1. "... แต่มาเงยดูท้องฟ้า มีเมฆ ทาไมมีเมฆอย่างนี้ ทาไม
จะดึงเมฆนี่ลงมาให้ได้ก็เคยได้ยินเรื่องการทาฝน ก็มา
ปรารภกับคุณเทพฤทธิ์ ฝนทาได้มี มีหนังสือ เคยอ่าน
หนังสือทาได้... "

2. เมื่อคราวที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลย-
เดช เสด็จพระราชดาเนินเยี่ยมพสกนิกร เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ในภาค
ตะวันออกเฉียงเหนือ ได้ทรงรับทราบถึงความเดือดร้อน ทุกข์ยากของราษฎร และ
เกษตรกรที่ขาด แคลนน้า อุปโภค บริโภค และการเกษตร จึงได้มีพระมหา
กรุณาธิคุณ พระราชทาน โครงการพระราชดาริ " ฝนหลวง " ให้กับ ม.ร.ว. เทพฤทธิ์
เทวกุล ไปดาเนินการ ซึ่งต่อมา ได้เกิดเป็นโครงการค้นคว้าทดลอง ปฏิบัติการ
ฝนเทียมหรือฝนหลวงขึ้น ในสังกัด สานักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์
เมื่อปี ๒๕๑๒ ด้วยความสาเร็จของ โครงการ จึงได้ตราพระราชกฤษฎีกา ก่อตั้ง
สานักงานปฏิบัติการฝนหลวง ขึ้นในปี พ.ศ. ๒๕๑๘ ในสังกัดกระทรวงเกษตรและ
สหกรณ์ เพื่อเป็นหน่วยงานรองรับโครงการพระราชดาริฝนหลวง ต่อไป

3. ขั้นตอนที่หนึ่ง : "ก่อกวน"
การปฏิบัติการในขั้นตอนนี้มุ่งใช้สารเคมีกระตุ้นให้มวล
อากาศลอยตัวขึ้นสู่เบื้องบน เพื่อให้เกิดกระบวนการชักนาไอน้าหรือความชื้น
เข้าสู่ระบบการเกิดเมฆ ระยะเวลาที่จะปฏิบัติการในขั้นตอนนี้ไม่ควรเกิน 10.00
น. ของแต่ละวัน โดยการใช้สารเคมีที่สามารถดูดซับไอน้าจากมวลอากาศได้
เพื่อกระตุ้นกลไกของกระบวนการกลั่นตัวไอน้าในมวลอากาศ ทางด้านเหนือลม
ของพื้นที่เป้าหมาย เมื่อเมฆเริ่มก่อตัวและเจริญเติบโตทางตั้งแล้ว จึงใช้สารเคมี
ที่ให้ปฏิกิริยาคายความร้อนโปรยเป็นวงกลมหรือเป็นแนวถัดมาทางใต้ลมเป็น
ระยะทางสั้น ๆ เข้าสู่ก้อนเมฆ เพื่อกระตุ้นให้เกิดกลุ่มแกนร่วมในบริเวณ
ปฏิบัติการสาหรับใช้เป็นศูนย์กลางที่จะสร้างกลุ่มเมฆฝนในขั้นตอนต่อไป

4. ขั้นตอนที่สอง : "เลี้ยงให้อ้วน"
เป็นขั้นตอนที่เมฆกาลังก่อตัวเจริญเติบโตซึ่งเป็นระยะสาคัญมากในการ
ปฏิบัติการ เพราะจะต้องเพิ่มพลังงานให้แก่ updraft ให้ยาวนานออกไป
ต้องใช้เทคโนโลยีและประสบการณ์การทาฝนควบคู่ไปพร้อม
กันเพื่อตัดสินใจโปรยสารเคมีชนิดใด ณ ที่ใดของกลุ่มก้อนเมฆ และในอัตราใด
จึงเหมาะสม เพราะต้องให้กระบวนการเกิดละอองเมฆสมดุลกับความแรงของ
updraft มิฉะนั้นจะทาให้เมฆสลาย

5. ขั้นตอนที่สาม : "โจมตี"
เป็นขั้นตอนสุดท้ายของกรรมวิธีปฏิบัติการฝนหลวง เมฆ หรือ
กลุ่มเมฆฝนมีความหนาแน่นมากพอที่จะสามารถตกเป็นฝนได้ ภายในกลุ่มเมฆ
จะมีเม็ดน้าขนาดใหญ่มากมาย หากเครื่องบินบินเข้าไปในกลุ่มเมฆฝนนี้จะมี
เม็ดน้าเกาะตามปีกและกระจังหน้าของเครื่องบิน เป็นขั้นตอนที่สาคัญ ต้อง
อาศัยประสบการณ์มาก เพราะจะต้องปฏิบัติการเพื่อลดความรุนแรงของ
updraft หรือทาให้อายุของ updraft หมดไป สาหรับการปฏิบัติการใน
ขั้นตอนนี้ จะต้องพิจารณาจุดมุ่งหมายของการทาฝนหลวง ซึ่งมีอยู่ 2 ประเด็น
คือเพื่อเพิ่มปริมาณฝนตก และเพื่อให้เกิดการกระจายการตกของฝน

6. เครื่องมือและอุปกรณ์
1. เครื่องมืออุตุนิยมวิทยาใช้ในการตรวจวัดและศึกษาสภาพอากาศ
ประกอบการวางแผนปฏิบัติการนอกเหนือจากแผนที่อากาศภาพถ่ายดาวเทียมที่ได้รับสนับสนุนเป็น
ประจาวันจากกรมอุตุนิยมวิทยาที่มีใช้ได้แก่
 เครื่องวัดลมชั้นบน (Pilot Balloon) ใช้ตรวจวัดทิศทางและความเร็ว ลมระดับสูงจากผิวดิน
ขึ้นไป
 เครื่องวิทยุหยั่งอากาศ (Radiosonde) เป็นเครื่องมืออิเล็คทรอนิคส์ประกอบด้วยเครื่องส่ง
วิทยุ ซึ่งจะติดไปกับบอลลูนและเครื่องรับสัญญาณวิทยุซึ่งจะบอกให้ทราบถึงข้อมูลอุณหภูมิ
ความชื้นของบรรยากาศในระดับต่างๆ
 เครื่องเรดาร์ ตรวจอากาศ (Weather Radar) ที่มีใช้อยู่เป็นแบบติดรถยนต์เคลื่อนที่ได้มี
ประสิทธิภาพสามารถบอกบริเวณที่มีฝนตกและความแรงหรือปริมาณน้าฝนและการเคลื่อนที่ของ
กลุ่มฝนได้ในรัศมี 200-400 กม. ซึ่งนอกจากจะใช้ประกอบการวางแผนปฏิบัติการแล้วยังใช้เป็น
หลักฐานในการประเมินผลปฏิบัติการฝนหลวงอีกด้วย

7.  เครื่องมือตรวจอากาศผิวพื้นต่างๆ เช่น เครื่องวัดอุณหภูมิเครื่องวัด ความเร็วและ
ทิศทางลมเครื่องวัดปริมาณน้าฝนเป็นต้น
2. เครื่องมือเตรียมสารเคมี ได้แก่เครื่องบดสารเคมีเครื่องผสมสารเคมีทั้งแบบน้าและ
แบบผงถังและกรวยโปรยสารเคมีเป็นต้น
3. เครื่องมือสื่อสารใช้ในการติดต่อสื่อสารและสั่งการระหว่างนักวิชาการบนเครื่องบิน
กับฐานปฏิบัติการหรือระหว่างฐานปฏิบัติการ 2 แห่ง หรือใช้รายงานผลระหว่างฐาน
ปฏิบัติงานสานักงานฯ ในส่วนกลางโดยอาศัยข่ายร่วมของวิทยุตารวจศูนย์สื่อสาร
สานักงานปลัดกระทรวงมหาดไทยวิทยุเกษตรและกรมไปรษณีย์โทรเลขเครื่องมือ
สื่อสารที่ใช้ในปัจจุบันได้แก่วิทยุซิงเกิลไซด์แบนด์ วิทยุ FM.1, FM.5 เครื่องโทร
พิมพ์ เป็นต้น
4. เครื่องมือทางวิชาการอื่นๆ เช่นอุปกรณ์ทางการวางแผนปฏิบัติการเข็มทิศแผนที่
กล้องส่องทางไกล เครื่องมือตรวจสอบสารเคมีกล้องถ่ายภาพและอื่นๆ

8. 5. สถานีเรดาร์ฝนหลวง ในบรรดาเครื่องมืออุปกรณ์วิทยาศาสตร์ภายใต้จัดเป็น
เครื่องมืออุปกรณ์วิทยาศาสตร์ที่มีมูลค่าสูงสุด ใช้เพื่อวางแผนการทดลองและ
ติดตามประเมินผลปฏิบัติการฝนหลวงสาธิตเครื่องมือชนิดนี้ทางานโดยใช้ระบบ
คอมพิวเตอร์ ควบคุมการสั่งการการเก็บบันทึกรวบรวมข้อมูลสามารถนาข้อมูล
กลับมาแสดงใหม่จากเทปบันทึกในรูปแบบการทางาน
กล่าวคือข้อมูลจะถูกบันทึกไว้ในเทปบันทึกข้อมูล ด้วยระบบคอมพิวเตอร์ที่
สามารถนามาใช้ได้ตลอดซึ่งเชื่อมต่อกับระบบเรดาร์การแสดงผล/ข้อมูลโดย
จอภาพขนาด 20 นิ้ว สถานที่ตั้ง ที่เรียกว่าสถานีเรดาร์ฝนหลวงนี้อยู่ที่ ตาบล
ยางเปียง อาเภออมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่

9. ประโยชน์
การทาฝนหลวงเป็นกรรมวิธีการเหนี่ยวนาน้าจากฟ้า
จะต้องให้เครื่องบินที่มีอัตราการบรรทุกมากๆ บรรจุสารเคมีขึ้นไปโปรยใน
ท้องฟ้า โดยดูจากความชื้นของจานวนเมฆ และสภาพของทิศทางลม
ประกอบกัน ปัจจัยสาคัญที่ทาให้เกิดฝนคือ ความร้อนชื้นปะทะความเย็น
และมีแกนกลั่นตัวที่มีประสิทธิภาพในปริมาณที่เหมาะสม กล่าวคือ เมื่อ
มวลอากาศร้อนชื้นที่ระดับผิวพื้นขึ้นสู่อากาศเบื้องบน อุณหภูมิของมวล
อากาศ จะลดต่าลงจนถึงความสูงที่ระดับหนึ่ง หากอุณหภูมิที่ลดต่าลงนั้น
มากพอก็จะทาให้ไอน้าในมวลอากาศอิ่มตัว

10. จะเกิดขบวนการกลั่นตัวเองของไอน้าในมวลอากาศขึ้นบนแกนกลั่นตัว เกิด
เป็นฝนตกลงมา ฉะนั้นสารเคมีที่ใช้จึงประกอบด้วย สูตรร้อน เพื่อใช้กระตุ้น
เร่งเร้ากลไกการหมุนเวียนของบรรยากาศ สูตรเย็น ใช้เพื่อ
กระตุ้นกลไกการรวมตัวของละอองเมฆ ให้โตขึ้นเป็นเม็ดฝน
และสูตรที่ใช้เป็นแกนดูดซับความชื้น เพื่อใช้กระตุ้นกลไก ระบบการกลั่นตัว
ให้มีประสิทธิภาพสูงขึ้น

11. จัดทาโดย
นางสาววรรณพร สุขทวี
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4/6 เลขที่ 28