1. ОРШИЛ
Мэдээллийн технологи гэж юу вэ?
Мэдээлэл харилцааны боловсрол гэж юу вэ?
Агуулгын тогтолцоог сонгосон үндэслэл
Хөтөлбөрт орсон түлхүүр үгс
Сурах-сургах агуулгын зарчим
Сурах-сургах үе шатууд
АГУУЛГА БА АРГА ЗҮЙ
Агуулгын интеграци, диференцийн цэцгэн загвар
Агуулгын задаргааны зэрэглэлийн кодын тайлбар
Агуулгын задаргааны зэрэглэл
ҮНЭЛГЭЭ
Хичээлийн үлгэрчилсэн даалгавар
ТУРШИЛТ СУРГАЛТЫН ҮНЭЛГЭЭ
ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
Зөвлөмжид ашигласан тэмдэглэгээ:
Онолын үндэслэл
Хөтөлбөрөөс үз
Тайлбар
Жишээ
2 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

2. ОРШИЛ
Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн Мэдээлэл зүйн* хичээлийн
сургалтын хөтөлбөрийг Үндэсний сургалтын хөтөлбөрийн бүтэцчилсэн хүрээний
загварт тулгуурлан боловсруулсан юм. Уг сургалтын хөтөлбөрийг Мэдээлэл зүйн
хичээлийн сургалтыг зохион байгуулж байгаа багш нар, арга зүйчид, судалгаа
шинжилгээний ажилтнууд болон сургалтанд хамрагдах сурагчид, эцэг эхчүүдэд
зориулан гаргасан.
Энэхүү сургалтын хөтөлбөр 2009-2010 оны хичээлийн жилээс шилжилтийн 7-р
ангийн сургалтын хөтөлбөр нэрээр хэрэгжиж эхэлнэ. 2009-2010 оны хичээлийн жилд
БСШУЯ-ны сайдын 2007 оны 11-р сарын 22-ны өдрийн 434-р тушаалын 1-р
хавсралтаар баталсан сургалтын хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн графикийн дагуу 6-р
ангийг алгасч байгаатай холбоотойгоор 11 жилийн сургуулийн 6-р анги, 12 жилийн
сургуулийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн агуулгад түшиглэж уг хөтөлбөрийг
боловсруулсан.
Сургалтын хөтөлбөрийн үзэл баримтлал, хөтөлбөрийг боловсруулсан арга зүйг
ойлгомжтой байх үүднээс зарим шаардлагатай нэр томъѐо, түлхүүр үгс, тайлбаруудыг
орууллаа.
Мэдээллийн технологи, Мэдээлэл харилцааны технологи гэдэг нэр томъѐог тухайн
ажиллаж байгаа салбар, аль өнцгөөс авч үзэж байгаа байр сууринаас хамааран маш
олон янзаар тодорхойлсон байдаг. Дээрх нэр томъѐоны тодорхойлолтуудыг
судалгааны ажлын тайландаа түшиглэн шинжлэх ухааны үг хэллэгээр биш ЕБ-ын
түвшинд тохируулан энгийн ойлгомжтой байдлаар тодорхойлохыг зорилоо. Олон
улсын нэр хүндтэй байгууллагын албан ѐсны тодорхойлолтыг хөтөлбөрт үгчилэн
орчуулж хэрэглэхийг хичээсэнгүй. Эдгээр нэр томъѐоны талаар харьцуулсан судалгаа
дүгнэлт судалгааны ажлын тайланд дэлгэрэнгүй байгаа.
Мэдээллийн технологи (МТ) гэж юу вэ? (Information Technology)
ENCARTA Word English Dictionary-д Мэдээллийн технологи (Information
technology)-ийг “Тоон ба бусад хэлбэрèéí мэдээллийг боловсруулахын тулд àøèãëàäàã
компьютерийн, электроникийн, харилцаа холбооны технологиудын хэрэглээ” гэж
тодорхойлсон. Энгийнээр дараах байдлаар хэлж болно:
Мэдээллийн бүтээгдэхүүн1 үүсгэж байгаа мэдээллийн процесс, хэрэгсэл ба арга
замуудыг мэдээллийн технологи гэнэ.
1
Мэдээллийн бүтээгдэхүүн гэж юу вэ?
Энгийнээр хэлбэл, хэвлэмэл, аудио, эсвэл видео зэрэг ямар нэг хэлбэрээр тэмдэглэгдсэн, нэгээс нөгөөд
дамжуулж болдог мэдээллийн хэсгийг мэдээллийн бүтээгдэхүүн гэж ойлгоно. Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг
мэдээллийн бүтээгдэхүүнүүд:
Хэвлэмэл ном ба электрон ном
Товхимол ба тусгай тайлан
Гарын авлага ба дадлага ажлын дэвтэр
Aудио хуурцаг, CD, сүлжээнээс татаж болдог аудио файл
Видео бичлэг бүхий хальс ба DVD
Теле семинар
Захиалгад суурилсан вэб сайтууд
3 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

3. Мэдээллийн харилцааны технологи гэж юу вэ (МХТ-ICT)?
Мэдээллийн технологийг харилцаа холбооны технологитой хослуулан
хэрэглэхийг мэдээлэл харилцааны технологи гэж хэлдэг.
Мэдээллийн харилцааны технологид компьютер, зөөврийн компьютер, дижитал камер,
видео камер, дижитал микроскоп, сканнер, гар утас, электрон тоглоом, дижитал аудио
төхөөрөмжүүд, GPRS, электрон самбар, Интернэт болон хэрэглээний ба үйлдлийн
системийн програм хангамжууд багтана.
Мэдээлэл харилцааны боловсрол (МХБ) гэж юу вэ? (literacy with ICT)
Мэдээлэл харилцааны боловсрол гэдэг бол мэдээллийн тухай, харилцааны
тухай шүүмжлэлт ба бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэхийн тулд хариуцлагатай бөгөөд ѐс
зүйтэйгээр Мэдээлэл харилцааны технологи (МХТ)-г сонгон хэрэглэхийг хэлнэ.
Мэдээлэл харилцааны боловсролд Мэдээллийн технологийн үндэс (IT literacy) багтана.
ШҮҮМЖЛЭЛТ БА
БҮТЭЭЛЧ
СЭТГЭЛГЭЭ
Зураг 1: Мэдээлэл харилцааны боловсрол (Literacy with ICT)
/Зураг 1/-д Мэдээллийн технологийн үндэс (ө.х МХТ-ийн чадваруудаа харуулах) ба
Мэдээлэл харилцааны боловсрол (сургалтын хөтөлбөрийн дагуу мэдээллийн
талаар, харилцааны талаар шүүмжлэлт ба бүтээлч сэтгэхүйг хөгжүүлэхдээ
хариуцлагатай, ёс зүйтэйгээр мэдээллийн технологийг сонгон хэрэглэх)-ын
хоорондын холбоог үзүүлэв. Мэдээллийн технологийн үндэс бол МХБ-ын чухал
бүрэлдэхүүн хэсэг, дангаараа байх нь хангалтгүй.
Хөтөлбөрт орсон түлхүүр үгс
Мэдээлэл, Мэдээллийн технологийн үндэс (IT literacy), Мэдээлэл харилцааны
технологи (ICT), хүлээгдэж буй үр дүн, сургалтын хөтөлбөр, шилжилтийн хөтөлбөр,
рубрик, шалгах хуудас, сурах-сургах агуулга, хэрэгцээ, агуулгын тогтолцоо, тогтвортой
хөгжлийн боловсрол, хүний эрхийн боловсрол, жэндерийн боловсрол, үе шат
Агуулгын тогтолцоог сонгосон үндэслэл
Одоо ЕБС–д зааж байгаа Мэдээлэл зүйн хичээлийн агуулга нь Мэдээлэл зүйн
шинжлэх ухааны судлагдахуунд тулгуурласан. Мэдээлэл зүй нь мэдээлэл үүсгэдэг,
боловсруулдаг, хадгалдаг, дамжуулдаг байгалийн болоод зохиомол системийн бүтэц,
төлвийг судалдаг. Мөн
Мэдээллийн системийн танин мэдэхүй, нийгэм, хууль зүйн, эдийн засгийн үр
дагавар
Бидний танин мэдэхүйн боломжийг нэмэгдүүлдэг зохиомол мэдээллийн
системийг ашиглахад шаардагдах технологиудыг судлах ба боловсруулах
4 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

4. Шинжлэх ухаан, инженерийн ухаан, урлаг, хүмүүнлэгийн салбар, боловсрол,
бизнес дэх хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллийн системийн хэрэглээ ба
хөгжүүлэлт зэрэг нь мэдээлэл зүйн судлагдахуун болдог.
Иймээс ЕБС-ийн Мэдээлэл зүйн хичээлийн судлагдахуун нь онолыг түлхүү судалдаг
бөгөөд орчин үеийн Компьютерийн ухааны нээлт, ололт амжилтыг хүний өдөр тутмын
хэрэглээнд оруулахад бага анхаардаг. Энэ нь олон нийтэд тохирсон, практик амьдралд
ойр тэдний хүссэн боловсролыг өгч чадахгүй байна.
Сурагч бүр Компьютерийн ухааны мэргэжилтэн болохгүй, харин сурагч бүр
ирээдүйд Мэдээллийн технологийн боловсролтой иргэн болох хэрэгтэй.
Орчин үеийн мэдээллийн нийгэмд нэн түрүүнд хүүхдийн логик сэтгэлгээг
хөгжүүлэх, задлан шинжлэх, нэгтгэх, шүүмжлэлт сэтгэлгээ, бүтээлч сэтгэлгээ, шийдвэр
гаргах, асуудал шийдэх чадварыг хөгжүүлэх шаардлага бий болж байна. Ийм
сургалтын технологи нь нийтлэг, хүртээмжтэй байх ѐстой. Мэдээлэл харилцааны
боловсрол (МХБ) нь суралцагчдын цаашид сурах ба насан туршдаа суралцах,
ирээдүйд сайн ажилтан болох, мэдлэгт тэмүүлсэн, эргэцүүлэн боддог, харилцааны
соѐлтой болоход тусална.
МХТ нь нийгмийн амьдралд хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байна. Бодит амьдралыг
загварчлах үйл ажиллагаа, төсөл, шийдвэрлэх асуудал зэрэг нь хамгийн үр ашигтай
сургалтанд ашиглах бэлэн нөөцүүд юм.
МХТ бол хүмүүс хоорондоо Технологи бол тодорхой зүйлийг хийж гүйцэтгэх арга
харилцах, шийдвэр гаргах, асуудал ухаан, хүний үйл ажиллагааг өөрчилдөг процесс,
шийдэх шинэ арга ухаан, өөрөөр хэлбэл хэрэгсэл ба арга зам юм.
Технологи нь:
дараах үйл ажиллагаанд зориулагдсан ихэвчлэн нийлмэл байдаг;
процесс, хэрэгсэл ба арга замууд: aмьдрал, ажил хөдөлмөрт нөлөө үзүүлдэг;
ямар процесс, ямар хэрэгсэл, ямар аргыг хэдийд
мэдээлэл цуглуулах ба таних
хэрэглэхийг тодорхойлдог;
мэдээлэл ангилах ба зохион асуудал шийдэх, шийдвэр гаргах, судалгаа хийхэд
байгуулах хэрэглэгддэг.
мэдээллийг нэгтгэн дүгнэх
мэдээллийг задлан шинжлэх ба үнэлэн цэгнэх
эргэцүүлэн бодох ба урьдчилан таамаглах.
боловсруулсан мэдээлэлд үндэслэн асуудал шийдэх, шийдвэр гаргах
Иймд шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрт МХТ-ийн боловсролыг олгох
чигийг баримталлаа.
. Ямар агуулгаар энэ боловсролыг олгох вэ гэдэг нь чухал асуудал юм. 2002 онд
ЮНЕСКО-гоос тунхаглан гаргасан “Дунд боловсролын сургалтын хөтөлбөр ба багш
боловсролын хөтөлбөр” зөвлөмжид санал болгосон МХТ-ийн сургалтын хөтөлбөрийн
агуулгын бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд үндэслэж, 12 жилийн сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг
дараах бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд хуваасан билээ.
А1-МХТ-ийн үндсэн ойлголтууд
А2-Компьютер ашиглах ба файлтай ажиллах
А3-Текстэн мэдээлэл боловсруулах
А4-Хүснэгтэн мэдээлэлтэй ажиллах
А5-Зураг боловсруулалт
А6-Үзүүлэн бэлтгэх ба дуун, хөдөлгөөнт дүрсэн мэдээлэл боловсруулах
А7-Өгөгдлийн сантай ажиллах
А8-Вэб хуудас, интернет ашиглах
5 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

5. Мөн МХТ-ийн хөгжлийн хандлагын дагуу дуун ба хөдөлгөөнт дүрсэн мэдээлэл
боловсруулах, өгөгдлийн сантай ажиллах, Интернэт буюу онлайн сүлжээ ашиглах,
шинэ дэвшилтэт мэдээлэл харилцааны технологиуд болон ирээдүйн хандлагыг түлхүү
оруулсан.
Шилжилтийн 7-р ангийн хөтөлбөрийн агуулгад дээрх бүрэлдэхүүн хэсгээс Мэдээлэл
зүйн суурь боловсролын стандарттай уядуулан А1, А2, А3, А5, А6, А8-ыг судлахаар
сонгон орууллаа.
Мэдээлэл зүйн стандартад агуулгыг 5 айд хувааж анги бүрт эдгээр ай бүрийг зааж
байгаа билээ. Агуулгын тогтолцоог айд хуваах нь зохисгүй байна.
МХТ-ийн хөгжлийг дагаад Мэдээлэл зүйн хичээлийн агуулга байнга шинэчлэгдэж
байх шаардлагатай. Одоо мөрдөж байгаа стандартын агуулга нь тухайн үеийн
Мэдээлэл зүйн шинжлэх ухааны судлагдахуунд тулгуурлаж агуулгаа сонгосон байдаг.
Харин МХТ хүмүүсийн өдөр тутмын хэрэглээ болсон өнөө үед хэрэглээнд тулгуурлаж
агуулгыг бүрдүүлэх шаардлага тулгарах боллоо. 12 жилийн сургалтын хөтөлбөртэй
дүйцүүлэх үүднээс шилжилтийн 7-р ангийн хөтөлбөрийн агуулгыг сонгохдоо айн
хуваалтаас татгалзаж, алгассан ангийн агуулгыг багцлан оруулав. Шилжилтийн 7-р
ангийн агуулгыг дээрх байдлаар бүрдүүлж шинэчилсэнээр цогц чадамжууд, хүлээгдэж
буй үр дүнгүүд нь шинэ агуулгын дагуу өөрчлөгдсөн.
Сурах-сургах агуулгын зарчим
Мэдээлэл олж аваад, ямар нэг технологи ашиглаж боловсруулаад л зогсох нь
өнөөгийн мэдээллийн эрин үед тийм ч хангалттай биш болжээ. Боловсруулалт хийгээд
буй болгосон мэдээллийн бүтээгдэхүүн ямар болсон бэ, түүнийг цаашид яаж
сайжруулах вэ, яаж түүнийг хэрэглэх вэ гэх зэргээр асуудал шийдэх, шийдвэр гаргах
чадвартай болгохыг чухалчилсан юм. Энэ зорилгоор сурах-сургах агуулгыг харилцан
уялдаатай гурван чиглэлээр авч үзлээ:
Үндсэн үйлдлүүд, мэдлэг ба ойлголтууд
Бүтээх үйл ажиллагаа
Харилцах, бүтээлч ба шүүмжлэлт сэтгэлгээ хөгжүүлэх, шийдвэр гаргах, асуудал
шийдвэрлэх
Эдгээр чадваруудыг хөгжүүлэхэд багшид туслах зорилгоор хэрэгцээнд тулгуурлах
(Inquiry based learning) арга зүйг зөвлөж байна .
Хэрэгцээнд тулгуурласан сургалт нь эмх журамтай ба системтэй байдлаар
үзэгдлийг судалдаг шинжлэх ухааны арга дээр суурилдаг. Мэдээллийн утга санаа,
түүний холбоо хамаарлыг нээн илрүүлж дүгнэлт хийх буюу шинэ мэдлэгээ хэрэглэх
боломжийг сурагчдад өгдөг мэдээлэл боловсруулах загвар юм. Ихэнх тохиолдолд,
багш нар хичээлээ хөнгөвчлөхийн тулд сурагчдын өмнөөс “хэрэгцээг нь зааж” өгдөг.
Сургалт бол хамтын үйл ажиллагаа учраас сурагчдыг хүсэл сонирхол, хэрэгцээг
харгалзан үзэх хэрэгтэй. Хэрэгцээнд тулгуурласан сургалт шүүмжлэлт сэтгэлгээ,
бүтээлч сэтгэлгээ, асуудал шийдвэрлэлтийг хөгжүүлдэг сайн талтай.
Хэрэгцээ
Мэдээлэл харилцааны боловсролын ерөнхий болон тусгай зорилгод нийцүүлэн хувь
хүн болон нийгмийн хэрэгцээг хангах үүднээс суралцагчдад өмнөх мэдлэгээ хэрэглэн
шинэ мэдлэг бүтээх хэрэгцээ үүсгэх, сурагчдын эзэмшсэн хур мэдлэг чадварт
нийцүүлэн сургалтыг төлөвлөхийг хэлнэ.
6 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

6. Хэрэгцээнд тулгуурласан сургалт (Inquiry based learning)
“Inquiry” гэдгийг “үнэнийг, мэдээллийг, буюу мэдлэгийг хайх эсвэл ---асуулт
тавих замаар мэдээлэл хайх” гэж тодорхойлно. (Inquiry-хэрэгцээ, эрэл хайгуул хийх.)
Хүмүүс төрснөөсөө эхлээд насан эцэслэх хүртлээ хэрэгцээнд тулгуурласан үйл
ажиллагааг гүйцэтгэдэг. Бага насны хүүхэд хэрэгцээ үүсгэж түүндээ хариулах замаар
үгийн утгыг олж мэддэг. Төрснөөс эхлээд, хүүхдүүд ойр тойрондоо байгаа хүмүүсийн
дүр төрхийг ажиглаж мэддэг, биет юмсыг барьж мэдэрдэг, тэднийгээ амандаа хийнэ,
тэгээд дуу авиа гаргана. Энэхүү хэрэгцээнд тулгуурлах үйл явц тэдний харах, сонсох,
хүрэх, амтлах, үнэртэх мэдрэхүйн эрхтэнүүдээр дамжуулж мэдээлэл ба өгөгдөл
цуглуулах байдлаар эхэлдэг. /Зураг 2/
Хэрэгцээнд тулгуурласан сургалтын заах арга зүй
Асуудлаа Өгөгдөл Дүгнэлт
тодорхойлох цуглуулах Анализ хийх хийх
Юу судлан Оновчтой эх Олсон Анализдаа
шинжлэх үүсвэрээс мэдээллээ тулгуурлаж анх
ѐстойгоо тухайн сэдвийн нягтлан шалгаж тавигдсан
тодорхойлж талаар аль тайлбарлах асуудалд
асуултаа буюу болох их буюу тодорхой холбоотой
таамаглалаа мэдээлэл болгох шийдлүүд хийх
томъѐолох цуглуулах
Зураг 2. Хэрэгцээнд тулгуурласан сургалтын бүдүүвч
Сурах-сургах үе шатууд
Сургах ба суралцах үйл явц нь харилцан холбоо уялдаатай, нэгийг нь
нөгөөгөөс салгаж болохгүй, бие даасан хамгийн дээд оюуны үйл ажиллагаа юм.
Судалгаанаас үзэхэд дэлхийн олон оронд МХТ-г ашиглаж багш сурагчид амжилтад
хүрэхэд сургах ба сурах үйл явц нь дараах дөрвөн нийтлэг үе шатыг дамжиж байна.
/Зураг 3/
Энэ дөрвөн үе шат нь: А
МХТ-ийн Танин мэднэ
хэрэгслүүдийг
МХТ-ийн хэрэгслүүдийг танин мэдэх;
МХТ-ийн хэрэгслүүдийг хэрхэн МХТ-ийн
B Суралцана
хэрэгслүүдийг
ашиглахад суралцах; ашиглахад
Тодорхой зорилгод хүрэхийн тулд МХТ-
Тодорхой зорилгод
ийн хэрэгслүүдийг хэзээ, хэрхэн хүрэхийн тулд МХТ-
C Хэзээ, яаж
хэрэглэхийг
ашиглахыг ойлгох; ийн хэрэгслүүдийг
ойлгоно
ашиглахдаа
МХТ-ийн хэрэгслүүдийг ашиглахад
D
дадлагажих; МХТ-ийн Дадлагатай
хэрэгслүүдийг болж
ашиглахдаа мэргэшинэ.
Зураг 3. Сурах, сургах үе шатуудын загвар
7 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

7. АГУУЛГА БА АРГА ЗҮЙ
Шилжилтийн 7-р ангийн агуулгыг заахдаа хөтөлбөрт бичигдсэн цагийн дугаарын
дагуу эхнээс нь дэс дараалан заах шаардлагагүйг багш та бүхэн онцгойлон
анхаараарай. Дээрх байдлаар сурагчдад хүргэхгүйн тулд судлах агуулгыг нэгэн цогц
бүхэл байдлаар харж, авч үзсэн юм. Ингэж цогц болгохдоо энэ ангид үзэх агуулга,
мэдээллийн төрөл, мэдээллийг боловсруулах арга, ямар мэдээллийн технологийг
судлах зэргийг үндэс болгож агуулгыг “цэцгэн” загвараар илэрхийллээ. /Зураг 4/
Агуулгын интеграци, дифференциацийн цэцгэн загвар
Цэцгэн загвар нь цэцгийн гол (цөм ойлголт) ба дэлбээнүүдээс тогтоно. Судлах
агуулгаас хамаарч зураг, текст, вэб, үзүүлэн гэсэн 4 дэлбээтэй. Ингээд цэцгэн загварыг
дэлгэрүүлэн тайлбарлая. Дэлбээ нь
интеграцичилсан агуулга юм. Цэцгэн
загварын дэлбээ бүрт байгаа тойргууд
нь зурагт үзүүлснээр /Зураг 4/
агуулгын задаргааны залгамж холбоо
бүхий үе шатуудад /Хүснэгт 2/
харгалзана. Цэцгийн голд байгаа нэг
төвт хоѐр тойрог нь 1-р үе шат, дэлбээ
бүрийн гол талаасаа эхний тойрог нь
2-р үе шат гэх мэтээр харгалзана.
1-р үе ш ат
2-р үе ш ат
3-р үе ш ат
4-р үе ш ат
Дэлбээний нэр
Зураг 4.Цэцгэн загвар
Харин дэлбээнүүдийн хамгийн гадна талын тойрог нь дэлбээний нэр юм. Цэцгийн гол
буюу цөм ойлголтуудыг эхэлж заасны дараа аль нэг дэлбээн дэх агуулгыг заах нь
зохистой. Заахдаа аль ч дэлбээнээс эхлэн заах боломжтой. Зургийг дотоод ба гадаад
талын ямар хэсгээс харснаас агуулгын интеграци ба диференцийн аль аль нь харагдах
болно. Дэлбээ бүрт A1-5-7 код байгаа нь энэ кодоор илэрхийлэгдсэн мэдлэг, чадвар,
ойлголтуудыг эзэмшүүлэхэд дэлбээ бүр оролцоно гэсэн санаатай. Энэ бол манай
хөтөлбөрийн агуулгын интеграцичилал юм.
Одоо мөрдөж байгаа Мэдээлэл зүйн стандартын “мэдээлэл”, “загвар”, “компьютер”,
“мэдээллийн технологи” айн цогц чадамжууд болон мэдлэг чадварууд нь тодорхой
хэмжээгээр А1, А2 бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд орсон. Иймд эдгээр айг тусгайлан заахын
оронд дөрвөн бүрэлдэхүүн (А3, А5, А6, А8-дөрвөн дэлбээ) хэсэгт үндсэн ойлголтуудыг
хамтатган заах нь зүйтэй. Эдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь хоорондоо харилцан уялдаа
холбоотойг зургаас харж болно. Шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн
хүлээгдэж байгаа ерөнхий үр дүн гэдэг бол энэ “цэцэг”-ийг суралцагчид цогц байдлаар
“ургуулсан” байх юм.
8 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

8. Дидактик
нэгж буюу
Цагийн
дугаар
Хүснэгт 1.
Шилжилтийн 7 дугаар ангийн сургалтын хөтөлбөрт агуулгыг хүснэгтээр
харуулсан байгаа. Энд сонгосон агуулгын хувьд заах цагийг баримжаалан дугаарлаж
35 цагт багтаасан. /Хүснэгт 1./ Хүснэгт дэх агуулгын сэдвийг хялбарчилж ойлгомжтой
болгох үүднээс кодчиллыг ашигласан болно.
Тухайлбал, А1-2-2а (Програм хангамжийн ангилал, үүрэг зориулалт, ач холбогдол)
гэдэг нь
• А1-бүрэлдэхүүн хэсэг,
• 2-бүлэг сэдэв,
• 2-дидактик нэгж(цаг)- ийн дугаар,
• а-дэд сэдэв гэдгийг зааж байгаа юм.
Агуулгын залгамж холбоог гаргахдаа дээр дурсан МХТ-г ашиглаж сургах ба
сурах үе шатад /зураг 3/ үндэслэн, өөрсдийн хийсэн цэцгэн загварчлалд /зураг 4/ дүн
шинжилгээ хийж, сурагчдын эзэмших мэдлэгээр дидактик нэгжид тодорхой зэрэглэл
тогтоон ангилж, заах дарааллын үе шатыг тогтоолоо. /Хүснэгт 2./ Нэг үе шат дотор
дидактик нэгжийн хувьд ямар ч дараалалтай байж болно. Харин үе шатуудын зэрэглэл
нь эрэмбээрээ байх нь зүйтэй.
Агуулгын задаргааны зэрэглэлийн кодын тайлбар
1-р үе шат (Үндсэн үйлдэл, мэдлэг ойлголт, МХТ-ийн хэрэгслүүдийг танин мэдэх )
А1-1-1а Компьютерийн иж бүрдэл, техник хангамж ба програм хангамжийн үндэс
А1-1-1б Оролт, гаралтын төхөөрөмжүүд
А1-3-3а МХТ, технологийн дэвшил
А1-3-3б Хүний үйл ажиллагаа, нийгмийн харилцаа, техникт компьютерийн
гүйцэтгэх үүрэг, ач холбогдол
А1-6-9а Ажлын байрны зохион байгуулалт
9 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

9. А1-6-9б Гэрэлтэлтийг тохируулах болон ширээ ба суудал, компьютерыг зөв
байрлуулах эрүүл ахуйн нөхцөл
А1-6-9в Компьютерт нэвтрэх хэрэглэгчийн нэр (ID) ба нууц үг
А2-1-10а Үйлдлийн систем, Үйлдлийн системийн орчны стандарт програмууд,
тэдгээрийн үүрэг зориулалт
А2-1-10б Цонхны бүтэц, зохион байгуулалт, үүрэг зориулалт, Програмын түгээмэл
хэрэглэгддэг цэс, команд, хэрэглүүрүүдийг ашиглах;
А2-2-11а Файл ба хавтас, Файл ба хавтасны зохион байгуулалт
А2-2-11б Үйлдлийн систем хэрхэн дискийн төхөөрөмжийн нэр, хавтас, файлуудыг
шаталсан бүтцээр зохион байгуулдаг тухай. Файл, түүний параметрүүд
А2-2-12а Файл ба хавтас дээр хийх үйлдлүүд
А2-2-12б Хавтасны нэр, дискний нэр бүхий цонхыг нээх, хавтаснуудыг нээж харах.
Дискэн дээрх файл, хавтаснуудаар аялах
2-р үе шат (МХТ-ийн хэрэгслүүдийг ашиглахад суралцах)
А1-2-2а Програм хангамжийн ангилал, үүрэг зориулалт, ач холбогдол
А1-2-2б Програмыг ажиллуулах, түгээмэл хэрэглэгддэг команд, хэрэглүүрүүдийг
ашиглах, програмын үндсэн цонхтой ажиллах
А1-4-4а Энгийн технологи ба материаллаг үйлдвэрлэлийн технологи, тэдгээрийн
ялгаа
А1-4-4б Мэдээллийн төрлөөс хамаарч боловсруулах технологийг сонгох
А1-5-5 Орчны стандарт програмтай ажиллах: тооцоо хийх, гарын дадлага хийх
болон бусад хялбар програм
А1-5-6 Тоглоомын програмуудтай ажиллах
А1-5-7 Бичвэрийг хурууны зөв байрлалаар компьютерт оруулах
А1-5-8 Гарын горимыг сольж, кирилл ба латин үсгээр бичих
А2-2-13а Файлтай ажиллах, хайлт. Хавтас зохион байгуулах
А2-2-13б Файл, хавтаснуудыг тухайн орчинд нь хайх хэрэгсэл ашиглан хайх
А2-2-13в Хавтас, дэд хавтаснууд үүсгэх, зөөх, хуулах. Хавтас, файлд оновчтэй зөв
нэр өгөх
А2-3-а Програмыг нээх ба хаах заавар (Run program, Exit, Quit, Close program)
А2-3-б CCP(Copy Cut Paste) заавар
А2-3-в Мэдээллийг файл үүсгэн хадгалах заавар(Save, Save As ...)
А2-3-г Хуудас оруулах заавар (Insert page)
А2-3-д DnD Заавар (Drug & Drop)
А3-1-14а Мэдээлэлтэй ажиллах болон боловсруулах технологиудыг тоочих,
ангилах. Хэрэгцээндээ тохируулан мэдээлэл боловсруулах технологийг
сонгох
10 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

10. А3-1-14б Баримт түүний загвар төрлүүдийг мэдэх. Текст боловсруулах програмд
үндсэн сонголт/тохируулгуудыг хийх. Баримт боловсруулах соѐл
эзэмших
А3-2-15а Бэлэн загвар ашиглан шинэ баримт үүсгэх. Нээлттэй баримтуудын
хооронд шилжих
А3-3-16а Текст оруулахад бэлтгэх. Харах горимуудын хооронд шилжих.
Хуудасны тохиргоо хийх
А3-3-16б Текст оруулах, сонгох, засвар хийх
А5-1-21а Зурагтай ажилладаг програмыг дуудаж нэг буюу хэд хэдэн зургийн
файлыг нээх. Зургийн шинэ хуудас нээх
А5-1-21б Зургийн файл үүсгэхэд зориулсан параметрүүдийг зааж өгөх
А5-2-24а Томсгох багасгах хэрэгсэл ашиглах. Зургийн дэвсгэрийн өнгө, зурах
өнгийг сонгох
А5-2-24б Торын шинжүүдийг зааж өгөх
А5-2-25а Зураг сонгох, Зургийг бүхэлд нь сонгох
А5-2-25б Зургийн нэг хэсгийг сонгох. Зургийн хэмжээг пикселиэр буюу хэмжих
нэгжээр нь өөрчлөх
А6-1-28а Хэрэгцээ шаардлагадаа нийцүүлэн мэдээлэл боловсруулах технологийг сонгож
үзүүлэнтэй ажиллах
А6-1-28б Үзүүлэнг хөгжүүлэх ба харуулах
А8-1-32а Интернэт, World Wide Web, Вэб сайт
А8-1-32б ISP, URL, гипер холбоос(hyperlink)-ийн талаар ойлголт
А8-1-33а Вэб хуудас бүтээх, түүний дизайн ба зохион байгуулалт
А8-1-33б Вэб браузер. Хайлтын систем
3-р үе шат (Тодорхой зорилгод хүрэхийн тулд МХТ-ийн хэрэгслүүдийг хэзээ, хэрхэн
ашиглахыг ойлгох)
А6-2-29а Бичвэр боловсруулах (үзүүлэнгийн)
А6-2-29б Хэлбэржүүлэх (үзүүлэнгийн)
А6-3-31а Слайдуудын хооронд шилжих эффектүүд, слайдыг харуулах хөдөлгөөний
эффектүүд
А6-3-31б Слайдуудыг харуулах хэлбэрүүдийг сонгох
А8-2-34а Хүмүүс хоорондын уламжлалт харилцаа ба онлайн харилцааны тухай ойлголт
А8-2-34б И-мэйл, түүний гол хэрэглээ. И-мэйл хаягийн бүтэц зохион байгуулалт
А3-2-15а Бэлэн загвар ашиглан шинэ баримт үүсгэх. Нээлттэй баримтуудын хооронд
шилжих
А3-3-16в Хэлбэржүүлэх(текст)
А3-4-17а Гипер холбоосыг ашиглах , параграф(текст мэдээлэл)
11 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

11. А3-4-17б Параграфыг хэлбэржүүлэх
А3-4-18а Параграфын дээр, доор зай авах. Параграф дотор зай хэрэглэх
А3-4-18б Тэмдэгтээр жагсаах , тоон дугаарлалт нэмэх, устгах. Параграфад гадуур хүрээ
ба сүүдэр/дэвсгэрийн өнгө нэмэх
А5-1-22а Зургийн объект үүсгэх, засварлах
А5-2-26а Сонгох хэрэгслүүд
А5-2-26б Зургийг эргүүлэх, толин ойлт хийх, зураг дотроос сонголт хийх
А5-2-26в Зургийг хувилах, Зураг зөөх, Зургийг тасалж авах
А5-2-27а Будах хэрэгслүүд
А5-2-27б Соруулын тусламжтай шаардлагатай өнгөний утгыг ялгаж авах
А5-2-27в Будах хэрэгслийн өнгө, хэлбэр, хэмжээг сонгох
А5-2-27г Баллуур хэрэгслийн хэлбэр, хэмжээг сонгох
4-р үе шат (МХТ-ийн хэрэгслүүдийг ашиглахад дадлагажих)
А2-3-е Хэвлэх заавар (Print...)
А6-2-30а График объект нэмж оруулах, түүнтэй ажиллах
А6-2-30б Слайданд зураг, дүрс оруулах, График обьектуудыг сонгох, График
обьектуудыг эргүүлэх, сунгах, агшаах
А6-3-31в Үзүүлэнг хянаж, нийтэд хүргэх
А8-3-35а И-мэйлийг нээх, хаах. Шинэ И-мэйл үүсгэх. И-мэйл илгээх
А8-3-35б И-мэйл хүлээн авах
А3-5-19а Баримт доторх өгөгдсөн байрлалд объект оруулах ,Объект сонгох, байршуулах,
бүлэглэх, задлах
А3-5-19б Баримт дотор, нээлттэй баримтуудын хооронд объектыг хуулах, зөөх.
Объектын хэмжээг дахин өөрчлөх, объектыг арилгах
А3-6-20а Тохируулга (Текст баримтыг хэвлэх параметрийг заах)
А3-6-20б Хянаад хэвлэх(Текст баримтыг хэвлэхийн өмнө харах)
А5-1-22б Дэлгэцийг бүтнээр, идэвхтэй цонхыг хуулбарлаж авахдаа Print screen-ийн
боломжийг ашиглах. Хуулж авсан зургаа дискэн дээр хадгалах
А5-1-23а Вэб хуудас, зургийн сангаас авсан зургаа хадгалах. Зургийг дискэн дээр шинэ
нэрээр ба өөр форматаар хадгалах
А5-1-23б Зургийн програмаас гарахгүйгээр нэг буюу хэд хэдэн зургийн файлыг хаах
А5-3-а Зурган мэдээлэл хэвлэх
А5-3-б Програмын онцлогийг харгалзан хэвлэх технологийг ашиглах (зургийн програм)
А2-3-е Хэвлэх заавар (Компьютерээс хэвлэх ерөнхий заавар Print...)
12 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

12. Агуулгын задаргааны зэрэглэл
Доорхи граф дахь загвар холбоос нь бидний санал болгож буй зөвхөн нэг арга зүй юм.
Харин багш энэ жишгээр өөрсдийн арга зүйд нийцүүлэн өөрсдөө граф хийж болно.
Хүснэгт 2. Агуулгын задаргааны зэрэглэл
Нэгжийн дотор дидактик нэгжийн хувьд ямар ч дараалалтай байж болно.
Жишээлбэл, Шилжилтийн 7 дугаар ангийн хөтөлбөрийн агуулгын “Цэцгэн загвар”-ын
13 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

13. “А5-зураг боловсруулалт” дэлбээнээс эхлэн заахад агуулгын А1, А2 бүрэлдэхүүн
хэсгүүдийг хэрхэн оруулж болохыг үзүүлэе. Хүснэгтийн нэг нүдэнд хоѐр дидактик нэгж
бичсэн нь хамтатган заах боломжтой гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Агуулгын бүрэлдэхүүн
хэсгийн кодын тайлалыг хөтөлбөрөөс, үе шатыг зөвлөмжөөс харна уу. Багш нар
агуулгын дидактик нэгжүүдийг нэгтгэн эсвэл задалж цагийн хуваарилалтыг заах
аргадаа нийцүүлэн өөрийн хөтөлбөрийг боловсруулж болно. Энэ бол боломжит нэг
хувилбар.
I улирал II улирал
№ Код Үе шат № Код Үе шат
1 А1-3-3 1 1 А5-1-23б 4
2 А1-1-1 1 2 А2-2-12 1
3 А1-4-4 / А1-5-5/ 2 3 А2-2-13 2
4 А1-2-2 2 4 А5-2-24 2
5 А5-1-21 / А2-2-11/ 2-1 5 А5-2-25 / А2-3 / 2-2
6 А1-6-9 1 6 А5-2-26 3
7 А1-5-5 / А5-1-24/ 2-3 7 А5-2-27 / А5-3 / 3-4
8 А1-5-6 2 8 А5-1-22 / А5-1-23А/ 3-4
9 А2-1-10 / А5-1-23/ 1-2 9 А1-5-7 2
10 А2-2-11 / А5-1-21/ 1-2
III улирал IV улирал
№ Код Үе шат № Код Үе шат
1 А1-5-8 2 1 А6-1-28 2
2 А3-1-14 2 2 А6-2-29 3
3 А3-2-15 2 3 А6-2-30 3
4 А3-3-16 2 4 А6-3-31 3
5 А3-4-17 3 5 А8-1-32 2
6 А3-4-18 3 6 А8-1-33 2
7 А3-5-19 4 7 А8-2-34 3
8 А3-6 4 8 А8-1-35 4
14 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

14. Шилжилтийн 7 дугаар ангид заах нийт агуулгад шинжилгээ хийж, сэдэв бүрээр байж
болох онол ба дадлагын хичээлийн хэлбэрийг тооцож үзлээ.
Академик ба прагматик түвшний харьцааг агуулгын бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр
нарийвчлан харуулбал:
Онол Дадлага Онол ба Нийт үзэх
дадлага сэдэв
А1 8 5 2 15
А2 5 12 2 15
А3 1 13 2 15
А5 - 15 4 19
А6 - 4 5 9
А8 4 3 1 8
Нийт тоо 13 52 16 81
Эзлэх хувь 16% 64% 20% 100%
Хүснэгт 3. Академик ба прагматик түвшний харьцаа
Эндээс үзвэл, судлах агуулгын прагматик түвшин нь илүү байна.
ҮНЭЛГЭЭ
Сургах ба сурах үйл ажиллагааны хамгийн чухал хэсгүүд бол суралцагчийн
хүрсэн түвшин, ахицыг шалгах завсрын буюу явцын үнэлгээ, эцсийн үнэлгээ,
суралцагчтай эргэн холбогдох хэсэг юм. Хөтөлбөрт энэ талаар дэлгэрэнгүй оруулсан.
Хүлээгдэж байгаа үр дүн
Хэрэглээ
C
Мэдлэг Чадвар
F P
Зураг 5.
Сургалтын хөтөлбөрт сурагчдын эзэмших цогц чадамж буюу хүлээгдэж буй үр
дүнг мэдлэг, чадвар, хэрэглээ гурваар /Зураг 5./ тодорхойлж F-мэдлэгт 16, P-
чадварт 8, C-хэрэглээнд 16 нарийвчилсан үр дүн байгаа. Эдгээрийг дугаарлан
кодлосон. Жишээ нь, агуулгын бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр сурагчдын эзэмших
чадварыг F3, P8, С16 чадвар гэх мэтээр хялбарчилан тэмдэглэж болно. Эдгээр
кодыг багш үнэлгээ хийхдээ ашиглана. Хүлээгдэж буй үр дүнг агуулгын
тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр нарийвчлан ангилбал:
15 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

15. Мэдлэг Чадвар Хэрэглээ
Нарийвчилсан
үр дүн
С- Харилцаа, бүтээлч ба
F-Үндсэн
Агуулгын Р- Бүтээх үйл шүүмжлэлт сэтгэлгээ,
үйлдлүүд, мэдлэг
тогцолцооны ажиллагаа шийдвэр гаргах, асуудал
ба ойлголтууд
бүрэлдэхүүн шийдвэрлэх
А1-МХТ-ийн үндсэн 1, 2, 3, 4, 5, 8, 9,
ойлголтууд 10, 13
А2-Компьютер ашиглах ба 3, 4, 5, 6, 7, 11, 12,
8, 13, 15
файлтай ажиллах 13, 15
А3-Текстэн мэдээлэл 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10,
3, 5, 6, 7, 11,12, 14 1, 2, 3, 4, 7
боловсруулах 11, 12, 14, 15
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10,
А5-Зураг боловсруулалт 3, 5, 6, 7, 11, 12 2, 3, 4, 6
11, 12, 14, 15, 16
А6-Үзүүлэн бэлтгэх ба дуун,
1, 2 , 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10,
хөдөлгөөнт дүрсэн 3, 5, 7, 11, 12, 14 1, 2, 3, 4, 5
11, 12, 14, 15, 16
мэдээлэл боловсруулах
А8-Вэб хуудас, интернэт 3, 5, 7, 11, 12,14, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10,
1, 2, 3, 4, 7, 8
ашиглах 16 11, 12, 14, 15
Хүснэгт 4. Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг бүрийн нарийвчилсан үр дүнгийн код
Агуулгын бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр хүлээгдэж байгаа үр дүн хэрхэн
биелснийг илрүүлэх шалгуур даалгаврын загварыг үлгэрчилсэн байдлаар энэхүү
зөвлөмжийн үнэлгээ хэсэгт боловсруулав.
Сургалтын хөтөлбөрт А6-Үзүүлэн бэлтгэх ба дуун, хөдөлгөөнт дүрсэн мэдээлэл
боловсруулах хэсгээр үнэлгээний жишиг даалгавар орсон тул зөвлөмжид А3, А5, А8
бүрэлдэхүүн хэсгүүдээр бэлтгэсэн жишиг даалгаврыг орууллаа.
Багш сургалтын хэрэглэгдэхүүн, материалуудыг бэлтгэхдээ үндэсний дэвшилтэт
өв уламжлал, ѐс суртахууны хэм хэмжээ, эх оронч үзэл, хүмүүжлийг төлөвшүүлэхэд
анхаарч, тогтвортой хөгжлийн боловсрол, жэндерийн тэгш байдлыг харгалзан
боловсруулах нь зүйтэй. Мэдээлэл зүйн хичээлийн нэг онцлог нь сурагчид бусад
хичээлийн даалгавар болон бие даах ажлуудыг гүйцэтгэхдээ МХТ-ийг чөлөөтэй
ашиглаж чадаж байвал энэ хичээлийн гол үр дүн юм. Иймд мэдээлэл зүйн хичээлийн
даалгаврыг бусад хичээлийн багш нартай хамтарч төсөлт хичээлийн хэлбэрээр зохион
байгуулах нь сургалтыг үр дүнтэй болгоно. Жишээ болгож сургалтын хөтөлбөрт “Нэг
мянган долларын зарцуулалт”, “Монголын орны дархан цаазтай ан амьтан” сэдвээр
жишиг даалгавар оруулсан.
16 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

16. ҮЛГЭРЧИЛСЭН ЖИШЭЭ СЭДЭВ: БИЧВЭРИЙГ ХЭЛБЭРЖҮҮЛЭХ
МЭДЭЭЛЭЛ ЗҮЙ, 7-Р АНГИ
ЖИШИГ ДААЛГАВАР:
Өгөгдсөн текст файлыг нээж, дараах даалгаврыг
Тухайн сэдвийн хүлээгдэж буй үр дүн гүйцэтгэнэ. Үүнд:
F5 Мэдээлэл боловсруулахад хэрэглэдэг
• Гарчгийг хуудасны голд зэрэгцүүлнэ.
технологиудын ажиллах дараалал, үйл • Шрифтийн хэлбэрийг өөрчилж сонгоно.
ажиллагаанд нь тохируулж гүйцэтгэгчийн зааврыг • Шрифтийн хэмжээг гарчиг 14 pt, бичвэр 12 pt
боловсруулах ойлголттой болсон. байхаар сонгоно.
• Догол мөрийг Tab товчлуурын тусламжтай
C1 Хэрэгцээндээ зориулж ажиллахад хялбар оновчтой гаргана.
байх технологийг сонгож мэдээлэл боловсруулдаг • Бичвэрийг баганад хуваана.
• Догол мөрөнд толгой үсэг оруулна.
C2 Хадгалсан мэдээллээ зөв олж авдаг, хэрэгцээ
• Бичвэрийн зарим мөрийг онцгойлон
шаардлагадаа тохируулан ашигладаг
дугаарлана.
C4 Тодорхой сэдвийн дагуу тохирсон технологи • Бичвэрийг зүүн ба баруун талаас нь
ашиглан олж авсан мэдээллийг чанараар нь ялгаж, зэрэгцүүлнэ.
хэрэгцээ шаардлагадаа тохируулан сонгож • Бичвэрийн мөр хоорондын зайг 1.5 lines
ашигладаг байхаар тааруулна.
C5 Тохирсон технологиуд ашиглах замаар тодорхой Урьдчилсан нөхцөл:
сэдвээр мэдээллийн боловсруулалтын чанарт Текст боловсруулах програмыг ажиллуулж, бэлэн
шүүмжлэлтэй ханддаг загвар ашиглан текст файл үүсгэх, хадгалах,
харуулах, нэмэлт өөрчлөлт оруулах, текстэд засвар
C7 Санаа бодлоо асуудал болгон томъѐолж, электрон хийх зэрэг мэдлэг, чадварыг сурагчид эзэмшсэн
байдлаар боловсруулж эмхэлдэг, мэдээлэл зохион
байгуулдаг, тухайн сэдвийг хайхдаа тохирох
байна.
хайлтын механизмыг сонгодог
Суралцагч бүр юу хийсэн байх вэ?
Дээрх даалгаврыг зааврын дагуу гүйцэтгэн, файлыг
хадгалж, хэвлэхэд бэлэн болгосон байна.
Сурагчдад багш яаж туслах вэ?
• Суралцагч даалгавар файлыг хайж олж авах
электрон эх үүсвэрийг зааж єгнє.
• Текстэн мэдээлэл боловсруулах програмын
тохируулгыг хянаж єгнє.
• Зарим сурагчдад эцсийн бүтээгдэхїїний нэг
загварыг цаасан дээр хэвлэсэн байдлаар харуулна.
Хэрэглэгдэхүүн ба хэрэгсэл • Даалгаврын урьдчилсан нөхцөлд заасан зүйлсийг
• Электрон эх үүсвэр: хатуу диск, компакт диск, сануулах
flash, вэб хуудас, сурах бичиг • Уг даалгаврыг гүйцэтгэхэд шаардлагатай бичвэр
• Багшийн бэлтгэсэн даалгавар файл хэлбэржүүлэх үндсэн командуудыг сануулах
• Компьютер • Дөхүүлэх асуулт тавих
• Хэвлэгч
• LCD проектор
Арга зүй:
• Сурагчдад даалгавар болгон өгөх файлыг
хэлбэржүүлээгүй задгай хэлбэртэй, дээрх даалгавар
хэсэгт өгсөн ажилбарууд гүйцэтгэх боломжтой байхаар
Үнэлгээ тооцох заавар: бэлтгэсэн байна.
1. Шалгах хуудсыг “Чадна”, “Чадахгүй” • Текстийн хэмжээ А4 хэмжээний нэг хуудсанд
тэмдэглэгээ сонгосон тоог процентоор тооцон багтахаар байна.
үнэлнэ. • Эцсийн бүтээгдэхүүний нэг загварыг сурагчдад
хэвлэж харуулж болно.
2. Рубрикийг тооцохдоо үнэлгээний • Багш текстэн мэдээлэл боловсруулах програм дээр
шалгууруудад 1-3 оноо өгнө. бичвэрийн хэлбэр (шрифтийн төрөл, хэмжээ, хэлбэр),
бичвэр зэрэгцүүлэх, бичвэрийг баганад хуваах, толгой
үсэг хэрэглэх, мөр дугаарлах зэргийг ямар
командуудаар хэрхэн гүйцэтгэхийг тайлбарлаж өгсөн
байна.
17 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

17. Үнэлгээний шалгуурууд:
Сурагчийг үнэлэх даалгавар
Сурагч ___________________________________
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Сурагчийн чадамж
Чадна Чадахгүй
Хайх хэрэгсэл ашиглан даалгавар файл хайж олох
Даалгавар файлыг нээх
Текстэн мэдээлэл боловсруулах програм дээр текст засварлах,
зөөх, хуулах
Бичвэрийг хуудсанд байрлуулах : голлуулах, зүүн ба баруун талд
байрлуулах
Фонтын хэмжээ, хэлбэрийг өөрчлөх
Tab товчлуур ашиглан догол мөр гаргах
Бичвэрийг баганад хуваах аргуудыг мэдэх
Drop Cap команд ямар үүрэгтэйг мэдэх
Бичвэрийн мөр хоорондын зайг тааруулах командуудыг мэдэх
Бичвэрийн мөрийг онцгойлон дугаарлах хэлбэрүүдийг мэдэх
Бичвэрийг зэрэгцүүлэх командууд болон хэрэглүүрийг мэдэх
Бичвэр хэлбэржүүлэлтийн үр дүнг тооцох рубрик
Түвшин
Сайн Хангалттай Хязгаарлагдмал
Шалгуур
Электрон эх Боломжит бүх хайлтын Зөвхөн нэг хайлтын Хайлтын хэрэгсэл
үүсвэрээс файл хэрэгсэл ашиглаж хэрэгсэл ашиглан ашиглахгүйгээр файлаа
хайж олох шалгуур файлаа олж авсан файлаа олж авсан олж авсан эсвэл файлаа
олж чадаагүй
Бичвэрийг баганад Хэд хэдэн аргаар янз Зөвхөн хоѐр баганад Бичвэрийг баганад
хуваах аргуудыг бүрийн зохиомж бүхий ердийн байдлаар хувааж чадаагүй
ашигласан байдал баганууд зохион хуваасан
байгуулсан
Догол мөрөнд том Догол мөрөнд боломжийн Зөвхөн нэг хэрэглүүр Зөв нэг мөрийн том үсэг
үсэг оруулсан зохиомжоор том үсэг ашиглан догол мөрөнд оруулсан эсвэл том үсэг
байдал оруулсан том үсэг оруулсан оруулж чадаагүй
Бичвэрийн мөрийн Янз бүрийн бүрийн Зөвхөн нэг хэлбэр Зөвхөн тоогоор
дугаарлалт хийсэн хэлбэрээр мөрийг ашиглан мөр дугаарласан эсвэл
байдал онцгойлон тэмдэглэж дугаарласан дугаарлах хэрэгсэл
оновчтой дугаарласан ашиглахгүй дугаарласан
Бичвэрт өгөгдсөн даалгавар өгөгдсөн даалгавар Зөвхөн зүүн эсвэл баруун
зэрэгцүүлэлт файлын бүх хэсэгт файлын зарим хэсэгт талаас зэрэгцүүлэлт
хийсэн байдал оновчтой зэрэгцүүлэлт зэрэгцүүлэлт хийсэн хийсэн
хийсэн
Бичвэрийн хэлбэр Бичвэрийн хэлбэрийн бүх Бичвэрийн хэлбэрийн 2 Бичвэрийн зөвхөн нэг
сонгосон байдал төрлийг оновчтой сонгон буюу түүнээс дээш хэлбэрийг сонгосон
ашигласан төрлийг сонгосон
18 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

18. ҮЛГЭРЧИЛСЭН ЖИШЭЭ СЭДЭВ: А5 - ЗУРАГ БОЛОВСРУУЛАЛТ
МЭДЭЭЛЭЛ ЗҮЙ, 7-Р АНГИ
Тухайн сэдвийн хүлээгдэж буй үр дүн ЖИШИГ ДААЛГАВАР:
F11 Мэдээллийн шинж чанаруудыг мэдсэнээр Зургийн програм ашиглан зурган хүүхэлдэйн кино
түүнийг хэрэгцээ шаардлагадаа тохируулан бүтээнэ.
сонгох
Урьдчилсан нөхцөл:
F12 Мэдээллийг дүрслэх үндсэн хэлбэрүүдийг Мэдээллийн / зурган / шинж чанар, загварын төрлүүд,
мэдэж, текст, зураг ашиглан илүү ойлгомжтой дүрслэх хэлбэрүүдийг мэддэг, Зургаар хүүхэлдэйн кино
болгож байгаа нь мэдээллийг загварчилж хийх аргачлалын дагуу загвар хийж чаддаг. Сонгосон
байгаа болохыг ойлгоно сэдвээр зурган киноны загварыг цаасан дээр гаргасан
байна.
P2 Мэдээллийг компьютерээр загварчлахын давуу
ба дутагдалтай талыг мэдсэнээр объектын Сурагч бүр юу хийсэн байх вэ?
загварыг үг ба дүрсээр илэрхийлж, дүрслэн Зургийн програм ашиглан загвараа зурж, бүх
харуулдаг файлыг нэг хавтасанд хадгалсан байна.
Бэлтгэсэн зургуудаа бусдад үзүүлэхэд бэлтгэн
P3 Утга агуулга бүхий мэдээллийн бүтээгдэхүүн сэдэв, хэн, хэзээ хийснийг тодорхой тусгана.
хийхийн тулд текст ба зургуудыг хослуулан Зурган киногоо бусдад үзүүлж, тайлбарлана.
хэрэглэдэг
P6 Зургийн програм, зурагтай ажиллах үндсэн
үйлдлүүд, тохиргоо хийх, сонгох хэрэгслүүд ба
Үнэлгээ тооцох заавар
будах хэрэгслүүдийг ашиглах, зурган
4 оноо. Загварыг бүтээлчээр сэтгэн бүрэн гүйцэд
мэдээллийг хэвлэх, зураг боловсруулдаг
агуулгатай зурган кино болгон зургийн програмыг
програмыг ашиглах чадвартай байх
сайн ашигласан.
3 оноо. Загварыг бүрэн гүйцэд зурж кино болгон
C2 Хадгалсан мэдээллээ зөв олж авдаг, хэрэгцээ
зургийн програмыг сайн ашигласан.
шаардлагадаа тохируулан ашигладаг
2 оноо. Загварыг дутуу зурсан ба зургийн програм
сайн ашигласан.
C5 Тохирсон технологиуд ашиглах замаар
1 оноо. Зурган кино нь ойлгомжгүй, програмыг сайн
тодорхой сэдвээр мэдээллийн боловсруулалтын
ашиглаагүй
чанарт шүүмжлэлтэй ханддаг
C6 Хэрэгцээндээ тохируулж ямар нэг төлөвлөгөө
зохиож түүнийгээ даган мөрдөх, шаардлагатай
үед уг төлөвлөгөөнд засвар хийдэг, төлөвлөгөө Хэрэглэгдэхүүн ба хэрэгсэл
зохиохдоо хугацааны хуваарилалтыг тооцдог, • Сурагчийн бэлтгэсэн киноны загвар
ашигладаг • Компьютер / Зохих програмтай /, проектор, дэлгэц
• Багшийн бэлтгэсэн үзүүлэн / хэвлэмэл, электрон
C10 Тодорхой сэдвийн хүрээнд асуудлаа ялган болон мультмедиа, комикс ном г.м /
тогтоодог, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг
тодорхой болгодог
Сурагчдад багш яаж туслах вэ?
• Багш сурагчдын нас, сэтгэхүйн онцлогт тохирсон
програм сонгож өгөх
• Зургийн програмын тохиргоог хянаж байх
• Сурагчдад програм ашиглахад туслалцаа үзүүлнэ.
• Дадлага хичээлийн явцад бие даан ажиллах болон
чөлөөтэй сэтгэх нөхцлийг бүрдүүлнэ.
• Зурган кино – бүтээлийг бусдад үзүүлэх бэлтгэлийг
хэрхэн хийх зөвлөгөө өгнө
19 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

19. Арга зүй:
Энэхүү жишиг даалгаврыг бүтээлч даалгаврын
түвшинд өгөх учир зургийн програмыг ашиглан түгээмэл Хичээл №4
хэрэглэгддэг технологиуд болон програмын үндсэн -Бэлэн болсон бүтээлүүдийг бусдад үзүүлэх
үйлдлүүдийг хэрэглэх мэдлэг, чадварыг сурагчдад боломжтой болно. Ангийн бүтээлийн санг хадгалан эцэг
эзэмшүүлнэ. Иймд 3-4 цагийн хичээл болно. эхэд үзүүлэх, сургуулийн вэб-д тавьж болно.
- Сурагчдыг хөгжүүлэх зорилгоор зургийг
Хичээл №1 хөдөлгөөнд оруулах / ж: Movie Maker / янз бүрийн
-Компьютерт бэлэн хийсэн зурган киног үзүүлнэ. програмуудыг ашиглан зурсан болон фото зургийн цомог
Үзүүлэх явцад програмын цонхны бүтэц, хэргэслүүдийн үзүүлж болно. Зураг дээр харуулав.
үүргийг тайлбарлана, Гэрт номноосоо болон бусдаас
туслалцаа авч хэрэгслийн үүргийг бичиж ирэх даалгавар
өгч болно.
-Яаж хийхийг зургийн програм ашиглан үзүүлнэ.
Жишээ:
-Зургийн хэрэгсэл ашиглахаас гадна хадгалах технологийг
/ Save, Save As / сайн хэлж бичүүлнэ.
-Сурагчдаар хялбар зураг зуруулж, зургийн хэсгийг
сонгох, файл хадгалах технологийг эзэмшүүлнэ.
- Хичээл №2, №3
Дадлага ажлын явцад өөрсдийн загварыг зурах боломжийг
багш олгоно. Хэрэв компьютер хүрэлцэхгүй бол багаар
ажиллуулах нь оновчтой. Програмын үндсэн үйлдлүүд,
тохиргоог заах явцад 4-5 зураг бүхий зургуудаар хялбар
хөдөлгөөн хэрхэн үүсгэхийг эзэмшүүлэх зэрэгт анхаарна.
Хичээлийн явцад суралцагчдад үнэлгээний хуудас өгсөн
байна.
Энэ кино хэрэглэгдэхүүний
жагсаалтанд байгаа.
20 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

20. Үнэлгээний хуудас Агуулга: А5 - Зураг боловсруулалт
Сурагчийн өөрийн үнэлгээ: _____ анги _______________нэр
Үндсэн үйлдлүүд:
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Сурагчийн чадамж
чадна чадахгүй
1. Зургийн програм эхлүүлэх
2. Шинээр цаас бэлдэх
3. Зургийн хэрэгсэл ашиглан зураг зурах
4. Зурсан зургаа хадгалах Save команд ашиглах
5. Зурсан зургаа хадгалах Save аs команд ашиглах
6. Зургуудаа нэг хавтсанд хадгалах
7. Зургийг хувилах
8. Зургийн нэг хэсгийг сонгох
9. Зургийг бүхэлд нь сонгох
10. Зургийг өнгө солих, будах
11. Зургийн дэвсгэрийн өнгө солих
12. Зургийг томсгох , багасгах
13. Баллуур ашиглах
Компьютертай харьцах үйл ажиллагаа
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Техник хангамжийн бүтэц, бүрэлдэхүүн, тохиргоог ялган
чадна чадахгүй тайлбарлах
14. Оролтын төхөөрөмж- гар, хулгана ашиглах
15. Гаралтын төхөөрөмж-дэлгэц ашиглах
16. Зөөврийн хадгалах төхөөрөмж- flash, CD ашиглах
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Ёс зүйтэй хэрэглээ
чадна чадахгүй
17. Техник хэрэгсэлтэй зөв зохистой харьцах.
18. Технологи ашиглаж байх үед аюулгүй ажиллагааны горимыг
сахих
19. Компьютер ашиглаж байхдаа зөв сууж сурах.
20. Компьютерийн технологийг зохистой хэрэглэхдээ хамтач байж
анги кабинетын дотоод дүрмийг дагаж мөрдөх.
Үндсэн мэдлэг
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Мэдээллийн шинж чанаруудыг мэдсэнээр түүнийг хэрэгцээ
мэднэ мэдэхгүй шаардлагадаа тохируулан сонгох;
1. Мэдээллийн дүрслэх хэлбэр / бичвэр, зурган/.
2. Мэдээллийн шинж чанар / үнэ цэнэтэй, ойлгомжтой.
хэрэгцээтэй/
3. Мэдээллийн загвар / материаллаг, мэдээллэн /.
4. Мэдээллийн процес / хадгалах, дамжуулах, боловсруулах/
Суралцагчдын хүрэх үр дүнгийн шалгуур: С-2,5,6,10. Мэдээлэл боловсруулалтын үр дүнг рубрикээр
тооцож болно.
19 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

21. ҮЛГЭРЧИЛСЭН ЖИШЭЭ СЭДЭВ: E-mail ашиглах
МЭДЭЭЛЭЛ ЗҮЙ, 7-Р АНГИ
Тухайн сэдвийн хүлээгдэж буй үр дүн
ЖИШИГ ДААЛГАВАР:
F3 Мэдээлэл хадгалах, зохион байгуулах, олж Интернэт, хайлтын систем, е-mail ашиглан мэдээлэл
авах, сонгоход компьютер хэрэглэхийн давуу ба болвсруулах.
хязгаарлагдмал талыг мэддэг
Урьдчилсан нөхцөл:
F10 Харилцааны зөв ѐс зүйг хэрэглэдэг, электрон Суралцагсад багаар ажиллаж хэвлэмэл болон электрон
сүлжээг ѐс зүйтэй байдлаар ашигладаг эх нөөцүүдийг ашиглан өөрийн хүндэтгэдэг дуучны
тухай бяцхан ном хийх чадвартай болсон байх
F16 Онлайн харилцаа, Интернэтийн талаар
ойлголттой болж, э-мэйл, вэб хуудасны зохион Даалгавар
байгуулалтыг мэдэж, хайлтын систем ашиглах Өөрийн хүндэтгэдэг дуучны тухай зураг, мэдээлэл
ойлголттой болно агуулсан бяцхан ном хийнэ.
Энд ашиглах мэдээлэл нь зөвхөн интернэт, CD зэрэг
P7 Холбоос агуулсан баримт, компакт диск эсвэл электрон эх үүсвэрээс болон сургуулийн номын сангаас
бусад програмуудаар аялах. Олон холбоост баримт цуглуулсан байна.
үүсгэж, тэдгээрээр аялдаг Багийн гишүүн бүр зөвхөн нэг товлосон дуучныхаа
хувьд ажлаа хувааж авсан байна.
P8 Шинэ Э-мэйл үүсгэх, илгээх. Вэб браузер, Өөрсдийн бяцхан номонд оруулахаар цуглуулсан
электрон шуудан зэрэг харилцаа холбооны мэдээллээ бусад багийн гишүүнд е-mail-ээр илгээж
технологиуд ашиглаж сургуулиас гадна орчинд хуваалцсан байна.
(Интернэт кафе) хүссэн хүмүүстэйгээ харилцдаг,
хүмүүстэй харилцах харилцаагаа үр дүнтэй байлгахын
тулд зөв технологийг сонгож хэрэглэдэг
Үнэлгээ тооцох заавар
4 оноо. Багаар сайн хоршин ажилладаг, олсон
C2 Хадгалсан мэдээллээ зөв олж авдаг, хэрэгцээ
мэдээллээ хуваалцдаг, электрон сүлжээг ѐс зүйтэй,
шаардлагадаа тохируулан ашигладаг
чадварлаг ашигладаг.
3 оноо. Багаар хоршин ажилладаг, олсон мэдээллээ
C4 Тодорхой сэдвийн дагуу тохирсон технологи
хуваалцдаг, электрон сүлжээг ѐс зүйтэй багшийн
ашиглан олж авсан мэдээллийг чанараар нь ялгаж,
дэмжлэгтэйгээр ашигладаг.
хэрэгцээ шаардлагадаа тохируулан сонгож ашигладаг.
2 оноо. Багаар хоршин ажиллахдаа нийлэмж муутай,
олсон мэдээллээ бүрэн хуваалцдаггүй, электрон
C8 Багаар ажиллахдаа электрон үүсвэрүүдээс
сүлжээг багийн гишүүд харилцан туслалцсаны үндсэн
цуглуулсан мэдээллээ хамтран эзэмшдэг, хавтас гэх
дээр ашигладаг.
мэт хадгалах төхөөрөмжид багийн гишүүд мэдээллээ
1 оноо. Багаар ажиллах чадваргүй, олсон мэдээллээ
хоорондоо дамжуулан байрлуулж авч ашигладаг
хуваалцдаггүй, электрон сүлжээг бараг ашигладаггүй.
P2 Мэдээллийг компьютерээр загварчлахын давуу
ба дутагдалтай талыг мэдсэнээр объектын загварыг үг
ба дүрсээр илэрхийлж, дүрслэн харуулдаг Хэрэглэгдэхүүн ба хэрэгсэл
• Компьютер /интернэтэд холбогдсон /, проектор,
P3 Утга агуулга бүхий мэдээллийн бүтээгдэхүүн дэлгэц
хийхийн тулд текст ба зургуудыг хослуулан • Хэвлэмэл, электрон болон мультмедиа, CD г.м
хэрэглэдэг
C2 Хадгалсан мэдээллээ зөв олж авдаг, хэрэгцээ
шаардлагадаа тохируулан ашигладаг Арга зүй
Энэ хичээл нь агуулгын тогтолцооны ” А8-Вэб хуудас,
C4 Тодорхой сэдвийн дагуу тохирсон технологи интернэт ашиглах” гэсэн бүрэлдэхүүн хэсгийг багш
ашиглан олж авсан мэдээллийг чанараар нь ялгаж, зааж дууссаны дараа явуулбал зохимжтой байж болох
хэрэгцээ шаардлагадаа тохируулан сонгож ашигладаг нэг хувилбарын жишээ юм. Энэ сэдвийг үзэж дуусаад
сурагч бүр /эсвэл хэд хэдээрээ нийлж нэг баг болж нэг
C7 Санаа бодлоо асуудал болгон томъѐолж, сэдэв / жишээ нь “Миний хүндлэн шүтдэг дуучин,
электрон байдлаар боловсруулж эмхлэдэг, мэдээлэл жүжигчин, тамирчин, эрдэмтэн гэх мэт”/ сонгон авч
зохион байгуулдаг, тухайн сэдвийг хайхдаа тохирох бяцхан ном хийх болно гэдгийг багш урьдчилан энэ
хайлтын механизмыг сонгодог сэдвийг зааж эхлэхдээ сануулах бөгөөд мэдээллээ
цуглуулах явцдаа тухайн хичээлүүд дээр багшийн
C10 Тодорхой сэдвийн хүрээнд асуудлаа ялган заасан зүйлийг өөрсдийн хийх номондоо ашиглаж байх
тогтоодог, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг тодорхой даалгаварыг тухайн хичээлийн нэмэлт даалгавар болгон
болгодог өгнө.
20 ЕБ-лын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

22. Дараах шалгах хуудсаар суралцагчдыг дүгнэж хангалтгүй дүн үзүүлсэн
суралцагчдад багш хоцрогдлыг арилгах үйл ажиллагаа зохион байгуулах нь зүйтэй.
А. Үндсэн үйлдлүүд
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Сурагчийн чадамж
Чадна Чадахгүй
Internet explorer програмыг эхлүүлэх,
Элекрон шуудан /е-mail/ илгээх програмыг нээх
Internet explorer програмын түгээмэл хэрэглэгддэг цэс, команд,
хэрэглүүрүүдийг чөлөөтэй ашиглах
Захиа бичихдээ фонтын хэмжээ, хэлбэрийг өөрчлөх зэрэг
текстийн хэлбэржүүлэлтийг солих
Захиа бичих талбарт текст засварлах, зөөх, хуулах
Ирсэн элекрон шууданг нээх ялгаж сонгож авах
Электрон захидлыг устгах / е-mail устгах/
Электрон шуудан явуулах/ е-mail явуулах/
Элекрон шуудан хаах / е-mail хаах/ sign out
Мессенжерээр харилцах
Е-mail хаяг нээх
Б. Компьютертай харьцах үйл ажиллагаа
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Хамааралтай техник хангамжийг хэрэглэх чадвар
Чадна Чадахгүй
Оролтын төхөөрөмжүүд. Жишээ: сканер
Гаралтын төхөөрөмжүүд. Жишээ нь: проектор
Дамжуулах төхөөрөмжүүд. Жишээ нь: flash, CD
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Ёс зүйтэй хэрэглээ
Чадна Чадахгүй
Компьютерийн технологийг хэрэглэхдээ хамтач байж, анги кабинетын
дотоод дүрмийг дагаж мөрдөх
Техник хэрэгсэлтэй зөв зохистой харьцах
Зөв харилцааны хэл, ѐс зүйг хэрэглэх
Дараа нь багш багийн ахлагчдаар хийсэн номын талаар яриулсны дараа дараах
рубрикээр багийн сурагчдыг дүгнэнэ.
21 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

23. Вэб хуудас, интернэт ашиглалтыг дүгнэх рубрик
Анги 7. Бүлэг.............. Багийн нэр .................................
Багийн гишүүдийн нэрс ........................................................................................................
Түвшин
Хангалтгүй
Онцгой сайн Чадвартай Хангалттай Хязгаарлагдмал
/Insufficient
/Excellent / /Proficient/ /Adequate/ /Limited/
Blank/
Шалгуур
Мэдээллийн Сонирхолтой Хүмүүст
Шинэ соргог, Сонирхолтой Алдаатай
чанар/ хир боловч онц хэзээний танил
хэрэгтэй хэрэгтэй буруу
өгөөжтэй хэрэгтэй болсон, хуучин
мэдээлэл мэдээлэл мэдээлэл
мэдээлэл мэдээлэл мэдээлэл
агуулсан агуулсан агуулсан
агуулсан/ агуулаагүй агуулсан
Ач холбогдол Бусдыг Цуглуулсан Цуглуулсан
Мэдээллийг бүхий мэдээлэл мэдээлэл мэдээллээ мэдээллээ
хуваалцах цуглуулахад цуглуулахад бусаддаа бусадтай
бусдад тусалсан тусалсан мэдээлсэн хуваалцаагүй
Багаар бага
Багаар Багаар маш зэрэг Баг дотроо
Багаар ажиллах
ажиллах сайн хоршин хүндрэлтэй талцаж
чадваргүй
чадвар ажилладаг хоршин хуваагдсан
ажилладаг
Зорилгод
Боломжит бүх Интернэтэд
хүрэхэд
сайтуудад Хэд хэдэн Зөвхөн нэг хандсан боловч
Мэдээлэлд тэмүүлсэн
хандан сайтуудад сайтад сонгон хэрэгцээт
хандах ямар нэгэн
мэдээлэл хандсан хандсан мэдээллээ авч
үр дүн
цуглуулсан чадаагүй
гараагүй
Электрон Электрон Электрон
Интернэт, сүлжээг ѐс сүлжээг ѐс сүлжээг
электрон зүйтэй, багийн Электрон
зүйтэй,
сүлжээг гишүүд сүлжээг
ашиглаж чадварлаг багшийн харилцан тааруухан
байгаа ашигладаг тусламжтай туслалцсаны ашигладаг
байдал ашигладаг үндсэн дээр
ашигладаг
Хэрэв суралцагч хангалтгүй үнэлэгдсэн бол түүнд багш ямар арга замаар, хэрхэн
тусалж дэмжиж, сайжруулах талаар шийдвэр гаргах хэрэгтэй. Даалгаврыг шалгасны
дараа сурагчаас доорх саналыг авч болно.
Суралцагч танд хийх явцад хэцүү зүйлс юу байв?
............................ ....................... ..............
............................ ....................... ..............
Цаашид анхаарах зүйлс юу байв?
............................ ....................... ..............
22 ЕБ-лын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

24. ТУРШИЛТ СУРГАЛТЫН ҮНЭЛГЭЭ
Сурагчдын бүтээлч сэтгэлгээ задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх, шийдвэр гаргах,
асуудал шийдвэрлэх чадварыг хөгжүүлэхэд чиглэгдсэн арга зүйгээр БСШУЯ-ны
харъяа МОХС-ийн 3-4-р ангийн сурагчдад мэдээлэл зүйн хичээлийг явуулсан туршилт
сургалтын үр дүнг доор толилуулав. Тус сургууль нь мэдээлэл зүйн хичээлийг ОХУ-ын
сургалтын програмаар явуулдаг бөгөөд 2007-2008 оны хичээлийн жилд бага анги дээр
туршилт сургалтыг явуулсан нь сургалтын хөтөлбөрт дэвшүүлсэн сурах сургах үйл
ажиллагааны зарчмуудыг бүрэн хэрэгжүүлэх боломжтой нь батлагдсан юм. Энд жишээ
болгож нэг хичээлийн үнэлгээг үзүүлье.
Сэдэв: “Үлгэрийн агуулгыг зургаар илэрхийлэх”
Заавал байх шаардлагатай хэрэглэгдэхүүн: Сурагч болгон зураг зурах, тексттэй
ажиллах програм хангамж бүхий нэг компьютертэй байх.
Арга зүй: Дунджаар 10-15 минутад компьютер ашиглан бичиж амжихаар, агуулгыг нь
зургаар ойлгомжтой илэрхийлж болохуйц, нас сэтгэхүйн онцлогт нь тохирсон 2-3
үлгэрийн агуулгыг бэлтгэх. Эсвэл өмнөх хичээл дээр 50-80 үгтэй бяцхан үлгэрийг ном
болон бусад мэдээллийн хэрэгслээс олж ирэх даалгавар өгсөн байж болно. Үлгэр орос
монгол аль ч хэл дээр байж болно. Сурагчдын авчирсан үлгэрээс агуулгыг нь зургаар
хялбар илэрхийлэх боломжтой, сурагчдад сургамж өгөхүйц, богино хугацаанд
компьютерт оруулах боломжтой, сонирхолтой, үгийн тоогоор ойролцоо гурван үлгэрийг
сонгон авч сурагчид хичээл дээр бие даан гүйцэтгэх даалгавар болгон өгнө. Сурагчдыг
3 хэсэгт хувааж хэсэг бүрт байгаа 6 сурагч бүр бие даан нэг агуулгыг илэрхийлэх зураг
зурах ѐстой.
Энэ даалгаврыг өгөхөөс өмнө дараах Урьдчилсан нөхцөлд орсон F-мэдлэг, P-
чадварыг шалгаж хангалттай үнэлгээ авсан тохиолдолд уг даалгаврыг өгнө.
Урьдчилсан нөхцөл: Сурагчид ойлгомжтой ба эмх цэгцтэй зохион байгуулалт сайтай
баримт үүсгэхийн тулд текст боловсруулах програмыг чадварлаг, ухаалгаар ашиглаж
чаддаг байна. Мөн зураг бэлтгэх програмыг ашигладаг, зураг зурах хэрэгсэл,
командуудыг ашиглаж сурсан, хадгалах, харуулах, текстэд засвар хийх зэрэг доорх
мэдлэг, чадварыг сурагчид эзэмшсэн байна.
А. Үндсэн үйлдлүүд
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Сурагчийн чадамж
Чадна Чадахгүй
Текст програмыг эхлүүлэх,
Текстийг бичиж оруулах
Програмын түгээмэл хэрэглэгддэг цэс, команд, хэрэглүүрүүдийг
чөлөөтэй ашиглах
Б. Бичвэр болон өгөгдлийг оруулах үйлдлүүд
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Гарын товчлууртай ажиллах арга барилын чадамж
23 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

25. Чадна Чадахгүй
Гарчиг ба текст оруулах
Үүсгэж буй текстэнд агуулгыг тодруулах зорилгоор (жишээ нь,
тод, налуу, доогуур зурах, хоѐр захаас тэнцүүлэх, голлуулах,
жагсаалтын дугаарлалт, фонт, текстийг солих)-г хэрэглэж мэддэг,
Фонтын хэмжээ, хэлбэр,өнгийг өөрчлөх зэрэг текстийн
хэлбэржүүлэлт хийх
Текст засварлах, зөөх, хуулах
Тасдах, хуулах, буулгах зэрэг бичвэр боловсруулах боломжуудыг
ашиглаж бүтэн өгүүлбэрийг засварлах
Баримтаа файл болгон хадгалах, өөрчлөлтийг хадгалах
В. Зураг зурах үйлдлүүд
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Сурагчийн чадамж
Чадна Чадахгүй
Зургийн програмыг эхлүүлэх,
Зураг зурах програмд зургийн хэрэгслийг ашиглах
Програмын түгээмэл хэрэглэгддэг цэс, команд, хэрэгслийг
чөлөөтэй ашиглах
Зурсан обьектын дэвсгэр өнгө, зураасны өнгө, өргөн, хэв маягийг
сонгох
Дүрсэн объектуудын тодорхой төрлүүдийг тухайлбал, шулуун
шугам, дугуй булантай болон тэгш өнцөгт, квадрат, тойрог, зуйван
дугуй гэх мэт дүрс оруулах
Дүрсийг сонгох
Дүрсийг эргүүлэх
График объектуудыг зурах
Дүрсийг янз бүрээр будах
График обьектын хэмжээг өөрчлөх, хасах
Дүрсэнд текст оруулах
Баримтаа файл болгон хадгалах, өөрчлөлтийг хадгалах
Тохиромжтой байдлаар сурагчид зургийн програмыг ашиглаж
чаддаг байна.
Г. Бүтээлч байдлын үйлдлүүд
Сурагчийн
тэмдэглэгээ Мэдээлэл харилцааны чадамж
Чадна Чадахгүй
Үлгэрийн агуулгыг уншиж ойлгох
Агуулгыг зургаар илэрхийлж зорилгод нь тохирсон зураг бүтээх.
Будах хэрэгслүүд ашиглан агуулгыг тодруулах
Текстэндээ зурсан зургаа оруулах
Текст ба зургийн тэнцвэрт байдлыг хадгалах.
Даалгавар: Доорх бичвэр хэлбэрээр өгөгдсөн үлгэрийн агуулгад тохирсон зургийг
програм ашиглан зохиомжлон зурах
24 ЕБ-лын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

26. Сонгосон үлгэрүүд:
Бяцхан муур загас барьсан нь.
Тариачин эр эрдэнэ шиш тарьж намар нь арвин их ургац хураажээ.Тарьсан эрдэнэ шиш
нь ч багсайтал ургаж ам бүлээрээ баяр хөөр бялхав. Энэ бүхнийг сайн ажигласан
бяцхан муур олон жижиг загасыг газарт булж гэнэ.Тэгээд "Удахгүй маш их загас хурааж
авна даа"гэж тэр боджээ.
Хамтын хүч.
Нэг шоргоолж ганц ширхэг тариа олжээ. Тэр тариа маш хүнд тул хөдөлгөж
чадсангүй.Тэгээд олон нөхөддөө очиж хэлээд, бүгдээрээ очоод чирж үүрэндээ амархан
авчрав. “Эвт шаазгай буга барина.” гэдэг энэ юм.
Хэрээ ус уусан нь
Хэрээний ам цангаж энд тэндгүй ус хайв.Тийнхүү явсаар нэг устай лонх олов.Гэвч
лонхонд ус өчүүхэн бага, лонхны амсар нь тун жижиг тул хэрээ тэр усыг ууж яахан
чадах билээ? Хэрээ эргэн тойрондоо олон жижиг чулуу байгааг олж хараад нэгэн арга
бодож олов. Хэрээ жижиг чулуунуудыг түүж нэг нэгээр нь лонхонд хийж эхэллээ.
Лонхонд дахь ус аажмаар дээшилж хэрээ сая нэг ус уув.
Хүлээгдэж буй үр дүн
Утга агуулга бүхий бүтээл хийхийн тулд текст ба зургуудыг хослуулан хэрэглэдэг
Мэдээллийг компьютерээр загварчлахын давуу талыг мэдсэнээр объектын
загварыг үг ба дүрсээр илэрхийлж дүрслэн харуулдаг
Зургийн програм зурагтай ажиллах үндсэн үйлдлүүд, сонгох ба будах
хэрэгслүүдийг ашиглах, зураг боловсруулдаг програмыг ашиглах чадâартай
байх
Үр дүнгээ зөв зохистой, ойлгомжтой байдлаар дүрслэн илэрхийлэх чадвар.
Сурагчид зурган дүрслэлдээ шүүмжлэлтэй хандаж тайлбар хийх.
Үнэлгээ
Хүснэгтэд сурагчийн үйл ажиллагаанд чанарын үнэлгээ өгөх рубрикийг үзүүллээ.
Сурагч бүр хийсэн бүтээлээ танилцуулах үеэр багш рубрикийн хүснэгтэнд тэмдэглэгээ
хийнэ. Тухайн түвшинд өгсөн оноо
 хязгаарлагдмал-1 оноо,
 хангалттай-2 оноо,
 чадвартай-3 оноо,
 Онцгой сайн-4
3 шалгуур байгаа тул нийт авбал зохих 4*3=12 оноо байна.
25 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

27. Мэдээлэл боловсруулалтын үр дүнг тооцох рубрик
Сэдэв: “Үлгэрийн агуулгыг зургаар илэрхийлэх”
Түвшин
Онцгой сайн Чадвартай Хангалттай Хязгаарлагдмал
/Excellent / /Proficient/ /Adequate/ /Limited/
Шалгуур
даалгаврын утгыг даалгаврын
даалгаврын даалгаврын утга
даалгаврын утгыг илэрхийлэх ихэнх утгыг
утга агуулгыг агуулгыг гаргаж
гаргасан байдал элементүүдийг ерөнхийдөө
бүрэн гаргасан чадаагүй
оруулсан гаргасан
Зургийн хэрэгсэл Боломжит бүх
5-9 үндсэн 1-4 үндсэн
ашиглаж байгаа хэрэгслийг 10-14 үндсэн
хэрэгсэл хэрэгсэл
байдал(тоон ашигласан (16- хэрэгсэл ашигласан
ашигласан ашигласан
үзүүлэлтээр) аас дээш)
зургийн програм програмыг програмын
програмыг маш програмыг
ашиглах чадвар боломжийн хэрэгслүүдийг
чадварлаг технологийн дагуу
(чанарын хэмжээнд эмх цэгц муутай
ашигласан ашигласан
үзүүлэлтээр) ашигласан ашигласан
Сурагчдын бүтээл
Бяцхан муур загас барьсан нь. Хамтын хүч. Хэрээ ус уусан нь
3а Ундрах 3г Сайн-Өлзий
3в Энэрэл
3в Энэрэл 3в Одбат 3в Энхжаргал.
3д Мишээл
3б Халиун 3а П.Тамир
3б Марал 3в Марал 3б Дэлгэр
26 ЕБ-лын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

28. 3д Мөнхжин 3в Энэрэл 3а Ундрах
3д Шүр 3б Тулга
3г Есөнтуг
3в Энэрэл
Түвшин
Онцгой сайн Чадвартай Хангалттай Хязгаарлагдмал
/Excellent / /Proficient/ /Adequate/ /Limited/
Шалгуур
даалгаврын утгыг
гаргасан байдал 
Зургийн хэрэгсэл
ашиглаж байгаа
байдал(тоон үзүүлэлтээр) 
зургийн програм ашиглах
чадвар (чанарын
үзүүлэлтээр) 
11 оноо
Нийт
8 3 0 91,6%/А
3в Марал
Түвшин
Онцгой сайн Чадвартай Хангалттай Хязгаарлагдмал
/Excellent / /Proficient/ /Adequate/ /Limited/
Шалгуур
даалгаврын утгыг
гаргасан байдал 
Зургийн хэрэгсэл
ашиглаж байгаа
байдал(тоон үзүүлэлтээр) 
зургийн програм ашиглах
чадвар (чанарын
үзүүлэлтээр) 
8 оноо
Нийт
6 2 66,6%/D
27 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

29. СУРГАЛТЫН ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
Шилжилтийн 7-р ангийн мэдээлэл зүйн сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд
шаардлагатай сургалтын хэрэглэгдэхүүнийг багш, сурагчид өөрсдийн хэрэгцээ, арга
зүйдээ тохируулан сонгон хэрэглэнэ.Сурах бичиг, гарын авлагын хувьд мэдээлэл зүйн
боловсролын стандарт, агуулгын хүрээ, арга зүйн чиглэлээр боловсруулж гаргасан дор
дурдсан материалыг ашиглаж болно.
БСШУЯ-ны зөвшөөрлөөр гарсан сурах бичиг:
1. П.Дэлгэржав, Ш.Отгонцэцэг, Л.Буянжаргал, Мэдээлэл зүй I, УБ 2006 он.
2. Л.Чойжооваанчиг, Л.Мөнхтуяа, Д.Цэдэвсүрэн, Г.Батнасан, Ц.Чимэдлхам,
Б.Золзаяа, Мэдээлэл зүй I, УБ 2006 он.
3. П.Дэлгэржав, О. Отгоннаран, Ш.Отгонцэцэг, Мэдээлэл зүй II, УБ 2007 он.
Гарын авлага:
1. Мэдээлэл зүйн боловсролын стандарт, УБ 2005. Стандартчилал, хэмжилзүйн
үндэсний төв
2. Асуудал шийдвэрлэх замаар мэдээллийг мэдлэг болгон хувиргах арга зүй
(Зөвлөмж I, II) УБ 2007-2009 он БСШУЯ-Жайка төсөл
3. Л.Чойжооваанчиг, Л.Мөнхтуяа, Д.Цэдэвсүрэн, Г.Батнасан, Ц.Чимэдлхам,
Б.Золзаяа, Д.Цогтбаатар, С.Уянга, Информатик 2, УБ 2008 он.
Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр дээр дурьдсан сурах бичиг ,
гарын авлагуудыг ашиглаж болох нэгэн хувилбарыг доорх хүснэгтээр үзүүлэв.
Хүснэгтэд сурах бичиг, гарын авлагууд дээрх дугаараараа, бүлгийн дугааруууд нь
тэдгээрт байгаа хэлбэрээрээ орсон байгаа. Харин мэдээлэл зүйн боловсролын
стандартын харгалзах айнууд нь кодоороо бичигдсэн.
Сурах бичиг / бүлгээр / Гарын авлага / бүлгээр /
тогтолцоо
Агуулгын
1 2 3 1 2 3
III-3, III-1, §1.1-1.8 §2.1- I-1 2МЗ1, 1.1-1.6
А1 V-3 Зөвлөмж I, II
2.8 §5.5 2МЗ2 5.8 5.1
IV-1-IV-3 II-2
V-1, V-2 2МЗ2
А2 §5.1-5.4 V-1 2.1-2.8
2МЗ5
V-2 V-1-1.1 , * VIII 2МЗ5
А3 §5.2-5.3 5.3-5.5
анги V-3-3.1 2МЗ1
2МЗ5
А5 §5.4 V-1-1.3 10.6
2МЗ1
3МЗ5
А6 VIII анги V-3-3.3
2МЗ1
А8 IV-1-IV-5 V-2 2МЗ5 10.1-10.3
Хүснэгт 5. *A3-4-17a буюу текст боловсруулахад гипер холбоос ашиглах
28 ЕБ-лын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

30. Сурах бичиг гарын авлагаас гадна сургалтын бусад цахим хэрэглэгдэхүүн, эх
үүсвэрүүдийг ашилах нь зүйтэй. Шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийг
боловсруулах явцад бид зарим сэдвээр туршилт хийж сургалтын үр дүнд сурагчдын
хийсэн бүтээгдэхүүнээр цахим хэрэглэгдэхүүн бэлтгэж, вэб сайтад байрлуулан,
зөвлөмжид хаягийг зааж өглөө.
1. С.Энхцэцэг, сэдэв: Хүүхэлдэйн кино: “Орчноо зүлэгжүүлэе”, “Чөлөөт цаг”
Windows Movie Maker, Paint. Эх үүсвэр: http://smcs.num.edu.mn/knowledge/
2. Ш.Отгонцэцэг, сэдэв: “Үлгэрийн агуулгыг зургаар илэрхийлэх”
Эх үүсвэр: http://smcs.num.edu.mn/knowledge/
Эдгээрийг сургалтанд ашиглаж болохоос гадна ийм жишгээр сургалтын
цахим хэрэглэгдэхүүн бэлтгэн хэрэглэж болно.
Шилжилтийн 7 дугаар ангийн сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд ашиглаж
болох электрон эх үүсвэрүүд хангалттай их байдаг. Жишээ болгон агуулгын
бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр доорх хүснэгтэнд үзүүллээ.
Электрон эх үүсвэр
Агуулгын
тогцолцооны
бүрэлдэхүүн Монгол хэл дээр Гадаад хэл дээр
http://www.edu.media-
А1-МХТ-ийн үндсэн http://www.pccomputernotes.c
od.com/index.php?mcmodule=contentmain
ойлголтууд om/
cat&courseid=8&subjectid=19
http://www.root.mn/news_cats.php?cat http://www.nailitnow.com.au/we
А2-Компьютер
_id=8 bdesign/index.html
ашиглах ба файлтай
http://www.teacherclick.com/wi
ажиллах
nxp/index.htm
http://www.bcschools.net/staff/WordHe http://www.word07.com/
lp.htm http://www.bcschools.net/staff/
http://www.internom.mn/?cmd=NewsD WordHelp.htm
А3-Текстэн мэдээлэл
etail&nid=56 http://www.internom.mn/?cmd=
боловсруулах
http://edu.blog.banjig.net/post.php?pos NewsDetail&nid=56
t_id=850http://weatherman.blog.banjig.
net/post.php?post_id=1786195
http://www.albinoblacksheep.c
А5-Зураг http://chishuu.blog.banjig.net/post.php
om/tutorial/mspaint
боловсруулалт ?post_id=34014
http://psd.tutsplus.com/
http://office.microsoft.com/train
А6-Үзүүлэн бэлтгэх http://za.blog.banjig.net/post.php?post ing/training.aspx?AssetID=RC0
ба дуун, хөдөлгөөнт _id=57062 11298761033
дүрсэн мэдээлэл
http://www.youtube.com/watch
боловсруулах http://www.sr.mn/pp/
?v=LMLq2yiGD9Y
А8-Вэб хуудас, http://million.blog.banjig.net/post.ph http://www.learnthenet.com/eng
интернэт ашиглах p?post_id=63242 lish/section/email.html
Хүснэгт 6. Электрон эх үүсвэрүүд
29 ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж

31. Харин дор дурьдсан эх үүсвэрүүдийг тодорхой хичээлүүдийн сургалтын материал
бэлтгэхэд ашиглаж болно. Үүнд: www.read.mn , www.biirbeh.mn, www.elibrary.mn
30 ЕБ-лын 12 жилийн сургуулийн шилжилтийн 7-р ангийн сургалтын хөтөлбөрийн зөвлөмж