GLON303-Хичээл 3, 4

1. БАГШ: Ж.ЦЭЦЭГМАА
ХҮМҮҮНЛЭГИЙН УХААНЫ МАГИСТР
ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН
УДИРТГАЛ

2. Хичээл №3 ЕРӨНХИЙ ХЭЛ ШИНЖЛЭЛ
Хэл шинжлэлийн удиртгал нь
ерөнхий хэл шинжлэлийн нэн чухал
ойлголтуудыг судална.
 Авиа зүй
 Үгсийн сан
 Хэл зүй
 Нутгийн аялгуу

3. ÕÝË ØÈÍÆËÝË
Õ¿í òºðºëõòíèé õýë, ò¿¿íèé ãàðàë ¿¿ñýë, ìºí
чàíàð, ¿¿ðýã, ò¿¿íчëýí äýëõèéí îëîí õýëíèé
á¿òýö òîãòîëöîî, õºãæèë, ç¿é òîãòîë, òºðºë,
õýâ ìàÿãèéã ñóäàëäàã øèíæëýõ óõààíûã õýë
øèíæëýë /ÿçûêîçíàíèå, ëèíãâèñòèêà,
languestics/ ãýíý. “Ëèíãâèñòèêà” ãýõ íýð
òîìü¸î íü ôðàíö õýëíèé “linguistugue” /õýë
ñóäëàë/ ãýõ ¿ãíýýñ ¿¿äýëòýé áºãººä óãòàà
ëàòèí ãàðàëòàé /ligua-õýë, ÿðèà/ ãýñýí ¿ã þì.

4. ÕÝË ØÈÍÆËÝË
Õýë øèíæëýë íü õýëíèé á¿òýö òîãòîëöîîã òîäîðõîé
õýëýýð õÿçãààðëàëã¿é äýëõèé äýýð áàéñàí, îäîî
áàéãàà îëîí õýëíèé, ººðººð õýëáýë ýðò áà
îäîîãèéí àìüä, ìºõñºí á¿õ õýëíèé ãàðàë ¿¿ñýë, ìºí
чàíàð, õýë íèéãýì, õýë ñýòãýõ¿é, õýë õýëýõ¿éí
õàðèëöàí óÿëäàà, õýëíèé ¿¿ðýã, õýëíèé
õºãæëèéí ç¿é òîãòîë, áèчèã ¿ñãèéí ¿¿ñýë
ãàðàë, òºðºë çýðгийг ñóäàëäàã.

5. ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН ҮНДСЭН 7 АСУУДАЛ
Хэлний мөн чанар
Хэл, хэлний үзэгдлүүд
Хэлнй тухай ШУ-ны бүтэц,
зохион байгуулалт, салбарууд
Хэл шинжлэл ба бусад ШУ
Хэл бол дохио тэмдгийн
тогтолцоо
Хэлний гарал үүсэл, хэв шинж
Бичиг үсэг, түүний гарал үүсэл

6. ХЭЛ БОЛ СЭТГЭХҮЙН ХЭЛБЭР ЮМ
 Хэл бол харилцааны хэлбэр юм.
 Хэл сэтгэхүй 2 нэг зүйл биш.
 Сэтгэхүй материйн шинжгүй.
 Хэлний нэгжүүд өгүүлэх эрхтнээр хэлэгдэн
авиан бүрхүүлд орж, агаарын чичиргээг үүсгэн
сонсогдож байдаг.

8. ХЭЛ БА ХЭЛЭХҮЙ
 Хэл хийсвэр байдлаар оршин тогтнож байдаг
 Хэл нийтийн шинжтэй, хатуу тогтсон дэгтэй.
 Хэлэхүй нь хувь хүнтэй холбоотой, чөлөөт
хэлбэртэй, тохиолдлын чанартай.
 Хэлэхүй нь амьд , бүтээлч үйл ажиллагаа.

9. АГУУЛГА БА ИЛЭРХИЙЛЭЛ
 Агуулга нь сэтгэхүйн тал
 Илэрхийлэл нь авиан бүрхүүлийн тал.
 Агуулга , илэрхийллийг холбогч нь хэл зүй.

10. ХЭЛНИЙ МӨН ЧАНАР
Õýë áîë õàðèëöààíû õýðýãë¿¿ð
Õýë áîë íèéãìèéí ¿çýãäýë
Õýë áîë õºäºëìºð, íèéãìèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í

11. ХЭЛНИЙ ТУХАЙ ШИНЖЛЭХ УХААНЫ
САЛБАРУУД
Авиа зүй
Үг зүй
Өгүүлбэр зүй
Үгийн сан
Утга зохиол

12. ХЭЛ ШИНЖЛЭЛ БА БУСАД ШИНЖЛЭХ УХААН
Шинжлэх
Ухаан
Байгалийн
ШУ
Нийгмийн
ШУ
Гүн ухаан

13. ХЭЛ БОЛ ДОХИО ТЭМДГИЙН ТОГТОЛЦОО
 Òýìäýã ñóäëàëûí ØÓ-íûã ñåìèîòèêà
ãýäýã.
Ñåìèîòèêà íü õýëíèé òýìäýãòèéí ÿíç
á¿ðèéí òîãòîëöîî, äîõèî çàíãàà, ¸ñ
çàíøèë, á¿æèã, ÿíç á¿ðèéí êîäûã
ñóäàëäàã äîõèî òýìäãèéí åðºíõèé îíîë þì.

14. Хичээл №4 ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
ХЭЛИЙГ ГАРАЛ ҮҮСЛЭЭР АНГИЛАХ НЬ:
 Ýíýòõýã-Åâðîïûí õýëí¿¿ä
 Ò¿ðýã-Àëòàé ÿçãóóðын хэлнүүд
 Õÿòàä-Òºâä ÿçãóóðûí õýëí¿¿ä.
 Àâñòðàëè
 Óðàë õýëí¿¿ä
 Êàâêàç ãýõ ìýòýýð àíãèëäàã.

15. ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
Ãðåê-Ðèìèéí õýë øèíæëýëèéí óëàìæëàë
Үгийн
4
зэрэг
Нэр үг
Үйл үг
Холбоосууд
Төлөөний
үг

16. ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
Ìàðê Òåðåíöèé Âàððîí Ìݪ 116-127 îí
 Ëàòèí õýëíèé òóõàé
 Îéðîëöîî ¿ãñèéí òóõàé
 Õýëíèé àøèã òóñûí òóõàé
Үгсийн
аймаг
Нэр үг
Үйл үг
Дайвар үг
Үйлт нэр

17. ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
Европын хэл шинжлэлийн уламжлал
• Фридрих фон Шпигель /1772-1829/
• Август Вилгельм фон Шпигельм /1767-1845/
• П.Рамус /1515-1572/ франц хэлний хэл зүй
• Я.Аарус /1538-1586/ франц хэлний авиа зүй
• Джон Уоллис /1616-1703/ англи хэлний хэл зүй
• М.В.Ломоносов /1711-1775/ орос хэлний хэл зүй
• А.Ф. Бернгарди /1769-1820/ “Хэлний тухай
сургаал””Хэл шинжлэлийн анхны үндсүүд”

18. ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
Ìîíãîë õýë øèíæëýëèéí õºãæëèéí òîéì
1-р үе Ñàíæà Áàíäèäà Ãóíãààæàëöàí /1185-
1251/ “Ç¿ðõýí òîëüò” õýìýýõ õýë ç¿é
2-р үе Èøäîðæèéí õýë ç¿é 1930-ààä îíîîñ
ààä îí хүртэл
3-ð ¿å áàðàãöààëáàë 1970-ààä îíîîñ ýõëýí
õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëæ áàéíà

19. ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
Энэтхэгийн хэл шинжлэлийн уламжлал
 Пàíèíèé çîõèîñîí “Ñàìãàðäè õýëíèé õýëç¿é” Ìݪ IY-
 Яска “Нирукта”
Хятадын хэл шинжлэлийн уламжлал
• “Ши Чжоу нянь” толь бичиг
• “Эря” толь бичиг
• “Фан янь” толь бичиг
• “Шо вэнь цзе цзы” толь бичиг

20. ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
Японы хэл шинжлэлийн уламжлал
 Нэгдүгээр үе
 8-10-р зуун
 Кодзики Никон-сёки
 Хоёрдугаар үе
 10-17-р зуун
 Хирагана катагана
 Гуравдугаар үе
 17-р зууны сүүл 19-р зууны дунд үе
 Танигава Котосуг /Вакун-но сиори/
 Цуруминэ Сигэнобу /Япон хэлний хэл зүй/

21. ҮСЭГ БИЧИГ
 Õýë øèíæëýëèéí ¿íäñýí àñóóäëóóäûí íýã áîë ¿ñýã
áè÷èã, ò¿¿íèé ãàðàë ¿¿ñëèéí òóõàé àñóóäàë þì. Õ¿í

22. ҮСЭГ БИЧИГ

23. ҮСЭГ БИЧИГ

24. ¯Ã ÇҮÉÍ ÕÝ ØÈÍÆ
 Íóãàëìàë õýë /íóãàðõàé õýë/
Æèøýý íü: îðîñ, àíãëè, ãåðìàí, ôðàíö
 Àâàëöìàë õýë
Æèøýý íü: ìîíãîë, àëòàé ÿçãóóðûí õýëí¿¿ä
 Òóñãàéëàã õýë
Æèøýý íü: õàíç á¿õèé õýëí¿¿ä: õÿòàä, ÿïîí, ñîëîíãîñ ãýõ
ìýò.