Tài liệu cung cấp thông tin chi tiết về đái tháo đường, bao gồm các loại, triệu chứng, chẩn đoán và phương pháp điều trị. Nó nêu rõ các yếu tố nguy cơ, biến chứng và cách quản lý bệnh thông qua chế độ ăn uống và thuốc. Các thuốc điều trị như insulin và thuốc hạ đường huyết được đề cập cùng với tác dụng và liều lượng cần thiết.

1. ÑAÙI THAÙO ÑÖÔØNG
ThS. BS. Dieäp Thò Thanh Bình
Phoù Chuû Nhieäm Boä moân Noäi tieát
Ñaïi hoïc Y Döôïc TP HCM

2. ÑÒNH NGHÓA
Ñaùi thaùo ñöôøng (ÑTÑ):
 Roái loaïn chuyeån hoùa glucid, lipid, protid
 Thieáu insulin vaø hoaëc ñeà khaùng insulin
 Taêng ñöôøng huyeát, xuaát hieän ñöôøng
trong nöôùc tieåu

3. TIEÂU CHÍ CHAÅN ÑOAÙN
• Chẩn đoán dựa vào 1 trong 3 tiêu chí sau:
– Đường huyết đói (lấy máu tĩnh mạch) ≥ 126 mg/dl
(sau 8 giờ không ăn) (đo 2 lần khác nhau)
– Đường huyết bất kỳ ≥ 200 mg/dl và có các biểu
hiện của tình trạng tăng đường huyết.*
– Đường huyết sau 2 giờ uống 75g glucose (nghiệm
pháp dung nạp glucose) ≥ 200 mg/dl.
*Biểu hiện của tăng đường huyết là uống nhiều, tiểu nhiều và sụt cân
không lý giải được.

4. Caùc yeáu toá nguy cô cuûa ÑTÑ
 Maäp phì, maäp phì daïng nam
 THA
 Roái loaïn chuyeån hoùa lipid
 Di truyeàn
 Nhieãm virus: quai bò, sôûi…
 Ít vaän ñoäng, aên nhieàu thöùc aên nhieàu naêng löôïng, huùt thuoác
laù, uoáng röôïu
 Duøng corticoid, thuoác ngöøa thai, thiazide, diazoxide
 Phuï nöõ sanh con > 4kg, ña oái, hay bò saåy thai
 ÑTÑ thai kyø
 Roái loaïn dung naïp glucose, roái loaïn ñöôøng huyeát ñoùi ôû caùc
laàn xeùt nghieäm tröôùc

5. PHAÂN LOAÏI ÑAÙI THAÙO ÑÖÔØNG
ÑTÑ típ 1:
-Do mieãn dòch
-Voâ caên
ÑTÑ típ 2:
-Khaùng insulin (chuû yeáu) + giaûm insulin
-Giaûm insulin (chuû yeáu) + khaùng insulin
Caùc daïng ñaëc bieät:
-Beänh lyù gen
-Beänh lyù tuïy: vieâm tuïy maõn, xô hoùa tuïy…
-Beänh noäi tieát: to ñaàu chi, $ Cushing, $ Conn, Basedow…
-Do thuoác: corticoid, thiazide…
-Beänh lyù mieãn dòch
-Caùc hoäi chöùng di truyeàn khaùc: hoäi chöùng khaùng insulin…
Roái loaïn dung naïp glucose
ÑTÑ thai kyø

6. CÔ CHEÁ BEÄNH SINH

7. Cô cheá beänh sinh
cuûa ÑTÑ típ 1
Ñaïi thöïc baøo
Ñaïi thöïc baøo
DR
T giuùp
ñôõ
Lympho B
Lympho T
gaây ñoäc
Teá baøo beta
tuyeán tuïy
Lympho B
T giuùp
ñôõ
Lympho T
gaây ñoäc
Teá baøo beta
tuyeán tuïy
T Killer

8. Cô cheá beänh
sinh ÑTÑ típ 2 Bình thöôøng
Khaùng insulin
Giaûm tieát insulin
ÑTÑ típ 2
Gen
Gen ÑTÑ
Gen ñeà khaùng
insulin
Gen qui ñònh chöùc
naêng teá baøo beta
Gen beùo phì
Cheá ñoä aên
uoáng
Hoaït ñoäng
Chaát ñoäc
30
50
40
60
20
Tuoåi
Moâi
tröôøng

9. Típ 1 Típ 2
Tuổi khởi phát Thường < 30 Thường > 30
Triệu chứng tiểu nhiều, sụt cân Đột ngột, nhanh, rầm rộ Chậm, diễn tiến kéo dài, có thể không
triệu chứng
Thể trạng Có khuynh hướng gầy Có khuynh hướng béo phì, thừa cân
Kháng thể kháng tế bào beta:
GAD-Ab và ICA.*
Dương tính (60-90%) Âm tính (>90%)
Chỉ định điều trị thuốc Insulin (phụ thuộc insulin) Thuốc viên hoặc insulin hoặc chỉ tiết
chế đơn thuần
Nguy cơ biến chứng cấp tính Nhiễm ceton acid (lúc khởi
phát hoặc ngưng
insulin)
Hôn mê tăng áp lực thẩm thấu (lúc
khởi phát, không điều trị, hoặc
không theo dõi đường huyết) , đôi
khi có thể gặp nhiễm ceton acid
Yếu tố di truyền gia đình Anh/chị/em bị ĐTĐ type 1 Gia đình có ĐTĐ type 2 (anh/chị/ em,
cha mẹ).
Khả năng cùng bị đái tháo
đường ở anh chị em sinh
đôi cùng trứng
30-40% 90-100%

10. Bieán chöùng maïn tính cuûa ÑTÑ
Bệnh võng
mạc ĐTĐ
Nguyên nhân hàng
đầu gây mù ở bệnh
nhân trong độ tuổi lao
động1
Bệnh thận
ĐTĐ
Nguyên nhân hàng đầu gây
suy thận giai đoạn cuối2
Bệnh tim mạch
Đột quị
Đột quị và tỉ lệ tử vong
do bệnh tim mạch tăng
gấp 2 đến 4 lần3
Bệnh thần
kinh ĐTĐ
Nguyên nhân hàng đầu
gây đoạn chi dưới không
do chấn thương
8/10 bệnh nhân ĐTĐ tử
vong vì bệnh tim mạch4

11. ÑIEÀU TRÒ
ÑAÙI THAÙO ÑÖÔØNG

12. Ñaùi
thaùo
ñöôøng
LUYEÄN TAÄP THEÅ LÖÏC
DINH DÖÔÕNG THUOÁC

13. THAÙP DINH DÖÔÕNG
Nhoùm tinh
boät, nguõ
coác,…töø 6-12
phaàn/ngaøy
Nhoùm traùi
caây töø 3-4
phaàn/ngaøyNhoùm rau
xanh töø 3-5
phaàn/ngaøy
Saûn phaåm
töø söõa 2-3
phaàn/ngaøy
Thòt, caù,
tröùng,… 2-3
phaàn/ngaøy
Chaát beùo,
ñöôøng,….haïïn
cheá

14. VAÄN ÑOÄNG THEÅ LÖÏC
1. Taêng cöôøng söû duïng glucose ôû cô
2. Taùc duïng toát leân tim maïch, giaûm beùo phì
3. Mang laïi söï laïc quan, hoaø nhaäp cuoäc soáng
4. Neân taäp caùc moân theå thao taêng cöôøng söï dẻo
dai: ñi boä, döôõng sinh, ñi xe ñaïp,…

15. THUOÁC VIEÂN HAÏ ÑÖÔØNG HUYEÁT
UOÁNG
1. SULFONYLUREA
2. GLINIDE
3. BIGUANIDE
4. THUỐC ỨC CHẾ MEN ALPHA-
GLUCOSIDASE
5. THIAZOLIDINEDIONE
6. THUOÁC HAÏ ÑÖÔØNG HUYEÁT MÔÙI
– CHẤT ĐỒNG VẬN INCRETIN (GLP-1)
– CHẤT ỨC CHẾ MEN DDP-4:

16. SULFONYLUREA
Theá heä Naêm Hoaït chaát
Duøng
laàn/ngaøy
Lieàu
(mg)
Theá heä 1 1950
Tolbutamide
Chloropropamide
2
1
500-2000
125-500
Theá heä 2
1960
Glyburide
(Glibenclamide)
Glipizide
Gliclazide
2
1
2
1,75-14
2,5-15
80-320
Theá heä 3 1996 Glimepiride 1 1-8

18. QUAÙ TRÌNH CHUYEÅN HOÙA LIEÂN QUAN ÑEÁN SÖÏ
BAØI TIEÁT INSULIN
Kênh KATP
mở
Glucose thấp
Kênh Ca2+ hoạt động
theo điện thế đóng
[ADP]
[ATP]
-70 mV
K+
Không phóng thích
insulin

19. CÔ CHEÁ TAÙC DUÏNG CUÛA SULFONYLUREA
Ca2+
Sulphonylurea
trực tiếp chẹn
kênh KATP
-40 mV
Tiết Insulin
Kênh Ca2+ hoạt động
theo điện thế mở

20. SULFONYLUREA
Chæ ñònh:
o ÑTÑ típ 2 khôûi beänh sau 30 tuoåi
o Coøn teá baøo beta hoaït ñoäng
o Khoâng coù töï khaùng theå
o Beänh keùo daøi döôùi 5 naêm
o Theå traïng trung bình, hôi thöøa caân
o Tieát cheá, luyeän taäp ñuùng caùch
o ÑH ñoùi < 300mg/dl

21. SULFONYLUREA
Choáng chæ ñònh:
–Dò öùng thuoác
–Suy gan, suy thaän
–Ñaùi thaùo ñöôøng type 1
–Coù thai, cho con buù
–Maát buø chuyeån hoaù caáp
Töông taùc thuoác:
Salicylate, Probenecid, Clofibrate, Dicoumarol,Pheùnylbutazone, Sulfamide,
Chlorampheùnicol,Röôïu, IMAO,…
Taùc duïng phu:
–Dò öùng
–Tieâu hoùa
–Huyeát hoïc
–Phaûn öùng Disulfuram
–Hoäi chöùng tieát ADH khoâng thích hôïp
–Haï ñöôøng huyeát

22. GLINIDE
Kích thích tieát insulin khi coù glucose
Chæ ñònh vaø choáng chæ ñònh:
Töông töï sulfonylurea
Meglitinide coù theå duøng treân beänh nhaân
suy thaän
Taùc duïng phuï:
Haï ñöôøng huyeát
Vieâm nhieãm ñöôøng hoâ haáp treân
Nhöùc ñaàu

23. BIGUANIDE
Öùc cheá söï saûn xuaát glucose ôû teá baøo gan
Chæ ñònh:
Ñaùi thaùo ñöôøng típ 2, nhaát laø khi coù caùc ñaëc ñieåm
cuûa ñeà khaùng Insulin
Thaän troïng:
Ngöng metformin 6-24 giôø tröôùc khi chuïp X-quang
vôùi thuoác caûn quang,
Ngöng metformin trong taát caû caùc tình huoáng thieáu
oxy caáp tính
Ngöng metformin moät ngaøy tröôùc khi phaãu thuaät.
Kieåm tra chöùc naêng thaän ñeàu ñaën.
Ño coâng thöùc maùu haøng naêm.

25. Choáng chæ ñònh:
Creatinin huyeát thanh  1.5 mg/dL (nam) vaø 
1.4 mg/dL (nöõ)
Chöùc naêng gan baát thöôøng
Nhieãm toan caáp hoaëc maïn
Coù thieáu oxy ñeán moâ cuïc boä hoaëc toaøn thaân
Truïy tim maïch, nhoài maùu cô tim caáp, suy tim caáp
Nhieãm truøng naëng
Uoáng nhieàu röôïu
Taùc duïng phuï:
Roái loaïn tieâu hoùa,
Giaûm acid folic vaø sinh toá B12
Nhieãm acid lactic

26. UÙC CHEÁ MEN ALPHA GLUCOSIDASE

27. Chæ ñònh:
Beänh nhaân ÑTÑ coù ñöôøng huyeát sau aên taêng cao
Choáng chæ ñònh:
Coù thai, cho con buù
Suy gan, suy thaän
Maát buø chuyeån hoaù caáp
Taùc duïng phuï:
Taêng men gan, tieâu hoaù

28. THIAZOLIDINE-DIONE
Taêng ñoä nhaïy caûm vôùi insulin
Chæ ñònh:
Ñaùi thaùo ñöôøng típ 2
Choáng chæ ñònh:
Ñaùi thaùo ñöôøng type 1
Coù thai
Treû em
Men gan taêng gaáp 2,5 laàn giôùi haïn treân cuûa
bình thöôøng
Suy tim giai ñoaïn III, IV theo NYHA.

30. Taùc duïng phuï:
Phuø, taêng caân
Giaûm dung tích hoàng caàu vaø huyeát saéc toá
Taêng men gan (coù theå hoài phuïc)
Thaän troïng:
Kieåm tra AST, ALT moãi 2 thaùng moät laàn trong
naêm ñaàu tieân, sau ñoù neáu bình thöôøng seõ kieåm
tra moãi naêm moät laàn.
Theo doõi caân naëng beänh nhaân vaø caùc trieäu chöùng
suy tim.

31. THUOÁC HAÏ ÑÖÔØNG HUYEÁT MÔÙI
Incretin, GLP- 1
Kích thích tiết
insulin
Ức chế tiết
glucagon
DPP-4, enzym
bất hoạt GLP-
1
Thuốc ức chế DPP-4
GIẢM
ĐƯỜNG
HUYẾT

32. CHẤT ĐỒNG VẬN INCRETIN (GLP-1)
• Exanetide là chất tổng hợp có tác dụng tương tự GLP-1. Exanetide
được sản xuất từ tuyến nước bọt của thằn lằn Nam mỹ, có tác
dụng làm giảm đường huyết.
• GLP-1 ( Glucagon -like Peptide – 1 ) là hormon do ruột bài tiết khi có
thức ăn, GLP-1 có tác dụng kích thích tụy bài tiết Insulin.và ức chế
tế bào alpha tụy bài tiết glucagon nên làm giảm đường huyết.
• Exanetide có thời gian bán hủy 2,4 giờ ( so với GLP-1 thời gian bán
hủy ngắn 2-3 phút)
• Chỉ định: đái tháo đường típ 2, có thể kết hợp với các thuốc hạ
đường huyết khác
• Thuốc có dạng tiêm: bút tiêm 1,2ml, có 60 liều mỗi liều chứa 5mcg.
• Bảo quản: 2 – 8OC, tránh ánh sáng.
• Liều : 5mcg/lần tiêm dưới da trước ăn 60 phút, ngày 2 lần sáng và
chiều.
Sau một tháng có thể tăng liều 10mcg/lần, ngày 2 lần.
• Tác dụng phụ:
– Giảm cân.
– Buồn nôn.

33. CHẤT ỨC CHẾ MEN DDP-4
• Chất ức chế men DDP-4 là thuốc hạ đường huyết uống
nhờ tăng nồng độ GLP-1 nội sinh. Men DDP-4 là chất
bất hoạt hormon GLP-1, chất ức chế men DDP-4 ức chế
hoạt động men DDP-4 nên kéo dài thời gian tác dụng
của GLP-1 nội sinh.
• Tên thuốc: Sitagliptin ( Januvia )
• Chỉ định: đái tháo đường típ 2, dùng phối hợp chế độ ăn
và thuốc hạ đường huyết khác.
• Liều: 100mg uống một lần một ngày.
• Suy thận giảm liều còn 50 – 25mg / ngày.

34. CHAÁT GAÉN ACID MAÄT
( BILE ACID SEQUESTRANT – BAS)
 Cô cheá taùc duïng: giaûm haáp thu glucose
 Lieàu duøng: 3.75g/ngaøy
 Öu ñieåm: khoâng taêng caân, laøm giaûm ñöôïc
LDL-c
 Taùc duïng phu: taùo boùn, aûnh höôûng ñeán söï
haáp thu caùc thuoác khaùc

35. Daãn xuaát Amylin
( Pramlintide – Symlin - )
 Cô cheá taùc duïng: laøm chaäm söï thoaùt thöùc aên
ra khoûi daï daøy => gaây caûm giaùc no vaø laøm
giaûm ñöôøng huyeát sau aên
 Lieàu duøng: 30-120µg TDD 4 laàn/ngaøy
 Öu ñieåm: gaây no buïng, oån ñònh ñöôøng huyeát
sau aên
 Taùc duïng phu: buoàn noân , noân oùi , coù theå gaây
haï ñöôøng huyeát

36. PHOÁI HÔÏP THUOÁC HAÏ ÑÖÔØNG HUYEÁT UOÁNG
Nguyeân taéc:
1. Khoâng phoái hôïp hai thuoác cuøng nhoùm
2. Thöôøng phoái hôïp toái ña 3 loaïi thuoác, khoâng
neân phoái hôïp 4 loaïi, neáu khoâng hieäu quaû neân chuyeån
sang tieâm insuline
3. Phaûi theo doõi ñöôøng huyeát caån thaïän
4. Toân troïng ñuùng chæ ñònh vaø choáng chæ ñònh

37. INSULIN

38. Taùc duïng cuûa insuline:
- Taêng söï thu naïp vaø chuyeån hoaù glucose ôû caùc
moâ cô, môõ
- Taêng söï chuyeån ñoåi glucose thaønh glycogen taïi
gan
- Giaûm söï taân sinh ñöôøng
- ÖÙc cheá söï ly giaûi moâ môõ vaø söï phoùng thích acid
beùo töø moâ môõ
- Kích thích söï toång hôïp protein vaø ngaên chaën söï ly
giaûi protein ôû cô

39. Ñoä tinh khieát cuûa insuline:
- Laø thaønh phaàn proinsuline coù trong moät trieäu
phaàn insuline (ppm: part per million - phaàn trieäu)
- Human insulin = 1ppm
Ñôn vò insuline:
- Thöôøng duøng laø ñôn vò quoác teá
- 1UI = 0,04082 mg hay 1 mg = 24 UI

40. Kyù hieäu Noàng ñoä
U 40 40 UI/ mL
U 80 80 UI/mL
U 100 100 UI/mL
U 500 500 UI/mL
1 loï Insulin coù 10 mL
Noàng ñoä vaø kyù hieäu insuline:

41. Loaïi insuline Baét ñaàu taùc duïng
(giôø)
Ñænh taùc duïng
(giôø)
Taùc duïng keùo daøi
(giôø)
Taùc duïng nhanh
Insulin Thöôøng
Semilente
1/4 - 1
1/2 – 1
2-6
3-10
4-12
8-18
Taùc duïng trung
bình (baùn chaäm)
NPH
Lente
1,5-4
1-4
6-16
6-16
14-28
14-28
Taùc duïng daøi
Ultralente (ngöôøi)
Ultralente (boø)
PZI
3-8
3-8
3-8
4-10
8-18
14-26
9-36
24-40
24-40
Phaân loaïi insuline:

43. Chæ ñònh insuline:
- Ñaùi thaùo ñöôøng type 1
- Ñaùi thaùo ñöôøng type 2 neáu gaày, thaát baïi vôùi
thuoác vieân, coù bieán chöùng caáp hoaëc nhieãm
truøng, suy gan, suy thaän
- Coù thai
- Treû em
- Phaãu thuaät

44. Caùch söû duïng insuline:
- Lieàu baét ñaàu: 0,25-0,5 ñôn vò /kg caân naëng/
ngaøy
- Thay ñoåi lieàu moãi 3-5 ngaøy, moãi laàn chæ thay
ñoåi 3-5 ñôn vò
- Khoâng tieâm quaù 40 ñôn vò moät laàn
- Neáu aên nhieàu hôn chích theâm 5 ñôn vò
- Vaän ñoäng nhieàu: giaûm lieàu insulin hoaëc aên
theâm
- Phaûi duøng loaïi oáng tieâm phuø hôïp vôùi loaïi
thuoác
- Thay ñoåi vò trí tieâm chích
- Nôi tieâm thuoác phaûi saïch, khoâng caàn phaûi lau
baèng coàn

45.  Vò trí tieâm Insulin
 Maët ngoaøi caùnh tay
 Vuøng quanh hoâng
 Ñuøi
Vò trí tieâm Insulin

46. Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán söï kieåm soaùt insuline:
- Sai laàm trong ñieàu trò
- Yeáu toá aûnh höôûng ñeán söï haáp thu insuline
- Yeáu toá laøm taêng nhu caàu insuline
- Yeáu toá laøm giaûm nhu caàu insuline
Baûo quaûn:
- 25C ñeå ñöôïc 4-6 tuaàn
- 2-8C: vaøi naêm.
- Choã toái, maùt: 3-4 tuaàn

47. Taùc duïng phuï cuaû insuline:
- Haï ñöôøng huyeát
- Taêng ñöôøng huyeát phaûn öùng (hieän töôïng
Somogyi)
- Loaïn döôõng môõ taïi nôi tieâm
- Ñeà khaùng insuline do khaùng theå
- Dò öùng insuline