1. Õº äº ë㺺 í, äàñãàëûí
òóõàé îéëãîëò
Á¿õ íàñíû õ¿ì¿¿ñ ººðèéí àìüäðàõ õóãàöààíäàà òîãòìîë áèåèéí õºäºë㺺í õèéæ
áàéäàã. Õºäºë㺺í íü õ¿íèé àìüäðàëûí ìàø ÷óõàë ç¿éëèéí íýã þì.
Äàñãàë ãýäýã íü ýð¿¿ë ÷èéðýã, çºâ ãàëáèðòàé, ò¿¿íèéãýý õàäãàëæ áàéõûí òóëä
òîäîðõîé ¿éëäëèéã çîðèëãîòîé, òºëºâëºãººòýé, îëîí äàâòàëòòàé, ýðýìáý äàðààòàé, õèéäýã
õºäºë㺺íèé öýãöòýé æîð þì. Äàñãàë õºäºë㺺í íü õ¿íèé áèå ìàõáîäûí èë÷ çàðöóóëàëòûã
ñàéæðóóëæ, áîäèñûí ñîëèëöîîã ýð÷èìæ¿¿ëñíýýð áèåä õóðèìòëàãäàõ õîðòîé áîäèñûã
ãàäàãøëóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Àæèëäàà ÿâàõ, ãýðòýý õàðèõäàà ºäºð á¿ð ÿâãàí àëõàõ,
ýñâýë 纺ëºí øîãøèõ, ã¿éõ íü äàñãàë õºäºë㺺íèé íýã õýëáýð þì.
Õ¿ì¿¿ñ äàñãàë, õºäºë㺺íèé à÷ òóñûã ìýääýãã¿é, çàâã¿é, áîëîëöîî ìóóòàé, äàäàë
õýâøèëã¿éí óëìààñ äàñãàë õèéäýãã¿é áàéíà. Ýíý íü õ¿ì¿¿ñèéã õºäºë㺺íèé õîìñäîëä
õ¿ðãýäýã.
Òîãòìîë õºäºë㺺íòýé áàéõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõ, ºâ÷ëºõ, öàã áóñààð
ºòëºõ, ýíäýõ, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Õºäºë㺺í íü çºâõºí ôèçèîëîãèéí
òºäèéã¿é õóâü õ¿íèé ñýòãýë ç¿éä ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Õºäºë㺺í íü õ¿íèé ñýòãýë
ç¿éä ýåðýãýýð íºëººëæ óëìààð ç¿ðõíèé ¿éë àæèëëàãàà, öóñíû ýðãýëòèéã ñàéæðóóëæ,
ç¿ðõíèé öóñàí õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëäýã.
Àìüäðàë áîë õºäºë㺺í þì.Ýíý áîë áàéãàëèéí õóóëü.Õ¿í õºäºëæ áàéâàë
àìüäàðäàã.Õºäºë㺺í çîãñâîë ìºõäºã.Õºäºë㺺í áîë ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éëäâýðëýë ãýæ õýëæ
áîëíî.Õºäºë㺺í ýìèéã îðëîæ ÷àääàã,õàðèí ýì õýçýý ÷ õºäºë㺺íèéã îðëîæ ÷àäàõã¿é ãýñýí
ñóðãààëü áàéäàã.Õºäºë㺺í áà áèåèéí òàìèð ýì÷èëãýý áîë õºäºë㺺í-àìüäðàë ãýñýí íîìîíä
òóëãóóðëàñàí,áèåèéí ÷àëõ,õºäºëìºðèéí ÷àäâàðûã ñýðãýýõ ºâ÷íèé õ¿íäðýë,óðõàã
¿ëäýöýýñ ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð õýðýãëýäýã ýì÷èëãýýíèé àðãà þì.
Òîãòìîë õº äº ë㺺 íòý é áàéõûí à÷ õîëáîãäîë
 Òóëãóóð ýðõòýí òîãòîëöîîíû õºãæëèéã äýìæèõ
 Ñýòãýë ãóòðàë, áóõèìäàë çýðýã ñýòãýöèéí õÿìðàëä ºðòºõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ
 Ñýòãýë ç¿éí ººäðºã, öîâîî ñýðãýëýí, èäýâõòýé áàéäëûã á¿ðä¿¿ëýõ
 Áèåèéí æèí õýâèéí áàéëãàõ
 ÀÄ èõäýõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ
 ×èõðèéí øèæèí, ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ºâ÷èí, øèãäýýñ, á¿ä¿¿í ãýäýñíèé õîðò
õàâäðààð ºâ÷ëºõ ýðñäëèéã áóóðóóëíà.
Ñóóãàà àæèëòàé, õºäºë㺺í áàãàòàé õ¿ì¿¿ñ ºäºð á¿ð èõ áèø ÷ ãýñýí äóíä çýðãèéí
õºäºë㺺íòýé áàéõ íü ººðñäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëæ, ýð¿¿ë àìüäðàõûã äýìæèæ
áàéãàà íýã õýëáýð þì.
Õ¿í á¿ð ýð¿¿ë áàéõûí òóëä äîëîî õîíîãò 5-ñ äîîøã¿é ºäºð, 30 ìèíóò áà ò¿¿íýýñ
äýýø õóãàöààãààð äóíä çýðãèéí ýð÷èìòýé õºäºë㺺í õèéõ íü ç¿éòýé. Ýñâýë ºäºðò
10000 àëõàì ÿâàõ.
Äàñãàëûí ¿åä ººð èé㺺 ¿íý ë
• Õýðýâ òàíä àìüñãàë ãàðãàõàä áýðõøýýëòýé áàéõ ýñâýë ÿðâæ ÷àäàõã¿é áàéâàë
òàíû äàñãàëûí ýð÷èì õýò èõ áàéíà.
• Òà äàñãàë õèéõ ÿâöäàà äóóëæ ÷àäàæ áàéâàë äàñãàëûí ýð÷èì õàíãàëòòàé áóñ
áàãà áàéãààã èëòãýíý.
• Òà ÷ºëººòýé ÿðüæ ÷àäàæ áàéâàë òàíû äàñãàëûí ýð÷èì òàíä òîõèð÷ áàéíà.
Èë¿¿äý ë æèí òàð ãàëàëò- Äàñãàë íü áèåèéí æèíãýý õàñàõ ýì÷èëãýýíèé ¿íäñýí
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Óäààí õóãàöààãààð õîîë ñîéæ áèåèéí æèíãýý õàñàõ îðîëäëîãîîñ
1

2. äàñãàë õºäºë㺺íèé çîõèõ õºòºëáºðèéí äàãóó õè÷ýýëëýõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Õîíîãò õîîë
õ¿íñýýð àâ÷ áàéãàà èë÷ëýãèéí õýìæýýã áóóðóóëæ ÷àäñàíààð áèåèéí æèíãýý õàñàæ
÷àäàõ áºãººä òàñðàëòã¿é áàéíãûí õºäºë㺺íòýé áàéõ íüáèåèéí æèí íýìýãäýõ,
òàðãàëàõààñ ñýðãèéëæ ÷àäíà.
Äàñãàëæóóëàã÷ ñóâèëàã÷èéí ¿¿ðý ã
Äàñãàëæóóëàã÷ ñóâèëàã÷ íü ñýðãýýí çàñàõ ýì÷èëãýýíèé òàëààð ºðãºí
ìýäëýãòýé,íàðèéí ìýðãýæëèéí êóðñò ñóðàëöàæ òºãññºí áàéõ ¸ñòîé. Äàñãàëæóóëàã÷
ñóâèëàã÷ íü äàðààõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý.
1. Ýì÷èëãýýíä èðæ áàéãàà ºâ÷òºí á¿ðèéã á¿ðòãýí àâ÷ êàðòàí äýýð òýìäýãëýãýý
õèéí îíîø,íàñ,õ¿éñýýð áè÷èæ àâíà.
2. ×ìàð ºâ÷òýé õ¿íä ÿìàð õýëáýðèéí õýìæèëò õèéõèéã ÿëãàí ñàëãàñàí á¿ä¿¿â÷òýé
áàéíà.ªºðººð õýëáýë ¿å ìº÷íèé ºâ÷òºíä ¿åíèé õºäºë㺺íèé õÿçãààð,áóë÷èíãèéí
òýæýýëèéí á/ë,áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîí õýìæèëò ãýõ ìýò ÿëãàí õýìæèõ æàãñààëò
á¿ä¿¿â÷òýé áàéíà.
3. ßìàð÷ ºâ÷òºíä ¿çýæ õýìæèõ äîîðõè õýìæýýí¿¿äèéã çààâàë õèéíý.
 ºíäºð
 áèåèéí æèí
 öýýæíèé ýðãýí òîéðîí
 îñàíê /çºâ çîãñîëò,òýíöâýðò áàéäàë
 öóñíû äàðàëò
 ñóäàñíû ëóãøèëòèéí òîî
 àìüñãàëûí òîî
 õºäºë㺺íèé ýâñýë
4. ªã뺺 àæèë ýõëýõýýñ ºìíº10-15 ìèí-ûí ºìíº èðæ òàñàëãààíä öýâýð àãààð
îðóóëíà.Ýì÷èëãýýíä õýðýãëýãäýõ ìàòåðèàëóóäûã áýëòãýíý.
5. Äàñãàëä õýðýãëýãäýõ ñàâàà ìîë,ãàíòåëü,ýêñïàíäåð,áºìáºã
6. ªðºº òàñàëãààã ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûí ºðºº áîëòîë òîíîãëîõ àðãà õýìæýýã àâ÷
ìàòåðèàëëàã áààçäàà áàéíãà õÿíàëò òàâèõ
7. ªâ÷òºíèéã ºâ÷íèé îíîø,ýðõòýí ñèñòåìèéí áàéäëààð íü àæèëëàõ öàã ýì÷èëãýýíä
îðóóëàõ öàãèéí õóâèàð ãàðãàñàí áàéíà.Æè÷: 9-10 öàã ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷òýé
õ¿ì¿¿ñèéã,10-11 öàãò õîäîîä àìüñãàëûí çàìûí ãýõ ìýò
8. Íýã á¿ëýã äàñãàë äóóñàíãóóò ºðººí人 5 ìèí öýâýð àãààð îðóóëíà.
9. Äàñãàëûã óðüä÷èëàí òàéëáàðëàæ õ¿íèé áèåä ÿàæ ¿éë÷ëýõ ¿ð ä¿í ÿàæ
ãàðàõ,äàñãàëûã ÿìàð æóðìààð õèéõèéã òàéëáàðëàíà.
10. Äàñãàë á¿ðèìéã ººðèéí áèåýð õèéæ ¿ç¿¿ëýæ.
11. ªâ÷òºíã ººðºº ñóäàñíû ëóãøèëò,àìüñãàëûã òîîëæ ÷àääàã áîëãîíî.
12. Äàñãàë ýì÷èëãýýíèé ÿâöàä ºâ÷òíèé í¿¿ð öàðàéä ãàðàõ õóâèðàëûã ìàø ñàéí
àíõààðàõ õýðýãòýé.Öàðàé õºõðºõ öàéõ,õàìàð óðóóëûí ãóðâàëæèí õºõðºõ,ºâ÷òºí
ãóéâæ òýíöâýð àëäàõ,àìüñãààäàõ øèíæ èëýðâýë äàñãàëûã ààæèì çîãñîîí ýì÷èä
¿ç¿¿ëæ çºâëºë㺺 àâíà.
13. Äàñãàëæóóëàã÷ ñóâèëàã÷ íü ººðèéí áèåä õÿíàëò òàâüæ àëü áîëîõ óÿí íàëàðõàé
õºäºë㺺íòýé,õîîë óíä ,àæèë àìðàëòûã çîõèöóóëàõ,ýð¿¿ë ÷èéðýã áàéõ ¸ñòîé.
14. Íýã êóðñ ýì÷èëãýýã õèéæ äóóñààä ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿íã 7-14-21 õîíîãîîð ¿å÷ëýí
áè÷èæ ýì÷èä òàíèëöóóëæ ºâ÷òºíä õýëæ îéëãóóëíà.
15. Äàñãàëæóóëàã÷ ñóüèëàã÷ íü ýì÷òýé áàéíãà õàìòðàí àæèëëàíà.
Äàñãàë õº äº ë㺺 íèéã ý ì÷èëãýý íä õýðý ãëý õ
åðº íõèé çàð ÷èì
2

3. Äàñãàëûã ýì÷èëãýýíä õýðýãëýõäýý õýä õýäýí ãîë ç¿éë áàðèìòëàí çºâ ñîíãîí
äàñãàëæóóëàõ õýðýãòýé.Äàñãàëûã õèéõýä ýõëýýä áýëòãýõ áàéäàë áóþó áàéðëàë
÷óõàë áàéäàã.Äàñãàë õèéæ ã¿éöýòãýýä äàðàà íü çààâàë ¿íäñýí áýëòãýõ áàéäàëä
ýðãýí îðæ äóóñãàíà.
Äàñãàëûã õèéõ ¿íäñýí áàéðëàë áóþó áýëòãýõ áàéðëàë íü:ºâ÷òíèé áèåèéí áàéäàë
äàñãàëûí îíöëîã çýðãýýñ õàìààðíà.Äàñãàëûí ¿íäñýí ãóðâàí áàéðëàë áàéäàã.¯¿íä:
Õýâòðèéí
• Õýâëèéãýýð
• Íóðóóãààð
• Õàæóóãààð
Áîñîî-ãàð,õºë,õ¿ç¿¿,òîëãîéã ÿíç á¿ðýýð áàéðëóóëíà.
Ñóóãàà-Ýãö ñóóõ,õºë ãàð òîëãîéã ÿíç á¿ðýýð áàéðëóóëíà.
Áàéðëàëààñ ãàäíà äàñãàëûã õèéõ äýñ äàðààëàë ãýæ ÷óõàë ç¿éë
áàéäàã.Äàñãàëûí äàðààëàë íü ýðõòýí ñèñòåìýýñ øèëæ¿¿ëýõäýý ãîë íü áèø àëü áóë÷èíä
ýõíèé äàñãàëûã ºã÷ öààøèä ÿìàð áóë÷èíãóóäàä äýñ äàðààëàí øèëæ¿¿ëýõ âý ãýäãýýð
òóõàéí á¿ëýã äàñãàëûí ¿ð ä¿í øàëòãààëíà.Äàñãàëûí ýðýìáý äàðààëàëûã àëäàãäóóëáàë
óã äàñãàëûí ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í ìóó áàéäàã.
Äàñãàëûí à÷ààëàë ãýæ ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áàéäàã.ªâ÷òíèé õ¿íä õºíãºí áàéäàëä
òîõèðóóëàí çºâ à÷ààëàëòàéãààð äàñãàëûã ºã÷ óäèðäàí õèéëãýõ õýðýãòýé.Äàñãàëûí
à÷ààëàëä òóõàéí äàñãàëûí ýð÷ õ¿÷,äàâòàìæ äàëàéö,õ¿÷ õ¿÷äýë,íÿãòðàë á¿ãä
õàìààðíà.Íýã á¿ëýã äàñãàë õèéõýä äàðààõ ¿å øàòòàéãààð õèéíý.
Äàñãàëûí º ìí º õ ¿å. Ýíý íü äàñãàë îãò õèéãýýã¿é,õèéõýä áýëýí áîëñîí ¿å.Ýíý ¿åä
ºâ÷òºí òàéâàí öóñíû äàðàëò,ñóäàñíû ëóãøèëòèéí òîî,àìüñãàëûí òîî õýâèéí õýìæýýíä áàéíà.
Äàñãàëûí áý ëòã ý ë õý ñ ý ã .Ýíý ¿åä òóõàéí õ¿í ã¿éõ àëõàõ,øîãøèõ,àìüñãàëûí äàñãàë
áîëîí áóë÷èí ñóëëàõ äàñãàë öººí òîîãîîð õèéíý.Ýíý ¿åä öóñíû äàðàëò,ñóäàñíû ëóãøèëòèéí
òîî ,àìüñãàëûí òîî ÿëèìã¿é èõýññýí áàéíà.Ýíý õýñýã 2-3 ìèóò ¿ðýãëæèëíý.
Äàñãàëûí ¿íäñ ý í õý ñ ý ã. Ýíý ¿åä ºâ÷íèé îíîø,ºâ÷òíèé áèåèéí áàéäàëä òîõèðñîí
äàñãàëóóäûã ýð÷ õ¿÷,äàëàéö,äàâòàìæ,õóðäûã òîõèðóóëàí 12-15 ìèíóò õèéæ
ã¿éöæòãýíý.Ýíý ¿åä öóñíû äàðàëò óðüä ¿åèéíõýýñ5-15 ìì ìºíãºí óñíû áàãàíààð
èõýññýí,ñóäàñíû ëóãøèëò 10-20,àìüñãàë 5-10 òîîãîîð îëøèðñîí /äóíäà÷ õýìæýýãýýð/
áàéíà.Ýíý íü ¿íäñýí ¿å äóóñàíãóóò õýìæèõýä ãàðàõ ººð÷ëºëò þì.
Äàñãàëûí òº ãñã º ë ¿å. Ýíý íü äàñãàëûí õóðäûã óäààøðóóëæ ýð÷ õ¿÷ äàëàéöûã
ñóëðóóëàõ áóë÷èí ñóëëàõ äàñãàëóóä,àìüñãàëûí äàñãàëóóä,àëõàëò,纺ëºí øîãøèëò ãýõ
ìýòýýð äóóñãàíà.Ýíý ¿åä öóñíû äàðàëò 5-10 ìºíãºí óñíû áàãàí õýìæýýãýýð èõñýõ áà
ñóäàñíû ëóãøèëò 5-8,àìüñãàë 4-6 òîîãîîð îëøèðñîí áàéíà.Òºãñãºë õýñýã 3-5 ìèíóò
¿ðãýëæèëíý.Èíãýæ íýã á¿ëýã äàñãàë äóóñíà.Äóóñàíãóóò õýìæèëò¿¿äèéã õèéæ 5 ìèíóò
àìðààãààä äàõèí õýìæèëò õèéõýä õýâèéí õýìæýýíä îðñîí áàéõ áà +5 çºðºº ãàð÷ áîëíî.Íýã
á¿ëýã äàñãàëûã íèéò 18-25 ìèíóò õèéæ ã¿éöýòãýíý.
Äàñãàëûí áýëòãýë ¿å 25%,¿íäñýí ¿å 50%, òºãñãºë ¿å 25% õèéõ ¸ñòîé.Ýì÷èëãýýíèé áèåèéí
òàìèðèéã ÿâóóëàõàä ºâ÷òºíººñ äîðõè õàòóó áàðèìòëàõûã øààðäàíà.
 Àæëûí çºâ äýãëýì
 Àìðàëòòàé çºâ äýãëýì
 Õîîëíû çºâ äýãëýì
 Ýð¿¿ë àõóéí çºâ äýãëýì
 Õºäºë㺺íèé ýâñëèéí çºâ äýãëýì
 Áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëèéã çºâ àøèãëàõ çýðýã îðäîã
Æè ð ý ìñ ý í ý õ÷¿¿ä ý ä õèéõ ý ì÷èëã ý ý íèé
3

4. áèåèéí ò à ìèð
Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äýä ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûã, áèåèéã ÷èéðýãæ¿¿ëýõ,
çºâ àìüñãàëæ ñóðãàõ, òºðºëòèéí ¿åä òàéâàí çºâ àìüñãàëàõàä ñóðãàõ, õýâëèéí áóë÷èíã
áýõæ¿¿ëýõ, õÿðçàíãèéí öóñàí õàíãàìæèéã ñàéæðóóëæ, óÿí õàòàí ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõ, ààðöãèéí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëýõ çýðýã çîðèëãîîð õýðýãëýäýã. Æèðýìñýí
¿åèéã ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðààð ýì÷ëýõäýý 5 ¿å øàò áîëãîí ¿çäýã.
1-ð ¿å: Æèðýìñíèé ýõíýýñ 4 ñàð äóóñòëàõ 16 äîëîî õîíîãèéí õóãàöààòàé æèðýìñýíã
õàìðóóëíà. Ýíý ¿åä ¿ð òîãòîæ ýä ýðõòýí ¿¿ñýæ áîéæèæ áàéãàà ¿å. Äàñãàë íü åðºíõèé
÷èéðýãæ¿¿ëýõ, áèå ìàõáîäèéã ñýðãýýõ õºíãºí äàñãàë áàéíà.
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî, àìüñãàë àâ÷ ãàðûã óðàãø äýýø áîëãîí
ºëìèé äýýð ºíäèéæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: Èæèë. òàéâàí àëõàíà.ªëìèé äýýð ÿâæ ãàðûã óðàãø
äýýø àëäëàõ çýðýã õºäºë㺺íèéã àëõàëòàíä òîõèðóóëæ õèéíý.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºë人 ìºðíèé õýìæýýòýé çàé
àâ÷ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã àëäàëæ öýýæèéã á¿ñýëõèéãýýð
õàæóó òèéø ýðã¿¿ëæ, öýýæèéã óðàãø ñàéí ãàðãàæ ºãººä àìüñãàë
ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ ãàðûã óðàãø áîëãîæ ç¿¿í
õºëºº äýýø ºðãºæ ãàðûí õóðóóã õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýýä àìüñãàë ãàðãàæ
áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàâàà ìîä áàðóóí ãàðòàà áàðüæ òóëæ çîãñîíî.
Àìüñãàë àâ÷ ç¿¿í ãàðàà áàðóóí ãàð äýýð äàâõàðëàí òàâüæ òóëãóóð
ºãººä ç¿¿í õºëºº õàæóó òèéø ñàâæ ºãººä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Ñàâàà ìîäîî òóëæ 2 ãàðààð áàðüæ çîãñîíî.
Àìüñãàë àâ÷ íýã õºëèéã àðàãø äýýø ñàâæ ºð㺺ä àìüñãàë ãàðãàæ
áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºëºº æèéæ õýâòýíý.
Àìüñãàë ãàðãàæ 2 õºëèéã 30 õýì ºð㺺ä àìüñãàë àâ÷ áýëòãýõ áàéäàëä
îðíî.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Õàðèí ºâäºãººð íóãàëæ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ 2
ºâäºãèéã ñàëãàæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. Õºëèéí øàãàé
òàâõàéã ñàëãàõã¿é.
9. Áýëòãýõ áàéäàë: Ò¿ð¿¿ëãýý õàðæ õýâòýíý. Òîëãîé, ãàð õºëèéã çýðýã
ºðãºæ íóðóóãààð õîòîéíî.
10. Áýëòãýõ áàéäàë: Øàëàí äýýð àð òàëäàà ãàðààð ò¿øèæ ºãçºãººð ñóóæ
õºëèéã ºâäºã ò¿íõíèé ¿åýð íóãàëæ òýíèéëãýíý. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
11. Áýëòãýõ áàéäàë: Òàéâàí ÷ºëººòýé õýâòýæ ºðöíèé àìüñãàëûí äàñãàë
õèéëãýíý.
Æèðýìñíèé 2-ð ¿å áóþó 16-24 äîëîî õîíîãòîé æèðýìñýí ýõ÷¿¿äèéã õàìàðíà.Ãîëäóó ààðöàã
ò¿íõíèé ¿åíèé äàñãàë, àìüñãàëûí äàñãàë õèéëãýíý.
1. Ǻºëºí ÷ºëººòýé äîðîî àëõàíà. Áóë÷èí ñóëëàæ ºãíº.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. 1 õºëèéã óðàãø òàâüæ
ºâäºãººð íóãàëæ íºãºº õºëèéã àð òèéø æèéæ ààðöãààð äîîø ñàéí ñóóæ
ºãíº. 2 ãàðûã ºâäºã äýýð òóëæ ºãíº. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã àëäàëæ 2 õºëèéí
òàâõàéã ñàëãàõã¿éãýýð ºëìèé äýýð ºíäèéæ ºâäºãººð õàãàñ íóãàëààä
äîîø õàãàñ ñóóæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä ºðíî.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýýä äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 1 ãýõýä ºíäèéí ñóóæ ãàðàà óðàãø äýýø áîëãîîä
2 ãýõýä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
4

5. 6. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëºº æèéæ 2 ãàðàà òîëãîé äýýð ºðãºæ ñóóíà.
Àìüñãàë àâ÷ ãýäèéæ íóðóóãààð õîòîéæ àìüñãàë ãàðãàæ óðàãø
áºõèéæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Àìüñãàë àâ÷ 1 õºëèéã äýýø òîëãîé
öýýæíèé õàìò ºðãºæ íóðóóãààð õîòîéæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. ªðöíèé àìüñãàë ààæèì õèéíý.
9. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ çîãñîíî. 2 õºëèéã ýýëæëýí
ºâäºã ò¿íõíèé ¿åýð íóãàëæ õýâëèéä õ¿ðãýíý. ( õ¿÷òýé øàõàõã¿é)
10. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Ãàðàà àëäàëæ á¿ñýëõèéãýýð õàæóó òèéø
ýðãýíý. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý.
11. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. Á¿ñýëõèé ààðöãààð 2
òèéø çàéì÷èæ á¿òýí òîéðîã ýðã¿¿ëíý.
12. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 ºâäºãºº äýýð ºðãºæ äîðîî àëõàíà.
13. Áóë÷èí ñóëëàæ òàéâàí àëõàíà.
Æèðýìñíèé 3-ð ¿å áóþó 24-32 äîëîî õîíîãòîé æèðýìñýí ýõ÷¿¿ä õàìàðíà. Äàñãàëûã ãîëäóó
õýâòýý, ñóóãàà áàéäàëä õèéíý. Èõ áèåä äàñãàëûã ÷èãë¿¿ëýõã¿é çºâõºí ààðöàã , ò¿íõ,
äîîä ÷àöàíä, ÷èãë¿¿ëñýí äàñãàëûã ààæèì õèéëãýíý.
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ 1
õºëèéã ºâäºãíèé ¿åýð íóãàëæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýà áàéäàëä îðíî. 2
õºëä ýýëæëýí õèéíý.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã
óðàãø áîëãîæ ºâäºã ò¿íõýýð íóãàëæ õàãàñ ñóóæ àìüñãàë ãàðãàæ
áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. Áóë÷èí ÷àíãàëæ õ¿÷ èõ ãàðãàæ áîëîõã¿é
÷ºëººòýé õèéíý.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: Ѻõºð÷ ºâäºã äýýð ãàðàà òàâüæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷
ãàðàà óðàãø äýýø áîëãîîä ñºõºðñºí õºëíèé ãàäíà õàæóóä áºãñººðºº
ñóóíà. 2 òèéø ýýëæëýí ñóóíà. Àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëºº æèéæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëºº 2 òèéø ñàéí
ñàëãàæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õºëºº æèéæ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ 2
õºëèÿã ºðãºæ 2 òèéø ñàëãààä (àëöàéæ) àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ óðàãø ñàéí áºõèéæ àìüñãàë
ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã ºðãºæ íóðóóãààð õîòîéíî.
1 õºëèéã àðàãø ºëìèé㺺ð òàâüæ ºãíº. Àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðæ íºãºº õºëä ýýëæëýí õèéíý.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Òàéâàí ÷ºëººòýé äîðîî àëõàíà. Áóë÷èí ñóëëàõ
äàñãàë õèéíý.
Æèðýìñíèé 4-ð ¿å áóþó 32-36 äîëîî õîíîãòîé æèðýìñýí ýõ÷¿¿ä õàìàðíà. Äàñãàëûí
ãîë çîðèëãî íü õÿðçàíã ñóíãàõ, äîîä ìº÷èíä ÷èãëýãäñýí äàñãàë õèéëãýíý. Àíõààðàõàä
õýâëèéí äîòîîä äàðàëò èõýñãýõ äàñãàë õèéëãýõã¿é. Èõýíõäýý ¸óóãàà õýâòýý áàéäëààñ
õèéëãýíý.
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Äîðîî 纺ëºí àëõàíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàíäàë äýýð õºëºº æèéæ ãàðàà óðàãø äýýø ºðãºæ
ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã çýðýã ç¿¿í òèéø áîëãîæ á¿ñýëõèéãýýð
öýýæèéã ýðã¿¿ëæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëðóó
ýýëæëýí õèéíý. Àìüñãàëûã õ¿÷òýé àâ÷ ãàðãàõã¿é.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàíäàë äýýð ãàðàà áèåèéí äàãóó óíæóóëæ õºëºº
æèéæ ñóóíà. 1 õºëèéã ºâäºã ò¿íõýýð áàãà çýðýã õàãàñ íóãàëæ 2
ãàðààð áàðüæ òóëæ ºãººä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2
òàëä àäèë.
5

6. 4. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàíäàëûí èðìýãýýñ áàðüæ õºëºº æèéæ ñóóíà. 2 õºëèéã
ºðãºëã¿éãýýð õîëäóóëæ îéðòóóëíà.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: ªâäºãººð íóãàëæ äýýø õàðæ õýâòýíý. 2 ãàðûã ºâäºã
äýýð òàâèíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 ºâäºãèéã ñàëãàæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. Äàñãàëæóóëàã÷èéí ãàðààñ
òàòàæ òóñëàìæ àâ÷ ºíäèéæ ñóóíà. Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Á¿õ áèåýýð 2 òèéø ýðãýæ áóöàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî. Õºë ýãö , 2 ãàðûã àëäàëæ àëãûã õàâñàð÷ ºãíº.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: Àìüñãàë àâ÷ òàéâàí õýâòýýä àìüñãàë ãàðãàæ
õîøíîãèéã äîòîãø äýýø òàòàæ ààðöãàà ÿëèìã¿é ºðãºæ 2 ãàðûí àëãààð
ºãçºãíººñ äîðîîñ íü òóëæ ºãíº.
9. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Òàéâàí ÷ºëººòýé àëõàíà.Ýñâýë òàéâàí
÷ºëººòýé äýýø õàðæ õýâòýíý.
Æèðýìñíèé 5-ð ¿å áóþó 36 äîëîî õîíîãîîñ òºðºõ õ¿ðòýë ¿å îðíî. Ýíãèéí äàñãàëóóäûã
àìüñãàëûí äàñãàëòàé õîñëîí ãîë÷ëîí ààæèì õèéëãýíý. Èõýíõ äàñãàëûã õýâòýý áàéäëààñ
õèéíý.
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. 1 õºëèéã ºâäºãººð íóãàëæ õàæóó
òèéø ºâäºãíèé õýñãýýð ãàðãàæ äîòîãø ýðã¿¿ëýýä áóöààæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: ªâäºãººð íóãàëæ õýâòýíý. Ààðöãààð ºðãºæ 2 ãàðààð
ºãçºãíººñ òóëæ ºãººä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: պ뺺 æèéæ õýâòýíý. 2 õºëèéã ýýëæëýí ºðãºæ
áóóëãàíà.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã 2 õºëòýé ýýëæëýí
ñîëèáóóëàí ºðãºæ áóóëãàíà.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý. 2 õºëèéã ýýëæëýí
ºâäºãººð íóãàëæ õýâëèéä õ¿ðãýýä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëºº çýðýã ºâäºãººð íóãàëæ õýâëèé ð¿¿
òàòàæ áóöààæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Ãàðûã õºäºëãºõã¿éãýýð 1 õºëºº äýýø
ºðãºæ íóðóóãààð õîòîéæ áýëòãýõ áàéäàëä áóöàæ îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí
õèéíý.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. 2 õºëèéã ýýëæëýí ºðãºæ áóë÷èíã
ñóëëàí ñýãñðýýä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
Äýýðõ á¿õ äàñãàëûã ýõèéí áèåèéí àáéäàëä òîõèðóóëàí , ýð÷ õ¿÷, äàëàéöûã
òîõèðóóëàí ààæèì õ¿÷ èõ øààðäàõã¿éãýýð íýã äàñãàëûã 3-6 óäàà äàâòàí õèéëãýíý.
Òºðñíèé ä à ð à à º º ðèé㺺 á¿¿ ì à ð ò
Àìàðæèõ ãàçðààñ ãàðàõàä òà ãóóëèã áîëñîí áàéíà. Ãýâ÷ æèðýìñíèé òýýëòèéí
õóãàöààíä òàíû áèåä íèëýýä îëîí ººð÷ëºëò ÿâàãääàã. Æèðýìñíèé ñ¿¿ëèéí ñàðóóäàä óðàã
ºñºæ áóéòàé çîõèöîæ õýâëèéí áóë÷èíãóóä ýð÷èìòýé ñóíàäàã.
Ò¿¿í÷ëýí òîì õ¿¿õýä, èõýð õ¿¿õýäòýé ýõ÷¿¿äýä èë¿¿òýé òîõèîëäîíî. Ýíý íü òàíä
èëò ìýäðýãäýæ ºâäºëò ºãºõã¿é ÷ íýã øàëòãààí áîëäîã ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé.
Òºðñíèé äàðàà õýâèéí áàéäàëä õóðäàí îðóóëàõûí òóëä äàðààõ äàñãàëóóäûã õèéãýýðýé.
Àìüñãàëûí ä à ñã àë – Ñàíäàë äýýð ñóóãààä ãàðàà òýíèéëãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
Äàðàà íü ìºðºí人 àâ÷ àìüñãàëàà àâíà. Ýíý äàñãàëûã õèéõ ¿åä íóðóóãàà ýãöëýí öîìöîéæ
ºãíº. Äàñãàëûã 10-20 óäàà äàâòààðàé.
Ì º ð ä àëíû ¿åèéí ä à ñã àë – Ñàíäàë äýýð ñóóæ ãàðàà òîëãîéí àðä áàðüæ àìüñãàëàà
ãàðãàíà. Äàðàà íü òîõîéãîî óðàãø áîëãîí íèéë¿¿ëýõ õºäºë㺺í õèéæ àìüñãàëàà àâíà.
Äàñãàëàà 15-20 óäàà äàâòààðàé.
6

7. Ãýäý ñ, õýâëèé, õºëèéí á óë÷èíãèéí ä à ñã àë – Íóðóóãààð õýâòýæ ãàðàà áèåèéí äàãóó
áàéðëóóëàí ºâäºãºº íóãàëàí ºñãèé㺺ð òóëíà. Äàðàà íü ãàðàà óðàãø ºðãºí, àëãàà áèåèéí
äàãóó ò¿ëõýõ õºäºëãººíººð ºíäèéæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Ààæèì õýâòýæ àìüñãàëàà àâíà.
Äàñãàëûã 10-20 óäàà äàâòààðàé.
Ãýäý ñ, õºëèéí á óë÷èíãèéí ñ ó íã àëòûí ä à ñã àë – Íóðóóãààð õýâòýíý. Íóðóóãàà
ãàçðààñ õºíäèéð¿¿ëýõã¿éãýýð öýýæýý áàãà çýðýã ºíäèéæ ç¿¿í ãàðàà áàðóóí õºëèéí
ºâäºãºíä õ¿ðãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Äàðàà íü ààæèì ýãöëýí áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà.
Äàñãàëûã 10-20 óäàà äàâòààðàé.
ª ã ç ºãíèé ä à ñã àë- Íóðóóãààð õýâòýæ ãàðàà áèåèéí äàãóó áàéðëóóëàí àëãààðàà
òóëíà. պ뺺 ñàëãàæ óëààð íü òàâèíà. ªãçºãºº äýýø ºðãºæ àìüñãàë ãàðãàíà. Áóóëãàæ
àìüñãàëàà àâíà. Ýíý äàñãàëûã 10-20 óäàà äàâòààðàé.
ª ã ç ºãíèé ñ ó íã àëòûí ä à ñã àë- Íóðóóãààðàà õýâòýýä ºâäºãºº òýâðýí àìüñãàëàà
ãàðãàíà. պ뺺 ààæèì óäààí áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà. Äàñãàëàà 10-20 óäàà äàâòààðàé.
Í ó ð ó ó í û ñ ó íã àëòûí ä à ñã àë – Ãàðàà òóëæ ºâäºãºí äýýðýý ñóóíà. Ãýäýñýý òàòàæ
íóðóóãààðàà õ¿ãäèéí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà.
Òºðñíèé ä à ð à àõ 2 ä àõü,3 ä àõü ð õèéõä à ñã àë
ºäº
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºëºº æèéæ äýýø õàðæ
õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ ãàðàà óðàãø äýýø áîëãîîä àìüñãàë ãàðãàæ ãàðûã
òîõîéãîîð íóãàëíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ ç¿¿í, áàðóóí õºëèéã ýýëæëýí
ºðãºæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
3. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëèéã ºâäºãíèé ¿åýð íóãàëæ
àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
4. Áýëòãýõ áàéäàë:պ뺺 ºâäºãººð íóãàëæ äýýø õàðæ õýâòýíý. Àìüñãàë
àâ÷ 2 õºëèéã ºâäºãººð ñàëãàæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
5. Áýëòãýõ áàéäàë:2 õºëºº ºâäºãººð íóãàëæ 2 ãàðûã òîõîéãîîð çºâ íóãàëàí,
àìüñãàë àâ÷ ààðöãààð äýýø ºðãºæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä
îðíî.
6. Áýëòãýõ áàéäàë:2 õºëºº æèéæ 2 ãàðûã öýýæíèé ºìíº àëãààð ñóëõàí
äàðæ õýâòýíý. Àìüñãàë òàéâàí àâ÷ ãàðûã òîõîéãîîð àðàãø áîëãîæ
öýýæèíä íààæ ºãººä àìüñãàë ãàðãàæ õîøíîãîî ñàéí òàòàæ 2 ãàðûã
òîõîéãîîð óðàãø áîëãîæ ºãíº.
7. Áýëòãýõ áàéäàë:Òàéâàí ÷ºëººòýé àìüñãàëæ õýâòýíý.
Òºðñíèé ä à ð à àõ 4 äýõü
ºäðèéí ä à ñã àë
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºëºº æèéæ õýâòýíý.2 ãàðûã
àëäàëæ 2 õºëèéã äýýø 90 õýì çýðýã ºð㺺ä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
2. Áýëòãýõ áàéäàë:2 õºëèéã äýýø ºðãºæ õîîðîíä íü ñîëèáóóëàí õºäºëãºíº.
3. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. 2 ãàðûí òóñëàìæòàéãààð ºíäèéæ áóöàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî.
4. Áýëòãýõ áàéäàë:2 õºëºº ºâäºãººð íü íóãàëæ ãàðàà òîõîéãîîð íóãàëàí õýâòýíý.
Àìüñãàë àâ÷ ààðöãààð ºðãºæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
5. Áýëòãýõ áàéäàë:Áîñîî çîãñîíî. Ãàðàà òàøààíäàà àâíà. Á¿ñýëõèé íóðóóãààð 2
òèéø ýýëæëýí òîéðîã ìàÿãààð ýðã¿¿ëíý.
6. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. 2 ãàðûã óðàãø ñóíãàæ äîîø ñóóæ áîñîæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî. Áîñîõäîî õîøíîãîî ñàéí òàòàæ ºãíº.
7. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. Õàãàñ áºõèéæ ºðöíèé àìüñãàë õ¿÷òýé õèéíý.
8. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. 2 ãàðûã óíæóóëæ óðàãø áºõèéæ õºëèéí ºëìèéä
õ¿ðãýýä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
7

8. 9. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. 1 ãýõýä 1 õºëèéã óðàãø òàâüæ ºâäºãººð íóãàëààä
íºãºº õºëºº àð òèéø ñàéí æèéæ ààðöãààð äîîø ñàéí ñóóæ ºãíº. ªâäºã äýýð 2
ãàðàà òóëæ ºãíº. Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ íºãºº õºëä ýýëæëýí õèéíý.
10. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. ªâäºãºº äýýð ºðãºæ äîðîî àëõàíà.
Òºðñíèé ä à ð à àõ 5 ä àõüºäðèéí ä à ñã àë
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. 2 ãàðûã àëäàëæ 1 õºëèéã 1 õºë äýýã¿¿ð
ýãö äàâóóëæ ààðöãààð ýðãýíý. 2 òàëä àäèë.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã ýýëæëýí ºâäºãººð íóãàëæ õýâëèéä òàòàæ
áóöàæ áýëòãýà áàéäàëä îðíî. ͺ㺺 õºëä õèéíý.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã çýðýã òàòàæ ºâäºãººð íóãºëæ õýâëèéä 2
ãàðààð øàõàæ ºãíº. Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã ýýëæëýí 90 õýìýýð ºðãºæ 2 òèéø ñàëãàæ
õîëäóóëæ áóöààæ íèéë¿¿ëæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëä äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: Õàæóó òèéø õàðæ õýâòýíý. Äýýä òàëûí ãàðûã òîõîéãîîð
íóãàëæ íóðóóíä àâ÷ ò¿øèæ ºãíº. 1 õºëèéã äýýø ºðãºæ áóóëãàíà. 2 òèéø
ýýëæëýí õàðæ õýâòýæ õèéíý.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 ºâäºãººð íóãàëæ õýâòýíý. ̺ð äàëàí äýýð òóëãóóðëàí
ààðöãõõð ºðãºæ ç¿¿í, áàðóóí òèéø çàéì÷óóëæ õºäºë㺺ä áýëòãýõ áàéäàëä
îðíî.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Öýýæ òîëãîéã ºðãºõã¿éãýýð 1 õºëºº õîéø íü
äýýø æèéæ á¿ñýëõèéãýýð õîòîéíî. ͺ㺺 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
9. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. Òàéâàí ÷ºëººòýé ºðöíèé àìüñãàëûí
äàñãàë õèéíý.
Òºðñíèé ä à ð à àõ 6 ä àõüºäðèéí ä à ñã àë
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òîëãîéí àðä ñàëààâ÷ëàí àâ÷ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷
òàéâàí áàéãààä àìüñãàë ãàðãàæ ºíäèéæ ñóóæ, áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: ªíäèéæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã óðàãø ñóíãàæ áºõèé㺺ä
õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýæ ºâäºãºíä äóõàà õ¿ðãýýä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî. ªâäºãíèé ¿åýð íóãàëàõã¿é.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëºº æèéæ òîëãîéí àðä ãàðàà ñàëààâ÷ëàí áàðüæ ñóóíà.
Àìüñãàë àâ÷ öýýæèéã õàæóó òèéø ýðã¿¿ëýýä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðíî. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë ãàðãàí 1 õºëèéã äýýø íü ýãö ºðãºæ 2 ãàðààð
áàðüæ áºõèé㺺ä äóõàà ºâäºãºíä õ¿ðãýæ àìüñãàë àâ÷ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2
òàëä ýýëæëýí õèéíý.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºëºº æèéæ õýâòýíý. Äóãóé æèéõ
õºäºë㺺í õèéíý.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã ºðãºæ ñîëèáóóëàí ýãö õºäºëãºíº.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: Çàâèëæ ñóóíà, ºâäºã äýýð ãàðààð äàðæ ºãººä áóöàæ
áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëèéí òàâõàéã íèéë¿¿ëæ ºñãèéã óìäàãò 2 ºâäºãèéã ãàçàð
õ¿ðãýõèéã õè÷ýýæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
9. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Ààðöãààð 2 òèéø òîéðîã ìàÿãààð ýðã¿¿ëíý. 2
òèéø èæèë õèéíý.
10. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. 1 õºëèéã íºãººãèéí ºìí¿¿ð ýãö
äàâóóëàí ºëìèéã ãàçàð õ¿ðãýæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä ýýëæëýí
õèéíý.
11. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã ýýëæëýí õàæóó äýýø ºðãºæ áóóëãàíà.
12. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. 2 õºëºº ºâäºãººð äýýð ºðãºæ äîðîî àëõàíà.
13. Ýíãèéí àëõàëò õèéíý.
8

9. Äýýðõ á¿õ äàñãàëóóäûã ààæèì, ýð÷ õ¿÷ äàëàéö áàãàòàé äàâòàëòûí òîî öººõºí
3-4 áàéãààä ààæèì äàñãàëûí òîîã íýìñýýð ýð÷ õ¿÷ äàëàéöûã èõýñãýæ ºäºðò 2
óäàà õèéõ áºãººä ààæèìäàà á¿õ äàñãàëûã õèéäýã áîëãîîä 45-60 õîíîã
¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéíý. 1äàñãàëûí äàâòàãäàõ òîî 4-8 óäàà áàéíà.
Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äýä ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèð õèéõèéã õîðèãëîõ
ÿâäàë íèëýýä áàéäàã.¯¿íä: õóðö õàëóóíòàé, èäýýò ¿ðýâñýëòýé, ç¿ðõ ñóäàñíû
äóòàãäàëòàé, ýëýã, äýë¿¿, Ẻðíèé ¿ðýâñýëòýé, æèðýìñíèé õîðäëîãîòîé, ¿åä, ìºí
äóòóó òºðäºã ýìýãòýé÷¿¿äýä ãýõ ìýò õàâñàðñàí ºâ÷òýé ¿åä õîðèãëîíî.
ª ã뺺íèé ý ð¿¿ë àõóéí ãèìíà ñ ò èê
Ãýðèéí íºõöºëä ºã뺺 ýð¿¿ë àõóéí ãèìíàñòèê õèéõ íü íîéðíîîñ õóðäàí ñýðýõ, áèå
ìàõáîäûã àæèëä áýëòãýõ ìàø ñàéí õýðýãñýë áîëäîã. Ýíý ãèìíàñòèê íü õÿëáàðõàí áàéõ
¸ñòîé. ¯¿íä èõ õ¿÷äýë øààðäàõ, àìüñãàë áàðèõ, äàñãàëûã çºâøººðºõã¿é. ßíç á¿ðèéí
áóë÷èí îðîëöñîí äîòîð ýðõòýíä íºëººëºõ äàñãàëûã ñîíãîæ àâíà.
Ãèìíàñòèê 10-30 ìèíóòààñ õýòðýõã¿éãýýð 9-16 äàñãàëûã áàãòààñàí áàéíà.
Ãèìíàñòèêèéí á¿õèé ë äàñãàëûã òàéâàí, ÷ºëººòýé, íýãýí æèãä, äàëàéöûã ààæìààð
íýìýãä¿¿ëýí õèéíý. Ýõëýýä æèæèã áóë÷èíã, äàðàà íü òîìîîõîí áóë÷èíã õàìðóóëæ õèéíý.
Ýõëýýä ýíãèéí õÿëáàð, äàðàà íü àðàé íàðèéí íèéëìýë äàñãàëûã õèéëãýíý.
1. Ààæèì àëõàíà. Ýíý íü àìüñãàë áîëîí öóñíû ýðãýëòèéã æèãä õ¿÷òýé
áîëãîæ äàðààãèéí äàñãàëä áýëòãýæ ºãíº.
2. Òàòàõ õýëáýðèéí äàñãàë. Àìüñãàëàà ã¿íçãèé àâ÷, öýýæ, íóðóóãàà
òýíèéëãýæ, ìºðíèéõºº áóë÷èí ÷àíãàëàí, áèåý òýãøèëíý.
3. Ãàðàà àëäëàí ºðãºæ ìºðíèé ¿åýð ýðã¿¿ëýõäýý ãàðàà íóãàëæ,
òýíèéëãýíý. Ýíý õºäºë㺺í íü ¿åíèé õºäºë㺺íèéã ñàéæðóóëæ ãàðûí
áóë÷èíã áýõæ¿¿ëäýã.
4. Òàâõàéíû äàñãàë. ¯åíèé õºäºë㺺íèéã ñàéæðóóëæ, áóë÷èí øºðìºñèéã
áýõæ¿¿ëíý.
5. Ѻõºð÷ ñóóíà. Õºëèéí áà õýâëèéí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëæ åðºíõèéä íü
÷àíãàðóóëàõ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëíý.
6. Ààæèì óðò àìüñãàëæ àëõàõ. Ýíý íü áèå ìàõáîäûí ¿éë àæèëëàãààã
ñýðãýýæ, áèåèéã ñóëëàíà.
7. Ãàðûã ñýãñðýõ, ýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺í. ̺ðíèé áóë÷èí, øºðìºñèéã
áýõæ¿¿ëæ, õºäºë㺺íèé äàëàéöûã íýìýãä¿¿ëäýã.
8. Óðàãø áºõèéõ. Íóðóóíû áóë÷èí áýõæ¿¿ëæ, íóãàëìûí óÿí õàòàí ÷àíðûã
äýýøë¿¿ëíý. ¯¿íèéã ã¿íçãèé àìüñãàë àâàõòàé õàâñðàõ õýðýãòýé.
9. Õàçàéæ, ãýäèéõ çýðýã íóðóó, íóãàëìûí áóñàä äàñãàë. Ýíý íü ò¿¿íèé óÿí
õàòàí áàéäëûã èõýñãýíý.
10. Ãàð áîëîí áèåèéí õºäºë㺺íòýé óíàëò. Õºëèéí áóë÷èíã ñàéí õºãæ¿¿ëäýã.
11. Ãàðûí õ¿÷íèé äàñãàë. Áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã íýìýãä¿¿ëäýã.
12. Áèåý ýðã¿¿ëýõ, õàçàéëãàõ. Íóðóó íóãàëìûí õºäºë㺺íèéã íýìýãä¿¿ëæ,
áóë÷èíã áýõæ¿¿ëäýã.
13. Õýâòýý áàéäàëä õºëºº ºðãºæ íóãàëàõ. Õýâëèéí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëäýã.
14. ÿéõ áà õàðàéõ. Ç¿ðõ ñóäàñíû ñèñòåìèéã áýõæ¿¿ëýí äàñãàëæóóëæ,
ººðòºº èòãýëòýé áîëãîäîã.
15. Äàñãàëûí òºãñãºëä àëõàõ. Áèåèéí à÷ààëëûã æèãä áàãàñãàõ,
àìüñãàëûã ñýðãýýõ à÷ õîëáîãäîëòîé.
ªã뺺íèé ýð¿¿ë àõóéí ãèìíàñòèêèéã ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûí àðãà ç¿é÷
äàñãàëæóóëàã÷ çîõèîí áàéãóóëæ õºãæìèéí àÿòàé õîñëóóëáàë õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîõ èäýâõ
ñîíèðõëûã ñýðãýýõýä òóñòàé. Ãèìíàñòèêèéí äàðàà óñàí ø¿ðø¿¿ðò îðîõ, áèåý íîéòîí
àë÷óóðààð àð÷èõ çýðýã çàñàë õèéâýë çîõèíî.
Ñ à ð û í ò ý ìäãèéí º º ð÷ëºëòèéí ¿åä
9

10. õèéõä à ñã àë
Ñàðûí òýìäãèéí ººð÷ëºëòºíä ñàðûí òýìäýã èðýõ õóãàöàà ººð÷ëºãäºõ, èðýõ ¿åä ºâäºëòòýé
èðýõ çýðýã ººð÷ëºëò¿¿ä îðíî. ªã뺺 áîñîîä ýð÷ õ¿÷ äàëàéö ñàéòàé õóðäàí õºäºë㺺íòýé èäýâõòýé
õèéõ ¸ñòîé.
1 Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ õºëºº íèéë¿¿ëæ çîãñîíî. Ãàðûã óðàãø
.
äýýø áîëãîîä 2 õºëèéã ñàëãàõã¿é íèéë¿¿ëñýí áàéäëààð 2 õàæóó òèéø ºñãèé
ºëìèéã õºäºëãºí ÿâíà. 2 òèéø ýýëæëýí ÿâíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 1õºëèéã íºãºº õºëíèé ºìí¿¿ð ýãö õàæóó òèéø äàâóóëàí
òàâüæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä àäèë.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Óðàãø áºõèéæ 2 ãàðàà óíæóóëæ øàëàíä õ¿ðãýýä
áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 ãàðàà òîëãîé äýýð ºðãºæ õºëºº íèéë¿¿ëæ çîãñîíî. 2 òèéø,
á¿ñýëõèé íóðóóãààð ñàéí õàçàéíà.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 ãàðûã àëäàëæ 2 õºëºº íèéë¿¿ëæ çîãñîíî. 2 õºëèéã
ñàëãàõã¿éãýýð ºâäºãººðºº íóãàëæ, 2 ºâäºãºº ãàäàãø áîëãîí õîîðîíä íü àëü áîëîõ
õîëäóóëæ õàãàñ ñóóãààä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. 1õºëèéã óðàãø òàâüæ ºâäºãººð
íóãàëæ ºãººä äîîø áàãà çýðýã ààðöãààð ñóóæ ºãíº. Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä
îðæ íºãºº õºëä õèéíý.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: Ѻõºð÷ ñóóíà. Ãàð ãóÿí äýýð òàâüñàí áàéíà. ªíäèéæ 2 õºëèéí
õàæóóä ýýëæëýí ñóóæ ºãíº.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: Ѻõºðñºí ìàÿãòàé ñóóíà. 2 õºëèéã øàãàéíû äîòîð òàëààð
ãàçàð õ¿ðãýæ 2 õºëèéí õîîðîíä ñóóæ ºãººä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
9. Áýëòãýõ áàéäàë: Õàíàí øàòðóó õàðæ çîãñîíî. 1 õºëèéã ºðãºæ õàíàí øàòíû
ãèøã¿¿ð äýýð òàâèàä óðàãø áºõèéæ íºãºº òàëûí ãàðûã àðàãø äýýø áîëãîæ,
ºðãºñºí õºë òàëûí ãàðûã óðàãø õºëèéã äàãóóëæ ºëìèéä õ¿ðãýýä áóöàæ
áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. ͺ㺺 õºëä àäèë.
1 Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëºº æèéæ ãàðàà óðàãø äýýø ºðãºæ ñóóíà. 2 òèéø
0.
áèåèéã ýðã¿¿ëæ 2 ãàðàà áèå äàãóóëæ ñàéí ýðã¿¿ëíý. 2 òèéø ýýëæëýí õèéíý.
1 . Áýëòãýõ áàéäàë: Äîðîî 纺ëºí àëõàæ áóë÷èí ñóëëàõ áà àìüñãàëûí äàñãàë
1
õèéíý.
Äýýðõ á¿õ äàñãàëûã ýð÷ õ¿÷ äàëàéö, èäýâõ ñàéòàé ºã뺺 á¿ð òîãòìîë õèéíý. 1
äàñãàëûã 4-8 óäàà õèéæ ã¿éöýòãýíý.
Ç î íõèë îí ò îõè îëä îõ ºâ÷í¿¿äèéí ¿åèéí õºäºë㺺íèé î í öë îã
Àìüñãàëûí ºâ÷íèé ¿åä õèéãäýõÝÁÒ
Àìüñãàëûí ýðõòýí¿¿äèéí ÿíç á¿ðèéí ºâ÷ëºëèéí ¿åä áîëîí ç¿ðõ ñóäàñíû çàðèì ºâ÷íèé
¿åä àìüñãàëûí äóòìàãøèëûí øèíæ òýìäýã èëýðäýã áºãººä ¿¿íèé óëìààñ àìüñãàëûí
ýðõòýí¿¿äýä ººð÷ëºëò¿¿ä ¿¿ñíý. Àìüñãàëûí äóòìàãøèëààñ áèå ìàõáîäèä õèéí ñîëèëöîîíû
àëäàãäàë ãàð÷ ººðººð õ¿÷èëòºðºã÷ àâ÷ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéã ãàðãàõ õýâèéí
àæèëëàãààíû ¿¿ðýã àëäàãäàíà. Èéìýýñ ÝÁÒ- ã äîîðõ çîðèëãîîð ÿâóóëíà.
1. ªâ÷òºíèé áèåèéí áàéäëûã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, ÷èéðýãæ¿¿ëýõ.
2. Õºäºëìºðèéí ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ.
3. Àìüñãàëûí äóòàãäàëûã áàãàñãàõ öààø íü àðèëãàõ.
4. Ýä ýñèéí õ¿÷èëòºðºã÷èéí äóòàãäëûã àðèëãàæ õ¿÷èëòºðºã÷ººð íºõºí õàíãàõ.
5. Óóøãèíû óÿí õàòàí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ.
6. Óóøãèíû àìüäðàëûí áàãòààìæ ýçýëõ¿¿íèéã èõýñãýõ.
7. Àìüñãàëûí áóë÷èíãèéí ¿éë àæèëëàãààã íýìýãä¿¿ëýí öóñíû ýðãýëòèéã
ñàéæðóóëàõ.
8. Ìèíóòèéí ýçýëõ¿¿íèéã íýìýãä¿¿ëæ óóøãèí äàõ çîãñîíãèæèëòòîé òýìöýõ.
9. Áèåèéí õºäºë㺺íèéã àøèãëàí àìüñãàëûí ýðõòýíèé ¿éë àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëýõ
ñàéæðóóëàõ çýðýãò ÷èãëýãäýíý.
10

11. à óóð ñàí õ î ë î í á àã òð àà ºâ ÷íèé ¿ åä õ èéõ Ý çÒ
î é
Ãóóðñàí õîîëîéí áàãòðàà ºâ÷èí íü òýíýã÷ ìýäðýëèéí öî÷ðîë èõýññýíýýñ ãóóðñàí
õîîëîéí ãèëãýð áóë÷èíãóóä àãøèæ ãóóðñàí õîîëîé íàðèéñ÷ àìüñãàë äàâ÷äàíà. Ýíý ºâ÷íèé
ÝÁÒ - í ãîë çîðèëãî íü òýíýã÷ ìýäðýëèéí öî÷ðîëûã áàãñãàõ, äàâ÷äàëûí ¿åä àìüñãàë çºâ àâ÷
ñóðãàõ, àìüñãàë ãàðãàëòûã ñàéæðóóëàõ, áèå ìàõáîäèéã åðºíõèéä íü ÷èéðýãæ¿¿ëýõ,
áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëàõ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýí äàõèëò ºãºõººñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõýä ÷èãëýãäýíý.Ýíý ºâ÷íèé ¿åä òîõèðñîí á¿ëýã äàñãàëûã õèéõýýñ
ºìíº ýð¿¿ë àãààðò çóãààëàõ, òýíýã÷ ìýäðýëèéã öî÷ðîîæ áàéãàà îð÷èí, õàðø ç¿éë¿¿äýýñ
õîëäóóëàõ õýðýãòýé. Ò îì æèæèã ãóóðñàí õîîëîéíóóäûí àãøèëòûã áàãàñãàõ çîðèëãîîð
ðåôëåêñèéí òóñãàé àìüñãàëûí äàñãàëóóäûã õèéíý.
Ýíý íü òóñãàé àâèà ãàðãàæ ¿ëýýõ äàñãàëóóä áàéíà. ¯¿íèéã õàìàð óóøèãíû
ðåôëåêñ äàñãàë ãýíý. ¯¿íèé ãîë ìåõàíèçì íü áóë÷èíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû íºëººãººð
öóñàíä àäðåíàëèí èõýñ÷ ãóóðñàí õîîëîé ò¿ëýãäýíý.Äàñãàë ýì÷èëãýýíèé ººð íýã ãîë
¿éë÷èëãýý íü óóøãè òýëýãäýõ àþóëûã áàãàñãàäàã.Äàñãàë íü àìüñãàëûí ÿíç á¿ðèéí
äàñãàëóóä áàéõ áºãººä àìüñãàëûí áóë÷èíã õºãæ¿¿ëýõ, àìüñãàë ãàðãàëòûã óðòàñãàõàä
÷èãëýãäýíý. ÝÁÒ - í äàñãàëûã ºðöèéí àìüñãàëûã ñàéæðóóëæ õýâëèéí õàíàíû áóë÷èíã
áýõæ¿¿ëýõ çàìààð õèéíý.
Àìüñãàëûí òóñãàé äàñãàë íü àâèà ãàðãàõ äàñãàë þì. À, Å, Î, Ó, È àâèàíóóäûã
óðóóëûã óðàãø öîðâîéëãîí ¿ëýýæ ãàðãàíà.Ýíý äàñãàëûã ýõëýýä òàéâàí ¿åä äàðàà íü ÿíç
á¿ðèéí õºäºë㺺íòýé áîëîí àëõàëòòàé õîñëóóëàí õèéíý. Ýì÷èëãýýíèé äàñãàëûí ¿åä
öýýæèíä äàë ìºðíèé õýñýãò èëëýã õèéâýë ¿ð ä¿íòýé.
Ø ýý ñ ÿ ë ã àð óóë àõ ý ðõ òíèé ºâ ÷ë ºë èéí ¿ åèéí
ý ì÷ èë ã ýý íèé áèåèéí òàìè ð
¯¿íä Ẻð,àÿãàíöàð,òýâøèíöýðèéí õóðö àðõàã ¿ðýâñë¿¿ä Ẻðíèé áîëîí øýýñ
äàìæóóëàõ çàìûí ÷óëóóæèõ Ẻð óíæèõ çýðýã ºâ÷í¿¿ä õàìààðíà.Áººðíèé ºâ÷íèé õóðö ¿åä
õýâòðèéí äýãëýì ñàõèäàã ó÷èð ýíý ¿åä ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèð õèéõã¿é.Áóë÷èíãèéí
èõ áèø à÷ààëàëòàé,Ẻðíèé öóñíû óðñãàëûã ñàéæðóóëàõ,øýýñ ÿëãàðàëòûã
èõýñãýõ,áèåèéí ýñýðã¿¿óýë áàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí äàñãàë ºãíº.Õýâòðèéí äýãëýìä
æèæèã áà äóíä ãðóïïûí áóë÷èí îðîëöñîí äàñãàëûí õ¿÷ ñóë,äóíä çýðãèéí õ¿÷äýëòýéãýýð
õèéëãýíý.Äàñãàëûã 1 0-20 ìèíóò,ºðººíèé äýãëýìä øèëæñýí ¿åä ýð÷ õ¿÷èéã íýìýãä¿¿ëæ
1 5- ìèíóò õèéëãýíý.׺뺺ò äýãëýìèéí ¿åä á¿õ áóë÷èíãèéí ãðóïïèéí äàñãàëûã òóñãàé
20
àëõàëò õèéõ,ÿâàõ,ºã뺺íèé ýð¿¿ë àõóéí äàñãàë,èõ áèå,¿å ìº÷ îðîëöñîí äàñãàëûã
àìüñãàëûí äàñãàëòàé õîñëóóëàí ýð÷ õ¿÷ òîîã íýìýãä¿¿ëæ õèéíý.Äàñãàëûã õýò èõ õ¿÷
ãàðãàõ,îãöîì õºäºë㺺í õèéõ ìàÿãààð õèéõèéã õîðèîãëîíî.Áººðíèé ÷óëóóæèõ ºâ÷íèé
õ¿÷òýé ºâäºëò ºã÷ áàéõ ¿åä äàñãàë õèéõã¿é.
ç º º ð óíæ èõ ¿ åèéí ý ì÷ èë ã ýý íèé ä àñã àë
1. Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý.Àìüñãàëàà ÷ºëººòýé àâààä ãàðãàæ íýã õºëèéã
30 ãðàäóñ îð÷èì ºðãºæ àìüñãàë àâ÷ Á.Á- ä îðíî.Õî¸ð òàëûí õºëä ýýëæëýí
õèéíý.
2. Èæèë 2 õºëèéã çýðýã ºðãºæ 30 ãðàäóñ õîîðîíä íü ñàëãààä áóöàæ íèéë¿¿ëæ
áóóëãàíà. 4 òîîíä õèéíý.
3. Èæèë àìüñãàë ãàðãàæ íýã õºëèéã 90 ãðàäóñ ýãö ºðãºí àìüñãàë àâ÷ Á.Á- ä îðíî.
Õî¸ð õºëä ýýëæëýí õèéíý.
4. Äîîø õàðæ õýâòýíý.Ãàð äóõíû îð÷èìä ñàðâóóãààð çºð¿¿ëæ òîõîéãîîð íóãàëñàí
áàéíà. Õî¸ð õºëèéã çýðýã ýãö ºðãºíº òààçààð òóëíà,õºëèéã õî¸ð òèéø ñàëãàæ
áóöàæ íèéë¿¿ëæ áóóëãàíà. 4 òîîíä õèéíý.
5. Äýýø õàðæ õýâòýíý. Õî¸ð ãàðûã òîõîéãîîð íóãàëæ òîëãîéí àðä èâæ õýâòýíý.Íýã
õºëèéã íºãºº äýýã¿¿ð ýãö äàâóóëæ õºëèéí õóðóóã ãàçàð õ¿ðãýíý.Öýýæèéã
õºíäèéð¿¿ëýõã¿é õî¸ð òèéø ýýëæëýí õèéíý.
6. Èæèë íýã õºëèéã ºâä㺺ð íóãàëæ ºâäãèéã ãàçàð õ¿ðãýíý. Õî¸ð òàëä èæèë õèéíý.
11

12. 7. ªâä㺺 íóãàëæ äýýø õàðæ õýâòýíý. Õî¸ð õºëèéã çýðýã õàæóó òèéø áîëãîí õî¸ð
ºâäãèéã ãàçàð õ¿ðãýíý. Õî¸ð òàë ðóóãàà ýýëæëýí õèéíý. Öýýæ õºíäèéðºõã¿é.
8. ĺðâºí õºëëºí áàéðëàíà. Õýâëèéã õ¿÷òýé õºäºëãºæ ºðöíèé àìüñãàë õèéíý. Õèéõ
¿åä íóðóóã õîòîéëãîæ òºìáèéëãºæ ºãíº.
9. Èæèë íýã õºëèéã àð òèéø ýãö æèéæ ààðöãààð äîîø ñàéí ñóóæ öýýæ òîëãîéã
áºõèéæ ãàçàð õ¿ðãýíý.Õî¸ð ãàð àíõíû áàéðíààñ õºäëºõã¿é, áóöàæ Á.Á- ä îðæ
íºãºº õºëä õèéíý.
10. Èæèë íýã õºëèéã àð òèéø ýãö äýýø íü ºðãºæ öýýæ òîëãîéã äîîø áºõèéæ ºãíº. Õî¸ð
õºëººð ýýëæëýí õèéíý.
11. Ãàð õºëèéã áàéðíààñ íü ººð÷ëºõã¿éãýýð õºëèéí ºñãèé äýýð ñàéí ñóóæ ºãíº. Öýýæ
òîëãîéã ãàçàð õ¿ðãýæ ºãíº.
12. ªâä㺺ð íóãàëæ äýýø õàðæ õýâòýíý. Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý. Àìüñãàë
àâ÷ ààðöãààð áèåèéã äýýø ºðãºíº.Àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á- ä îðíî.
13. Èæèë äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý. Ãýõäýý íýã õºëèéã ñàéí æèéæ íºãººã ºâä㺺ð
íóãàëæ ýýëæëýí õºäºëãºíº. Äýýðõ äàñãàë òóñ á¿ðèéã 4- 8 óäàà õèéíý.
Õ î ä î î ä í û õ¿÷èëèõýäñýí ¿åä õèéõä à ñã àë
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Äîðîî àëõàæ àëõàëò äóíäàà õî¸ð ãàðûã äýýø ºðãºæ, áóóëãàíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. 2 ãàðûã óðàãø äýýø ýýëæëýí õàÿæ 2 õºëèéã ºíäºð
ºðãºæ àëõàíà.
3. Åðäèéí 纺ëºí àëõàëò 30 ñåê-ñ 1ìèíóò õèéíý.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ ñàíäàë äýýð ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã
óðàãø äýýø ºðãºíº. Àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
5. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã óðàãø áîëãîæ òîõîéãîîð ã¿éöýä ñàéí
íóãàëæ àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 1 ãàðûã óðàãø äýýø ºðãºõèéí õàìò ýñðýã èàëûí
õºëèéã ýãö óðàãø äýýø ºð㺺ä àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.
7. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëèéã óðàãø äýýø áàãà çýðýã ºðãºæ
àëöàéëãààä àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàâàà ìîä áàðüæ áèåèéí ºìíº àâ÷ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ ñàâàà ìîäòîé
ãàðàà óðàãø ñóíãàæ àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.
9. Áýëòãýõ áàéäàë: Áîñîî çîãñîíî. Ñàâàà ìîäûã äýýø ºðãºæ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ ìîäûã äîîø
áóóëãàæ áèåèéí ºìíº àâ÷èðíà.àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.
10. Ýíãèéí òàéâàí ÷ºëººòýé àëõàíà. Àìüñãàëûí äàñãàë õèéíý. Á¿õ áóë÷èí ñóëëàíà.
Äàñãàë á¿ðèéã 4-6 óäàà äàâòàíà.
Õ î ä î î ä í û õ¿÷èëá àã àä ñ à í ¿åä õèéõä à ñã àë
Äàñãàëûí ãîë çîðèëãî íü: Áèå ìàõáîäûã ÷èéðýãæ¿¿ëýõ, òàìèð òýíõýýã çàñàõ áîäèñûí
ñîëèëöîîã õ¿÷òýé áîëãîæ õîäîîäíû ø¿¿ðýë õºäºëã¿¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààã
ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýãäýíý. Äàñãàëûã õîîë èäýõýýñ 20-30 ìèíóòûí ºìíº õèéæ äóóñãàíà.
1. Òàéâàí ÷ºëººòýé 30 ñåê-ñ 1ìèíóò àëõàíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàíäàë äýýð, ãàðàà ºâäãºí äýýð òàâüæ ñóóíà.Ãàðàà óðàãø
äýýø áîëãîîä áóöàæ Á.Á –ä îðíî.
3. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà óðàãø äýýø ºð㺺ä ñàíäàë äýýð ñóóíà. Ãàðûã òîõîéí ¿åýð
õ¿÷òýé ã¿éöýä ñàéí íóãàëààä áóöàæ òýíèéëãýæ Á.Á –ä îðíî.
4. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà óíæóóëæ ñàíäàë äýýð ñóóíà. Ãàðûã àëäàëæ òîõîéí ¿åýð
íóãàëæ òýíèéëãýíý.
5. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 1 õºëèéã ºðãºæ 2 ãàðûã óðàãø ñóíãàí áºõèéæ õºëèéí
ºëìèéä õ¿ðãýíý.
6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Ãàðûã àëäàëæ öýýæèéã õàæóó òèéø ýðã¿¿ëæ ºãíº. 2
òàëä ýýëæëýí õèéíý.
12

13. 7. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. պ뺺 ºðãºæ øàãàéí ¿åýð ýðã¿¿ëíý. 2 õºëä ýýëæëýí
õèéíý.
8. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëºº æèéæ ºâäºãíèé ¿åýð íóãàëàõ äàñãàë õèéíý.
9. Áýëòãýõ áàéäàë: Õºë人 ìºðíèé õýìæýýòýé çàé àâ÷ çîãñîîä 2 ãàðûã òîëãîé äýýð
ºðãºæ ñàéí ãýäèéãýýä óðàãø áºõèéæ ãàðûã øàëàíä õ¿ðãýíý.
10. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Íýã ãàðûã òîëãîé äýýã¿¿ð äàâóóëæ õàçàéíà. ͺ㺺 ãàðûã
áèåèéí àðààð ýñðýã òèéø íü ñàâæ ºãíº.
11. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë: Íýã ãàðûã óðàãø áîëãîíãóóò ýñðýã òàëûí õºëèéã äýýø
ºðãºæ ãàðûã õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýíý. 2 òàëäàà ýýëæëýí õèéíý.
12. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Õýâëèéãýýð õ¿÷òýé àìüñãàëíà.
13. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Öýýæèéã, òîëãîéã ñàéí ºðãºæ íýã õºëèéã ýãö
äýýø ºðãºíº. 2 õºë äýýð ýýëæëýí õèéíý. Íóðóóãààð ñàéí õîòîéíî.
14. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. Ãàð áèåèéí äàãóó òîëãîéã õ¿ç¿¿íèé
õýñãýýð ÿëèìã¿é ºðãºæ ºãíº.
15. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 ãàðûã óðàãø ºðãºæ öýýæèéã õàãàñ ºíäèéëãºíº.
16. Áýëòãýõ áàéäàë: Íýã õºëèéã ºâäºãººð íóãàëæ õýâëèéä 2 ãàðààð øàõàæ ºãíº. ͺ㺺
õºëä ýýëæëýí õèéíý. Øàõàõ ¿åä àìüñãàë ãàðãàíà.
17. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëèéã çýðýã ýãö 30 ãðàäóñ ºíöºã ¿¿ñãýæ 1-4 òîîíä
áàðèíà.Áóöàæ Á.Á –ä îðíî.
18. Òàéâàí ÷ºëººòýé àëõàíà.
Äàñãàë á¿ðèéã 4-6 óäàà äàâòàíà.
Õ î ä î î ä , äýýä, ãýäý ñíèé ø à ðõëàà ºâ÷íèé ¿åä õèéõä à ñã àë
Õ¿÷òýé ºâäºëò, Ẻëæèëò, èõ áàãà õýìæýýíèé öóñ àëäàëòòàé ¿åä, äàñãàë
õèéõèéã õîðèãëîíî. Äàñàë õºäºë㺺íèé ¿åä ºâäºõ, ºòãºíä öóñ áàéâàë õàðøèëæ áàéíà ãýæ
¿çíý.
1. ãàðûã ìºðºíä àâ÷, àìüñãàë àâààä áóóëãàæ àìüñãàë ãàðãàíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàë:Èæèë. ªðöíèé àìüñãàëûã àðàé õóðäòàé õèéíý.
3. Áýëòãýõ áàéäàë:Äýýø õàðæ õýâòýýä õºëèéã ºâäºã ò¿íõýýð íóãàëæ, 2 õºëèéã
áàðóóí ç¿¿í òèéø íü øàëàíä õ¿ðãýíý.
4. Äýýø õàðæ õýâòýýä òîõîéíä òóëãóóðëàæ ààðöàãûã ºðãºæ áóóëãàíà.
Ðàõèò ºâ÷íèé ¿åä õèéõä à ñã àë
Ðàõèò íü áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí àðõàã ºâ÷èí þì. Ýðäñèéí ñîëèëöîîíû õÿìðàë, Âèò Ä –ãèéí
äóòàãäàë áºãººä Ñà, Ð-í ñîëèëöîîíû ººð÷ëºëòººñ áîëæ èóëãóóð ýðõòíèé õºãæèëä
ººð÷ëºëò îðîõîîñ ãàäíà áóë÷èí ¿åíèé õîëáîîñ ýäèéã ãýìòýýäýã ºâ÷èí þì. Õ¿¿õäèéã 1.5-2
ñàðòàéãààñ ýõëýí äàñãàë õèéëãýíý.
1. Õºëíèé óëíû àðüñàíä õóðóóãààð ¿ðæ çóðàõ ìàÿãààð õ¿ðíý. Ýíý ¿åä õ¿¿õýä
õºëèéí õóðóóíóóäûã òýíèéëãýíý. Õóðóó õ¿ðãýõýý áîëèõîîð õýâèéí áàéäàëä îðíî.
2. Õýâëèéãýýð íü äîîø õàðóóëæ õýâò¿¿ëíý. 2 õºëèéã áàðüæ óëàíä íü ò¿ëõýæ ºãíº.
Èíãýõýä óðàãø áîëæ ìºëõºõ ìàÿãààð õºäëºíº.
3. Õ¿¿õäèéã õàæóóãààð íü õàðóóëæ õýâò¿¿ëíý. Íóðóóíû øóëóóí áóë÷èí äàãóóëæ
äýýðýýñ íü äîîø äàðæ çóðàõàä íóðóóãààð õîòîéíî.
4. Íóðóóãààð äýýø õàðóóëæ õýâò¿¿ëýýä 2 õºëèéã ÿëèã¿é ºðãºæ òààçààð æààõàí
ýðã¿¿ëýõ àãøèíä õ¿¿õýä ººðºº öýýæ òîëãîéãîî ýðã¿¿ëæ á¿õ áèåýð ýðãýäýã.
5. Õ¿¿õäèéã õýâëèéãýýð íü ãàð äýýðýý àâ÷ 2 õºëèéã áàðüæ áàéõàä òîëãîé öýýæýý
äààæ ºðãºíº.
3-6 ñàðòàéãààñ ýõëýí äàñãàëûã èëëýã ýì÷èëãýýòýé õàâñàðíà.
13

14. Ñ ò ð å ñ ñ ò à éëàõ à ðã à
Ä à ñã àë 1
Õóðóóíóóäààð ÷èõíèé àð,äàãçíû äîð èëëýã õèé.Çàíãèð÷ õàòóóðñàí áîë ÿäàðãàà áàéíà
ãýñýí ¿ã.Óäààí àëãóóðõàíààð èëæ ñóëëàõ õýðýãòýé
Ä à ñã àë 2
Òîëãîéãîî 2 ãàðààðàà òýìòýð÷ ç¿.ßëàíãóÿà çóëàé îðîéí õýñýãò õºíä¿¿ð áîëñîí áàéâàë òà
èõ ÿäàðñàí áàéíà.¯¿íèéãýý ñóëàðòàë èëæ ºã.
Ä à ñã àë 3
Íóðóó 2 äàëààð äîîø íü àëãóóðõàí õè÷ýýíã¿éëýí äàð.Ëàðàà íü ºâäºã òàøààíû àð òàë,ýðýýí
áóë÷èí,¿å õ¿ðòýë äýýø äîîø èë.Áèå òàíü õºíãºðººä ÿâ÷èõ âèé.
Ä à ñã àë 4
Òîëãîéí àð,äàãçíû öýã¿¿äèéã èëæ áàéõäàà ã¿í àìüñãàëæ ò¿ãæýýäàìüñãàëàà àìààðàà
ãàðãà.Ìºí ºâäãºëæ ñóóãààä øèëýí õ¿ç¿¿íäýý 2 ãàðàà ñàëààâ÷ëàí áàðüæ 2 òîõîéã àð
òèéø íü äýëãý.
Äàñãàëààñ ãàäíà îðîé õàëóóí óñàíä îðîõäîî óðãàìëûí õàíä õèéæ àíõèëóóí ¿íýðòýé áîëãîîä
îðæ áàéãààðàé.Ýíý íü àðüñ áîëîîä á¿õ áèåèéí áîäèñûí ñîëèëöîîã ñàéæðóóëàõààñ ãàäíà
õººí㺠õàâàí èë¿¿äýë æèíã àðèëãàõàä ìàø èõ íºëººòýé.¯¿íèé ¿ð ä¿íä àðüñíû ºíãº
ñýðãýæ,óÿí 纺ëºí áîëäîã.Õîîë óíäíû õóâüä ãýâýë õýò èõ öàäòàëàà èäýõ õýðýãã¿é.Õààÿà
ìàöàã áàðüæ áàéâàë ñàéí.Îþóíû ÿäàðãààã òàéëàõûí òóëä áóë÷èíãàà ñóëðóóëæ
äîëîîâîð,äóíä,ÿäàì õóðóóãààð ÷àìàðõàéíäàà õºíãºí äàðæ ºãíº.
Ç¿ðõ ñ ó ä à ñ í û ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñò õýðýãëýõýì÷èëãýýíèé ä à ñã àë
õºäºë㺺íèé î í öë îã
Àëñëàãäñàí ýðõòíèé ñóäàñíû ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëñíààð çàõûí öóñíû ýðãýëò
ò¿ðãýñ÷,ç¿ðõíèé à÷ààëàë áàãàñ÷ ç¿ðõíèé áóë÷èíãèéí õýâèéí àæèëëàãààã õàíãàõ
çîðèëãîòîé.Äàñãàëûí à÷ààëëûã ààæèì èõýñãýæ ýõíèé ¿åä àìüñãàëûí äàñãàë,ºâ÷íèé
äàñãàë 1:1 ãýñýí õàðüöààòàé 1:2 õàðüöààòàéãààð õèéëãýíý.Ñýòãýë ñàíààã
çàñàõ,õºäºë㺺íèé ºâ÷íèé ýäãýðýëòýä ÿàæ íºëººëºõèéã èòã¿¿ëæ ¿íýìø¿¿ëíý.Äàñãàë íü:
1. Çàõûí öóñíû ýðãýëòèéí çîãñîíãè áàéäëûã àðèëãàõ äàñãàëóóä õèéíý.¯¿íä æèæèã
¿å,ãàð õóðóó,áóãóé øóóíû ¿å,òîõîé,øàãàéí ¿å,ºâäºãíèé ¿å,áàãà ãðóïïûí áóë÷èí
îðîëöñîí äàñãàëóóä õèéíý.
2. ÁÌÁ-ûí çîõèöîõ ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ äàñãàëóóä.¯¿íä äýýä äîîä ÷àö ¿å
ìº÷,èõ áèåèéí ýíãèéí ÿìàð ÷ ¿åä õèéæ áîëîõ äàñãàëóóä
3. Áóñàä ýðõòíèé áà ìýäðýëèéí ¿éë àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëæ ñàéæðóóëàõ,õºíãºí
øîãøèõ àëõàõ çýðýã õºäºë㺺í õèéíý.
4. Ñýòãýë ñàíààã õººðãºõ,ñýðãýýõ,äýìæèõ äàñãàë òîãëîîìóóä îðíî.Äàñãàëûã
õýâòðèéí,ñóóãàà,áîñîî,÷ºëººò äýãëýìèéí áàéäëààð ºâ÷òíèé áèåèéí áàéäàëä
òîõèðóóëàí õèéëãýíý.
Ç¿ðõíèé á àõ
Ç¿ðõíèé áóë÷èí öóñààð äóòàãäàæ òèòýì ñóäàñíû öóñàí ã¿éäýë ò¿ð çóóð
àëäàãäàõ ºâ÷íèéã ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû àëäàãäàë áóþó öýýæíèé áàõ ãýíý.
Ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûí ãîë çîðèëãî íü: Åðºíõèé áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéã
ñàéæðóóëàõ,áîäèñûí ñîëèëöîîã èïýâõæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì.̺í àðòåðèéí ñóäàñíû õàòóóðëààñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,ìýäðýë øèíãýíèé çîõèöóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã õýâèéí áàéëãàæ
âåíèéí ñóäàñíû öóñíû ýðãýëòèéí ººð÷ëºëòèéã çîõèöóóëàí äàñàí çîõèöîõ ¿éë àæèëëàãààã
èäýâõæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýíý.Ýì÷èëãýýíèé äàñãàëûã ºâäºëò íàìäñàíû äàðàà ýõíèé ºäðººñ
14

15. ýõëýí ýìíýëýãèéí íºõöºëä õèéíý.ªâ÷íèé ýõíèé õóðö ºâäºëò ºãñºíººñ 7-10 ààä õîíîãò òàéâàí
áàéëãàõ øààðäëàãàòàé.
Ä à ñã àë
1. Áýëòãýõ áàéäàë.Äýðèéã áàãà çýðýã ºíäºðëºæ äýýø õàðæ ãàðàà áèåèéí äàãóó
àâ÷ õýâòýíý.Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã òîõîéí ¿åýð íóãàëæ àìüñãàë ãàðãàæ òîõîéí
¿åýð òýíèéëãýæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
2. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 õºëèéã ýýëæëýí ÿëèã¿é ºðãºæ øàãàéí ¿åýð ãàäàãø
äîòîãø ýðã¿¿ëíý.
3. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã àëäàëæ àìüñãàë ãàðãàæ ãàðûã
áóóëãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
4. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëèéí ºëìèéã æèéæ àìüñãàë ãàðãàæ
ºëìèéã ººð ð¿¿ãýý ãýäðýã òàòàæ ºãíº.
5. Áýëòãýõ áàéäàë.2 õºëèéã ºâä㺺ð íóãàëæ õýâòýíý.Àìüñãàë àâààä 2 õºëèéã
ýýëæëýí ºðãºæ äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý.
6. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð 2 ãàðûã áèåèéí äàãóó óíæóóëæ ñóóíà.Àìüñãàë àâ÷
2 ãàðûã òîõîéí ¿åýð íóãàëæ öýýæíèé ºìíº ñàðâóóí õýñãèéã çºð¿¿ëæ àìüñãàë
ãàðãàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî.
7. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðûí àëãûã ãóÿí äýýðýý òàâüæ òàéâàí ÷ºëººòýé àìüñãàëæ
ñóóíà.
8. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäëûí ò¿øëýãýýñ áàðüæ çîãñîíî.Àìüñãàë àâ÷ äîîø ÿâãàí ñóóæ
àìüñãàë ãàðãàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî.
9. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðàà ìºðºí人 àâ÷ ñàíäàë äýýð ñóóíà.Öýýæèéã á¿ñýëõèéãýýð 2
òèéø ýýëæëýí ýðã¿¿ëæ àìüñãàë àâààä áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàë ãàðãàíà.
10. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ãàðûã ºâäãºí äýýð áàéðëóóëæ ñóóíà.Àìüñãàë àâ÷
óðàãø òîíãîéæ áºõèé㺺ä ãàðûã óíæóóëæ ºãíº.Àìüñãàë ãàðãàí áýëäýõ áàéäàëä
îðíî.
11. Òàéâàí ÷ºëººòýé 1-2 ìèí àëõàíà.
Öóñíû ä à ð àë ò èõäýõºâ÷èí
Öóñíû äàðàëò èõäýõ ºâ÷èí áîë àðòåðèéí ñóäàñíû õàíûí ¿éë àæèëëàãààã
òîõèðóóëäàã ìýäðýëèéí çîõèöóóëãà àëäàãäñàíààñ ¿¿ñíý.Ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûã
ýìíýëãèéí íºõöºëä õèéõäýý áýëäýõ áàéäëûã õýâòýý,ñóóãàà,çîãñîî áàéäàëä ñîíãîæ
àâäàã.Äàñãàëûí ¿åä àìüñãàëàà óäààíààð ò¿ãæèõ,óäààí áºõèéõ,¿ñðýõ öîâõðîõûã
õîðèãëîíî.
Ãîë çîðèëãî íü:Åðºíõèé áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëàõ,òºâ ìýäðýëèéí
ñèñòåìèéí áîëîí ç¿ðõ ñóäàñíû ñèñòåì áóñàä ýðõòýí ñèñòåìèéí ¿éë àæèëëàãààã
ñàéæðóóëàõ,áýõæ¿¿ëýõ,ñóäàñ ºðãºñãºõ,ñóäàñíû õàòóóðëààñ ó/ñ- ä
÷èãëýãäýíý.Õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýãäýõ äàñãàë íü àìüñãàëûí áîëîí áóë÷èí ñóëðóóëàõ
äàñãàë áàéäàã.Ýì÷èëãýýíèé äàñãàëûí äàðàà öýýæíèé äýýä õýñýã,ìºðíèé îð÷èì
òîëãîé,õ¿ç¿¿ çýðýãò èëëýã õèéâýë ¿ð ä¿í ñàéòàé áàéäàã.
Ä à ñã àë
1. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ñóóæ ãàðàà òàøààíäàà àâíà.2 ãàðàà èõ áèåèéí
àð òàë ðóó çýðýã àëäàëæ äàñãàëûã õèéíý.4-6 óäàà äàâòàõ áà àìüñãàë
æèãä,õóðä äóíä çýðýã áàéíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ñóóæ ãàðàà òàøààíäàà àâíà.Ãàðàà óðàãø
ñóíãàæ áàðóóí õºëºº óðàãø äýýø ºðãºæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.Äàðàà íü
ç¿¿í õºëººð äàñãàëûã äàâòàæ 3-5 óäàà äóíä çýðãèéí õóðäòàé õèéíý.
3. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ñóóæ 2 ãàðàà òîõîéãîîð íóãàëíà.Ãàðàà ñóíãàæ
óðàãø áºõèéæ õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýí àìüñãàëàà ãàðãàõ áà ýðãýæ áýëòãýõ
áàéäàëä îðæ àìüñãàà àâíà.Äàñãàëûã 4-6 óäàà õèéõ áà õóðä äóíä çýðýã
áàéíà.
15

16. 4. Áýëòãýõ áàéäàë Ñàíäàë äýýð ñóóæ 2 ãàðàà òîõîéãîîð íóãàëíà.Áîñ÷ õºë人
ìºðíèé õýìæýýòýé çàé àâ÷ çîãñîîä ãàðàà àëäëàí àìüñãàë àâàõ áà ñóóæ
àìüñãàë ãàðãàíà.Äàñãàëûã 3-5 óäàà õèéíý.
5. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ñóóíà.Áàðóóí õºëºº ºâä㺺ð íóãàëàí ºðãºæ 2
ãàðààðàà ºâä㺺 òýâýðíý.Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.Ç¿¿í õºëººð äàñãàëûã
äàâòàí 3-5 óäàà õèéíý.
6. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäëûí ò¿øëýãèéã ò¿øèæ õàæóó òèéø õàðæ çîãñîíîպ뺺
ýýëæëýí óðàãø ºðãºí 5-7 óäàà õèéíý.
7. Áýëòãýõ áàéäàë. .Ñàíäëûí ò¿øëýãèéã ò¿øèæ õàæóó òèéø õàðæ
çîãñîíî.Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ áàðóóí ç¿¿í òèéø õàçàéæ 5-7 óäàà õèéíý.
8. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäëûí ò¿øëýãèéã ò¿øèæ õàæóó òèéø õàðæ çîãñîíî.Õºë
ãàðàà ýýëæëýí áàðóóí ç¿¿í òèéø ºðãºæ äàñãàëûã 5-7 óäàà õèéíý.
9. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäëûí ò¿øëýãèéã ò¿øèæ õàæóó òèéø õàðæ çîãñîíî.պ뺺
ýýëæëýí ºâäºãèéí ¿åýð íóãàëàí ºðãºõ áà àð òèéø æèéæ äàñãàëûã õºë á¿ð
äýýð 4-6 óäàà õèéíý.
10. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî.Ç¿¿í õºëººðºº àëõàõ õºäºë㺺í
õèéæ ñàíäàë äýýð òàâüæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.Áàðóóí õºëººðºº
äàâòàí äàñãàëûã õºë á¿ðýýð 5-7 óäàà ààæèì õèéíý.
11. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðàà óðäàà çºð¿¿ëýí çîãñîíî.Ãàðàà àëäëàí àìüñãàë àâ÷
ãàðàà áóóëãàõäàà ÿëèìã¿é áºõèéæ àìüñãàë ãàðãàíà.Äàñãàëûã 4-6 óäàà äóíä
çýðãèéí õóðäòàé õèéõ áà àìüñãàë æèãä áàéíà.
12. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðàà óðäàà çºð¿¿ëýí çîãñîíî.Äàñãàëûã ãèìíàñòèêèéí
ñàâààòàé õèéíý.Ñàâààãàà 2 ãàðààðàà äýýø ºðãºí àìüñãàë àâ÷ áóóëãàõäàà
àìüñãàë ãàðãàíà.Äàñãàëûã 5-7 óäàà äóíä çýðãèéí õóðäòàé õèéíý.
13. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðòàà ñàâàà áàðüæ çîãñîíî.Ãàðàà óðàãø ñóíãàí èõ áèåýð
ç¿¿í áàðóóí òèéø ýðãýæ äàñãàëûã 4-6 óäàà õèéíý.
14. Áýëòãýõ áàéäàë. Ãàðòàà ñàâàà áàðüæ çîãñîíî.Ãàðàà óðàãø ñóíãàí õàãàñ
ñóóæ áóöàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî. Äàñãàëûã 5-7 óäàà õèéíý.
15. Áýëòãýõ áàéäàë.Íîìõîí çîãñîíî.ªâä㺺 ºíäºðò ºðãºí ãàðàà ºíäºð õàÿýæ äîðîî
àëõàíà.
16. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðòàà ñàâàà áàðüæ çîãñîíî.պ뺺 ýýëæëýí õîéø òàâüæ
ãàðàà äýýø ºðãºæ àìüñãàà àâ÷ ãàðàà áóóëãàõäàà àìüñãàëàà ãàðãàíà.
Äàñãàëûã 4-6 óäàà õèéíý.
17. Áýëòãýõ áàéäàë.պ뺺 íèéë¿¿ëýí ãàðàà ìºðºí äýýðýý òàâüæ öýõ çîãñîíî.պ뺺
ýýëæëýí õîéø òàâüæ ãàðàà ºðãºí àìüñãàë àâàõ áà áýëòãýõ áàéäàëä îðîõäîî
àìüñãàëàà ãàðãàí 5-7 óäàà ààæèì õèéíý.
18. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðàà òîëãîé äýýðýý ºíäºðò ñàëààâ÷ëàí áàðüæ öýõ
çîãñîíî.Èõ áèåèéã 4-8 óäàà ààæèì ýðã¿¿ëíý.
19. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðàà òîõîéãîîð íóãàëàí ãàðûí àëãûã äîîø õàðóóëàí
öýýæíèé óðä àâ÷èð÷ öýõ çîãñîíî.Ãàðàà àëäëàí 5-7 óäàà õèéíý.
20. Áýëòãýõ áàéäàë.Öýõ çîãñîíî.ªâä㺺 ºíäºð ºðãºí äîðîî 30 ñåê-í òóðø äóíä çýðãèéí
õóðäòàé àëõàíà.
21. Áýëòãýõ áàéäàë.Öýõ çîãñîíî.Ç¿¿í ãàðàà äýýø ºðãºæ áàðóóí õºëºº õîéø òàâüæ
àìüñãàà àâàõ áà áýëòãýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàëàà ãàðãàíà.ͺ㺺 õºë ãàðààð
äàñãàëûã äàâòàí 6-8 óäàà õèéíý.
22. Áýëòãýõ áàéäàë.Òàñàëãààí äîòðîî 30-60 ñåê àëõàõ áà àìüñãàë æèãä áàéíà
Öóñíû ä à ð àëò á ó ó ð ó óë àõ áè îë îãèéí
16

17. èäýâõèò öýãò õèéõèëëýã.
Öóñíû äàðàëò èõäýõ ºâ÷èí /ÖÄȪ/õ¿í àìûí äóíä õàìãèéí ýëáýã
òîõèîëääîã.ßëàíãóÿà 50-èàñ äýýø íàñíû õ¿í àìä óëàì èõñýõ õàíäëàãàòàé áàéíà.Ýíý
ºâ÷íèéã ýì÷, ºâò÷ºí, ãýð á¿ëèéí áàéíãûí õàìòûí àæèëëàãààíä òóëãóóðëàí îëîí íèéëìýë
àðãààð ýì÷èëæ áàéæ ¿ð ä¿íä õ¿ðäýã.Ýíý óäàà ÖÄȪ-òýé õ¿ì¿¿ñ ãýð îðíûõîî íºõöºëä
ººðòºº áîëîí áóñàä õ¿íä õèéæ öóñíû äàðàëòûã ò¿ðãýí õóãàöààíä áóóðóóëæ áîëîõ
áèîëîãèéí èäýâõèò öýãò õèéõ èëëýãèéí àðãûã òîëèëóóëæ áàéíà.ÖÄȪ-òýé íàñòàíãóóä
ýíý àðãûã ñóð÷ ººðòºº áîëîí ãýð îðíûõîî õ¿ì¿¿ñä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ áîëîõ þì.Èëëýãèéã
ýðõèé äîëîîâîð õóðóóíé ºíä㺺ð ýãö äàðæ õèéíý.Äàðæ áàéãàà áèåèéí õýñýãò 纺ëºí
èëëýãèéã õîñëóóëíà.Õýðýâ ¿éëäýë çºâ õèéãäñýí áîë èëëýãèéí äàðàà óã õýñã¿¿ä ÿãààí
òóÿàòàé,äàðæ ¿çýõýä á¿ëýýí áîëñîí áàéíà.Õ¿ç¿¿íèé õýñãýýð õèéæ áàéõ ¿åä 5-7,áóñàä
õýñýãò 10 ñåê-èéí õóãàöààòàé äàðæ õèéíý.
Öýãèéí á àé ðøèë
Íýãä¿ãýýð öýã
Ýðõèéí õóðóóíû ºíä㺺ð ýð¿¿í äîðõè,õ¿ç¿¿íèé õî¸ð òàëä áàéðëàäàã õ¿ç¿¿íèé 2 òàëûí òîì
áóë÷èíãèéí ãóðàâ õóâààñíû äóíä óãò äàðæ 10 ñåê òîîëíî.Õóðóóãàà àâ÷ õýäýí óäàà æèãä
àìüñãàëààä äàõèí äàðíà.Ýíý ¿éëäëèéã 3 óäàà äàâòàíà.
Õ î¸ðä óãà à ð öýã
Óðòàâòàð òàðõèíû öýã ãýæ íýðëýõ áºãººä õ¿ç¿¿íèé õîíõîðò áàéðëàíà.Äóíä õóðóóíû
ºíä㺺ð äàðæ 10 óäàà òîîëæ ò¿ð çàâñàðëààä íèéòäýý 3 óäàà äàâòàíà.
à ó ð àâäóãà à ð öýã
Ãàâàë ÿñíû îðîé,øèëýí õ¿ç¿¿íèé õîíõîð áîëîí òýð õî¸ð öýãèéí äóíä ãýñýí 3 öýãò
áàéðëàíà.Èëëýãèéã 3 öýãò öóâóóëàí äàðíà.Äàðæ áàéãàà ¿åäýý äàðàëòûí õ¿÷èéã
èõýñãýõ ñóëðóóëàõ áàéäëààð 3 óäàà äàâòàíà.
ĺ ð ºâä¿ãýýð öýã
Õ¿ç¿¿íèé 2 òàëààð áàéðëàõ 3 çýðýãöýý öýã äýýð 10 òîîëòîë äàðàí èëíý.Íèéòäýý ýíý
äàðàëòûã 10 óäàà äàâòàí õèéíý.
Òàâäóãàà ð öýã
Ýõëýýä ç¿¿í ãàðûí äóíä õóðóóíààñ çóãóóõàí õ¿÷òýé òàòàæ èëëýãèéã äóóñãàíà.
Èíãýõýä öóñíû äàðàëò 30 ìèíóòààñ 1 öàãèéí äîòîð áóóðíà.ªäºðò 2 óäàà á¿ãä 20-24 õîíîã
õèéíý.
Á î ä è ñ û í ñ î ëèëö î î í û ºâ÷íèé ¿åä õèéõ ýì÷èëãýýíèé
áèåèéí ò à ì è ð
Áîäèñûí ñîëèëöîîíû õÿìðàë íü îëîí ÿíçûí ºâ÷èí ¿¿ñãýäýã.Ýäãýýðèéí ãîë øàëòãààí íü
ãàäíû õ¿÷èí ç¿éëèéí øàëòãààí,õºäºë㺺í õÿçãààðëàãäàõ,õîîë òýæýýëèéã çºâ
òîõèðóóëàõã¿é áàéõ çýðãýýñ áîëäîã.Äîòîîä õ¿÷èí ç¿éë íü äîòîîä ø¿¿ðëèéí áóë÷èðõàéí
¿éë àæèëëàãààíààñ áîëäîã.Áîäèñûí ñîëèëöîîíû ºâ÷í¿¿äýýñ ñ¿¿ëèéí ¿åä õàìãèéí èõ
áàéãàà íü òàðãàëàëò þì.Òàðãàëàëòûã æèí ºíäðèéí õàðüöààãààð 4 çýðýã áîëãîíî.
 15-20 %õýòýðñýí áîë I çýðýã
 30-40 %õýòýðñýí áîë II çýðýã
 50-100 %õýòýðñýí áîë III çýðýã
 100 %-èàñ äýýø õýòýðñýí áîë IY çýðýã
17

18. Æèí íýìýãäýõýä ç¿ðõ ñóäàñíû òóëãóóð ýðõòýíä ìóóãàð íºëººëæ ÿäðàìòãàé
áîëîõ,òîëãîé ºâäºõ,áèåèéí åðºíõèé áàéäàë ìóóäàõ çýðýã çîâèóð èëýðäýã.Äàñãàëûí ãîë
çîðèëãî íü àæèë àìðàëò,õîîëëîëòûí çºâ äýãëýìèéã ÝÁÒ-òàé çºâ õëñëóóëàõ,áèåèéí æèíã
íýìýãä¿¿ëýõã¿é áàéõ,àìüñãàë ,ç¿ðõ ñóäàñíû ¿éë àæèëëàãààã õýâèéí áàéëãàõ,áèåèéí
ãàëáèð àëäàãäàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ õºäºë㺺íèéã áàéíãà ýðìýëç¿¿ëýí òóëãóóð
õºäºë㺺íèé õýâøèë áîëãîõ_ýíåðãè çàðöóóëàëòûã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýãäýíý.Äàñãàëûí
à÷ààëàëûã ºäºð ºäºðººð íýìýãä¿¿ëæ õ¿÷ òàìèð øààðäàõ àëõàëò,ã¿éëò çýðýã ýíåðãè
çàðöóóëæ õºëºðãºõ äàñãàëóóäûã àìüñãàëûí äàñãàëòàé õàîñëóóëæ õèéíý.Åð íü ýð¿¿ë
àõóéí áà ºã뺺íèé äàñãàë òîãòìîë õèéõ,óñàíä ñýëýõ,õ¿éòýí óñààð áèåèéã àð÷èõ,õîîëíû
ºìíº òóñãàé äàñãàë õèéõ,ÿâãàí èõ ÿâàõ õýðýãòýé.Äóãóéãààð ÿâàõ,õºäºë㺺íò
òîãëîîì,ñïîðòîîð õè÷ýýëëýõ,ã¿éõ,àëõàëòûã ÿíç á¿ðèéí çàéíä îéð îéðõîí àëõàõ,øîãøèõ ãýõ
ìýò áàéíãûí õºäºë㺺íä ýíåðãè çàðöóóëæ áàéõ õýðýãòýé.Äàñãàëæèõ á¿ðä 200,0-500,0
ãð æèí õàÿõààð áîäîæ 30 ìèíóòààñ 1 öàãààð õè÷ýýëëýâýë ¿ð ä¿íòýé.Äàñãàëä èõ
áèåèéí,¿å ìº÷íèé,õýâëèéí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëýõ äàñãàëûã ãàíòåëü,÷èõìýë
áºìáºã,öàãàðèã,ýêñïàíäåðü çýðýã ãèìíàñòèêèéí õýðýãëýëòýé õèéâýë çîõèíî.Àëü áîëîõ èõ
õºëðºõ õýðýãòýé.Èéìä äàñãàëûí ¿åä çóçààí õóâöàñ ºìñâºë ñàéí.3,4-ð çýðãèéí
òàðãàëàëòûí ¿åä àìüñãàë,ç¿ðõ ñóäàñ,áóñàä ýðõòýí ñèñòåìä íèëýýä ººð÷ëºëò îðñîí
áàéäàã ó÷èð àíõààðàëòàé äàñãàëûã çºâ ñîíãîæ äàñãàëæñàíû äàðàà ¿íäñýí äàñãàëä
îðóóëæ,ààæèì à÷ààëàëä øèëæ¿¿ëíý.Äàñãàëûí äàðàà çààâàë ñýð¿¿í ø¿ðø¿¿ðò
îðóóëíà.Òàðãàëàëòûã äàñãàë ýì÷èëãýýãýýð ýì÷ëýõýä óäààí õóãàöàà øààðäàíà.
Òàðãàëàëòûí I ç ý ðãèéí ¿åä õèéõä à ñã àë
1. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðòàà ãàíòåëü áàðüæ õºë人 ìºðíèé õýìæýýòýé çàé àâ÷
çîãñîíî.Àëü áîëîõ õóðäàí òåìïòýéãýýð 2 ãàðûã çýðýã ºðãºæ áóóëãàíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 ãàðûã çýðýã àëäàëæ áóóëãàíà.
3. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 ãàðáã àëäàëæ ìºðíèé ¿åýð ýðã¿¿ëíý.
4. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàíòåëèà áàðüñàí ÷èãýýðýý íîìõîí çîãñîíî.2 ãàðàà óðàãø äýýø
áîëãîæ õàãàñ ñóóæ áîñíî.
5. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàíòåëã¿é çîãñîíî.2 ãàðûã àëäàëæ áóóëãàíà.Ýíý ¿åäýý 纺ëºí
¿ñýð÷ ºãíº.2 ãàð àëäëàõ ¿åä 2 õºëèéã ñàëãàæ ¿ñýðíý.
6. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.1 ãýõýä ãàðàà àëäàëæ 2 ãýõýä ãàðàà äýýø ºðãºæ,3 ãýõýä
ãàðàà ìºðºí人 àâ÷,4 ãýõýä ãàðûã óðàãø áîëãîæ,5 ãýõýä õàãàñ ñóóæ,6 ãýõýä
ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ áîñîæ çîãñîíî.Äàñãàëûí çàâñàð àìðàõ çàâ ãàðãàëã¿é,õóðäàí
òîîíä òîõèðóóëàí ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéíý.
7. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðàà áèåèéí äàãóó óíæóóëæ çîãñîíî.1 ãýõýä 2 ãàðûã äýýø
ºðãºæ íºãºº õºëèéã àðàãø òàâüæ íóðóóãààð õîòîéæ ãýäèéíý.2 ãýõýä óðàãø
áºõèéæ ãàðûã õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýíý.3 ãýõýä áîñîæ ãýäèéõ ìàÿãààð õèéíý.Áºõèéõ
¿åä àð òèéø áîëñîí õºëèéã íºãºº õºëòýé çýðýãö¿¿ëæ òàâüíà.
8. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðûã áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý.1 ãàðûã óðàãø äýýø ºðãºæ íºãºº
õºëèéã ãàðòàé çýðýã ºðãºæ áóóëãàõ äàñãàëûã çýðýã õèéíý.
9. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.Ãàðûí òóñëàìæã¿éãýýð öýýæíèé õýñãèéã
ºíäèéëãºæ,áóöàæ áàéðàíäàà îðíî.
10. Áýëòãýõ áàéäàë.Äîîøîî õàðæ 2 ãàðûã ñàðâóóãààð íèéë¿¿ëæ ýð¿¿íèé äîð òàâüæ
õýâòýíý.1 ãýõýä 1 ãàðûã óðàãø äýýø,ýñðýã òàëûí õºëèéã äýýø íü ýãö ºðãºæ
ãýäèéæ íóðóóãààð õîòîéíî.Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.2 ãàð õºëä ýýëæëýí õèéíý.
18

19. 11. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 ãàðûã 2 õºëòýé çýðýã äýýø ºðãºæ õýâëèé äýýð òîãòîí
áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.
12. Áýëòãýõ áàéäàë.Äýýø õàðæ 2 ãàðûã áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý.2 ãàðûã óðàãø
äýýø áîëãîæ õàãàñ ºíäèéæ ñóóãààä áóöàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî.Ãàðààð òóñëàìæ
àâ÷ þì áàðèõã¿é.
13. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.1 õºëèéã 30 ãðàäóñ îð÷èì ºðãºæ áóöàæ áýëäýõ áàéäàëä
îðíî.2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.
14. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 õºëèéã äýýðõèéí àäèë ºðãºæ 30 ìèíóò òýð ò¿âøèíä
áàðèíà.
15. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 õºëèéí õîîðîíä áºìáºã õàâ÷óóëæ 2 ãàðòàà ãàíòåëü áàðüæ
õýâòýíý.2 ãàð,2 õºëèéã ëýýø ºðãºæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.Áºìáºãºº õºëººðºº
ñàéí õàâ÷èæ óíàãàõã¿é ºðãºíº.
16. Áýëòãýõ áàéäàë.Íîìõîí çîãñîíî.2 ãàðûã àëäàëæ õàãàñ ñóóíà.Ñóóõäàà 2 ºâäãèéã
ñàëãàæ õîëäóóëààä áóöàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî.Ýíý ¿åä 2 õºë íèéëñýí ñàëàõã¿é
áàéíà.
17. Äîðîî 纺ëºí 2 ãàðûã àëäàëæ 2 õºëèéã õîëäóóëàõ íèéë¿¿ëýõ õºäºë㺺íòýé ¿ñýðíý.
18. Áýëòãýõ áàéäàë.Íîìõîí çîãñîíî.2 õºëèéã ºâä㺺ð íóãàëæ äýýð ºðãºí äîðîî ã¿éíý.ªâä㺺
äýýð ãàðûã ñàéí õàÿæ ºãíº.
19. Äîðîî õóðäàí àëõàíà.
20. Àëõàëòûí õóðäûã 人ëð¿¿ëæ òàéâàí àëõàíà.Àìüñãàëûí äàñãàë,áóë÷èí ñóëðóóëàõ
äàñãàë õèéíý.
Äàñãàëûã äàñãàëæààã¿é õ¿íä õèéëãýõäýý ýõíèé 2-3 äàñãàëûã à÷ààëàëã¿é
õèéëãýíý.Äàñãàëæñàíû äàðàà ãàíòåëèéã õýðýãëýíý.Òàðãàëàëòûí 2 áà 3-ð çýðãèéí
¿åä ýõýíäýý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ,áèåèéí ýñýðã¿¿öýë ñàéæðóóëàõ äàñãàëãõýâëèéí
õàíàíû áóë÷èíã õºãæ¿¿ëýõ,¿åíèô õºäºë㺺í ñàéæðóóëàõ äàñãàë õèéëãýíý.
19

20. ÀÆËÛÍ ª Ä Ð ¯ ¯ Ä Ý Ä ÕÈÉÕ ª Ã Ë ª ª Í ÈÉ ÄÀÑÃÀË / Ý Ì Ý ÃÒÝÉ/
1 Íóðóóãààð õýâòýæ ºâä㺺 òýâðýí àìüñãàëàà
.
ãàðãàíà, õºëºº áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà.
2. Íóðóóãààð õýâòýæ õºëºº íóãàëàí ºâä㺺
òýâðýí õýâòýíý. ªíäèéí íóðóóãààð õîéø
ºíõðºõ, ºíäèéõ õºäºë㺺íèéã ýýëæëýí õèéõ
4. Ãàðàà äýýø ºðãºí õºëºº íóãàëàí íóðóóãààð
õýâòýíý. ªíäèéí ñóóæ õºëèéí õîîðîíä ãàðàà
óðàãø ñóíãàí, ýðãýæ õýâòýõ ºíäèéæ ñóóõ
õºäºë㺺íèéã ýýëæëýí õèéõ
òýâðýí õýâòýíý. ªíäèéí íóðóóãààð õîéø
ºíõðºõ, ºíäèéõ õºäºë㺺íèéã ýýëæëýí õèéõ
3. Ãàðàà àëäëàí, õºëºº íóãàëàí íóðóóãààð
õýâòýýä ºâä㺺 íèéë¿¿ëýí áàðóóí, ç¿¿í,
òèéø íü áóóëãàõ õºäºë㺺íèéã õî¸ð òàë
ðóó ýýëæëýí õèéíý. Òîëãîéãîî õºëèéí
ýñðýã òàë ðóó ýðã¿¿ëíý.
5. Ãàðàà òîëãîéí àðä áàðüæ ºãçºã äýýðýý ñóóæ
ºâä㺺 ýýëæëýí ººðë¿¿ãýý òàòàõ õºäºë㺺í
õèéõ
òýâðýí õýâòýíý. ªíäèéí íóðóóãààð õîéø
ºíõðºõ, ºíäèéõ õºäºë㺺íèéã ýýëæëýí õèéõ
10. Ãàðàà àëäëàí ºâä㺺 íóãàëàí ºðãºæ
õýâòýýä õî¸ð òàë ðóóãàà áóóëãàõ õºäºë㺺í
õèéõ
õèéíý.
7. Ãàðàà áèåèéíõýý äàãóó áàéðëóóëæ
íóðóóãààð õýâòýýä ºâä㺺 íóãàëàí
ººðë¿¿ãýý ºðãºõ, áóóëãàõ õºäºë㺺í õèéíý
õºëºº ýãöëýí11.6. Ò òîëãîéí àðä áàðèíà. õýâòýíý.
áóóëãàõäàà õºíäèé áàðüæ
Ãàðàà äýýð òàëûí íóðóóãààð õýâòýýä
îõîéí
Òîëãîéãîî ºíäèéëãºí õºëººäîîø äýýø
õºëºº íóãàëàí 10ñì-ýýñ 10ñì
ºðãºí áàðüæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. պ뺺
áóóëãàõã¿éãýýð ýýëæëýí ºðãºõ
áóóëãàí õýâòýæ àìüñãàëàà àâíà.
õºäºë㺺íèéã õèéõ
20

21. 8. Íóðóóãààð õýâòýýä íýã õºëºº ºðãºæ ºâä㺺
Áàðèíà. Õî¸ð õºë äýýð ýýëæëýí õèéíý.
12. Ç¿¿í ãàðààðàà áàðóóí õºëèéí øèëáýíýýñ
áàðüæ áàðóóí ãàðàà àðäàà òóëæ ç¿¿í õºë
õºëºº æèéæ ñóóíà. Áàðóóí òàë ðóó öýýæýý
ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Ç¿¿í òàëäàà
äàâòàí õèéíý.
9. Íóðóóãààð õýâòýýä ºâä㺺 òýâðýõäýý
òîëãîéãîî ºðãºõ õºäºë㺺íòýé õîñëóóëàí
õèéíý.
13. Ãàðàà àõèóëàí ç¿¿í õºëºº íóãàëàí óëààð
íü òàâüæ õýâòýíý. Áàðóóí ãàðààð ç¿¿í
õºëèéí òýõèìààñ ºâä㺺 áàðóóí òàëäàà
õ¿ðãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Ýñðýã òàëäàà
äàâòàí õèéíý.
À ÌÐÀËÒÛÍ ª Ä ª Ð ª Ã Ë ª ª ÑÝÐÝÍÃ ¯ ¯ÒÝÝ Î Ð Î Í Ä Î Î ÕÈÉÕ ÄÀÑÃÀË
Õ¿ç¿¿íèé á óë÷èíä:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Ààæèì
óäààí õºäºëãººíººð òîëãîéãîî áàðóóí, òèéø
ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Òîëãîéãîî
ýðã¿¿ëýí äýýø õàðæ àìüñãàëàà àâíà.
2. Ç¿¿í òèéø òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà
ãàðãàíà. Òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí äýýø õàðæ
àìüñãàëàà àâíà.
Ñ ó íè àõ ä à ñã àë:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Ãàðàà
äýýø ºðãºí ñóíèàíà. Ãýäýñ íóðóóíû áóë÷èíã
ñóíãàíà.
Ñ óíè àõ ä à ñã àë:
2. Ãàðàà ºðãºí áàðóóí ºâ㺺 íóãàëàí ç¿¿í
õºëºº æèéæ ñóíèàíà äàðàà íü ç¿¿í õºëºº
ºâä㺺ð íü íóãàëæ áàðóóí õºëºº æèéæ
ñóíèàíà. Ñóíèàõäàà õºëèéí ºëìèéã
ýýòèéëãýí ºñãèé㺺ð íü æèéõ õºäºë㺺í
õèéíý. Õàâèðãà õîîðîíäûí áóë÷èíã ñóíãàíà.
Õºë, ãàðûí ä à ñã àë:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà àëäëàí íóðóóãààð
õýâòýíý. պ뺺 ñàëãàí ñàðâóóíû ¿å, õºëèéí
ºëìèéã ýýòèéëãýí ñóíãàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
Õºëèéí á óë÷èíä:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Áàðóóí Á¿ñ ýëõèéãýýð ý ðã¿¿ëýõ:
õºë íóãàëæ ºâäºãºº òýâðýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà àëäëàí íóðóóãààð
2. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà. õýâòýíý. Áàðóóí õºëºº íóãàëàí ç¿¿í õºëºº
3. Ç¿¿í õºëºº íóãàëæ ºâäºãºº òýâðýí àìüñãàëàà äàâóóëàí ºâä㺺ð òàâüæ òîëãîéãîî áàðóóí
ãàðãàíà. òèéø áàðóóí ãàðàà õàðæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
4. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà.
21 3. Ç¿¿í òàë ðóó äàâòàí õèéíý.

22. Õºëèéí á óë÷èíä:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Áàðóóí
õºëèéí øàãàéãààð íü áàðüæ ººðë¿¿ãýý òàòàæ
àìüñãàëàà ãàðãàíà. Òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí
àìüñãàëàà äýýø õàðæ àìüñãàëàà àâíà.
2. Ç¿¿í òèéø òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà
ãàðãàíà. Òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí äýýø õàðæ
àìüñãàëàà àâíà.
Õºëíèé á ó÷ëèíä:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Áàðóóí
պ뺺 íóãàëæ ºâä㺺 òýâðýí àìüñãàëàà ó í û á óë÷èíä:
Íó ð ó
ãàðãàíà 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Õî¸ð
2. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàààâíà. õºëºº ºâä㺺ð íóãàëæ ºâä㺺 òýâðýí
3. Ç¿¿í õºëºº íóãàëæ ºâä㺺 òýâðýí àìüñãàëàà
àìüñãàëàà ãàðãàíà
ãàðãàíà.
4. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà 2. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà.
àâíà.
Í ó ð ó ó à à ð ö àãíû á óë÷èíä:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Õî¸ð õºëèéí ºëìèéíººñ
áàðüæ õýâòýíý. ªºðë¿¿ãýý òàòàæ àìüñãàëàà
ãàðãàíà.
2. Áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
3. պ뺺 òàòàæ ºâä㺺 ýãöëýõ õºäºë㺺í
õèéâýë á¿ð ñàéí. õºëºº ºâä㺺ð íóãàëæ ºâä㺺
òýâðýíý.
àìüñãàëàà ãàðãàíà
2. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà.
Á¿ñ ýëõèé íó ð ó ó í û á óë÷èíä:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Õºëèéí óëûã íèéë¿¿ëýí
ºëìèéíººñ áàðüæ ñóóíà. Áºõèéæ òîëãîéãîî
ºëìèéä õ¿ðãýõ õºäºë㺺í õèéæ àìüñãàëàà
ãàðãàíà.
2. ªíäèéí ýãöýð÷ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ
àìüñãàëàà àâíà. Ýãöðýõäýý íóðóóãààð
õîòîéõ õºäºë㺺í õèéíý.
Òîëãîé ý ðã¿¿ëýõ:
1. Òîëãîéãîî áºõèéí áàðóóí òèéø 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íýã õºëèéí ºâäºã òýâðýí
ýðã¿¿ëíý. Áºõèéæ ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëíý. íºãºº õºëèéí òàõèìààð äýðýí äýýð äýðëýí
ñóóíà.
22

23. 1. Áºõèéí òîõîéí äýýðýý òóëæ àìüñãàëàà
ãàðãàíà.
2. ªíäèéí ýãöýð÷ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ
àìüñãàëàà àâíà. Ýñðýã òàëûí õºë äýýð Õºëíèé á óë÷èíä:
äàâòàíà. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òóëæ ºëìèé äýýð
ñóóíà. ªñãèé㺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
2. Ãàðàà òóëñàí õýâýýð íü ºëìèé äýýð áîñîí
áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà.
Ñ óëëàõä à ñã àë:
1. պ뺺 áàãà çýðýã ºâä㺺ð íü áîõèð÷ áºõèéí
ãàðàà ñóëëàí àìüñãàëàà ãàðãàíà. պ뺺
ýãöëýí öýýæýý ºíäèéí ýãöýð÷ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
1 Àæèë ðóóãàà ÿâæ áàéõäàà òîëãîéíîîñ äýýø
.
íü ÿìàð íýã þìààð òàòàãäñàí ìýòýýð ñàíàæ
õ¿ç¿¿ãýý ñóíãàæ àëõààðàé. Ñ óíè àõ ò ý íèéõ ä à ñã àë:
1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà íóãàëàí öýýæíèé
ºìíº áàðüæ çîãñîíî.
Ñ óíãàõ ä à ñã àë: 2. Áàðóóí ãàðàà ºðãºí ç¿¿í òèéø õàçàéæ
ñóíèàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
1. Áýëòãýõ áàéäàë: ªâäãºí äýýð äýð òàâüæ 3. Ýãöðýí áýëäýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà
ºëìèé㺺 äàðæ ñóóíà. àâíà.
2. Áºõèéí ãàðàà ñóëëàí àìüñãàëàà ãàðãàæ 4. Ç¿¿í òàë ðóó õèéíý.
íóðóó áóë÷èíã ñóíãàíà. 3. Ýãöðýí áýëòãýõ
áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà.ìýíääý ý ç î ð è óë à í õºäºë㺺í õèéõá îë î ìæò î é .
Àæèëäÿâæ àéõ ç à ì ä à à ý ð¿¿ë
á
Ýð¿¿ë áèåä ñàðóóë óõààí îðøäîã ãýäýã áîëîâ÷ ñàðóóë óõààíòàé áàéõ íü ýð¿¿ë
áèåòýé áîëîõîä õàíãàëòã¿é. Áèå áÿëäðàà õýðõýí õàëàìæèëæ áàéãààãààñ õ¿÷ ÷àäàë,
çàëóó íàñ ýð¿¿ë ìýíä øàëòãààëíà.
4. Àâòîáóñàíä ñóóæ áàéõ ¿åäýý õî¸ð õºëºº
áàãà çýðýã ºðãºõ õºäºë㺺í õéèãýýðýé.
2. պ뺺 ýýëæëýí ºëìèé㺺ð òîãøèõ 6. Ö¿íõíèé áàðèóëààñ ñàðâóóãàà ãàäàãø
õºäºë㺺í õèéõ ýðã¿¿ëýí áàðüæ àòãàí ñàðâóóãààð ºðãºõ
õºäºë㺺í õèéõ
7. Ö¿íõíèé áàðèóëààñ àëãàà äýýø õàðóóëàí
áàðèàä ãàðàà ººðë¿¿ãýý íóãàëàõ õºäºë㺺í
5. Àâòîáóñíûøóëóóíààð ãàðàà ºðãºõ¿åýýð
õèéõ, ìºí õàíà òóëæ á¿ñýëõèéí õºäºë㺺í
ýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺í õéèõ áîëîìæòîé.
õèéõ
3. Ñàíäàë äýýð ñóóæ õºëºº ºðãºõ áóóëãàõ
õºäºë㺺í õèéãýýðýé.
23

24. ÀÆËÛÍ ÁÀÉÐÀÍÄ ÕÈÉÕ ÄÀÑÃÀË
Ñàíäàë äýýð ñóóæ áàéõäàà ãóÿíû Õî¸ð ãàðàà øèðýýíèé çàõ äýýð òóëæ
áóë÷èíã ÷àíãàëàí áàãà çýðýã ºíãºëçºõ ºâä㺺 ºðãºõ õºäºë㺺í õèéæ áîëíî.
õºäºë㺺í õèéæ áàñ áîëíî ø¿¿.
Øèðýýí äýýð òîõîéãîîð òóëàí, òîëãîéãîî
áºõèéëãºí, ºñãèé㺺 ºðãºõ õºäºë㺺í
Ñàíäàë äýýð õî¸ð ãàðààð òóëàí õºëºº 24 õèéæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. պ뺺
ºðãºõ, áóóëãàõ õºäºë㺺í õèéæ áîëíî. áóóëãàæ òîëãîé ºðãºí àìüñãàë àâíà.

25. 1. Õóðóóíóóäàà çºð¿¿ëýí
òîëãîéí àðä àëãààðàà òóëæ
áºõèéí àìüñãàëàà àâíà.
Ãýäèéæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
3. Ãàðûí õóðóóíóóäàà çºð¿¿ëýí
2. Àëõàæ ÿâàõäàà ºâä㺺 ýýëæëýí ºíäºð áàðüæ àëãàà äýýø õàðóóëàí
ºðãºõ, õàæóó äýýø áîëãîõ, øóëóóí ºðãºõ, ºðãºæ ñóíèàõ õºäºë㺺íèéã
ñàâàõ, óðàãø ºâä㺺 ºðãºí ýñðýã ãàðûí áèåèéí õàçàéëòòàé õèéæ áîëíî
òîõîéä õ¿ðãýõ ãýõ ìýò õºäºëãººí¿¿äèéã ø¿¿ äýý
õèéæ áîëíî.
4. Õî¸ð ãàðààð ö¿íõíèé áàðèóëààñ àòãàæ ºðãºõ
7. Øàòààð àëõàõ ¿åäýý 2 øàò àõèóëàí
áóóëãàõ, ìºí áàðèóëíûàëõàæòàëààñ ãàäàãø
äîòîð áîëíî.
õàðóóëàí áàðüæ òîõîéãîî ºðãºõ áóóëãàõ
õºäºë㺺í õèéõ,
25

26. 8. Ëèôòýýð ÿâæ áàéõ ¿åäýý èõ áèåýýð
5. Õî¸ð ãàðàà ñóãàíäàà àâ÷ äàëàà íèéë¿¿ëýí õàçàéæ õàíà òóëààä ýãöýð÷ áîëíî.
÷àíãàëàõ, îéðòóóëàõ õºäºë㺺í õèéõ.
6. Çîãñîæ áóþó ñóóæ áàéõ ¿åäýý õî¸ð 9. Áèåèéí õ¿íäèéí æèíã áàãà çýðýã óðàãø
õºëèéí ºëìèéã ºðãºõ õºäºë㺺í áîëãîí õºëèéí õóðóóíóóëûã ãàçàð
õèéãýýðýé. øèãòãýí ÷àíããàëíà.
ÀÆËÛÍ ÁÀÉÐÀÍÄÀÀÕÈÉÕ ÄÀÑÃÀË
Áèåèéí òàìèðààð õè÷ýýëëýõã¿é
áàéõ ¿íäýñëýëã¿é áàéõã¿é. Õ¿íèé
áèåìàõáîä õè÷íýýí õºãæñºí áàéëàà
÷ áèåèéí äàñãàë òýäíèé ÷óõàë
äàäàë çóðøèë áàéõ ¸ñòîé. ªäºð òóòàì
áèåèéí õºäºë㺺í õèéñíýýð
ºâ÷íèéã çàéëóóëæ ýðò õºãøèðºëòèéã
çîãñîîí òýñâýðòýé áîëæ áèåèéí
ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëäàã.
Ñóóããà áàéäàëä óäààí ñóóæ
àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñèéí õºë ãàð õºíãºí,
õ¿ç¿¿ õºøñºí áàéäàã íü öóñíû ýðãýëò
óäààøèð÷, öóñ ìóóääàã. Õýò
6. Øèðýýíèé äîîðîîñ
óäààí ñóóæ ãàðûí àëãàà äýýø
àæèëëàäàã
äýýø õàðóóëàí
õ¿ì¿¿ñèéí øèëáýíèé ã¿í öóñ íüºðãºõ
áàðüæ öóñíû
á¿ëýí ¿¿ñäýã. Õýðâýý òàõºäºë㺺í õèéíý.
ñóóãàà
àæèëòàé áîë öàã òóòàìä áîñîæ
èäýâõòýé õºäºëæ áàéõ íü ç¿éòýé.
1. Ãàðàà àëäëàí
äýýø ºðãºæ
àìüñãàëàà àâààä
ãàðàà àëäëàí
áóóëãàæ öýýæíèé
ºìíº çºð¿¿ëýí
àìüñãàëàà ãàðãàíà.
7. Øèðýýí äýýð áàðóóí
2. Ãàðàà òîëãîéí ãàðàà òóëàí áèåý
àðä àâ÷ õàçàéõ øóëóóí õàçàéõ
õºäºë㺺í õèéíý. ýãöðýõ õºäºë㺺í
õèéíý.
3. Õî¸ð øèðýýíèé
çàõààñ ãàð äýýð 8. Ñóóæ ãàðàà öýýæíèé
òóëæ çîãñîîä ºìíº àëãààð òóëæ
õºëºº íóãàëàí õî¸ð òàëààñ íü
òîõîéãîî íóãàëàõ øàõàõ õºäºë㺺íèéã
òýíèéëãýõ õºäºë㺺í òîõîé ºðãºí áóóëãàæ
õèéíý. õèéíý.
26

27. 9. Ëèôòíèé áóëàíä
4. Íýã ñàíäàë äýýð ºíöºãäºí çîãñîæ
õºëºº, íºãºº ãàðàà òîõîéãîîð
ñàíäàë ãàðàà òóëæ íóãàëàí àëãààð õî¸ð
ñóóãààä ºãçºãºº òèéø ò¿ëõýõ
ºðãºí ãàð õºäºë㺺í õèéíý
äýýð ñóíèàõ
õºäºë㺺í õèéíý.
5. Ñàíäëûí õî¸ð 10. Õàíà ðóó çîãñîí
òàëààñ ãàðàà òóëæ ãàðàà óðàãø ºðãºí
õî¸ð õºëºº çýðýã àëãààð òóëààä
ºðãºõ, áóóëãàõ íóãàëàõ òýíèéëãýõ
õºäºë㺺í õèéíý. õºäºë㺺íèéã
ÀÆËÛÍ ÁÀÉÐÀÍÄ õèéíý.
ÀÆËÛÍ ÁÀÉÐÀÍÄ ÕÈÉÆ Á Î Ë Î Õ ÑÓÍÃÀËÒÛÍ ÄÀÑÃÀË Õ ª Ä ª Ë Ã ª ª Í
Ñóíãàëòûí äàñãàëûí íýã îíöëîã íü íýã õýìæýýíä óäààí áèðàëòòàé õèéâýë ¿ð ä¿íòýé
áàéäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé.
1. Ãàðàà àðäàà õóðóóíóóäàà 2. պ뺺 ìºðíèé õýìæýýòýé
çºð¿¿ëýí áàðèàä ñóíãàæ ºðãºõ õºëºº íóãàëàõã¿é ýãö çîãñîæ
õºäºë㺺í õèéõýä ìºðíèé õàçàéõ õºäºë㺺í õèéõýä
¿åèéã ñóíãàäàã. õàçàéñàí òàëûí õºëèéí ãàäíà
òàëûí áóë÷èí ñóíãàäàã.
3. Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ õºëºº
íèéë¿¿ëýí çîãñîîä õàçàéõ 4. Õàøëàãà ò¿øýí íýã õºëºº
õºäºë㺺í õèéõýä õºëèéí óðäàà òàâüæ íºãºº õºëºº
ãàäíà òàëûí áóë÷èíã ñóíãàíà. õîéø íü ºñãèé㺺ð ã¿éöýæ
ãèøãýæ òàõèìàà ýãö øóëóóí
áîëãîõîä ºâäºãíººñ äîîø
áóë÷èíã ñóíãàíà.
.
27

28. 5. Áàðóóí ãàðàà òîëãîé äýýð, ç¿¿¿í ãàðàà
òàøààíäàà áàðüæ çîãñîîä áàðóóí ãàðààð 6. Ãàðàà òîëãîéí àðä àâ÷
òîëãîéãîî äàðàõ õºäºë㺺í õèéæ õ¿ç¿¿íèé òîëãîéãîî äàðàõ
áóë÷èíã ñóíãàõ õºäºë㺺í õèéíý. Ýñðýã òàëä õºäºëãººíººð õ¿ç¿¿íèé
çààâàë õèéãýýðýé.. áóë÷èíã ñóíãàæ àìðààíà.
7. Ãàðûí õóðóóíóóäûã çºð¿¿ëýí áàðüæ àëãàà 8. Áàðóóí ãàðûí àëãàí äýýð
ýðã¿¿ëýí äîî¿ äàðàí ñóíãàõ õºäºë㺺í ç¿¿í àëãàà äýýø õàðóóëàí
õèéõýä ãàðûí áóë÷èíãóóäûã ñóíãàäàã. äàâõàðëàí òàâèàä áàðóóí
ãàðûí àëãààð ç¿¿í ãàðûí
ñàðâóóã áîñãîí ò¿ëõýíý..
ÍÎÌ ÓÍØÈÆÁÀÉÕÄÀÀ ÕÈÉÕ ÑÓÍÃÀËÒÛÍ ÄÀÑÃÀË
1. Õºëèéí óëàà íèéë¿¿ëæ çàâèëàí ñóóãààä 2. Ãàð òîõîéëäîí ò¿ð¿¿ëãýý õàðæ õýâòýýä íýã
òîõîéãîî ºâäºã äýýð òóëàí íîìîî õºë äýýðýý õºëèéí ºâä㺺 íóãàëàí íºãºº õºëºº õîéø
òàâèàä óíøèõàä õºëèéí áóë÷èí ñóíãàíà. íü æèéæ ñóóãààä íîìîî óíøèõàä ãóÿíû òîì
áóë÷èíã ñóíãàíà.
28

29. 4. Íýã õºëºº æèéæ ñóóãààä íýã õºëºº íóãàëàí 3. ªâä㺺 íóãàëàí ºëìèé äýýð ñóóãààä áºõèéæ
íºãºº õºë äýýð óëûã äýýø õàðóóëàí òàâèàä íîì ãàðàà òîõéîëäîîä íîìîî óíøèõàä òàíû õºëèéí
óíøèõàä íóãàëñàí òàëíû ãóÿíû óðä òàëûí òîì ºëìèé, ºâäºãíèé ¿å, ò¿íõíèé ¿åíèé ñóíãàëò
áóë÷èíã ñóíãàíà.. õèéãääýã.
5. Õàæóóãààð õýâòýýä ãàðàà òîõîéëäîí
òîëãîéãîî Õî¸ð õºëºº æèéæ ñóóãààä õºëèéí
7. ò¿øèæ íýã õºëºº íóãàëàí àð òèéø
òàòàõ õºäºë㺺í õèéõýä áàðüæ ººð ë¿¿ãýý òàòàõ
õóðóóíóóäàà òàíû òàòàæ áàéãàà
õºäºë㺺í õèéõýä õºëèéí àð òàëûí áóë÷èíã
õºëèéí ãóÿíû òîì áóë÷èí áîëîí õºëèéí óðä
ñóíãàõ áîëíî.
õýñãèéí áóë÷èíã ñóíãàæ àìðààíà.
6. ̺í äýýðõÄýðýý ºíäºðëºíõºëºº óðàãø áàãà çýðýã
8. áàéðëàëäàà òàâèàä õºëºº
ººðë¿¿ãýý ºâä㺺ð íü òàòàõ õºäºë㺺í äàðàí
ñàëãàí ºâäãºí äýýð ºëìèé㺺 íü
ãóÿíû àðäñóóãààä õîéø äýðýý íàëàõ õºäºë㺺í
òàëûí áóë÷èíã ñóíãàíà.
õèéõýä òàíû õºëèéí óðä òàëûí ãóÿíû
áóë÷èíã ñóíãàæ àìðààíà.
9. Íàìõàí îðîí äýýð õºë ñàëãàí ñóóæ ãàçàðò
íîìîî áºõèéæ óíøèõàä íóðóóíû áóë÷èí
ñóíãàæ àìðàíà.
ÃÝÄ ÝÑÍÈÉ ÁÓË×ÈÍ ×ÀÍÃÀÐÓÓËÀÕ
Õýâëèé áîë õ¿íèé áèåèéí òºâ õýñýã þì. Õîîë õ¿íñíèé èë¿¿äýë ººõ, òîñíû õýëáýðýýð
õýâëèé, á¿ñýëõèé õàâèàð õóðèìòëàãääàã. Õîîëîíäîî ººõ òîñ áàãà õýðýãëýæ, õîîëíû äýãëýì
áàðèõ, òýâ÷ýýðèéã øààðääàã ºâ÷èí áîë õýâëèéí áóë÷èí þì. Õýâëèéí áóë÷èíãèéí äàñãàä
29

30. áîë èë÷ëýãèéã çàðöóóëàõ ñàéí õýðýãñýë áºãººä áîäèñûí ñîëèëöîîã èýäâõæ¿¿ëýõ áèåèéí
ººõºí äàâõàðãûã áàãàñãàõ ãîë íºõöºë áîëäîã. Õýâëèéí áóë÷èí ÿäàðàõààñàà ºìíº õàëóóí
øàòàõ ìýò áîëäîã, ýíý ìº÷ººñ äºíãºæ äàñãàë ìààíü ¿éë÷èëæ ýõýëäýã. Õýâëèéí áóë÷èí
áóñàä áóë÷èíãóóäààñ õàìãèéí àìàðõàí ñýðãýäýã.
Äàñãàëûã ºãºãäëñºí õóãàöààíä öººí òîîíä õèéæ ààæèìäàà äàñãàëûí òîîã íýìíý.
Õ¿íèé áèåèéí áëó÷èí àæèëóóëæ ñýðãýýõ äàñãàëûã èë¿¿ä ¿çýõ õýðýãòýé.
Õ Ý ÂËÈ É Í Ä¿ Ñÿ ËîîÄ
1. Íóðóóãààð õýâòýí ºâä㺺 íóãàëàí óëààð íü òàâüæ, òîëãîé àðä ãàðàà äýðëýí áàðèíà.
Öýýæ áàãà çýðýã ºíäèéí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà
àâíà. Äàñãàëûã 30 ñåêóíäûí õóãàöààíä õèéíý.
2. Íóðóóãààð õýâòýí õºëºº øàãàéí ¿åýð íü
çºð¿¿ëýí ºâä㺺 ºðãºí òîëãîéí àðä
ãàðàà äýëãýí áàðèíà. Öýýæýý áàãà çýðýã 3. Ãàðàà áèåèéí äàãóó áàéðëóóëæ õºëºº
ºíäèéí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Áýëòãýë ºðãºæ íóðóóãààð õýâòýíý. Ýíý áàéðëàëä
áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà. ºãçºãºº äýýø ºðãºí áóóëãàõ õºäºë㺺í
Äàñãàëûí 1 ìèíóòûí õóãàöààíä õèéíý. õèéíý.
Àæëûí áàéðàíäàà õèéõ äàñãàë
1.¿ìü ñãàëûí äàñãàë
 Ñàíäëûí 1/3 äýýð íóðóóãàà öýõ ºâäãºí äýýðýý ãàðàà òàâüæ ñóóíà.
 Ãàðàà ààæèì ºðãºæ àìüñãàëàà àâíà.
 Ãàðàà áóóëãàõäàà àìüñãàëàà ãàðãàíà.
2. Òîëãîé, õ¿ç¿¿, áóë÷èíã ñóëëàõ äàñãàë
 Öýõ ñóóæ àìüñãàëàà ã¿íçãèé àâíà.
 Òîëãîéãîî áàðóóí òèéø õàçàéëãàæ àìüñãàëàà ãàðãàõäàà ºñãèé㺺
ºðãºíº. .
 Òîëãîéãîî ààæèì ýãöëýí áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî ºñãèé㺺 áóóëãàíà.
 Ýíý äàñãàëàà ç¿¿í òàëäàà äàâòàí õèéíý.
30

31. 3. Ì º ð ¿åíèé ä à ñã àë
 Öýõ ñóóæ àìüñãàëàà ã¿íçãèé àâíà.
 ̺𺺠áóóëãàí áèåý ñóëëàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
 ̺𺺠ºðãºæ õîéø íü ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà àâíà.
4. à à ð à à ý ýëæëýí äýýø º ðãºõ ä à ñã àë
 Õî¸ð ãàðàà çýðýã äýýø ºðãºí àìüñãàëàà àâíà.
 Ç¿¿í ãàðàà íóãàëæ ñóëëàí áàðóóí ãàðàà äýýø ñóíãàí
àìüñãàëàà ãàðãàíà.
 Ç¿¿í ãàðàà ýãöëýí äýýø ºðãºæ àìüñãàëàà àâíà.
 Áàðóóí ãàðàà íóãàëæ ñóëëàí ç¿¿í ãàðàà äýýø ñóíãàí
àìüñãàëàà ãàðãàíà.
5. Öýýæ ý ðã¿¿ëýõä à ñã àë
 Ãàðàà äýýø ºðãºí àìüñãàëàà àâíà. Öýýæýý ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëýí
àìüñãàëàà ãàðãàíà.
 Ààæèì ýãöëýí àìüñãàëàà àâíà. Öýýæýý áàðóóí òèéø ýðã¿¿ëýí
àìüñãàëàà ãàðãàíà.
 Ààæèì ýãöëýí àìüñãàëàà àâíà.
6. Èõáèå á îë î í ä î î ä ìº÷íèé ä à ñã àë
 Ç¿¿í ãàðààð ò¿øëýãíýýñ áàðüæ áàðóóí ãàðûí àëãàà äýýø
õàðóóëàí äýýø ºðãºæ àìüñãàëàà àâíà.
 Èõ áèåý ç¿¿í òèéø ã¿íçãèé ýðã¿¿ëýí áàðóóí õºëºº ºëìèé㺺ð
òàâüæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
 Èõ áèåý áóöààí ýðã¿¿ëæ áýëäýõ áàéäàëäàà îðæ àìüñãàëàà
àâíà.
 Äàñãàëàà áàðóóí òàëäàà äàâòàí õèéíý.
 Èõ áèåý áóöààí ýðã¿¿ëæ áýëäýõ áàéäàëäàà îðæ àìüñãàëàà
àâíà.
7. Ä î î ä ¿å ìº÷íèé ä à ñã àë
 Ç¿¿í õºëºº ºðãºí áàðóóí ãàðûí òîõîéã ç¿¿í ºâäºãºíä õ¿ðãýæ
àìüñãàëàà ãàðãàíà.
 Ç¿¿í õºëºº áóóëãàæ ýãöëýí ãàðàà óðàãø ò¿ëõýí àìüñãàëàà àâíà.
 Áàðóóí õºëºº ºðãºí ç¿¿í ãàðûí òîõîéã áàðóóí ºâäºãºíä õ¿ðãýæ
àìüñãàëàà ãàðãàíà.
31

32.  Áàðóóí õºëºº áóóëãàæ ýãöëýí ãàðàà óðàãø ò¿ëõýí àìüñãàëàà
àâíà.
8. Ñ ó íãàëòûí ä à ñã àë
 Ç¿¿í õºëºº óðàãø øóëóóí ºðãºæ ºëìèé㺺 ýýòèéëãýí áàðóóí ãàðàà
õºëèéí äàãóó óðàãø ò¿ëõýõ õºäºëãººíººð ºëìèéä õ¿ðãýæ
àìüñãàëàà ãàðãàíà.
 Ãàð õºëºº áóóëãàí ýãöëýí áýëäýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà.
 Äàñãàëûã áàðóóí òàëäàà äàâòàí õèéíý.
9. Áºõèéõä à ñã àë
 Ãàðàà òîõîéí ¿åýð íóãàëàí àëäëàí ºðãºíº.
 Òîõîéãîî íèéë¿¿ëæ òîëãîé áîëîí èõ áèåýð áºõèéæ àìüñãàëàà
ãàðãàíà._
 Ýãöëýí ãàðàà àëäàëæ àìüñãàëàà àâíà.
10. Òàéâøðóóëàõ ä à ñã àë
 Ãàðûí àëãûã äýýø õàðóóëàí öýýæíèé ºìíº àâ÷ ãàðûí õóðóóãàà
öóâðóóëàí äýýø ºðãºí àìüñãàëàà ãàðãàíà.
 Àòãàñàí àëãàà äîîø õàðóóëàí õóðóóãàà öóâðóóëàí äýýø
ºðãºæ àìüñãàëàà àâíà.
 Ãàðàà àëäëàí áóóëãàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.
Á óë÷èíãèéí àãøèëòûí ¿íäñ ýí ç à ð ÷ ì ó ó ä
Áóë÷èíãóóä íü çàðèì íü àãøèæ áàéõàä , çàðèì íü ñóëðàõ ýñâýë õýñýã áóë÷èí
çýðýã àãøèõ ãýõ ìýò ÿíç á¿ðèéí áóë÷èíãóóä àãøèæ ñóëðàõ àæèëëàãààòàé áºãººä
ýäãýýð íü õîîðîíäîî õàðèëöàí óÿëäààòàé áàéæ õºäºë㺺íèé ýâñëèéã õàíãàäàã. ¯¿íä
¿íäýñëýí áóë÷èíãèéí ¿íäñýí çàð÷ìóóä ãàðíà.
Áóë÷èíãèéí àãøèõ ¿íäñýí çàð÷ìóóä:
1. Íýã ÷èãëýëä àæèëëàäàã áóë÷èí ¿¿íèéã àãøèëëòàò áóë÷èí áóþó ñåíåðãèñò
áóë÷èí ãýíý. Æèøýý íü: òîõîé, øóó, õóðóóäûí ¿åýð íóãàëàõ õºäºë㺺í õèéõ
áóë÷èíãóóä îðîõ
2. Ýñðýã ¿éëäëèéí ÷èãëýëòýé àæèëëàäàã áóë÷èíãóóä. ¯¿íèéã àíîòîãíèñò áóë÷èí
ãýäýã. Æèøýý íü: áóãàëãàíû 2 òîëãîéò áóë÷èí 3 òîëãîéò áóë÷èí 2 ýñðýã
÷èãëýëòýé íýã íü ñóëàð÷ áàéõàä íºãºº íü àãøèæ áàéõ ÷èãëýëòýé áóë÷èí þì.
3. Íýã áóë÷èí íºãºº áóë÷èíãèéí àæèëëàãààã äýìæèõ õºäºë㺺í õèéõ áóë÷èí ¿¿íèéã
àãîíèñò áóë÷èí ãýíý.
4. Áóë÷èí àãøèõäàà òóõàéí ¿åèéã õºäºë㺺íã¿é íýã áàéðàíä íü òîãòîîí áàðèã÷
áóë÷èí ¿¿íä äýýä, äîîä ÷àö, èõ áèåèéí áóë÷èíãóóä àãøèæ ñóëàð÷ áèåèéã
á¿õýëä íü òîãòîîí áàðüæ áàéãàà áóþó äàí ÷àöíóóäèéã íýã õýâ áàéäàëä òîãòîîí
áàðèõ æèøýýòýé áóë÷èíãèéí àæèëëàãààã õýëíý. Ýíèéã ñòàáèëèçàö áóë÷èí
ãýíý. Æèøýý íü ãóÿíû 2 òîëãîéò áóë÷èí 2 õºëèéã ãàçàð äýýð ïåðïåíäèêóëÿð
áàéðëóóëæ õ¿íèéã òîãòâîðòîé çîãñîîíî. Ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûí
äàñãàëæóóëàã÷ ñóâèëàã÷ áàãà ýì÷ íàð äýýðõ áóë÷èíãèéí àæèëëàãàíû
çàð÷òóóäûã àíõààð÷ àæèëäàà áàéíãà õÿíàëòòàé ÿìàð áóë÷èí ÿìàð áóë÷èíã
äýìæèõ ÿìàð íü ñóëàð ÷ ÿìàð íü àãøèõ, ÿìàð áóë÷èí ÿìàð õºäºë㺺í õèéõýä ÿàæ
32

33. îðîëöîõ ýäãýýð íü õýâèéí àæèëëàæ áàéãàà ýñýõ çýðýãèéã ñàéí ìýäýæ õ¿íèé
áèåèéí àíàòîìèéã ñóäàëæ ìýäñýí áàéõ øààðäëàãàòàé.
Á óë÷èíãèéí õ¿÷èéãõýìæèõ¿íäñ ýí à ðã ó ó ä
Õ¿íèé áèåèéí áóë÷èíãóóä íü õàðèëöàí àäèëã¿é õ¿÷òýéãýýð ¿éë õºäºëãººí¿¿äèéã
õèéäýã. ßìàð íýã øàëòãààíààð áóë÷èíãèéí ¿éë àæèëëàãàà àëäàãäñàí òîõèîëäîëä
áóþó ¿éë õºäºë㺺í àëäàãäààã¿éã áóë÷èíãèéí õ¿÷ ñóëàðñàí ýñâýë óÿí õàòàí ÷àíàð
àëäàãäñàí òîõèîëäîëä äýýðõè áàéäëóóäûã òîãòîîõ áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã õýìæèõ,
ýð¿¿ë íºõöºëä áàéõ õýìæýýí¿¿äòýé õàðüöóóëàí õýìæèæ ¿çýõ ÿâäàë çààâàë
õýðýãòýé. Áóë÷èíãèéãí õ¿÷èéã èçîìåòð ,èçîòîíèê ãýñýí 2 õýëáýðýýð õýìæèíý. Èçîòîíèê
õýëáýð íü áóë÷èí àãøèõäàà óðò ºðãºí õýìæýýãýý ººð÷ëºõã¿éãýýð àãøèõûã õýëíý. Ýíý
õýìæýýíä áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã õýìæèõèéã èçîòîíèê õýëáýðèéí õýìæèëò ãýíý. Èçîìåòðèéí
õýëáýð íüáóë÷èí àãøèäàà áóë÷èíãèéí òîíóñ íü ººð÷ëºãäºõã¿é õàðèí óðò íü
ººð÷ëºãäºæ àãøèõûã õýëíý. Æèøýý íü áóãàëãàíû 2 òîëãîéò áóë÷èíãèéí òîíóñ
ººð÷ëºãäºõã¿é çºâõºí óðò íü ººð÷ëºãäºæ òîõîéã ¿åýð íóãàëàõ õºäºë㺺í õèéíý. Òîíóñò
áàéäàë ãýæ òóõàéí áóë÷èíã õýâèéí íºõöºëä áàðüæ áàéãàà àãøèõ ñóëðàõ
àæèëëàãàíû íýãäìýë áàéäàëûã õýëíý. Æèøýý íü: òîíóñ ñóëàðñàí ãýâýë òóõàéí
áóë÷èíãèéí àãøèõ ñóëàðàõ ¿éë àæèëãààíû “íýãäìýë” áàéäàë ñóëàðñàí ,õ¿÷ íü
ñóëàðñàí áàéäëûã õýëíý.
Áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã Äèíîìîìåòð ãýäýã áàãàæààð õýìæäýã Ýíý áàãàæ íü ãàðûí
ñàðâóóíû áóë÷èíãèéí õ¿÷ õýìæèõ, äýýä ÷àöíû áóë÷èíãóóäûí íýãäìýë õ¿÷ õýìæèõ, äîîä
÷àöíû áóë÷èíãèéí õ¿÷ õýìæèõ, íóððóíû áóë÷èíãèéí õ¿÷ õýìæèõ ãýõ ìýò òºðºë á¿ðèéí
äèíîìîìåòð áàéíà.Äèíîìåòðèéí õýìæèõ íýãæ íü êèëîãðàìì þì.
Ãàð äèíîìîìåòðýýð áóë÷èíãèéí õ¿÷èí õýìæèõäýý ÷àíãà àòãóóëæ ç¿¿íèé çààñàí
(êã) õýìæýýãýýð õýìæèíý. Õºë äèíîìîìåòðýýð õýìæèõäýý äèíîìîìåðèéí äýýä òàâöàí äýýð
ãèøã¿¿ëæ ç¿¿íèé çààñàí êã – õýìæýýãýýð õýìæèíý. Íóðóóíû áóë÷èíãèéí õ¿÷ õýìæèõ
äèíîìîìåòð áîë çààë, êàáèíåòàä õºäºë㺺íã¿é áýõëýãäñýí áàéäàã. Õýìæèëò õèéõäýý 2
ãàðààð ãèíæòýé õîëáîîòîé áàðèóëààñ áàðüæ äîîä òàâöàí äýýð íü ãèøãýæ áàéãààä
äýýø òàòíà ( õàãàñ áºõèéñºí áàéäëààñ ) èíãýõýä äèíîìîìåòðèéí ç¿¿ õºäºëæ òîäîðõîé
êã – õýìæýýã çààõ ìàÿãààð õýìæèëòèéã õèéíý. Ýì÷èëãýýíìé áèåèéí òàìèðûí àëü íýã
ýì÷èëãýýíèé àðãûã õýðýãëýõèéí ºìíº ºâ÷òíèé áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã ¿çýæ êàðòàí äýýð
çààâàë òýìäýãýëñýí áàéíà. Áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã òóëãóóð õºäºë㺺íèé àïïàðàòûí
áóë÷èíãóóäàä áàðóóí ç¿¿í 2 òàëä íü èæèë õýìæèæ òýìäýãëýíý. Èíãýæ êã – ààð
áóë÷èíãèéí õ¿÷èéãõýìæèõýýñ ãàäíà ººð ÿíç á¿ðèéí àðãóóä áàéäàã. 1932 îíä
áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã õýìæèõ ( áóë÷èí á¿ð äýýð )àðãûã àíõ óäàà øèíæëýõ óõààíä
íýâòð¿¿ëñýí. Ýíý íü áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã çýðãýýð òîãòîîñîí þì: ¯¿íä 6 çýðãèéã
òîãòîîæýý.
1. “0” – òýã çýðýã áóë÷èíãèéí õ¿÷ “0” ( òýã) õóâüòàé òýíöýíý. ªºðººð õýëáýë ÿìàð ÷
íºõöºëä áóë÷èí àãøèõã¿é áàéãààã õýæëíý.
2. 1 – çýðýã òóõàéí áóë÷èíãèéí àãøèëòûí 10%- íü àãøèæ àæèëëàæ áàéãàà ýíý áóë÷èí
õºäºë㺺íä îðîëöîæ ÷àäàõã¿é õýëíý.
3. 2 – ð çýðýã: Áóë÷èíãèéí 25%íü àãøèæ ãàäíû ÿìàð íýã òóñëàìæòàéãààð õºäºë㺺í õèéæ
÷àäàõ þì
4. 3 – çýðýã Òóõàéí áóë÷èíãèéí 50%àãøèæ 50%àãøèõã¿é áîëîâ÷ áèåèéí æèíãèéí ýñðýã
èäýþõòýé õºäºë㺺í õèéæ ÷àäàæ áàéãàà íºõöºë þì.
5. 4 – çýðýã: áóë÷èíãèéí 75% íü àãøèëòàíä îðæ 25% íü èäýâõòýé õºäºë㺺í õèéõã¿é
ãýõäýý á¿õ ýñðýã à÷ààëëûã äàâæ áóë÷èí àãøäàã.
6. 5 – çýðýã 100% áóë÷èí àãøèæ ÿìàð ÷ ýñýðã¿¿öëòéãòóóëæ àãøèæ ÷àäàæ áàéãàà
íºõöëèéã õýëäýã.Èíãýæ óðüä÷èëàí áóë÷èíãèéí àæèëëàãààíû, ººðººð õýëáýë
õºäºë㺺íèé àëäàãäëàëûí õýìæýýã çýðãýýð òîãòîîæ òóõàéí çýðýãò òîõèðñîí õºäºë㺺í
ýì÷èëãýý õèéõ þì.
Õºäºë㺺í ýì÷èëãýýã èäýâõòýé áà èäýâõã¿é ãýæ àíãèëäàã.Èäýâõòýéä íü ýì÷èëãýýíèé
ãèìíàñòèê, ìåõàíèê õºäºë㺺í ýì÷èëãýý. õºäºëìºð ýì÷èëãýý ãýõ ìýò õºäºë㺺íò ýì÷èëãýýí¿¿ä
îðíî.Näýâõã¿é ýì÷èëãýýíä èëëýã ýì÷èëãýý îðíî.Õºäºë㺺í ýì÷èëãýýíèé á¿õ òºðëèéí
33

34. ýì÷èëãýýã ÿâóóëàõäàà äýýðõ õýìæèëò¿¿äèéã õèéõýýñ ãàäíà ¿å ìº÷íèé õºäºë㺺íèéã
õÿçãààð òóëãóóð õºäºë㺺íèé ýðõòýíèé õºäºë㺺í õýâèéí õýìæýýíýýñýý ººð÷ëºãäñºí ýñýõ
çýðýãò õÿíàëò òàâèíà.Òóëãóóð õºäºë㺺íèé àïïàðàòûí ýìãýã ººð÷ëºëò íü çºâõºí ¿åèéí õîëáîî
¿åèéí õ¿¿äèéí ººð÷ëºëò áàéõ ¸ñã¿é ìºí òýð ¿åèéã òóõàéí òýíõëýãýýð õºäºëãºæ áàéãàà
áóë÷èíãèéí ¿éë àæèëëàãàà ìýäýðëýëèéí ýìãýã ººð÷ëºëò¿¿ä çýðýã îðäîã. Èéìýýñ òóõàéí
¿å ìº÷íèé õºäºë㺺íèéã ñàéæðóóëàõ õºäºë㺺í ýì÷èëãýýã õèéõýýñ ºìíº ºâºðìºö
õýìæèëò¿¿äèéã õèéíý.
¯¿íä
1. ìº÷í¿¿äèéí óðòûã ñì – ýýð õýìæèõ
2. áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã ñì – ýýð õýìæèõ
3. áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã êã – æèíãýýð õýìæèõ
4. áóë÷èíãèéí õ¿÷íèé çýðãèéã 0-5 çýðãýýð òîäîðõîëîõ
5. ¿å ìº÷íèé õºäºë㺺íèé õ¿ðýýã ãðàäóñààð õýìæèõ
6. öýýæíèé ýðãýí òîéðíèé õýìæýýã ñì – ýýð õýìæèõ
7. ÷àöíóóäûí óðòûã ñì – ýýð õýìæèõ
8. õ¿íèé áèåèéí /îñàíê/ òýíöâýðò çîãñîëòûã àð ,ºâºð ,õàæóó òàëààñ íü õýìæèõ
òààçíû ýðãýí òîéðîíã õýìæèõ çýðýã õýìæèëò¿¿äèéã õýìæèæ òýìäýãëýíý. Èíãýýä
õýìæèëò¿¿äèéã ÿàæ òîäîðõîéëäîãèéã íýã á¿ð÷ëýí àâ÷ ¿çüå.
Á óë÷èíãûí ý ðãýí ò î é ð î í ã õýìæèõ:
Ýíý õýìæèëòèéã áóë÷èíãûí òýæýýëèéí áàéäàë õàòèíãàðàë ¿¿ñæ áàéãàà ýñýõýä
õÿíàëò òàâüæ 2 òàëä èæèë áàðóó ç¿¿í õýìæèæ õàðüöóóëíà 2 òàëûí çºðºº 0.5-1ñì-ýýñ
èë¿¿ã¿é áàéõ ¸ñòîé õýìæèëòèéã áóë÷èí òóñ á¿ð äýýð àâ÷ ¿çüå
1. Áóãàëãàíû áóë÷èíãûí ýðãýí òîéðîíã õýìæèíý õýìæèõäýý òîõîéí ¿åíèé øºâãºð
ÿñíààñ äýýø 15 ñì çàéã õýìæýýä òýð ò¿âøèíä áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã ñì-ýýð
õýìæèíý Õýìæèëòûã ãàðûã øóëóóí óíæóóëàí ãàðûã òîõîéí ¿åýð íóãàëñàí 2
áàéäëààñ õýìæèíý.
2. Øóóíû áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèõ- õýìæèõäýý òîõîéí ÿñíû øºâãºðººñ 15ñì
äîîø õýìæèæ òýìäýãëýýä òýð ò¿âøèí人 áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèíý
3. Ãóÿíû áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèõ õýìæèëòûã õèéõäýý ºâäºãíèé ¿åíèé ºìíº
òàëä òîéãíîîñ äýýø 15ñì õýìæýýä òýð ò¿âøèíä áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã
õýìæèíý.
4. Øèëáýíèé áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèõ õýìæèëòèéã õèéõäýý ºâäºãíèé
¿åíèé ºìíº òàëä òîéãíîîñ äîîø 15ñì çàéã òýìäýãëýýä ýíý ò¿âøèíäýý øèëáýíéè
áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèíý Õýìæèëòèéã ºâäºãíèé ¿åýð õàãàñ íóãàëñàí
¿åýðýý òýíèéëãýñýí 2 ÿíçûí áàéðëàëä õýìæèíý
Öýýæíèé ý ðãýí ò î é ð î íã õýìæèõ
Õýìæèëòèéã õèéõäýý 3 ÿíçûí áàéäëààñ
1. Àìüñãàë ÷ºëººòýé ¿åä
2. Àìüñãàë ãàðãàæ ò¿ãæñýí ¿åä
3. Àìüñãàë àâ÷ ò¿ãæñýí ¿åä
Õýìæèëòèéã ñóãàíû õîíõîð äàéðóóëæ õºõíèé äýýã¿¿ð /ñì- ýýð / õýìæèíý Ýíý íü
öýýæíèé äýýä õýìæýý þì ̺í õºõèéã äàéðóóëàí õýìæèíý ýíý íü öýýæíèé äóíä õýìæýý þì
Öýýíèé äîîä õýìæýýã 2 òàøààí òîëãîé òààðóóëàí õýìæèíý Ýíý íü öýýæíèé òºãñãºë
õýñýã þì
Õ¿íèé áèåèéí ò ý íöâýðò ç î ã ñ î î á àéä àëä ò¿¿íèéã õýìæèõ
Ýíý òýíöâýðò çîãñîî áàéäàëûã çºâ áóðóó ýìãýã ººð÷ëºëò áàãàà ýñýõèéã øàëãàõ
æóðìààð õàæóó áà ýãö àð òàë 2 –îîñ íü õýìæèíý
34

35. 1. Õàæóóãûí õýìæèëò õýìæèõäýý õ¿íýý õàæóó òèéø íü õàðóóëæ 2 õºëèéã
íèéë¿¿ëæ ãàðûã áèåèéí äàãóó óíæóóëàí ýãö çîãñîîíî ýíãýýä ÷èõíèé í¿õíýýñ
äîîø ÷èõíèé ãýäñèéã äàéðóóëàí òàøààí òîëãîé õ¿ðòýë øóëóóí øóãàìààð
õýìæèíý ¿¿íèéã 1-ð òýíöâýð ãýíý
2. Ýãö àð òèéø õàðóóëæ çîãñîîãîîä õ¿ç¿¿íèé 7 ð ¿åíèé ñýðòýíãýýñ äîîø 2 õºëèéí
ºñãèé íèéëñýí ãàçàð õ¿ðòýë õýìæèíý Õýìæèëò¿¿äèéã øóëóóí øóãàìààð
õýìæèíý õýìæõýä áèåèéã 2 òýíö¿¿ òàëëàí õóâààæ áóé þì øèã áàéíà ýíèéã 2
òýíöâýð ãýíý Äýýðõ òýíöýâò áàéäàëûã õýìæõýä áàéäàë ººð÷ëºãäñºí áàéâàë
òýíöâýðò áàéäàë ººð÷ëºãäñºí ýãæ ¿çíý Óóö ÿñíû 2 ¿å äýýð á¿õ áèåèé æèíãèéí
òóëãóóð áàéäàã õ¿í ýíý òóëãóóð òýíöâýðýý õàäãàëæ àëõàæ ÿâäàã àëõàëò íü
õºëèéã ºðãºõ áóóëãàõ ãýñýí ñèíóñ ìàÿãûí õºäºë㺺í þì ýõëýýä 1 õºëèéã ºðãºæ
áîñîî òýíõýëãýýð õàâòãàéä áóóëãàæ ïåðïåíäóêëÿð ¿¿ñãýýä õýñýã ãàçàð
õàâòãàéãààð ÿàæ äàõèí ºðãºõ ìàÿãààð õàâòãàéãààð õºäëºõ õºäºë㺺í þì
òýíöâýðò áàéäàë àëäàãäàõàä àëõàëòàíä ººð÷ëºëò îðäîã
ªâä ºãíèé ¿åèéí õÿçãààð õýìæýý
Äîîø õàðæ òàçààð ñàéí íààëäàæ õýâòýíý íýã õºëèéã ºâäºãíèé ¿åðýýð íóãëàíà 2òàëä
èæèë õýìæèíý íîìäîî 45ñ áàéäàã ñóóãàà áàéäëààñ ºâäºãíèé ¿åýð íóãàëæ ºâäºãèéã ýõ
áèåä îéðóóëíà èíãýõýä øèëáý ãóÿ 2-í õîîðîíä ºíöºã ¿¿ñíý íîðìäîî 120ñ áàéíà
Í î é ð ìó ó ä ñ à í ¿åä õèéõöýãèéí èëëýã
Íîéð ìóóäñàí ¿åä áèîëîãèéí èäýâõò öýã¿¿äýä äàðæ öýãèéí èëëýã õèéõýä áèå
ìàõáîäèä ¿¿ñýõ èíòåðôåðîí ïðîñòîãëàíäèí çýðýã áîäèñûí ÿëãàðàëò íýìýãäýæ áèåèéí
åðºíõèé ýñýðã¿¿öýë ñàéæèð÷ íîéð ñàéí ã¿í áîëäîã.Íîéð ìóóäñàí ¿åä äîîðõ öýã¿¿äýä
èëëýã õèéíý.
1. Ãàðûí ÷èã÷èé õóðóóíû õóìñíû óãèéí äîîä òàëä îðøèõ õîñ öýãò 2- 3 ìèí äàðíà.
2. ×èã÷èé õóðóóíû õóìñõû óãèéí ãàäíà òàëä 2- 3 ìèí áàãà çýðãèéí ºâäºëò ¿¿ñòýë
äàðíà.Õî¸ð ãàðò ýýëæëýí íýã õî¸ð äóãààð öýãò ýýëæëýí õèéæ áîëíî.
3. Äóíä õóðóóí äýýð õóìñíû èðìýãýýñ äýýø 3 ìì- ò îðøèõ öýã äýýð 2- 3 ìèí ºâäºòëºíº
äàðíà.
4. Ãàðûí àð òàëä ýðõèé äîëîîâîð õóðóóíû õîîðîíäîõ àðüñíû íóãàëààíààñ äýýø 1ñì-ò
áàéðëàõ öýãò 3 ìèí äàðíà.
5. Õºëèéí õóðóóíóóäûã äîîø íóãàëàõ ¿åä òàâõàéä ¿¿ñýõ õîíõîðò 5 ìèí õàëóó îðèãòîë
äàðíà.
6. Õºëèéí ýðõèé õóðóóíû õóìñõû èðìýãýýñ äýýø 3ìì-ò 2- 3 ìèí ºâäòºë äàðíà.
7. Øàãàéí ãàäíà òàëûí àðûí õîíõîðò 3ìèí äàðíà.
8. Òàâõàéí àðûí õîíõîðò 3ìèí äàðíà.
9. Øàãàéí ãàäíà òàëûí äîîä õîíõîðò 3ìèí ýðã¿¿ëýõ õºäºëãººíººð äàðíà.
10. Õºëèéí ýðõèé õóðóóíû õàæóó õîíõîðò 5ìèí äàðíà.
11. ªâäºãíººñ äîîø äºðâºí õóóðóó çàéä øèëáýíèé ãàäíà òàëä 5ìèí äàðíà.Ýäãýýð öýãèéí
èëëýãèéã ºäºðò 2- 3 óäàà õèéíý.
Òîìó óãûí ý ñ ð ýã èëëýãõèéõà ðã à
Òîìóó.òîìóó òºñò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ áîëîí óã ºâ÷íººð ºâäñºí ¿åä áèîëîãèéí èäýâõèò
öýã¿¿äèéã àøèãëàæ ººðòºº áîëîí õ¿¿õýääýý èëëýã õèéõ àðãà:
1-ð öýã:Õàìðûí óãàëçíû ãîëä áàéðëàíà.Èëëýã õèéõäýý õàìðûí óãàëçíû ãîëä õî¸ð ãàðûí
õóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ, ãàäàãø,äîòîãø,äîîð íü ýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺í õèéíý.
2-ð öýã:Õî¸ð õºìñºãíèé äîòîð òàëûí òºãñãºëä áàéíà.Õºìñºãíèé äóðäñàí õýñýãò õî¸ð ãàðûí
äóíä õóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ ãàäàãø,äîòîãø ýðã¿¿ëíý.
35

36. 3-ð öýã:Í¿äíèé ãàäíà áóëàíãààñ ãàäàãø ¿ðãýëæë¿¿ëýí òàòñàí øóëóóí øóãàì,õºìñºãíèé
ãàäíà òºãñãºëººñ ¿ðãýëæë¿¿ëýí òàòñàí øóëóóí øóãàì õî¸ðûí óóëçâàðò òààðäàã.Óã öýãò
õî¸ð ãàðûí äóíä õóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ ýñðýã ÷èãëýëýýð õºäºë㺺í õèéíý.
4-ð öýã:×èõíèé àðûí óðãàöàã ÿñíû ýãö äîîðõ õîíõîðò áàéðëàíà.Õî¸ð ãàðûí äîëîîâîð áà äóíä
õóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó áîëîí ýñðýãýýð õºäºë㺺í õèéíý.
5-ð öýã:Õ¿ç¿¿,ñýýð íóðóóíû óóëçâàðò áàéðëàíà.Òîëãîéã áºõèéëãºõºä õ¿ç¿¿ ñýýð
íóðóóíû óóëçâàð õýñýãò îâãîð õýñýã ìýäýãäýíý.¯¿í äýýð äóíä õóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ ýñðýã
÷èãëýëýýð ýðã¿¿ëýõ ìàÿãààð õºäºë㺺í õèéíý
6-ð öýã: Ãàðûí ýðõèé äîëîîâîð õóðóóíû ñàëààíû ãîëä áàéðëàíà.Óóë öýãò õèéõ èëëýãèéã
öýã áàéãàà ãàçðûí àëãàí òàëààñ íü äîëîîâîð õóðóóãààðàà òóëàí ýñðýã òàëààñ íü ýðõèé
õóðóóãààð íýëýýä õ¿÷òýé äàðæ ýðã¿¿ëíý.
7-ð öýã: ªâäºãíèé í¿äíýýñ äîîø 3.5 ñì,øèëáýíèé õÿíãàíû ãàäíà òàëä 1.5 ñì-ò
áàéðëàíà.Äóðäñàí öýãò äóíä õóðóóíûõàà ºíä㺺ð õ¿÷òýé äàðæ ýñðýã ÷èãëýëýýð
ýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺í õèéíý.
ÒÀÉËÁÀÐ: Èëëýãèéí öýã òóñ á¿ð äýýð 3- 4 óäàà äàâòàí ºäºðò 2- 3 óäàà õèéõ áºãººä
õèéõèéí ºìíº öýã äýýð øèíãýí áà òîñîí ãàâðûí àëü íýãèéã íèìãýí ò¿ðõâýë èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé.
ª ò ã º í õàò àõà à ñ ñ ý ðãèéëýõä à ñã àë
Íàñ àõèõ òóñàì ýä ýðõòíèé á¿òýö,¿éëä ººð÷ëºëò îðæ ýõëýõ áºãººä ººðººð õýëáýë
ã¿ðâýëçýõ õºäºë㺺í áàãàäñàíààñ,ãýäýñíèé óðòûí õýìæýý õàðüöàíãóé
íýìýãäñýíýýñ,õýâëèé,ààðöãèéí áóë÷èíãèéí ¿éë ñóëàðñàí çýðýã øàëòãààíààñ áààñ
õàòàìòãàé áîëíî.Áààñ áàéíãà õàòñàíààñ èíäîë, ñêàòîë çýðýã õîðòîé áîäèñ öóñàíä
øèìýãäýæ áèåèéã àðõàã õîðäëîãîä îðóóëíà.Íÿí èë¿¿ ¿ðæèõ íºõöºë á¿ðäýæ,õèé èõ
õóðèìòëàñàíààñ õýâëèé ä¿¿ð÷ ºðö ºðãºãäºí ç¿ðõ óóøèãíû ¿éë àæèëëàãààíä ñºðºã
íºëººëíº.Ýíý ¿åä ç¿ðõýýð õàòãàõ àìüñãààäàõ øèíæ èëýðíý.̺í áààõàä õýò èõ ä¿ëñýíýýñ
èâýðõèé ¿¿ñýõ,òàðõè,ç¿ðõíèé öóñàí õàíãàìæèíä ñºðºã íºëººëíº.
Áààñ õàòâàë:
1. Õîîëíû äýãëýìèéã ñàõèõ
Õîîëîíä ãîë÷ëîí íîãîî æèìñ èñëýã èõòýé á¿òýýãäýõ¿¿í,áóöàëñàí óñ ºã뺺 ºëºí ýëãýí äýýðýý
óóõ,õýðýâ öºñ ÷óëóóæèõ ºâ÷èíã¿é áîë ºã뺺 ºëºí ýëãýí äýýðýý õîîëíû õàëáàãààð íýã óäàà
íàðàíöýöãèéí òîñ óóõ õýðýãòýé.
2. Áóðãóé òàâèõ
Øàìáàðàìòàé áîë áîëãîîìæòîé õàíäàíà.
3. Ìàññàæ õèéõ
Õýâëèéí áàðóóí äîîä õýñãýýñ ýõëýí öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó òîéðóóëàí èëëýãèéã ºäºðò õýä
õýäýí óäàà õèéõ õýðýãòýé.
4. Ãèìíàñòèê õèéõ
ªã뺺 á¿ð äàñãàë õèéõýýñ ãàäíà íýìýëò äàñãàë õèéíý.¯¿íä:
1. Äýýø õàðæ õýâòýýä õºëºº æèéí ãàðàà áèåèéí äàãó áàéðëóóëààä àìüñãàë
àâàõäàà õýâëèéã ä¿¿ðãýí ãàðãàõäàà õýâëèéã òàòíà.Äàñãàëûã 6- 8 óäàà
çàâñàðëàãààòàéãààð õèéíý.Õýðýâ ã¿í àìüñãàë àâàõàä òîëãîé ýðãýæ áàéâàë 1- 3
óäàà õèéæ ààæìààð òîîã íýìíý.
2. Áýëäýõ áàéðëàë äýýðõèéí àäèë.10- 15 óäàà õýâëèéã îãöîì ä¿¿ðãýí òàòàõ õºäºë㺺í
õèéíý.Äýýø õàðæ õºëºº ºâä㺺ð íóãàëàí ãàðûí ñàðâóóã äàãçíû àðä çºð¿¿ëýí
áàðüæ õýâòýíý.Àìüñãàë àâ÷ ºâä㺺 ñàëãàëã¿éãýýð áàðóóí òèéø õàçàéæ ãàçàðò
õ¿ðãýíý.Àìüñãàë ãàðãàõäàà áýëäýõ áàéðëàëä îðíî.Ýñðýã òàë ðóó ìºí àäèë õèéõ
áà äàñãàëûã 4- 5 óäàà äàâòàíà.
3. ĺðâºí õºëëºí ñóóíà.Ýíý áàéðëàëä 2- 3 ìèí áàéíà.
4. Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîîä ààðöãààðàà áàðóóí ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëýõ
õºäºë㺺íèéã òóñ á¿ð 5- 10 óäàà õèéíý.
Í à ñ ò à íã ó ó ä õèéõä à ñã àëó óä
Àìüñãàëûí ä à ñã àë
36

37. Ýíý äàñãàëûã ñóóãàà áîñîî áàéðëàëä õèéæ áîëíî.Àìüñãààãàà õàìðààðàà ã¿íçãèé àâààä
àìààðàà ààæóó ãàðãàíà.Àìüñãàà àâàõ ¿åäýý ìºðºº ºðãºæ ãàðãàõäàà áóóëãàíà.
Äàñãàëûã 5 óäàà õèéíý.
à à ð à à ý ðã¿¿ëýõä à ñã àë
Ãàðàà öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó 5 óäàà,ýñðýã 5 óäàà ýðã¿¿ëíý.
Ì º ð º º ý ðã¿¿ëýõä à ñã àë
Ç¿¿í ìºðºº öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó 5 óäàà,ýñðýã 5 óäàà ýðã¿¿ëíý.Äàðàà íü áàðóóí ìºðèéã ìºí
àäèë 5-5 óäàà ýðã¿¿ëíý.Ýöýñò íü 2 ìºðºº 5 óäàà ýðã¿¿ëíý.
Òîëãîéã î î ý ðã¿¿ëýõä à ñã àë
Òîëãîéãîî ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëýí ¿íäñýí áàéðëàëä îðñíû äàðàà áàðóóí òèéø ýðã¿¿ëíý. 2
òèéø 5-5 óäàà ýðã¿¿ëíý.
ªâä ºãºº º ðãºõ ä à ñã àë
Íýã ºâäºãºº öýýæ ð¿¿ãýý ãàðààðàà òàòààä áóóëãàíà.Äàðàà íü íºãºº ºâäºãºº öýýæ ð¿¿ãýý
òàòààä ìºí àäèë áóóëãàíà.Ýíý äàñãàëûã çîãñîî áóþó ñóóãàà áàéäàëä 5-5 óäàà õèéíý.
Ì º ð º º º ðãºõ ä à ñã àë
Ç¿¿í áàðóóí ìºðºº ýýëæëýí ºðãºæ äîîøëóóëíà.Äàðàà íü 2 ìºðºº çýðýã ºðãºæ
äîîøëóóëíà.5 óäàà õèéíý.
ª ñ ã èé㺺 º ðãºõ ä à ñã àë
Äàñãàëûã çîãñîî áóþó ñóóãàà áàéðëàëä õèéíý.Çîãñîæ áàéõäàà ºñãèé㺺 äýýø
ºðãºæ áóóëãàíà.Ñóóãàà áàéðëàëä ìºí ºñãèé㺺 ºðãºæ áóóëãàíà.5 óäàà õèéíý.
Áèåý ý ðã¿¿ëýõä à ñã àë
Õî¸ð ãàðàà òîëãîéíû àðä àâààä áèåý ç¿¿í òèéø ààæóó ýðã¿¿ëíý.¯íäñýí áàéðëàëä
îðñíû äàðàà áàðóóí òèéø ýðã¿¿ëíý.5 óäàà õèéíý.
à à ð à à º ðãºõ ä à ñã àë
Õî¸ð ãàðàà àëäëàí äýýø ºðãºæ äîîø áóóëãàíà.5 óäàà õèéíý.
à à ð à à ó ð àãø º ðãºõ ä à ñã àë
Õî¸ð ãàðàà äýýø ºðãºæ ààæóó áóóëãàíà.5 óäàà õèéíý.
Õ àæóó ò èéø õàç à éõ ä à ñã àë
Õî¸ð ãàðàà òîëãîéíû àðä àâààä öýýæýý ç¿¿í áàðóóí òèéø ýýëæëýí õàçàéëãàíà.5
óäàà õèéíý.
à à ð à à ºâäãºí人 õ¿ðãýõä à ñã àë
Ýíý äàñãàëûã çîãñîî áóþó ñóóãàà áàéäëààð õèéíý.Áàðóóí ãàðàà ç¿¿í
ºâäãºí人,ç¿¿í ãàðàà áàðóóí ºâäãºí人 õ¿ðãýõèéã õè÷ýýíý.
Í ó ð ó ó í û ä à ñã àë
37

38. ªâäºãëºæ ÷àäàõ ºíäºð íàñòàíä òîõèðíî.Õî¸ð ãàðààðàà ãàçàð òóëààä íóðóóãàà
òºâèéëãºõºä òîëãîéãîî áºõèéëãºíº.Äàðàà íü íóðóóãàà õîòîéëãîõîä òîëãîéãîî ãýäèéëãýíý.
Í ó ð ó ó í û ä à ñã àë
Ãýäýñýý òàòàí íóðóóãààðàà áºõèéæ õî¸ð ãàðàà ºâäãºí人 õ¿ðãýíý.3 ñåêóíä ýíý
áàéðëàëä 5 óäàà õèéíý.
Î ô ô è ñ û í àæèëòàé õ¿ì¿¿ñò ç î ð è óë ñ à í
ä à ñã àë õºäºë㺺íèé æî ð ó ó ä
1. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà ºâäãºí äýýðýý òàâèàä àìüñãàë àâ÷ ãàðàà ºðãºí ñàíäëûí
ò¿øëýã íàëàí àðàãø ãýäèéíý.Áóöààä áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàëàà óäààíààð
ãàðãàíà.
2. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ öýõ ñóóíà.Àìüñãàë àâàíãàà ìºðºº
ºðãºíº.Àìüñãàë ãàðãàõäàà áýëäýõ áàéäàëä îðæ áèåý ñóëëà.
3. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ ñóóíà.Àìüñãàë àâ÷ òîëãîéãîî òîéðîã
ìàÿãààð áàðóóí ç¿¿í òèéø óäààí ýðã¿¿ëíý.
4. Ãàðàà àëäëàõäàà àìüñãàë àâ÷ áàðóóí /ç¿¿í/ òèéø èõ áèåýð õàçàéæ ãàðûí
¿ç¿¿ðèéã øàëàíä õ¿ðãýõèéã õè÷ýýíý.Áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàë ãàðãàíà.
5. Ñàíäëûí èðìýãíýýñ áàðèí õàãàñ ñóóí àìüñãàë àâ÷,ãàðãàõäàà äîîø ñóóíà.
6. Ãàðàà àðäàà òóëàí ñàíäàë äýýð ñóóíà.10-30 óäàà õºëºº ºâä㺺ð íóãàëàí ýýëæëýí
ºðãºæ áóóëãàíà.
Ì è î ï è á îë î í õàð à à í û ýö ýëòý ý ñ
õàìãà àëàõ ä à ñã àëó óä
1-ð ä à ñã àë
Ñóóãàà áàéäëààñ øèðýýíýýñ äýýøýý öýýæýý õºíäèéð¿¿ëýí,ñóóäàëäàà àðàãø íàëæ
àìüñãàà ã¿íçãèé àâààä,ãàðàà øèëýí õ¿ç¿¿í äýýðýý òàâüæ øèðýýí äýýð òîíãîéõ
áàéäëààð àìüñãààãàà ãàðãàíà.Ýíý äàñãàëûã 5-6 óäàà õèéíý.
2-ð ä à ñã àë
Ýãö ñóóæ í¿äýý ÷àíãà àíèõ,õàðàõ çýðãýýð 5-6 óäàà ýýëæëýí õàðíà.
3-ð ä à ñã àë
Ñóóãàà áàéäëààð ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ òîëãîéãîî áàðóóí òèéø ýðã¿¿ëýí áàðóóí
òîõîéã õàðæ òîëãîéã ýõíèé áàéðëàëä îðóóëíà. Ýíý äàñãàëûã 5-6 óäàà õèéíý.
4-ð ä à ñã àë
Ñóóãàà áàéäëààð í¿äýý öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó äàðàà íü ýñðýã ýðãýëòýýð 5-6 óäàà
ýðã¿¿ëýí õàðíà.
5-ð ä à ñã àë
Ñóóãàà áàéäëààð ãàðàà óðàãø ñóíãàæ õóðóóíûõàà ¿ç¿¿ðèéã õàðæ ãàðàà äýýø
õºäºëãºí ò¿¿íèéã äàãàæ äýýø õàðàõ ¿åäýý àìüñãàëàà àâíà.Ãàðàà äîîø áóóëãàõ
¿åäýý àìüñãàëàà ãàðãàíà.Ýíý ¿åä òîëãîéãîî õºäºëãºõã¿é çºâõºí í¿äýýðýý äàãàæ
õàðíà.Ýíý äàñãàëûã 5-6 óäàà õèéíý.
6-ð ä à ñã àë
Ýãö ñóóæ ñàìáàð ëóó /õîë/ 3-5 ñåê õàðíà.Äàðàà íü õàìðûíõàà ¿ç¿¿ðèéã /îéð/ 3-5
ñåê õàðíà.Ýíý äàñãàëûã 6-8 óäàà õèéíý.
7-ð ä à ñã àë
38

39. Ýãö ñóóæ í¿äýý àíèàä äîëîîâîð õóðóóãààðàà äýýä çîâõèíû ºìíº çººëºí äàðæ èëëýã
õèéíý.
Ýäãýýð äàñãàëóóäûã õàðààíû ýöýëòèéã áàãàñãàõûí òóëä õè÷ýýëèéí /àæëûí/
äóíäóóð 3-5 ìèíóòûí õóãàöààòàéãààð õèéëãýíý.
Àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõ10 ä à ñã àë
1. ªã뺺 áîëãîí ýâøýýõ
ªã뺺 ñýðìýãö áèåèéíõýý áóë÷èíã ñóëðóóëàí,õàìðààðàà àìüñãàà àâ÷,õýâëèéí õýñãèéã
àãààð ä¿¿ðòýë àìüñãàëíà.Õýâëèéã àãààðààð ä¿¿ðãýñíèé äàðàà àìàà àíãàûæ ýâøýýæ
áàéãàà ìàÿãòàéãààð àìüñãàëàà ãàðãàíà.Ýíý ¿éëäëèéã ºã뺺 á¿ð 10-ààñ äîîøã¿é óäàà
õèéñíýýð óóøèãíèé ¿éë àæèëëàãàà ñàéæèðíà.Óóøèã ç¿ðõíèé öóñàí õàíãàìæ
íýìýãäýæ,öýýæ áàãòðàõ,áºõø¿¿ëæ õàíèàõààñ ñýðãèéëíý.
2. ¯å ìº÷íèé äàñãàë
Ãàðàà àëäàëæ õîéø óðàãø òîéðîã õºäºë㺺í õèéíý.Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ ìºðºº õîéø
óðàãø õºäºëãºíº.̺í ýíý áàéäëààñ á¿ñýëõèéãýýð óðàãø õîéø,áàðóóí ç¿¿í òèéø
õàçàéíà.Õºë äýýðýý ñóóæ áîñîõ õºëºº óðàãø õîéø õàæóó òèéø àâàõ õºäºë㺺í õèéíý.Ýíý
íü õóÿí øàð óñûã òàðààæ ¿å ìº÷íèé ¿ðýâñëýýñ ñýðãèéëíý.
3. Í¿äíèé äàñãàë
Ñàíàà ñýòãýëèéã òàéâàí áîëãîñíû äàðàà í¿äýý õàãàñ àíèàä íàð çºâ,áàðóóí ç¿¿í,äýýø
äîîø ààæóóõàí ýðã¿¿ëíý.Äàðàà íü í¿äýý îãöîì íýýæ äýýðõ õºäºë㺺íèéã äàâòàí õèéíý.Òóñ
á¿ðèéã 10 îð÷èì óäàà õèéõ íü òîõèðîìæòîé.Ýíý äàñãàëûã õèéñíýýð í¿äíèé ÿäàðãàà
àðèëàõ,õàðàà ñàéæðàõààñ ãàäíà òîëãîé ýðãýõ,í¿ä ýðýýëæëýõ áîëîí í¿äíèé ýëäýâ ºâ÷íººñ
ñýðãèéëæ ÷àäíà.
4. Õýâëèéí áóë÷èí àãøààæ òàòàõ
Áèåý ñóëëàæ îþóí ñàíààãàà òºâëºð¿¿ëæ õàìðààðàà àìüñãàë àâ÷ áàãà õýâëèé áóþó
õ¿éñíýýñ äîîøõè õýâëèéí áóë÷èíã àãøààæ òàòíà.Ýíý áàéäëàà 5-10 ñåê õàäãàëñíû äàðàà
àìüñãàëàà àìààðàà ãàðãàæ áèåý ñóëëàíà.Ýíý äàñãàëûã ºäºðò 10-ààñ äîîøã¿é óäàà
õèéñíýýð äàâñàã Ẻðíèé ¿éë àæèëëàãàà ñàéæèðíà.
5. Õýâëèéä èëëýã õèéõ
Ãàðûí àëãûã õîîðîíä íü ¿ðæ á¿ëýýö¿¿ëñíèé ýöýñò õ¿éñèéã òîéðóóëàí íàð çºâ èëëýã
õèéíý.Äàðàà íü íàð áóðóó 纺ëºí äàðæ áàçàëíà.Àëü àëüíûã íü 10 óäàà õèéíý.Ýíý äàñãàë
õîîëíû øèíãýö ñàéæðóóëàõ,õîîë áîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé öóñàí õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýí
õîäîîä ãýäýñíèé ºâ÷èí,ºòãºí õàòàõ,ã¿éëãýõ,ºòãºí õàòàõ,íàðèéí á¿ä¿¿í ãýäýñíèé àðõàã
ºâ÷èí,øýýñ òàñàëäàõ çýðýã ºâ÷íººñ ñýðãèéëíý.
6. Öýýæèíä äàñãàë õèéõ
Õ¿í öýýæèíäýý áàéíãà èëëýã õèéæ,纺ëºí àëãàäàõ ¿éëäëèéã ºäºðò õýäýí àðâàí óäàà
õèéõ õýðýãòýé.Èíãýñíýýð ç¿ðõíèé ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëæ öýýæ áàãòðàõ,ç¿ðõ
õàâèðãààð õàòãàõ,ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñ õàòóóðàõààñ ñýðãèéëà áîëíî.
7. Íóðóóíä õèéõ äàñãàë
Íóðóóã öàã àãààðûí áàéäàëä òîõèðóóëàí äóëààí áàéëãàõ õýðýãòýé.ªäºð á¿ð àëãàà
¿ðæ á¿ëýýö¿¿ëñíèé ýöýñò íóðóóã àðâàí óäàà èëñíýýð íóðóó õºøèæ ºâäºõ,õýâëèéí
õºíäèéä ÿíç á¿ðèéí ºâ÷èí áîëîí ¿å ìº÷íèé àðõàã õóó÷ çýðýã ºâ÷íººñ ñýðãèéëíý.
8. Õºëèéã óëàíä èëëýã õèéõ
Õºëíèé òàâõàéã ºëìèé òàëààñ íü 3 õóâààñíû íýãòýé òýíöýõ ãàçàðò õ¿íèé ýð¿¿ë
ìýíäèéã õàìãààëàõ,àìüäðàë òýòãýõ ìàø ÷óõàë öýã áàéäàã.Ãàðûí àëãàà ¿ðæ
39

40. á¿ëýýö¿¿ëñíèé äàðàà äýýðõ öýã äýýð ºäºðò 10 îð÷èì óäàà èëæ äàðàõ íü õºëèéã
äóëààöóóëæ,ñæòãæë ñàíààã òàéâøðóóëàí æëæã Ẻðíèé ¿éë àæèëëàãààã
ñàéæðóóëæ òîëãîé ýðãýõ,÷èõ øóóãèõ,íîéð àëäàõ,ç¿ðõ öîõèëîõ,öóñíû äàðàëò èõäýõ,õºë
ºâäºõ çýðãýýñ ñýðãèéëíý.
9. Àðüñàíä õóóðàé èëëýã õèéõ
Ãàðûí àëãàà õîîðîíä íü ¿ðæ á¿ëýýö¿¿ëýýä òîëãîé, ìºð, ãàð, õºë, öýýæ õýâëèé çýðãèéí
àðüñûã 10 óäàà 纺ëºí èëíý. Èíãýñíýýð àðüñíû ñ¿â¿¿ä òýëæ, ÿäàðãàà àðèëàõ, íîéðîíä
ñàéí áîëîõûí äýýð öóñíû äàðàëò áóóð÷, àðüñ óÿí 纺ëºí áîëäîã.
10. Í¿¿ðýý èëýõ.
Õî¸ð àëãàà õîîðîíä íü õàëóóí îðãèòîë ¿ðñíèé äàðàà àëãààðàà äóõ, õàöàð, õàìðûí
ñàìñààã îðîëöóóëàí í¿¿ðýý äýýø äîîø íü 10 óäàà çóãóóõàí èëíý. ªäºðò 2-îîñ äîîøã¿é èíãýæ
èëñíýýð í¿¿ðíèé öóñíû ýðãýëòèéí õýìæýý ñàéæðàí, àðüñ 纺ëºð÷, ºíãºëºã îâîð áàãàòàé
õàðàãäàõààñ ãàäíà ¿ð÷ëýýòýõýýñ ñýðãèéëæ, òîãòñîí ¿ð÷ëýýã áàãàñãàäàã. Õàíèàä
òîìóó òóñàõ, í¿äíýýñ íóëèìñ ãîîæèõ, òîëãîé ø¿ä ºâäºõ, õàìàð áèò¿¿ðõýýñ ñýðãèéëíý.
Î ô ô è ñ è é í àæèëòàé õ¿ì¿¿ñò ç î ð è óë ñ à í
ä à ñã àë õºäºë㺺íèé æî ð ó ó ä
1. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà ºâäãºí äýýðýý òàâèàä àìüñãàë àâ÷ ãàðàà ºðãºí ñàíäëûí
ò¿øëýã íàëàí àðàãø ãýäèéíý.Áóöààä áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàëàà óäààíààð
ãàðãàíà.
2. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ öýõ ñóóíà.Àìüñãàë àâàíãàà ìºðºº
ºðãºíº.Ãàðãàõäàà áýëäýõ áàéäàëä îðæ áèåý ñóëëàíà.
3. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ ñóóíà.Àìüñãàë àâ÷ òîëãîéãîî òîéðîã
ìàÿãààð áàðóóí ç¿¿í òèéø òîéðîã ìàÿãààð ýðã¿¿ëíý.
4. Ãàðàà àëäëàõäàà àìüñãàë àâ÷ áàðóóí ç¿¿í òèéø èõ áèåýð õàçàéæ ãàðûí
¿ç¿¿ðèéã øàëàíä õ¿ðãýõèéã õè÷ýýíý.Áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàë ãàðãàíà.
5. Ñàíäëûí èðìýãíýýñ áàðèí õàãàñ ñóóí àìüñãàë àâ÷ ãàðãàõäàà äîîø ñóóíà.
6. Ãàðàà àðäàà òóëàí ñàíäàë äýýð ñóóíà.10-30 óäàà õºëºº ºâä㺺ð íóãàëàí ýýëæëýí
ºðãºæ áóóëãàíà.
Гайморитийн vед хийх цэгэн иллэг
Цэгийг.олох
Хуруугаараа тухайн хэсгийн арьсан дээр дарснаар цэгийг олдог. Цэгийг зөв олсон
үед мэнэрэх, өвдөх, жирсхийх, эвгүй оргих зэрэг зүйлс мэдрэгдэнэ. Цэг хүртэлх зайг
цунгаар хэмждэг. Энэ нь нугалсан дунд хурууны дунд үеийн хэмжээ. Цэгийг
тодорхойлохдоо эрэгтэй хүн зүүн гарынхаа, эмэгтэй хүн баруун гарынхаа цунаар
баримжаална.
1-р цэг. Тэгш хэмтэй, доод зовхиноос 12 мм-ийн дор байрладаг. Иллэг хийлгэхдээ
сууна. Хоёр талд зэрэг иллэг хийнэ.
40

41. 2-р цэг. Тэгш хэмтэй, сээрний III ба IV нугалам хоорондын сэртэн хоорондын заагтай
нэг түвшинд, хажуу тийш 1,5 цунгийн зайтай байрлана. Иллэгийг хоёр талд зэрэг
хийнэ.
3-р цэг. Тэгш хэмтэй. Дагзан дээр байрладаг. Иллэг хийх үед толгойгоо бага зэрэг
бөхийлгөж өгнө. Иллэгийг хоёр талд зэрэг хийнэ.
4-р цэг. Тэгш хэмгүй. Үсний заагнаас 1 цунгийн дээр байрладаг. Иллэх хийх үед
сууна.
5-р цэг. Тэгш хэмтэй. Хөмсөгний дотор талын захаас хагас цунгийн дээр байрладаг.
Иллэгийг хоёр талд зэрэг хийнэ.
6-р цэг. Тэгш хэмтэй. Бугалагны дунд атираанаас дээр, шууны гадна талд байрладаг.
Гарын алга доош харуулан ширээн дээр тавьсан үе иллэг хийнэ. Иллэгийг зүүн,
баруун талд нь ээлжлэн хийнэ.
Тайлбар
1. Тойрог үүсгэн илэх хөдөлгөөн хийж тайвшруулах аргаар хийнэ. Цэг тус бүрт 4-5
минут иллэг хийнэ.
2. Бүтэн курс нь 10-12 өдөр. Өдөрт хийх массажны тоог аажмаар нэмсээр нэгээс
гурван удаа хийнэ
41