1) Przyczyny wykluczenia społecznego 2) Przygotowanie osadzonych do aktywnego powrotu na rynk pracy 3) Rozwój kompetencji społecznych jako element resocjalizacji nieletnich 4) Malarze uśmiechu przełamują stereotypy 5) Pomoc w podobnym wejściu na rynek pracy 6) Aktywizacja zawodowa Romów na terenie Wałbrzycha 7) Strategia Lizbońska a polskie programy antywykluczeniowe

1. NR2
publikacja bezpłatna
INFORMATOR
Dolnośląskiego Rynku Pracy i Edukacji
w w w. o b s e r w a t o r i u m . d w u p . p l
1
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

2. Przyczyny
wykluczenia społecznego
słowo wstępne udzie wykluczeni kojarzeni są zazwyczaj z brakiem zapobiegliwo-
ści, aspiracji edukacyjnych, przestępczością, degradacją czy pa-
tologią społeczną. Jednak dziś wykluczenie staje się problemem
M
am przyjemność oddać w Pań- ne. Długotrwałe bezrobocie, coraz bardziej złożonym. Pojawiają się zupełnie nowe czynniki odpo-
stwa ręce drugie wydanie Infor- patologie i towarzyszące im wiadające za sytuowanie jednostek na marginesie życia społecznego,
matora Dolnośląskiego Rynku ubóstwo, skutecznie styg- jak chociażby brak odpowiednich kompetencji w zakresie nowoczesnych
Pracy i Edukacji – kwartalnika przygoto- matyzują, a w następstwie technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Wykluczonym może być
wywanego w ramach projektu „Obser- izolują jednostki lub grupy każdy, kto pozbawiony jest możliwości pełnej partycypacji w życiu spo-
watorium Dolnośląskiego Rynku Pracy społeczne. łecznym.
i Edukacji”. Wykluczenie społeczne nie jest zjawiskiem nowym. Towarzyszy społe-
W aktualnym wydaniu Informatora chce-
Ważnym zagadnieniem, któremu chcie- my zwrócić szczególną uwagę na osoby czeństwom od zarania dziejów. Nową cechą jest natomiast pojawiający
liśmy poświęcić niniejsze wydanie Infor- opuszczające zakłady karne, nieletnich się wraz z atomizacją społeczną wzrost jego nasilenia i kształtowanie
matora jest ekskluzja społeczna – przy- w zakładach poprawczych oraz Romów. się zupełnie nowych wymiarów, dotykających wielu ludzi i czyniących
musowe lub dobrowolne wykluczenie Osoby te wymagają kompleksowego z wykluczenia istotny czynnik różnicowania społecznego.
ze struktur społecznych. Decyzją Par- wsparcia w powrocie do społeczeń-
lamentu i Rady UE nr 1098/2008/WE stwa, zarówno w zakresie kompetencji
z dnia 22.10.2008 r., rok 2010 został społecznych (umiejętność aktywnego
Czym jest wykluczenie?
ustanowiony Europejskim Rokiem Walki poszukiwania pracy, samodzielność
z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecz- w relacjach z instytucjami rynku pracy), W literaturze dotyczącej szeroko rozu-
nym. jak i zaspokojenia potrzeby przynależno- mianej koncepcji wykluczenia społeczne-
ści (integracja ze społeczeństwem). go występuje wiele dyskursów, podnosi
Marginalizacja jest zjawiskiem złożo-
się różne aspekty zagadnienia, brak na-
nym, przybierającym charakter glo-
tomiast konsensusu w tak podstawo-
balnego problemu społecznego. Jedną Mam nadzieję, że zaakcentowanie tego
wych kwestiach, jak rozumienie tej ka-
z głównych przyczyn wykluczenia, któ- problemu, zwiększy świadomość społe-
tegorii, jej przyczyn czy mechanizmów
remu towarzyszy często ograniczony czeństwa o sytuacji osób dotkniętych
kształtowania się. Niezależnie jednak
dostęp do edukacji, ochrony zdrowia wykluczeniem i pomoże w walce ze
od różnic terminologicznych i trady-
czy świadczeń społecznych, jest bezro- stereotypami i dyskryminacją oraz pro-
cji badawczych koncepcja wykluczenia
bocie. Posiadanie pracy świadczy o do- pagowaniu działań na rzecz ułatwienia
społecznego ma jedną ważną zaletę:
brym przystosowaniu społecznym. To „wykluczonym” dostępu do praw spo-
ułatwia znacznie włączenie do dysku-
praca jest instrumentem pozwalającym łecznych. Jako społeczeństwo ponosi-
sji o różnych problemach społecznych
na zaspokojenie potrzeb życiowych, daje my bowiem wspólną odpowiedzialność
elementów kulturowych jako czynni-
poczucie bezpieczeństwa, ale jedno- za poszanowanie praw i godności czło-
ków wyjaśniających trwałe, niekorzyst-
cześnie sprawia, że dzięki niej czujemy wieka oraz politykę państwa w dziedzi-
ne usytuowanie jednostek w ramach
się potrzebni i użyteczni dla społeczeń- nie integracji społecznej.
struktury społecznej nowoczesnych
stwa. Rynek pracy często okazuje się robotniczych osiedli. Z drugiej strony growania do osłabienia czy utraty więzi
społeczeństw.1
niedostępny dla pewnych zbiorowości. zjawiska i procesy kojarzone dziś z kon- z szerszą zbiorowością.
Należą do nich m. in. bezdomni, więźnio- Monika Kwil-Skrzypińska Koncepcja wykluczenia społecznego, cepcjami społecznego wyłączania nie są
Wykluczenie społeczne jest pojęciem prze-
wie, młodzież opuszczająca zakłady po- Dyrektor DWUP która w ciągu ostatniego ćwierćwiecza cechą charakterystyczną wyłącznie no-
ciwstawnym do społecznego uczestnictwa
prawcze, niektóre mniejszości etnicz- zrobiła zawrotną karierę, wykorzysty- woczesnych społeczeństw. Można więc
w szerszych zbiorowościach społecznych.
wana jest dziś prawie wszędzie tam, poddać w wątpliwość to, czy nadawanie
Oznacza dobrowolną bądź wymuszoną
gdzie nawiązuje się do nierówności spo- nowej nazwy obecnym od dawna w rze-
uwarunkowaniami zewnętrznymi (biedą,
łecznych, społecznego upośledzenia, czywistości społecznej problemom rze-
bezrobociem, kalectwem, nieakceptowa-
ubóstwa, deprywacji, dyskryminacji czy czywiście wpłynęło na to, iż jesteśmy
nym przez środowisko zachowaniem czy
też korelatów tych zjawisk. Jednak na w stanie więcej o nich powiedzieć?
preferencjami seksualnymi i innymi) izolację
pytanie, czy w związku z tym o społecz- Przyrost wiedzy dotyczącej społeczne-
jednostek lub grup społecznych od zbioro-
nym wykluczeniu wiemy dziś znacząco go wykluczenia nie doprowadził bowiem
wości i instytucji współczesnego państwa.
więcej, czy jednoznacznie potrafimy nawet do ustalenia jednoznacznej jego
Pojęcie wykluczenia społecznego oznacza:
identyfikować przyczyny i opisywać rzą- definicji. Niezależnie od tych rozbieżno-
dzące nim mechanizmy, można udzie- ści, ponowna analiza różnych ujęć prob- 1.funkcjonowanie poza nawiasem praw
lić odpowiedzi zarówno twierdzącej jak lemów społecznych pozwoliła wskazać i przywilejów społeczeństwa,
i przeczącej.2 na dynamiczność i procesualność jako
2.strukturalną charakterystykę określonej
najważniejsze cechy mechanizmów wy-
Niewątpliwie dzięki licznym badaniom zbiorowości- sytuowanie na najniższym
kluczenia społecznego. Założenie to wy-
i publikacjom coraz więcej wiemy o roz- szczeblu hierarchii społecznej,
pływa ze zgodności badaczy co do faktu,
maitych wymiarach społecznego wy- że nie ma dwóch dających się oddzielić 3.efekty określonego procesu, stanowią-
kluczenia, o sposobie życia ludzi nim demarkacyjną linią stanów: stanu wy- ce sumę miejsca w strukturze społecznej
dotkniętych - ubogich, bezdomnych, łączenia z i stanu włączenia do struk- oraz doświadczeń i oczekiwań jednostki lub
bezrobotnych, mieszkańców popegee- tur społecznych. Proces ten zachodzi grupy społecznej.3
rowskich wsi czy starych tradycyjnych w czasie i jest transformacją od zinte-
1 zob. Grotowska-Leder J., Ekskluzja społeczna - aspekty teoretyczne i metodologiczne, [w:] Grotowska-Leder J., Faliszek K, Ekskluzja i inkluzja społeczna. Diagnoza - uwarunkowania - kierunki działań,
Wydawnictwo Edukacyjne „Akapit”, Toruń 200
2 2 zob. Lister R., Bieda, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2007
3

3. Źródła wykluczenia funkcjonującymi w określonych grupach czynnika wykształcenia: jego brak ma Grupy wykluczane społecznie także wiejskich, które z braku możliwo- domności. Osoby te napotykają na liczne
społecznych. Istotnym czynnikiem jest wiele negatywnych następstw. W pro- ści finansowych i innych barier o cha- problemy związane z ich stanem zdro-
Badania nad wykluczeniem społecznym również charakterystyczny dla więk- cesie tworzenia gospodarki opartej na Doświadczenia krajów Europy Zachod- rakterze strukturalnym nie mają rów- wia czy higieny, niedożywieniem, nie-
koncentrują się głównie nad jego struk- szości jednostek czy grup społecznych wiedzy wykluczenie edukacyjne staje się niej przy identyfikowaniu środowisk za- nego dostępu do wykształcenia, a co za pełnosprawnością, wykształceniem czy
turalnym wymiarem. Jest on rozważa- zagrożonych procesami wykluczenia coraz większym problemem. Tym do- grożonych wykluczeniem społecznym tym idzie do zajmowania wyższych pozy- zatrudnieniem. Osobom tym potrzeb-
ny wieloczynnikowo: bieda, bezrobocie, społecznego syndrom wyuczonej bez- tkliwszym, że społeczeństwo polskie, lub podlegających już tym procesom po- cji społeczno- zawodowych, czy często na jest wielopoziomowa pomoc i profi-
brak wykształcenia, dziedziczenie ni- radności, korespondującej z bezrad- mimo ogromnego postępu, nadal nale- kazują, że kategoria ta dotyczy nastę- jakiegokolwiek zatrudnienia. Badania laktyka, a także polityka mieszkaniowa
skiego statusu rodziny, niedostosowa- nością autentyczną spowodowaną nie- ży do słabo wykształconych (tylko 14,3 pujących grup osób: nad ruchliwością społeczną pokazują, czy rynku pracy, poprzez które można
nie do dominujących w społeczeństwie korzystnymi indywidualnymi czynnikami: proc. dorosłych ma wyższe wykształce- • długotrwale bezrobotni, iż dziedziczenie statusu społecznego by ułatwić im powrót do społeczeństwa
wzorów zachowań. Każdy z tych czynni- kalectwem, śmiercią jedynego żywiciela nie, podczas gdy w krajach wysoko roz- w ramach relacji międzypokoleniowych i zatrudnienia. Należy bowiem pamię-
• odbiorcy pomocy społecznej,
ków jest równie ważny. rodziny, ciężką chorobą, więzieniem itd. winiętych normą jest 30 proc.). Bariera w dużym stopniu skorelowane jest z po- tać, iż bezdomność wbrew obecnym
• samotni rodzice, będący w trudnej
Ubóstwo jest uważane za jeden z głów- Przy tak szeroko ujmowanym spektrum edukacyjna dotyka bardzo wielu Polaków, ziomem wykształcenia rodziców. w dyskursie społecznym stereotypom,
sytuacji społecznej, życiowej,
nych powodów sytuowania jednostek na ewentualnych przyczyn sytuowania jed- mając silny wymiar terytorialny, zwłasz- jest często zjawiskiem niezawinionym,
• bezdomni, Kolejną z grup szczególnie zagrożoną
marginesie życia społecznego. Pierwsze nostek na marginesie życia społecz- cza w układzie wieś – miasto. a bezdomnymi stają się ofiary klęsk
społecznym wykluczeniem są osoby nie-
lata uczestnictwa w Unii Europejskiej nego, istotną kwestią jest odpowiedź • osoby uzależnione w sposób proble- żywiołowych, młode samotne matki
Wykluczenie społeczne niezwykle czę- pełnosprawne powyżej 15 roku życia,
złagodziły nieco ten problem, ale nie na pytanie: czy to cechy osobowe czy mowy od alkoholu, narkotyków, leków, z dziećmi, opuszczający domy dziecka,
sto wiąże się ze zjawiskami patologii stanowiące około 14% populacji. Ponad
usunęły trwale jego przyczyn, a spowol- środowisko społeczne decydują o pozo- • „głęboko” niepełnosprawni, czy inne placówki wychowawcze, chorzy
społecznej. Doświadczenia światowe 80% z nich jest bierna zawodowo, a ci
nienie wzrostu gospodarczego w każ- stawaniu w kręgu biedy i wykluczenia? psychicznie.
pokazują uniwersalny charakter tych • więźniowie opuszczający zakłady uczestniczący w rynku pracy, zatrud-
dej chwili może przywrócić ostre formy Dostępne badania i analizy wskazują,
zjawisk oraz kumulację problemów prze- karne, nieni są najczęściej w niepełnym wymia- Pamiętać należy również, iż grupami
marginalizacji. Podobnie postrzegane iż mechanizm społecznej degradacji
jawiająca się w występowaniu obszarów • uchodźcy i osoby napływowe mające rze godzin.6 Biorąc pod uwagę fakt, iż szczególnie zagrożonymi wykluczeniem
jest bezrobocie, zwłaszcza długotrwa- ma w przeważającej mierze charakter
koncentracji społecznego wykluczenia. problemy z integracją społeczną, osoby niepełnosprawne posiadają gene- społecznym są rodziny wielodzietne
łe, skutecznie wypychające człowieka, strukturalny, a próby wydostania się
Obszary takie pojawiły się w Polsce po ralnie niższe wykształcenie i kwalifikacje i rodziny samotnych rodziców mające
jego i rodzinę poza nawias społeczeń- spod jego oddziaływania hamowane są • analfabeci,
1989 roku w związku z dramatycznym niż osoby pełnosprawne, sytuacja ich często utrudniona sytuację z pogodze-
stwa. Praca jest we współczesnym nie tylko przez cechy osobowe ludzi zde- • żebracy,
upadkiem szczególnie nieefektywnych jest wyjątkowo trudna. Ponadto spe- niem funkcji rodzinno- wychowawczych
świecie nie tylko sposobem utrzymania gradowanych, ale i przez wpływ otocze-
i przestarzałych, często terytorialnie • młodzież z rodzin patologicznych.5 cyfika niepełnosprawności, która doty- i zawodowych. W rodzinach niepełnych
się przy życiu, ale i rodzajem instytu- nia.
skoncentrowanych rodzajów aktywności czy różnych jej rodzajów- sensorycznej, brak drugiego żywiciela rodziny powo-
cji wyznaczającej miejsce człowieka ekonomicznej i sektorów gospodarki. Do Wydaje się, iż przyglądając się lokalnym psychicznej, fizycznej- powoduje, iż przy duje pogłębianie się nierówności so-
– i grupy – w tym społeczeństwie. Stała
Nowe formy podziałów
najbardziej znanych należą popegeerow- Polskim uwarunkowaniom, do powyższe- zapobieganiu wykluczeniu społecznemu cjalnych poprzez to zmniejszanie szans
praca jest swoistym „biletem wstępu” społecznych go wyliczenia należałoby dodać także
skie osiedla, osiedla pogórnicze i inne, należy stosować zindywidualizowane in- karier: edukacyjnej i zawodowej. Podob-
do świata zasobów, ale i do kluczowych Trudność w analizie wykluczenia bierze niegdyś zależne od jednego pracodaw- mieszkańców terenów popegeerowskich strumenty wspierania reintegracji spo- nie wygląda sytuacja w rodzinach wie-
instytucji porządku społecznego, ubez- się stąd, że jest to zjawisko złożone, cy. Obserwowane od lat wyłanianie się oraz młodzież opuszczającą placówki łecznej i zawodowej. lodzietnych, dlatego też w szczególny
pieczeń zdrowotnych, emerytalnych o wielu przyczynach, przejawach i skut- defaworyzowanych obszarów w postaci wychowawcze i resocjalizacyjne. sposób należy monitorować ich sytua-
i rentowych. Wykluczeniem społecznym zagrożone
kach. Mimo prób zobiektywizowania enklaw społecznych, w wysokim stopniu W Polsce grupą szczególnie zagrożoną cję materialną i społeczną.
są także osoby opuszczające zakłady
Niebagatelną rolę odgrywają też czynniki miar wykluczenia, jest ono fenomenem wiąże się ze wspomnianymi czynnikami wykluczeniem społecznym są osoby bez- karne. Co roku w Polsce jest to około Podsumowanie
regionalne. Głównie dlatego, że w więk- względnym i subiektywnym. Z tego sprzyjającymi wykluczeniu. Niebezpiecz- robotne, w szczególności długotrwale 75-80 tysięcy osób.7 Należy podkreślić
szości współczesnych społeczeństw powodu próbom oceny jego charakte- ną cechą tych miejsc jest wyjątkowa bezrobotne, które posiadają jednocześ- Niewątpliwie wykluczenie społeczne
wysokie prawdopodobieństwo trafienia
kryzys rynku pracy i recesja starych ru i skali towarzyszy wiele uproszczeń koncentracja negatywnych cech położe- nie niskie wykształcenie i kwalifikacje przejawia się na różne sposoby i obej-
osób wychodzących z więzień w prze-
regionów przemysłowych pociągają za i rzadko podejmowany jest wątek złożo- nia społecznego i silna skłonność do dzie- zawodowe. Szczególnie trudna sytuacja muje wiele różnorodnych zjawisk spo-
strzeń bezdomności lub ponownej prze-
sobą procesy degradacji i wyklucze- nych związków między jakością systemu dziczenia statusu, bezradności i uzależ- dotyczy rodzin czy gospodarstw domo- łecznych, a samo jako pojęcie jest
stępczości, ze względu na trudności
nia społecznego części mieszkańców instytucjonalnego a wykluczeniem i jego nienia od przestarzałego, pasywnego wych, w których występuje kumulacja niejednoznaczne. Koncentruje uwagę
z ponowną integracją społeczną. Pomoc
miast. Transformacja społeczna także społecznym postrzeganiem. Ujawniają systemu opieki społecznej, niezdolnego bezrobocia, oznaczająca, iż więcej niż na kwestiach uczestnictwa i społecz-
społeczna dla tych osób jest ograniczo-
na wsi doprowadziła do znaczącego po- się także nowe formy podziałów spo- do mobilizacji i usamodzielniania pod- jedna osoba mogąca podjąć zatrud- nej izolacji, poprzez co definiuje wy-
na, a wiele przedsiębiorstw i zakładów
większenia obszarów tradycyjnej biedy. łecznych związane chociażby z mode- opiecznych, zwłaszcza dorastającej tam nienie, pozostaje poza rynkiem pracy. kluczonych jako tych, którzy formalnie
pracy stosuje praktyki dyskryminacyjne,
Mieszkańcy terenów wiejskich ponieśli lem dystrybucji dochodów. Zjawiskiem, młodzieży. Wymiar terytorialny uznaje Biorąc pod uwagę fakt, iż zdecydowana przynależąc do wspólnoty lub społe-
odmawiając im zatrudnienia. Oznacza
wysokie koszty przemian, a odsetek lu- którego w większej skali spodziewać się współcześnie za coraz istotniejszy większość z tych osób nie jest upraw- czeństwa, nie są w stanie w pełni ko-
to niemożliwość podjęcia pracy, zarob-
dzi żyjących na krawędzi ubóstwa jest się należy wkrótce także w Polsce, jest dla rozwoju społeczno-ekonomicznego, niona do pobierania zasiłku dla bezro- rzystać z owoców tej przynależności
kowania zgodnie w aprobowanymi wzo-
tam bardzo wysoki. tzw. underemployment (podzatrudnie- a co za tym idzie – również dla zjawisk botnych, a liczba świadczeń możliwych i dobrodziejstw tego uczestnictwa.
rami i rozpoczęcia życia pozbawionego
nie), czyli wykonywanie pracy niegwa- negatywnych. Zróżnicowania w poziomie do otrzymania z pomocy społecznej jest O ile bowiem przynależność do grupy
Jednak nie tyle każdy z tych elementów społecznego naznaczenia. Podobne
rantującej dochodów powyżej granicy i dynamice rozwoju poszczególnych ob- ograniczona, jednostki te skazane są czy społeczeństwa wiąże się z posiada-
z osobna, co ich kumulacja leży u pod- trudności napotykają opuszczający pla-
ubóstwa4. szarów w coraz większym stopniu za- często na skrajne ubóstwo i trwałe wy- niem określonych praw, o tyle to właś-
łoża procesów społecznego wykluczenia cówki wychowawcze i domy dziecka
leżą od czynników nowych, właściwych kluczenie. Specyficzną sytuacją odróż- nie koncepcja wykluczenia społecznego
dużych grup ludzi. Kreując także to, co Względność wykluczenia najlepiej widać,
gospodarce postindustrialnej i społe- niającą nasz kraj od większości państw Do zbiorowości zagrożonych pozosta- wskazuje na nierealizowanie uprawnień
najbardziej w tym zjawisku niepokojące: gdy analizie poddaje się biedę i ubóstwo.
czeństwom postmodernistycznym. Do członkowskich Unii Europejskiej jest to, waniem poza marginesem życia spo- przysługujących jednostce ze względu
rodzinne dziedziczenie statusu społecz- Wynika z nich, że problem ten lokuje Pol-
najważniejszych zalicza się omówione że skrajnym ubóstwem, a co za tym łecznego należy też niewątpliwie zali- na sam fakt uczestnictwa w, czy przy-
nego i biedy. W Polsce, potykającej się skę na poziomie średniej europejskiej.
szeroko wykształcenie, ale pojawiają się idzie, społecznym wykluczeniem zagro- czyć uchodźców i mniejszości etniczne należności do jakiegoś układu społecz-
wciąż na wyboistej drodze przemian, O ile jednak najnowsze dane wskazują
zupełnie nowe, jeszcze niedawno nie- żone są także osoby zatrudnione, ale czy narodowe (np. Romów). Brak inte- nego. Przy wszystkich podejmowanych
największe ryzyko wykluczenia społecz- na stabilizację zjawiska, a nawet spa-
znane czynniki, jak choćby kompetencja wykonujące niskopłatną pracę, osoby gracyjnej polityki państwa, trudności formach aktywności ukierunkowanej na
nego dotyczy: dzieci z rodzin wielodziet- dek ubóstwa w wymiarze obiektywnym,
w zakresie technologii informacyjnych w wieku emerytalnym i niepełnosprawni. w znalezieniu miejsca zatrudnienia i za- rozwiązywanie problemów związanych
nych, osób długotrwale bezrobotnych, o tyle w ujęciu subiektywnym wzrosło
i komunikacyjnych, zdolność do selekcji, Wysokość wynagrodzeń dla robotników mieszkania oraz odmienność i niezgod- ze społecznym wykluczeniem należy jed-
z niskim wykształceniem, osób w po- ono znacząco. Najwyraźniej poprawa wa-
przetwarzania i użytecznego wykorzy- i pracowników najemnych w niektórych ność wzorów kulturowych z postawami nak pamiętać, iż nawet najskuteczniej-
deszłym wieku, a także osób niepeł- runków materialnych w ostatnich latach
stania informacji. Społeczeństwo pol- przedsiębiorstwach, a także niskie dominującymi w Polsce, stanowi niewąt- szy system pomocowy nie jest w stanie
nosprawnych. Ubóstwo jest dominują- nie nadąża za wzrostem społecznych
skie nadal odstaje pod tym względem od świadczenia emerytalno-rentowe po- pliwie jeden z najważniejszych czynników kompensować wszystkich ubocznych
cą cechą każdej z wymienionych grup. oczekiwań. Szybki rozwój ekonomiczny
innych europejskich społeczeństw. wodują, iż zjawisko wykluczenia dotyczy pozwalających wnioskować o znacznym skutków rozwoju społecznego.
Ono też w dużej mierze jest czynnikiem sprzyja wzrostowi zatrudnienia i ogra-
znacznej liczby ludzi i ich rodzin. Zagro- zagrożeniu tych zbiorowości wyklucze-
je stygmatyzującym. Bezrobocie ści- niczaniu skali ubóstwa, ale go trwale nie mgr Jagoda Mrzygłocka- Chojnacka
żone wykluczeniem są również osoby niem społecznym.
śle sprzężone jest z biedą, niskim po- usuwa. Analizy zmian układu klasowo- Instytut Socjologii
ziomem wykształcenia, specyficznymi warstwowego i sytuacji na rynku pra- młode - dzieci i młodzież - głównie z ro- Niezmiernie trudnym zjawiskiem od Uniwersytet Wrocławski
nawykami kulturowymi i obyczajowymi cy wskazują na znaczenie i sprawczość dzin wielodzietnych i niepełnych, w tym strony diagnozowania jest kwestia bez-
3 zob. Jarosz M., Wstęp. Obszary wykluczenia w Polsce [w:] Jarosz M. (red.), Wykluczeni. Wymiar społeczny, materialny, etniczny, ISP PAN, Warszawa 2008 5 por. Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski http://www.mpips.gov.pl/userfiles/File/mps/NSIS.pdf [dostęp: 05.07.2010];
4 zob. Frieske K.W., Społeczna marginalność jako koszt systemowy [w:] Jarosz M. (red.), Wykluczeni. Wymiar społeczny, materialny, etniczny, ISP PAN, Warszawa 2008 Poradnik dotyczący realizacji wsparcia dla osób wykluczonych społecznie oraz zagrożonych wykluczeniem społecznym w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki
http://www.efs.gov.pl/dzialaniapromocyjne/Documents/Poradnik_dot_realizacji_wsparcia_dla_os_wykluczonych_spol_POKL_091009.pdf [dostęp: 05.07.2010];
Grewiński M., Problem diagnozowania wykluczenia społecznego w kontekście przygotowań do absorpcji funduszy strukturalnych UE
http://mirek.grewinski.pl/dane/ksiazki/artykuly/problem_diagnozowania_wykluczenia_spolecznego_w_kontekscie_przygotowan_do_absorpcji_funduszy_
strukturalnych_ue.pdf [dostęp: 05.07.2010]
6 zob. Parchomiuk M., Niepełnosprawni - społecznie wykluczeni?, Niepełnosprawność i Rehabilitacja, 2006, nr 4
7 zob. Nowak J., Meandry wykluczenia społecznego, Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP w Warszawie, Warszawa 2008

4. Przestępczość nieletnich jest zjawi- skierowany do młodzieży opuszczają-
skiem bardzo szkodliwym z punktu wi- cej zakłady poprawcze i schroniska dla
dzenia interesu społecznego. Wejście nieletnich, dla których brak umiejętno-
W
W związku z powyższym stwierdzeniem, warto w tym miejscu zwró- młodego człowieka na drogę przestęp- ści społecznych jest poważną barierą
cić uwagę na pewne fakty. Otóż większość spośród uczestników stwa pozostawia trwałe ślady w psy- w znalezieniu pracy i funkcjonowaniu
jednostkach penitencjarnych w Polsce, od kilku lat, szkoleń w zakładach penitencjarnych posiada wykształcenie podsta-
dostrzegalna jest intensyfikacja działań, które mają chice, trudne do naprawienia w wieku w relacjach pracowniczych.
wowe lub niepełne podstawowe i tylko część z osadzonych posiada
przygotować osadzonych do wyjścia na rynek pracy, wykształcenie zawodowe, a jedynie nieliczni średnie. Wielu z nich to dojrzałym, ze względu na utrwalone już
a co ważniejsze do brania aktywnego w nim udzia- osoby, które nigdy nie pracowały, zwłaszcza w grupie do 2 roku negatywne wzorce zachowań. Wejście
łu. Celem tych działań jest niwelowanie problemów W ramach projektu „Przygotowanie
życia i nie są przyzwyczajeni do codziennej rutyny związanej z pracą. w konflikt z prawem rozpoczyna się za-
związanych z adaptacją społeczną osób opuszcza- Wprawdzie większość z nich z zaangażowaniem podchodzi do uczest- osób przebywających w zakładach po-
jących zakłady karne i areszty śledcze. Jako jeden z elementów sy- zwyczaj dosyć niewinnie, od drobnych
nictwa w kursach, jednak niektórzy jawnie twierdzą, że nie mają za- prawczych i schroniskach dla nieletnich
stemu resocjalizacji skazanych i osadzonych mają zapobiegać mar- przewinień oraz negatywnych społecz-
miaru legalnie pracować, a uczestnictwo w szkoleniach na terenie do kontaktów z instytucjami rynku pra-
ginalizacji i wykluczeniu społecznemu tych, często jeszcze młodych, placówki penitencjarnej traktują jedynie jako swego rodzaju rozrywkę nie zachowań.
osób i dać im „drugą szansę” na powrót do społeczeństwa. cy i pomocy społecznej”- zostały zorga-
i formę spędzenia czasu. Często wynika to z faktu, iż uważają, że
na rynku pracy nie ma dla nich miejsca, a jako dodatkowy argument nizowane spotkania i warsztaty w 3
Wśród zmierzających w tym kierunku form aktywizacji osób osa-
dzonych najczęściej pojawiają się: kursy i szkolenia przyuczające do dodają, iż pracodawcy nie będą chcieli przyjąć do pracy osób, które W ostatnich latach przestępczość zakładach poprawczych oraz schro-
zawodu, zajęcia aktywizujące i wzmacniające, a także kursy kompu- odbywały wyroki i mają za sobą pobyt w zakładzie karnym. Myśleniem wśród nieletnich znacznie wzrosła. niskach dla nieletnich dla ponad 800
terowe. W przypadku kursów przyuczających do zawodu najbardziej takim pozbawiają się perspektyw, a co za tym idzie szansy na zmianę Młodociani przestępcy pochodzą bar- osób. W projekcie wzięli udział m. in
popularne są zawody budowlane, takie jak: technolog robót wykoń- swojej sytuacji. Jednak największym zagrożeniem dla resocjalizacji dzo często z rodzin niewydolnych wy- wychowankowie Zakładu Poprawczego
czeniowych, malarz, murarz, hydraulik, brukarz, glazurnik, stolarz wydaje się być powrót byłych osadzonych do środowiska, z którego
pochodzą, ponieważ niemal zawsze zostają oni stałymi klientami po- chowawczo, o niskiej pozycji ekono- i Schroniska dla Nieletnich w Głogowie,
itp. Warunkiem ich zorganizowania jest to, aby można ich było na-
uczać na terenie zakładu lub aresztu. Kończą się one egzaminem i mocy społecznej, a co gorsza, niejednokrotnie wracają na „ścieżkę micznej, obciążonych różnego rodzaju którzy przygotowywali się do opuszcze-
wydaniem zaświadczenia o nabytych przez uczestnika podstawowych przestępstwa”. Z obserwacji tych można wywnioskować, że bene- patologiami. Atmosfera w domu oraz nia placówki.
umiejętnościach i kwalifikacjach do wykonywania czynności w okre- ficjenci szkoleń w zakładach penitencjarnych to często osoby, które niektóre wydarzenia rodzinne mogą być
ślonym zawodzie. Prowadzone są przez wykwalifikowanych instruk- cechuje wyuczona bezradność, są one nastawione roszczeniowo
i niewiele chcą „dać od siebie”. Z ich negatywnego postrzegania dla dziecka przeżyciami traumatyczny-
torów i najczęściej wsparte są zajęciami aktywizującymi z liderem Wynikiem długotrwałej izolacji jest syn-
Klubu Pracy, psychologiem bądź doradcą rzeczywistości wynika, że straciły one wia- mi. Wpływają na dalsze zachowanie,
drom wyuczonej bezradności. Młodo-
zawodowym. Zajęcia z tymi specjalista- rę (o ile ją miały) w możliwość powrotu a nawet na całe życie. Niezaspokojoną
do świata powszechnie akceptowanych ciani nie przejawiają żadnej inicjatywy,
mi przygotowują uczestników kursu do potrzebę miłości, uznania i bezpieczeń-
aktywnego poszukiwania pracy i radzenia wartości. Jak w przypadku każdej reguły, bojąc się konsekwencji podejmowanych
stwa, nieletni stara się kompensować
sobie na rynku pracy. Ich zadaniem jest również i ta ma wyjątki, i oczywiście nie przez siebie decyzji. Dlatego jednym
wszyscy osadzeni są tacy, ale to właśnie poza domem, wśród rówieśników o po-
zmotywowanie i pobudzenie do działania, z zadań przewidzianych w projekcie
co odbywa się poprzez stosowanie okre- ta opisana powyżej grupa wymaga najwię- dobnych problemach. Duże znaczenie
cej wsparcia ze strony pracujących z nimi były warsztaty, które obejmowały, m.
ślonych metod, między innymi poprzez dla dorastającego człowieka ma auto-
wyrabianie umiejętności planowania i go- specjalistów, ponieważ bez tego pozba- in. autoprezentację, radzenie sobie ze
rytet grupy, do której należy. Nieletni,
spodarowania czasem oraz poprzez ucze- wieni będą jakichkolwiek szans na powrót stresem przed rozmową kwalifikacyjną,
do społeczeństwa. będący w konflikcie z dorosłymi, czę-
nie budowania poczucia własnej wartości komunikację interpersonalną z praco-
i radzenia sobie ze stresem. Pomaga się sto zyskują aprobatę własnych dzia-
Należy zdawać sobie sprawę z faktu, że dawcą. Młodzież zapoznała się również
także osobom wchodzącym na rynek pra- łań w różnych grupach (subkulturach),
tego typu przedsięwzięcia nie przynoszą z zagadnieniami dotyczącymi prawa pra-
cy w nabywaniu umiejętności poszukiwa- efektów, które nazwać można stupro- które preferują styl życia o odmiennym
nia i uzyskiwania pracy. cy. Ważnym aspektem realizowanego
centowymi. Oznacza to, że nie należy systemie wartości i normach postę-
projektu było również podjęcie działań
Tak jak w przypadku wszystkich niezwery- się spodziewać, że nagle, w wyniku pra- powania. W młodych ludziach narasta
cy wszystkich zaangażowanych w projekt mających na celu uwrażliwienie instytu-
fikowanych jeszcze przez czas projektów frustracja i złość.
pojawiają się pytania: Czy działania te osób (wychowawców, psychologów, do- cji rynku pracy i pomocy społecznej na
mają sens i czy przyniosą efekty, zarówno radców zawodowych, liderów klubów pra- specyficzne problemy i trudności osób
dla samych zainteresowanych, jak i w wy- cy, instruktorów i innych), wszyscy byli „Przestępstwo stanowi spóźnioną przebywających w zakładach popraw-
miarze społecznym? Jakich efektów właś- osadzeni, którzy ukończyli kursy, po wyj-
ściu na wolność zdobędą pracę w wyuczo- reperkusję dawno przebrzmiałych sta- czych i schroniskach dla nieletnich.
ciwie oczekujemy? Czy efekty tych działań
bilansują się z ilością zarówno przeznacza- nych zawodach i wrócą zresocjalizowani nów doznanej krzywdy, które przez
nych na ten cel środków, jak i nakładem pracy osób zaangażowanych do społeczeństwa. Takie założenie samo z siebie wydaje się utopijne, dłuższy lub krótszy okres czasu było
bowiem zbyt wiele czynników pozostaje poza zakresem wpływu. Nie Szkolenie realizowane w ramach Pro-
w ten proces? Jaka jest rola takich działań? tłumione i wreszcie znalazły sobie uj-
ma jednak innego sposobu, by zresocjalizować człowieka, niż poprzez gramu Operacyjnego Kapitał Ludzki to
Jak wspomniano na początku, głównym zamierzeniem podejmowa- ście w postaci odreagowania w czynie
danie mu możliwości pracy, a co za tym idzie: pieniędzy, pozycji spo- niewątpliwe tylko dopełnienie pracy,
nych w tym celu działań jest danie osobom opuszczającym ośrodki łecznej, poczucia własnej wartości i bezpieczeństwa. Ucząc tych dręczących przeżyć niechęci, wywołu-
jaką na co dzień podejmują wychowaw-
penitencjarne szansy powrotu na rynek pracy oraz umiejętności po- ludzi zawodu i wyrabiając umiejętności szukania pracy, dajemy im jąc z kolei nowe niechęci i obejmując
ruszania się po nim. Trudno zaprzeczyć temu, że osadzeni, którzy do ręki narzędzie, którego najczęściej nie dostali we wcześniejszym cy, pedagodzy i psycholodzy pracujący
swoim zasięgiem nowych uczestników
P
odbędą kursy i szkolenia otrzymają tę szansę wraz z nabytymi dzięki etapie swojego życia – teraz tylko od nich zależeć będzie jak je wyko- z młodzieżą odbywającą kary pozbawie-
procesów międzyosobniczych” 2
nim formalnymi i nieformalnymi kwalifikacjami oraz umiejętnościami rzystają. To dobrze, że jako kraj mamy środki na tego typu inicjatywy, rzepisy prawa karnego w kwe- nia wolności w zakładach poprawczych
praktycznymi. Jednocześnie, przy okazji procesu nauki – w ramach zatem nie pozostaje nic innego jak dawać szansę tym, którzy tego oraz schroniskach dla nieletnich.
odbywania praktyki zawodowej, osadzeni wykonują prace na rzecz stii nieletnich przechodziły długą
oczekują – są gotowi i dojrzali do tego, by z oferowanej im pomocy Pozbawienie młodych ludzi szansy sa-
zakładu. Remontują oni świetlice, korytarze, a także inne pomiesz- skorzystać. Trzeba jednocześnie mieć nadzieję, że być może również ewolucję. Początek sądownictwa
czenia znajdujące się na terenie placówki oraz wykonują wiele in- w pozostałych – tych bardziej biernych – biorących udział w zaję- dla nieletnich w Polsce datuje modzielnego funkcjonowania w spo-
nych prac na rzecz zakładu w zależności od rodzaju danego kursu ciach, uda się „zasiać ziarnko” refleksji o tym, że można w życiu iść się na rok 1919. Powołano wte- łeczności i brak wyuczonego zawodu,
(np.: brukarze układają chodniki, natomiast fryzjerzy strzygą innych inną niż dotąd drogą oraz że istnieją potencjalne możliwości działa- dy sądy dla nieletnich w Warsza- znacznie utrudnia im start w dorosłość
penitencjariuszy). Zatem, poza aspektem pedagogicznym, który nia w granicach prawa i norm społecznych. oraz osiągnięcie stabilizacji zawodowej.
krótko określić można jako wychowanie przez pracę i wychowanie wie, Łodzi i Lublinie. 7 grudnia
do pracy, działania te uzyskują dodatkowy sens poprzez zawarty w Taka zmiana świadomości i postaw osób wykluczonych społecznie 1921r. uchwalono projekt, który zakła- Nieumiejętność załatwiania różnego
nich wymiar użyteczności publicznej, przejawiający się w formie kon- jest na pewno największym wyzwaniem dla specjalistów, a rzeczywi- dał, że: granicami nieletniości jest 13 rodzaju spraw urzędowych, brak wie-
kretnych prac wykonywanych podczas praktyki zawodowej. Jest to sty efekt tych działań jest trudny do zmierzenia, głównie ze względu dzy dotyczącej formalności związanych
na jego odroczenie w czasie. Jednak nie sposób zaprzeczyć, że w rok życia jako wiek, do którego nieletni
niewątpliwie dodatkowa, dostrzegalna i trwała korzyść tych działań, z podjęciem zatrudnienia i jego utrzy- Marta Dybiec-Bartkiewicz
których jednakże główną rolą jest możliwość powtórnej adaptacji ramach systemowego działania resocjalizacyjnego, wyżej opisane przestępca nie odpowiada karnie, i 17
maniem, powoduje bierność zawodo- Wydział Usług Rynku Pracy
osób powracających do społeczeństwa i na rynek pracy. Należy tutaj inicjatywy są zarówno dla beneficjentów jak i dla całego społeczeń- rok życia jako granica wiekowa, do któ-
stwa nie tylko potrzebne, ale i niewątpliwie – chociażby doraźnie – ko- wą, prowadzącą często do wykluczenia DWUP
także zwrócić uwagę na fakt, że cały zakres działań prewencyjno rej obowiązuje okres przejściowy wy-
– wychowawczych, a w tym poradnictwo zawodowe, ma również rzystne. magający szczegółowego rozeznania, społecznego. Wychodząc naprzeciw
swoje efekty rozciągnięte w czasie, zwane długofalowymi bądź od- Daniel Wijas
Doradca zawodowy II stopnia przesądzającego o możliwości zasto- tym potrzebom, Ministerstwo Spra-
roczonymi, nie przynoszą one bowiem szybkich i spektakularnych wiedliwości, jako jeden z beneficjentów
wyników. Jednak uzasadniona wydaje się tu hipoteza, że to właśnie Mobilne Centrum Informacji Zawodowej sowania środka karnego o charakterze
takie efekty tych działań są najbardziej pożądane i one powinny być OHP w Wałbrzychu specyficznym.1 PO KL 2007 - 2013, w ramach Priory-
głównym ich celem. tetu I, zrealizowało projekt systemowy
1 G. Rdzanek-Piwowar, Nieletniość i jej granice, Warszawa 1993
2. M. Rozin, dziecko w konflikcie z prawem karnym, Warszawa 196
6 7

5. akład Karny nr 1 we Wrocła- sytuację na rynku pracy oraz w war- dzie, w ogóle nie chciałem z nikim roz- Umowa o współpracy pomiędzy Dolno- wodów przyszłości, poczucia własnej
wiu znajduje się na ulicy Klecz- sztatach z wyznaczania celów: „Dobrze mawiać. Po prostu wszystko to… Przez śląskim Wojewódzkim Urzędem Pracy wartości, twórczego myślenia, aser-
kowskiej 35. Ogrodzonego, zobrazowane, jeśli ktoś czegoś nie ro- tyle lat jak tu jestem to była pierwsza w Wałbrzychu a Zakładem Karnym nr tywności.
ceglastego gmachu z kratami zumiał, przećwiczyliśmy to. Można było taka praca społeczna. Dla dzieci można 1 we Wrocławiu, została zawarta 16 Ankiety ewaluacyjne, stosowane przez
w oknach nie da się nie zauważyć. To dużo z tego wynieść, każdy stawiał sobie wszystko zrobić. Jak tylko usłyszałem, grudnia 200 r. Jej założeniem była doradców na zakończenie cyklu spot-
tutaj około 1400 osadzonych odsiadu- cele.” że dla dzieci, od razu się zdecydowałem. współpraca w zakresie poradnictwa kań, służą ocenie programu przez osa-
Krzysztof, zanim trafił do Zakładu Kar- To było bardzo emocjonalne”. zawodowego oraz pomoc w sporzą- dzonych i pozwalają prowadzącym na
je wyroki. Średnio 70 osób tygodniowo
nego, pracował w firmach budowlanych To nie kolorowe ściany wzbudzają u osa- dzaniu dokumentacji niezbędnej przy bieżące modyfikowanie treści i metod
przybywa do tutejszego więzienia lub za granicą oraz jako przedstawiciel han- dzonych emocje, tylko zachwyt i wdzięcz- poszukiwaniu pracy dla osób opusz- pracy w celu maksymalnego dosto-
opuszcza je. dlowy, gdzie znaczenie miały zdolności ność dzieci. Janusz Karkocha umożliwił czających zakład karny. Corocznie, sowania ich do zgłaszanych potrzeb
Osadzeni to nie tylko przyszli pracow- manualne i dobra znajomość języka ob- realizację projektu, a nawet sam poma- w ramach podpisanego porozumienia, uczestników. W celu uatrakcyjnienia
nicy, którzy po odbyciu kary borykać się cego. „Po wyjściu w najgorszym wypadku gał przy malowaniu: „To cenna inicjatywa. doradcy zawodowi Centrum Informa- zajęć, doradcy stosują różne metody
będą z powrotem na rynek pracy. To rów- wrócę do pracy w Austrii, ale chciałbym Wpływa na osadzonych i pomaga im wie- cji i Planowania Kariery Zawodowej we pracy: ćwiczenia indywidualne i grupo-
nież tania siła robocza, o którą zabiegają spróbować w Polsce.” Skończył police- lotorowo; przede wszystkim umożliwia- Wrocławiu, przeprowadzają zajęcia we, mini wykłady, dyskusje, prezenta-
zewnętrzni kontrahenci. Mimo niewiel- alne studium informatyczne: „Staram jąc im wartościowy kontakt z ludźmi oraz grupowe z poradnictwa zawodowego cje multimedialne, filmy szkoleniowe,
kich wypłat, chętnych wśród więźniów się o możliwość studiowania informaty- dając możliwość obdarowania i spotkania pt. Ponowne wejście na rynek pracy. Za- kwestionariusze.
do takiej aktywności nie brakuje. Być ki. Interesują mnie sieci komputerowe się z wdzięcznością”. jęcia te są formą pracy z osadzonymi, Dzięki bardzo dobrej wzajemnej współ-
może dlatego, że praca jest dla wielu i zarządzanie serwerami.” Do tej pory Informacje w Zakładzie Karnym rozcho- ujętą w programie zajęć readaptacji pracy, w Zakładzie Karnym powstał
nagrodą. Tylko wybrani mają szansę na społeczno-zawodowej, w ramach od- swoisty Klub Pracy, w którym panuje
zarobek. Nie wszyscy jednak traktują to działywań postpenitencjarnych. Głów- ciepła, serdeczna atmosfera, szacu-
zajęcie w kategoriach finansowych. Czę- ne cele tego programu to wyposaże- nek i wzajemne zrozumienie. Dzięki
sto jest to pożądana odmiana, a czas nie osadzonych w wiedzę dotyczącą temu udział w zajęciach może mieć
płynie szybciej. To bardzo cenne w takim praw i obowiązków osób bezrobotnych głębszy wymiar. Zajęcia pozwalają na
miejscu. Dyrektor zakładu karnego wy- (w tym świadczeń dla osób bezro- otwarte wyrażanie siebie, dają moż-
daje skierowanie do pracy tylko osobom botnych), zdiagnozowanie preferencji liwość podzielenia się z innymi osoba-
przebywającym na oddziale półotwartym, zawodowych i ustalenie możliwości mi swoimi doświadczeniami, proble-
które mają właściwe sprawowanie. zdobywania nowych bądź aktualizacji mami, a także planami na przyszłość
posiadanych kwalifikacji, zapoznanie po opuszczeniu zakładu karnego.
z metodami poszukiwania pracy, na- Uczestnicy uczą się współdziałania,
uczenie sporządzania dokumentów kulturalnego wyrażania swoich opinii
aplikacyjnych, przygotowanie do roz- i emocji, nawiązywania i utrzymywa-
żaden pracodaw- dzą się szybko. Krzysztof słyszał o „Ma- mowy kwalifikacyjnej i wykształcenie nia bezkonfliktowych relacji z innymi
ca nie pytał go larzach uśmiechu”: „To jest bardzo fajna umiejętności autoprezentacji. osobami. Skazani otwarcie przyznają,
o niekaralność. rzecz. Jak tylko będę na oddziale półot- Uczestnikami zajęć są osadzeni mło- że cieszą się z uczestnictwa w nich,
Obawia się jed- wartym to chciałbym się w to zaanga- dociani nie posiadający nawyku pracy że jest to dla nich ważne przeżycie.
nak, że jego błąd żować”. Pytany dlaczego, odpowiada: oraz osadzeni dorośli, pierwszy raz Podczas zajęć są aktywni, chcą roz-
będzie miał wpływ „Żeby zrobić coś dobrego dla dzieci, któ- karani, pozostający długotrwale bez mawiać. Przebywając w zakładzie nie
na przyszłe życie re są w jakiś sposób odsunięte od spo- pracy. Warunkiem formalnym jest znają realiów rynku pracy i oczekiwań
zawodowe: „Nie łeczeństwa. Trochę tak jak my, tylko, że sześciomiesięczny okres przed ter- pracodawców, stąd też aktualne in-
chcę ukrywać my tu jesteśmy z własnej winy. Chwila minem końca kary lub przed termi- formacje z tego zakresu uznają za
faktu, że się tu radości dla tych dzieci, bo w szczęściu nem warunkowego przedterminowego wartościowe i wyjątkowo przydatne.
znalazłem. To jest szybciej powraca się do zdrowia.” To zwolnienia. Każdorazowo grupy liczą Jednakże większość z nich powta-
jakaś historia, prawda. Chętnych wolontariuszy do pro- maksymalnie 1 osób. rza, iż zajęcia te, to przede wszyst-
z którą będę mu- jektu nie brakuje. Osadzeni dają z siebie Zajęcia odbywają się cyklicznie, w za- kim możliwość spotkania się z innymi
siał żyć” - przy- wszystko, żeby tylko efekt zadowolił ma- leżności od potrzeb Zakładu Karne- ludźmi, w tym z osobami spoza zakła-
W skomplikowanej sytuacji znajdują się znaje Krzysztof. łych beneficjentów. go. Cykl spotkań dla jednej grupy du, okazja do spojrzenia na niektóre
więźniowie, których wyrok dobiegł końca. W powrocie na rynek pracy oraz przeła- osadzonych obejmuje 3-4 spotkania rzeczy z innej perspektywy, oderwa-
Jedyną pomocą jaką oferuje Zakład Kar- mywaniu stereotypów pomagają różnego Nowe życie grupowe. W przypadku zgłoszenia za- nia się od więziennej codzienności, ale
ny jest przekazanie informacji o instytu- rodzaju działania, dzięki którym osadzeni Wielu osadzonych marzy tylko o rodzinie interesowania ze strony osadzonych, też poczucie wsparcia, świadomość,
cjach, w których mogą otrzymać doraźną nabywają umiejętności społecznych. Dłu- i normalnym życiu. Anatolij, z zawodu istnieje również możliwość korzysta- że nie są zostawieni sami sobie, że
pomoc, jak np. Miejski Ośrodek Pomo- gotrwałe przebywanie w zamkniętej jed- murarz i zdun, po wyjściu z zakładu dalej nia z indywidualnych porad doradcy istnieją osoby, dla których ich los nie
cy Społecznej. Ewentualnie, na prośbę nostce pozbawia osadzonych umiejętno- będzie szukał pracy w dawnym zawodzie zawodowego. jest obojętny, które nie przekreślają
osadzonego, adresy innych instytucji. ści rozwiązywania własnych problemów „Z cegieł potrafię zrobić wszystko”. Mi- W ramach zajęć, uczestnicy mają innego człowieka z powodu ciążącego
Często po wieloletnim odosobnieniu nie czy podejmowania samodzielnych decyzji, nęło jednak parę lat od ostatniej pracy na możliwość lepszego poznania samego na nim wyroku.
potrafią odnaleźć się w rzeczywistości. a wyuczona bezradność powoduje, że nie wolności, a luka w życiorysie nie zostanie siebie - określenia swoich mocnych Opisywane zajęcia są również pozy-
Problemy są różne, od braku umiejętno- przejawiają oni żadnej inicjatywy. Jed- niezauważona: „Jak ktoś ma w papie- i słabych stron, umiejętności, prefe- tywnie oceniane przez kierownictwo
ści pisania CV, po zmiany technologicz- nym z takich działań jest, powstała z my- rach, że był w zakładzie to niechętnie rencji zawodowych, a także zdobycia Zakładu Karnego nr 1 we Wrocławiu.
ne jakie zaszły przez lata w konkretnych ślą o najmłodszych, inicjatywa „Malarze zatrudniają, z góry zakładają, że jesteś informacji z zakresu poruszania się po Doradcy zawodowi każdorazowo spo-
branżach, z którymi byli niegdyś związa- Uśmiechu”. Polega na „pokolorowaniu” złodziejem, że tamto … a przecież ludzie rynku pracy, sytuacji na rynku pracy, tykają się z dużą przychylnością i za-
ni. Nie można pominąć również nasta- szarej codzienności dzieciom znajdują- to różni tutaj przebywają.” instytucji do których mogą zgłaszać interesowaniem ze strony jednostki,
wienia otoczenia, które niechętnie daje cym się w trudnej sytuacji materialnej, Karą są kraty i wszystko to, co więźnio- się po opuszczeniu Zakładu Karnego. a informacje o osobach kwalifikujących
drugą szansę. zdrowotnej, czy społecznej. Wolontariu- wie tracą podczas odsiadywania wyroku. Najczęściej prezentowane tematy się do udziału w zajęciach są na bie-
Sporym ułatwieniem w powrocie na rynek szami, którzy malują zabawne postacie Karą jest też wykluczenie. Społeczeń- to m. in. Określenie preferencji zawo- żąco przekazywane do wrocławskiego
pracy są nieliczne szkolenia i warsztaty, na ścianach są właśnie osadzeni, którzy stwo odsuwa byłych więźniów. Izoluje się dowych, Mocne strony – umiejętności i Centrum.
mające miejsce na terenie Zakładu Kar- bardzo chętnie angażują się w pomoc dla od nich i spycha na margines, nie dając możliwości, Rejestracja w Powiatowym Do chwili obecnej, w zajęciach gru-
nego. Janusz Karkocha, Kierownik Działu dzieci. szansy na lepsze funkcjonowanie. „Naj- Urzędzie Pracy - prawa i obowiązki osoby powych w Zakładzie Karnym nr 1
Zatrudnienia organizuje osadzonym tego W realizowanym ostatnio projekcie, pod- gorsza kara, że rodzina tam, a ty tu. Ale bezrobotnej, Metody aktywnego poszu- we Wrocławiu, udział wzięło ok. 100
typu zajęcia: „Szkolenia są bardzo po- czas którego udało się odświeżyć i wy- niestety … musisz odpowiadać za swoje kiwania pracy, Dokumenty aplikacyjne, osób, w tym ok. 0 kobiet z Aresztu
trzebne nie tylko ze względu na przekaz malować w bajkowe postaci wrocławską czyny”. Przygotowanie do rozmowy kwalifikacyj- Śledczego wchodzącego w skład Za-
merytoryczny. Młodzi ludzie, którzy je świetlicę środowiskową „Źródełko”, brało nej, Autoprezentacja. Szczególnym zain- kładu.
prowadzą, jak każda nowość, pobudzają, udział sześciu osadzonych, w tym Ana- Katarzyna Dębiec teresowaniem ze strony uczestników Aleksandra Jabłońska
motywując do działania.” Osadzeni biorą tolij: „Mnie się bardzo podobało, byłem Wiceprezes Fundacji Bene Facta cieszą się zagadnienia poruszające CIiPKZ Wrocław
aktywny udział w ćwiczeniach. Krzysz- pod wrażeniem. Wracając, w samocho- Wrocław kwestię lokalnego rynku pracy, za-
tof uczestniczył w szkoleniu ukazującym
8 9

6. Z
rystycznych, poza miejscem
szacunkowych danych stałego zamieszkania uczestni-
wynika, iż miasto Wał- ków. W celu budowania zaufa-
brzych zamieszkuje ok. nia, poza procesem aktywizacji,
300 osób pochodzących organizowane są dodatkowe
ze społeczności romskiej. spotkania, które mają charak-
Zdecydowana większość ter mediacji i pozytywnego
z nich to osoby bezrobotne lub rozwiązywania konfliktów. Kon- Już w latach pięćdziesiątych XX wieku, 2010 roku”. W związku z powyższym powo- 5. Wsparcie rodzin z dziećmi.
nieaktywne zawodowo, w więk- flikty pojawiają się bardzo czę- w ramach integracji europejskiej, pojawiły łano do życia Europejską Strategię Przeciw- 6. Integracja przez aktywizację.
szości bez prawa do zasiłku, sto i wynikają głównie z ogra- się głosy odnoszące do polityki społecznej. działania Wykluczeniu Społecznemu i Wszel- 7. Mobilizacja i partnerstwo.
często także klienci Miejskiego niczonego zaufania Romów do Początkowo głównym celem owej integracji kim Formom Dyskryminacji. W raportach 8. Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu
Ośrodka Pomocy Społecznej „świata gadziów”. Termin „ga- była integracja gospodarcza, która miała Agendy Polityki Społecznej z realizacji, Stra- społecznemu dzieci.
(70%). Ich trudna sytuacja na dzio” w tłumaczeniu romskim tegię nazwano Strategią Inkluzji Społecznej. 9. Dostęp do wysokiej jakości usług społecz-
objawiać się „swobodnym przepływem towa-
rynku pracy spowodowana jest oznacza ogólnie nie - Cygana.
rów, osób, usług i kapitału”. Szybko jednak Intencje tej strategii zostały przyjęte przez nych.
różnymi czynnikami, do najważ- Stąd też budowanie mostów
niejszych z nich należy: porozumienia między światem okazało się, że w związku z przepływem pra- Radę Europejską w roku 2000, na spotkaniu Polska polityka przeciwdziałania marginali-
• niski poziom wykształcenia, Romów i gadziów jest istotnym cowników zaistniała potrzeba koordynacji sy- w Nicei (zostały dwa lata później nieznacznie zacji zakłada kilka działań. Pierwszym z nich
• brak wiedzy z zakresu pra- czynnikiem w procesie realizacji stemów zabezpieczenia społecznego (Trak- zmodyfikowane). Główne cele walki z ubó- jest ustawa o pomocy społecznej (weszła
wa pracy, projektu. tat Rzymski art. 51). W ramach Programów stwem i wykluczeniem społecznym to: w życie w maju 2004 r.), która zmieniła
• słaba znajomość języka pol- Część praktyczną procesu ak- Działań Społecznych, przed wprowadzeniem • ułatwienie uczestnictwa w zatrudnieniu, całkowicie charakter pomocy społecznej
skiego (głównie w piśmie), tywizacji zawodowej uczest- w życie Strategii Lizbońskiej, zrealizowano • ułatwienie w dostępie do zasobów, praw, z „rozdawniczego” na pomoc nastawioną na
• brak kwalifikacji zawodo- ników projektu stanowi reali- trzy programy wspólnotowe odnoszące się dóbr i usług dla wszystkich, wzmocnienie aktywnych postaw. Kolejnym
wych, zacja zaplanowanych szkoleń do marginalizacji i wykluczenia społecznego. • zapobieganie ryzykom wykluczenia, działaniem jest ustawa o zatrudnieniu socjal-
• a także pojawiające się zawodowych oraz podjęcie 3- Pierwszym z nich był program ustanowiony • pomoc najbardziej narażonym, nym (czerwiec 2003 r.). Zatrudnienie, o któ-
macyjną. Zaangażowano osoby przez pracę w zespole, podnie-
uprzedzenia ze strony pra- miesięcznego stażu. Szkolenia w rezolucji Rady WE z roku 1974. Głównym • mobilizacja wszystkich do walki z wyklu- rym mowa w ustawie, skierowane zostało
ze społeczności romskiej, któ- sienie samooceny uczestników,
codawców. zawodowe pozwolą bezpośred- zadaniem programu było polepszenie zatrud- czeniem i ubóstwem. do grup szczególnego ryzyka, zagrożonych
re pomogły w rekrutacji. Takie nabycie umiejętności interper-
Duży problem stanowi również nio na nabycie, podniesienie lub marginalizacją i wykluczeniem społecznym.
działania przekonały potencjal- sonalnych (głównie komunikacji nienia, a co za tym idzie poprawa warunków Aby Polska mogła w pełni włączyć się w Eu-
wyuczona bezradność i bier- zmianę kwalifikacji i kompetencji
nych uczestników do wzięcia i asertywności), uzupełnienie zarówno życia jak i pracy. W programie tym ropejską Strategię Inkluzji Społecznej, przy- Ustawa ta dała także możliwość utworzenia
ność tych osób, brak umiejęt- w zakresie konkretnego zawo-
udziału w projekcie. Osoby po- wiedzy i umiejętności posługi- przewidziano także działania na rzecz inte- jęto trzy dokumenty. Pierwszy z nich to Me- Centrów Integracji Społecznej (CIS) i Klu-
ności poruszania się po rynku du. W podjęciu decyzji o wy-
chodzenia romskiego przedsta- wania się językiem polskim, na- gracji ludzi niepełnosprawnych oraz działania morandum na Rzecz Integracji Społecznej bów Integracji Społecznej (KIS). Ich profil
pracy i brak motywacji do zmia- borze szkolenia, uczestnikom
wiały swoim współbratymcom bycie podstawowych kwalifikacji przeciwko ubóstwu. Drugi program został działania jest bardzo podobny, z tą różnicą,
ny swojej sytuacji. pomaga doradca zawodowy (podpisane w 2003 r.), drugi to Narodowa
korzyści i możliwości później- posługiwania się komputerem. zrealizowany w latach 1985 - 1988. Miał iż działania CIS-ów nastawione są na szer-
Taki obraz rzeczywistości stał i psycholog, diagnozując ich Strategia Integracji Społecznej 2004 - 2010
szego podjęcia zatrudnienia. Program zajęć jest na bieżą- na celu zwalczanie ubóstwa w ramach kon- szą grupę odbiorców. CIS to przedsięwzię-
się wyznacznikiem do podjęcia indywidualne predyspozycje (podpisana przez rząd w 2004 r.), trzeci zaś
Dodatkowo nad procesem re- co profilowany pod konkretne cie edukacyjne, w którym osoby wykluczone
próby zaktywizowania zawodo- do podjęcia późniejszej pracy kretnych działań Wspólnoty. Na realizację to Krajowy Plan Działania na rzecz integracji
krutacji czuwała osoba, która potrzeby uczestników. Trene-
wego grupy 45 osób, poprzez w zawodzie oraz uwzględnia- programu przeznaczono 25 mln ECU. Trze- mogą uczestniczyć w kursach, warsztatach
cieszy się wśród społeczności rzy przygotowują scenariusze
dostarczenie im niezbędnej jąc sytuację na lokalnym rynku i spotkaniach integracyjnych. W czasie tych
romskiej dużym autorytetem zajęć, wykorzystując w pro-
wiedzy, zarówno w postaci te- pracy. Efektem końcowym pro- kursów uczą się zachowań, które umożliwią
i zaufaniem z uwagi na fakt, iż cesie elementy psychoeduka-
orii, jak i w praktyce. cesu aktywizacji przewidziane- im późniejszą pracę zarobkową. Inną for-
pełniła wcześniej funkcję pełno- cji i socjoterapii, co motywuje
Fundacja „Razem” z Wałbrzy- go w projekcie, jest podjęcie mą aktywizacji osób bezrobotnych są pra-
mocnika ds. romskich w Urzę- uczestników do zmiany postawy
cha, działając w partnerstwie przez wszystkich uczestników
dzie Miasta Wałbrzycha. z biernej na aktywną. Część za- ce społecznie użyteczne wykonywane przez
z Wałbrzyskim Centrum Za- 3-miesięcznego stażu zgodnie
Zakres wsparcia w początko- jęć będzie prowadzona w opar- osoby bezrobotne, nie posiadające prawa
trudnienia Socjalnego, od 1 z zaplanowaną wcześniej ścież-
wej fazie aktywizacji obejmuje ciu o materiały szkoleniowe wy- do zasiłku, a jednocześnie korzystające ze
grudnia 2009 roku realizuje ką kariery zawodowej. Zorga-
realizację 5 warsztatów tema- pracowane w ramach dobrych świadczeń pomocy społecznej.2 Odpowiedzią
projekt skierowany do społecz- nizowane staże mają stać się
tycznych. Są to: praktyk w projekcie EQUAL na problem młodzieży zagrożonej wyklucze-
ności romskiej „Romska droga dla Romów uczestniczących
• zajęcia motywacyjno - inte- „Inicjatywa na rzecz przedsię- niem jest ustawa o promocji zatrudnia i in-
do aktywności zawodowej”. w projekcie swoistą „furtką”
gracyjne, biorczości Romów KXETANES stytucjach rynku pracy (kwiecień 2004 r.),
Projekt oscyluje wokół prob- w ich dalszej drodze zawodo-
• komunikacja interpersonal- - RAZEM”. Celem umożliwienia
lemu marginalizacji i wyklu- wej, okazją do zaprezentowa- która wskazuje instytucje odpowiedzialne za
na z aktywnymi technikami korzystania ze wsparcia rów-
czenia społecznego osób ze nia się z jak najlepszej strony przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu
poszukiwania pracy, nież kobietom romskim zorga-
społeczności romskiej miasta przed pracodawcą i szansą do młodzieży. W myśl ustawy są to Ochotnicze
• język polski, nizowano wsparcie dodatko-
Wałbrzycha, pozostających bez zdobycia cennego doświadcze- Hufce Pracy, które zajmują się organizacją
• podstawy prawa obywatel- we w zakresie transportu na
zatrudnienia, niejednokrotnie nia i referencji, mile widzianych pracy dla młodzieży powyżej 15 roku życia,
skiego i prawa pracy, szkolenia i opieki nad dziećmi
pozbawionych podstawowych na rynku pracy. która nie ukończyła szkoły podstawowej lub
• zajęcia komputerowe. uczestników. Aby przełamać
warunków do prawidłowego
Powyższe warsztaty pozwalają „pierwsze lody”, warsztaty gimnazjum, a także bezrobotnym do 25 roku
funkcjonowania. Cały proces Alicja Szumska
m. in. na podniesienie motywa- motywacyjne zostały zorgani- życia.
pozyskania uczestników do pro- Koordynator projektu
cji i umiejętności integracji po- zowane w warunkach agrotu- W związku z tym, że problem wykluczenia
jektu wspierany był akcją infor- Fundacja „Razem”
dotyczy nie tylko społeczeństwa polskiego,
ale i społeczeństw na całym świecie, jasnym
stało się, że zarówno polityka unijna jak i po-
lityka poszczególnych członków Unii Europej-
ci program zaś nastawiony był na działania społecznej (do 2010 roku przyjęto trzy takie skiej skierowana będzie na walkę z wyklucze-
średnioterminowe, dotyczące ekonomicznej Krajowe Plany Działania: KPD 2004 - 2006, niem społecznym i ubóstwem. Aby dokonać
i społecznej integracji grup finansowo i spo- KPD 2006 - 2008 oraz KPD 2008 - 2010). połączenia strategii unijnej w latach 2003 -
łecznie mniej uprzywilejowanych w społe- Główne cele działania KPD to: 2006, w Polsce zmieniono ustawodawstwo
czeństwie. Budżet na ten program wyniósł 1. Działania edukacyjne, socjalne, zdrowotne tak, aby owo połączenie stało się możliwe.
55 mln ECU i był realizowany w latach zapobiegające wykluczeniu oraz wspiera- Jak już bowiem wspomniałam, nadrzędnym
1989 - 1994.1 jące równy start dzieci i młodzieży. celem polityki społecznej UE, a co za tym
W roku 2000, w Lizbonie, Rada Europejska 2. Budowa sieci bezpieczeństwa socjalnego idzie i polskiej, jest osiągnięcie stanu pełne-
przyjęła plan rozwoju dla Unii Europejskiej, i przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu go zatrudnienia.
nazwany Strategią Lizbońską. Celem tego społecznemu.
10-letniego planu było uczynienie z Europy 3. Aktywizacja i integracja grup zagrożo-
Anna Wojtek-Morawska
najbardziej dynamicznego i konkurencyjnego nych wykluczeniem społecznym.
regionu na świecie. Społeczny aspekt Stra- 4. Rozwój służb społecznych oraz instytu- Wydział Usług Rynku Pracy
tegii Lizbońskiej został podkreślony poprzez cjonalny rozwój usług społecznych i ich DWUP
wezwanie do „wykorzeniania ubóstwa do koordynacji.
1 R. Szarfenberg, Wykład 6 Wykluczenie społeczne w działaniach Unii Europejskiej i Rady Europy.
Marginalizacja i wykluczenie społeczne 2007/2008 (wersja z 09.05.2008), ss. 4-7.
10 2 Marzena Sobczak-Michałowska, Polska strategia antywykluczeniowa, ss. 2-10. 11

7. Dolnośląski Wojewódzki Urząd Pracy
ul. Ogrodowa b, 8-306 Wałbrzych
12 tel. 74/88 66 00, fax 74/88 66 09
www.dwup.pl www.obserwatorium.dwup.pl
e-mail: obserwatorium@dwup.pl