Mada ya Mjengo wa Tung ni moja kati kati ya mada yenye changamoto miongoni mwa wanfunzi wa kidato cha tatu. Hapa mwanafunzi atapata fursa ya kujikumbusha aliyojifunza na mwalimu darasani. asante.

1. Mussa Shenyashi
mussashaky@gmail.com
+255 743 98 98 29
+255 714 80 75 65
MJENGO
WA
TUNGO

2. Tungo
 Neno tungo ni nomino ambayo hutokana na kitenzi tunga
ambacho kinamaana ya kushikanisha vitu.
 Jambo la msingi hapa ni kufahamu kwamba tunapotunga
vitu huwatunapata kitu kinachoitwa utungo.
 Katika taaluma ya sarufi neno tungo linamaana takribani
sawa na hiyo.
 Ambapo tungo katika sarufi ni kuweka pamoja na kupanga
vipashio sahili ili kujenga vipashio vikubwa zaidi,

3. Aina za Tungo

4. Tungo Neno
 Tungo yoyote huundwa na vijenzi.
 Vijenzi vya tungo neno katika lugha ya kiswahili ni
vitamkwa,silabi na mofimu.
 Vitamkwa hujenga silabi, silabi hujenga mofimu na mofimu
hujenga tungo-neno.
 Kwa mchakato huu tunapata aina nane za maneno, ambazo
ni:
Nomino,Vitenzi,Vielezi,Vivumishi,Viunganishi,Vihusishi,Viwak
ilishi na Viingizi.

5. Tungo-Kirai
 Ni tungo isiyo na muundo wa kiima na kiarifu. AU
 Ni neno au kundi la maneno katika mpangilio maalum
linalofanya kazi moja kisintaksia katika sentensi.
AU
 Ni neno au maneno mawili au zaidi ambayo huwekwa
pamoja katika mpangilio maalum unaozingatia uhusiano
uliopo baina ya neno-kuu na maneno mengine.

6. Zingatia Mfano ufuatao…
 Mtoto yule
 Mtoto yule mzuri
 Mtoto yule mnene kuliko wote
 Mzee huyu mjanja
 Mwalimu yule mwembamba
 Mifano yote iliyotolewa hapo juu ni mifano ya tungo-virai ambazo zimekitwa
katika neno-kuu ambalo ni nomino.
 Maneno yaliyoandikwa kwa hati ya kulala ndio chimbuko la kazi ya kirai
hicho katika sentensi
 Hivyo tungo hizo ni Kirai-nomino

7. Sifa za kirai
 Hikina muundo wa kiima na kiarifu
 Lakini huweza kukaa katika upande wowote; wa kiima au
kiarifu.
 Uainishaji (kujua aina ya kirai) unategemea mahusiano ya
maneno katika fungu hilo la maneno.
 Kirai hujengwa na neno moja au zaidi ya moja.

8. Virai vya Kiswahili
 Katika lugha ya kiswahili kuna aina za virai zifuatazo:
 Kirai-nomino
 Kirai –kielezi
 Kirai-kitenzi
 Kirai-kivumishi
 Kirai –kiunganishi

9. Kirai Nomino
 Tungo kirai nomino kinaweza kuwa na moja ya miundo
ifuatayo:
 Nomino Pekee: Happy anasoma
 Nomino zaidi ya moja: Hapy na Abriel wanasoma
 Kiwakilishi Pekee: Sisi ni watanzania
 Kiwakilishi na kivumishi: Sisi sote tumefaulu
 Nomino moja na Kivumishi:Mtoto mzuri anaoga
 Nomino na kishazi Tegemezi: Mbuzi aliyevunjia pembe
amechinjwa

10. Kirai Kielezi
 Ni neno au fungu la maneno ambalo linatupatia taarifa zaidi
kuhusu tendo.
 Kimsingi kirai kielezi kinajibu maswali kwamba tendo kwenye
sentensi:
 Limefanyika wapi?
 Limefanyikaje?
 Limefanyika lini?
 Mara ngapi?
 Namna gani?
 Kirai kielezi huweza kukaa mahala popote ingawa watumizi
wengi wa kiswahili hupenda kuweka kirai kielezi baada ya
kitenzi.

11. Mifano ya Kirai Kielezi
 Abriel anacheza mpira vizuri sana
 Babu husafiri kila siku
 Mama atakuja kesho saa mbili
 Happy anatembea haraka sana.

12. Kirai Kitenzi
 Ni neno au kifungu cha maneno ambacho neno kuu ni kitenzi.
 Kirai kitenzi huundwa na maneno yafuatayo:
 Kitenzi Kikuu Pekee( T ):
 Mfano; Abriel analia
Happy na Abby wanakimbia
 Kitenzi Kisaidizi na Kitenzi Kikuu (Ts+T):
 Mfano:Oscar alikuwa anaimba
Philemoni anapenda kuimba

13.  Kitenzi kishirikishi (t):
 Mara nyingi kitenzi kishirishi hufuatwa na KN cha pili katika
sentensi ambacho huitwa Shamirisho:
 Mfano; Josia ni mwanafunzi
Asha alikuwa mgonjwa
Kalii yu mahututi

14. Kirai Kivumishi
 Ni neno au kifungu cha maneno chenye kivumishi kama
neno kuu.
 Mara nyingi kirai kivumishi huhusishwa kwenye kirai
nomino.
 Chunguza mifano ifuatayo:
 Beberu mwenye ndevu ndefu sana amerudi
 Kibaka aliyekamatwa jana jioni ametoroka.
 Katika mfano hiyo hapo juumaneno yalitokolezwa wino ndio
virai vivumishi.

15. Kirai Kiunganishi
 Ni neno au kifungu cha maneno kinachohusisha tungo mbili
zenye hadhi sawa.
 Baadhi ya maneno ambayo huunda kirai kiunganishi ni
pamoja na: kwa,na,pia,vilevile,lakini,ingawa,aidha n.k
 Mfano:

16. Tungo-Kishazi
 Ni aina ya tungo ambayo muundo wake unajumuisha kitenzi
ndani yake.
 Kishazi ni tungo kubwa kuliko kirai na ndogo kuliko sentensi.
 Kishazi kinaweza kutoa maana kamili au isiyokamili. Tazama
sentensi hii:
 Ng’ombe aliyevunjika mguu amerudi zizini.
 Maneno yaliyo katika hati ya kulaza ni kishazi, lakini yakisimama
pekee hayatoi maana kamili.
 Maneno yaliyokolezwa wino ni kishazi na yanaweza kusimama
pekee na kutoa maana.
 Hapo ndio tunapata aina za vishazi.

17. Aina za Vishazi
 Kuna aina mbili za Vishazi
Vishazi Huru
Vishazi
Tegemezi

18. Kishazi Huru
 Ni aina ya kishazi ambavyo hutoa taarifa kamili.
 Aina hii ya vishazi hujengwa na kitenzi kinachojitosheleza
kimaana.
 Kishazi huru huundwa na:
 Kitenzi kikuu kimoja: mfano ;Amekuja
 Kitenzi kisaidizi na kitenzi kikuu: mfano; Alikuwa
anaimba wimbo
Alikuwa anataka kuimba wimbo
 Kitenzi Kishirishi: mfano; Juma ni mkulima

19. Kishazi Tegemezi
 Hii ni aina ya vishazi ambavyo hutoa taarifa isiyokamili.
 Ili vishazi hivi tegemezi viweze kutoa taarifa iliyo kamili
vinahitaji vishazi huru kukamilisha taarifa.
 Mfano
 Mwanafunzi aliyefaulu
 Msichana aliyeolewa jana
 Mzee aliyekuja jana

20. Sifa za kishazi tegemezi
 Hakijitoshelezi kimaana
 Kitenzi kisaidizi kilichomo kwenye kishazi tegemezi hubeba
viambishi virejeshi.
Mfano: aliyekimbia, walioimba, walichokikimbia.
 Huweza kusimama kama kiima katika sentensi changamano
Kijana aliyekimbilia mjini mwaka jana
amerudi jana
 Kitenzi kisaidizi kilichomo kwenye kishazi tegemezi hufanya
kazi ya kuvumisha nomino au kielezi.

21. Aina za vishazi tegemezi
 Kishazi Tegemezi Vumishi (βV)
 Hivi huvumisha jina lililoko katika tungo.
mfano: mtoto aliyekuja jana anaumwa.
 Kishazi Tegemezi Kielezi (βE)
 Hivi hutoa maelezo zaidi kwa kitenzi kilicho katika tungo.
 Chakula kililiwa kilipoiva.

22. Asanteni