох,шийдлийг онолын хичээлийн сэдэвтэй аль болох
нийцүүлэх,хүүхэд нэг бүрийг үйл ажиллагаанд оролцуулах боломжийг зөв зохион
байгуулах зэрэгт анхаарлаа чиглүүлэх нь чухал юм.