lexoneee

1. Makroekonomia II Ligjërata 3 Kontabiliteti i të ardhurave kombëtare

2. Shkurtesat/akronimet GDP; Gross domestic product=Bruto produkti I brendshëm GNP: Gross national product: Bruto produkti kombëtar NDP: Net domestic produkt: Neto Produkti kombëtar CPI: Consumer Price Index (indeksi I cmimeve të konsumit ) PPI: Production price index (indeksi I cmimeve të prodhimit) C: Consumption (konsumi) I: Investment (Invetsimet) G: Goveernment sopending(shoenzimet qeveritare) NX: Net exports (eksportet neto) TR: Transfers (transfertat) TA: Taxes (taksat) YD: Disposable income (të ardhurat e disponueshme) Y: Inocme (të ardhurat) AD: Aggregate demand (kërkesa agregate) AS: Aggregate supply (oferta agregate)

3. Llogaritja e produktit të brendshëm bruto Makroekonomia studion, në mes tjerash, edhe të ardhurat kombëtare Llogaritë e të ardhurave kombëtare na japin vlerësimet për GDP-në. GDP= Q e prodhuara në vend brenda vitit x P Llogaritet vlera përfundimtare e produkteve dhe shërbimeve për të evituar përsëritjet ose vlera e shtuar në çdo fazë të prodhimit Llogaritet vetëm produkti aktual e jo edhe transaksionet e produkteve të vjetra

4. Llogaritja e produktit të brendshëm bruto GDP llogaritet me çmimet e tregut Çmimet e tregut në vete përfshijnë edhe taksat indirekte Produktet dhe shërbimet e patregtueshme dhe efekti i tyre në GDP: P.sh. Prerja e flokëve në shtëpi ose prodhimi i të mirave në kopshte nuk përfshihen në GDP

5. GDP për kokë banori GDP për kokë banori=standardi i jetesës. Supozimi se me rritjen e GDP-së rritet edhe standardi jetësor A është matës i mirë për jetesën? Jo tregues direkt i standardit të jetesës por si i përafërt (proxy).

6. GDP real dhe nominal GDP nominal = vlera e produkteve dhe shërbimeve e matur me çmimet e vitit vijues GDP (2000) = Q (2000) x P (2000) GDP nominal ndryshon çdo vit: Për arsye se çmimet ndryshojnë Prodhimi ndryshon GDP real = vlera e produkteve dhe shërbimeve në vitin vijues e matur me çmimet e vitit bazë. P.sh. GDP (2000) = Q (2000) x P (1995)

7. 2.2. GDP real dhe nominal Shembull (Tabela 2.1) Llogarit GDP e dy viteve, rritjen e GDP-së dhe GDP reale kur viti bazë është 1987): GDPn(1987) GDPn(1993) GDPr(1993) Banane 15x0.2=3 20x0.3=6 20x0.2=4 Portokaj 50x0.22=11 60x0.25=15 60x0.22=13.2 14$ 21$ 17.2$

8. dGDP nominal (1987 vs 1993)= =[GDPn(1993)/GDPn(1987)]*100=1.5=50% GDPr(1993)=produktet e prodhuara në vitin 1993 të shumëzuara me çmimet e vitit 1987 dGDPr(1993)=GDPr(1993)/GDPn(1987)=23%

9. GDP real dhe nominal Problemet gjatë matjes së GDP-së: Nuk reflekton shpërndarjen e produktit në shtresa të varfëra dhe të pasura Puna vullnetare nuk përfshihet Qëndrushmëria e GDP-së: Nauru GDP të lartë si rezultat i depozitave të mëdha të fosfatit por që nga 1989 GDP ka rënë ngase rezervat e shterura; vendet me naftë. Produktet që nuk tregtohen Përmirësimi i cilësisë Ekstrernalitete: nuk merret parasysh ndotja e ambientit Aktivitete jolegale dhe joformale

10. GDP dhe GNP GDP shpreh produktet e prodhuara në vend në një moment ta caktuar GNP shpreh prodhimin e vendasve kudo që ai prodhim ndodh GNP=GDP+net pagesat nga bota e jashtme (pagesat e fajtorëve nga jashtë-të paguarat jashtë) GDP: Vlera e shtuar e produkteve në vend GNP: Vlera e shtuar nga produktet e zotëruara nga vendi

11. GDP dhe GNP Kur GDP>GNP të huajt marrin më shumë se sa rezidentët e vendit marrin jashtë Dallimi zakonisht i vogël: Kuvait: me zbulimin e naftës vendosi që një pjesë nga të hyrat nga nafta ti investoj jashtë e jo ti harxhoj brenda vendit (për të siguruar të hyra për gjenerata e reja): andaj GNP>GDP=neto pagesat për faktorët e prodhimit

12. GDP dhe NDP GDP – para se të llogarisim amortizimin e kapitalit • NDP – Net GDP; pasi të kemi pëllogaritur amortizimin e kapitalit

13. Indekset e çmimeve CPI (Consumer price index) PPI (Production price index) GDP deflatori

14. Indekset e çmimeve Deflatori i GDP-së Ndryshimet që kanë ndodhur në çmime nga viti bazë në vitin vijues = GDP nominal në vitin vijues GDP real i atij viti GDP nominal=GDP real*deflatori i GDP-së Gjeni deflatorin e GDP-së në vitin 1993 nga shembulli i mëparshëm?

15. Indekset e çmimit CPI mat koston e një shporte fikse të mirash dhe shërbimesh që konsumon një familje tipike CPI=koston e jetesës PPI mat koston e të mirave fillestare (inputeve) dhe sinjalizon shumë më herët për rritjen e çmimeve Dallimi në mes të CPI dhe GDP deflatorit? Shenja/drejtimi? Madhësia?

16. Ndryshimet në mes të deflatorit të GDP-së dhe CPI Deflatori përfshin në vete të gjitha produktet dhe shërbimet, ndërsa CPI vetëm disa CPI mat çmimin e një shporte të mirash dhe shërbimesh që është e njëjtë për çdo vit CPI përfshin çmimet e importeve CPI dhe deflatori ecin në të njejtin drejtim në të shumtën e rasteve. Ushtrim: Në vitin 1974, 1979 deri me 1980 rritja e CPI ka qenë më ë lartë sesa deflatori: Sqaro?

17. GDP deflatori është deflatori tregon cmimin e të mirave të prodhuara në vend CPI është cmimi i të mirave të konsumuara në vend CPI>GDP deflator nënkupton se cmimi i produkteve të importuara rritet relativisht më shumë se i atyre vendore. Në SHBA cmimi i naftës u ngrit, edhe pse SHBA prodhon vet naftë, ky prodhim nuk mbulon tërë konsumin andaj importohet nafta.

18. Shpenzimet dhe komponentët e kërkesës AD = C + I + G + NX miliard $ si % e GDP-së C 4,094 68.9 I 770 12.9 G 1,115 18.8 NX -33 -0.6 GDP 5.946 100.0 Pyetje për diskutim: Si ndryshon GDP kur rritet konsumi? Varet nëse konsumi është i drejtuar kah mallrat e vendit apo kah importi Rritet konsumi për mallrat e vendit: GDP shtohet po aq sa shtohet konsumi Rritet konsumi për mallrat e importuara: GDP ngelet e njëjtë, pra rritet konsumi dhe ulen eksportet neto dhe efekti në GDP është zero

19. Konsumi (C) Shpenzimet e familjeve Burimet: • Pagat e punëtorëve • Interesi për kapitalin • Qiraja e tokës • Fitimet nga ndërmarrësia Efektet e konsumit të lartë?

20. Investimet (I) – Blerjet e mjeteve që do të përdoren për gjenerimin e të hyrave (paisje, makina) – Shtesat në inventar – Ndërtesat, shtëpitë dhe banesat Burimi për këto investime janë kursimet

21. Shpenzimet qeveritare (blerjet shtetërore) (G) – Shpenzimet e të gjitha niveleve të qeverisë (cilat nivele?) – Përjashton pagesat për transferta (arsyeto?) Burimi për G janë taksat neto Nëse “G” tejkalon taksat neto atëherë duhet huazuar

22. Net Eksportet (X – M) A mund të jenë eksportet më të mëdha se GDP GDP- vlera e shtuar Importet=1 milionë Përdor vetëm fuqinë punëtore si vlerë e shtuar=200,000 Eksporton: 1 milionë X=M GDP=200,000 X/GDP=1,000,000/200,000=5 Kjo ndohd në vendet e vogla Norma e eksportit në vitin 1997: Belgjikë 71%; Britania e Madhe 29%; SHBA 12%.

23. GDP dhe të ardhurat personale të disponueshme Të ardhurat personale të disponueshme janë të ardhurat në disponim për shpenzim dhe kursime nga familjet Përshtatjet e nevojshme të GDP për të llogaritur të ardhurat e disponueshme Të ardhurat personale në disponim = GDP + të ardhurat neto të faktorëve nga jashtë – amortizimi – fitimet e mbajtura + transferet – taksat Analizo Tabelën A2.1

24. Disa identitete të rëndësishme Ekonomia e thjeshtë; pa qeveri pa tregti të jashtme (ekonomi e mbyllur) (ana e kërkesës) : Y ≡ C + I (1) Produkti i prodhuar ose konsumohet ose shpenzohet? (Firmat mund të prodhojnë e mos ti shesin produktet=akumulojnë inventare si pjesë të investimeve) Të ardhurat konsumohen ose kursehen: Y ≡ S + C (2) Kombinojmë (1) dhe (2): C + I ≡ Y ≡ C + S (3) { ana majtë: kërkesa} {ana e djathtë: shpërndarja e të ardhurave}

25. Lidhja në mes të kursimit dhe investimeve: zbresim (C nga të dy anët dhe kemi): I ≡Y–C ≡S (4) kursimet=investimet (në një ekonomi të thjeshtë; mirëpo në kushte normale investohet edhe përmes huasë) Ekuacioni (4) tregon se egziston një identitet në mes të investimeve dhe kursimit dhe se një pjesë e investimeve është inventar i padëshiruar (firma prodhon më shumë se sa ëshrë kërkesa).

26. Tani sjellim në model qeverinë dhe tregtinë e jashtme Kërkesa tani shprehet si: Y ≡ C + I + G + NX (5) Të ardhurat e disponueshme shprehen si: YD ≡ Y + TR - TA (6) Të cilat shpërndahen në konsum dhe kursime YD ≡ C + S (7) Kur kombinojmë (6) dhe (7) kemi: C + S ≡ YD ≡ Y + TR – TA ose (8) C ≡ YD – S ≡ Y + TR – TA – S Zëvendësojmë C në (5) dhe fitojmë: Y ≡ Y + TR – TA – S + I + G + NX S – I ≡ (G + TR – TA) + NX (9)

27. Identiteti (9) zbërthehet në: (G + TR + TA) deficiti buxhetor (G + TR) shpenzimet qeveritare TA: taksat (G + TR) – TA teprica e shpenzimeve mbi taksat NX teprica e exporteve mbi importet Nëse në sektorin privat S = I atëherë deficiti (teprica) buxhetore (G + TR – TA) pasqyrohet në deficit (tepricë) të tregtisë së jashtme të barabartë. C+G+I+NX ≡ Y ≡ YD+(TA-TR) ≡ C+S+(TA-TR) Kërkesa Produkti Prod+ transfertat Shpërndarja e të ardhurave NX Y TA TA I YD S G C C TR TR

28. Nëse qeveria shpenzon më shumë se të ardhurat duhet të marrë hua ose brenda vendit (kursimi privat>investimet) ose nga jashtë (I>E) (S) Kursimet e sektorit privat mund të shpërndahen si: Hua shtetit (kur shteti është në deficit buxhetor) Hua të huajve: kur ata blejnë më shumë se sa që ne u shesim Hua fimave për fonde investive Kur deficit buxhetor: hua brenda (S>I) ose hua nga jashtë (I>E)

29. GDP dhe disa indikatorë tjerë makroekonomik në Kosovë Indikatorët 2005 GDP, në mil € 1,999 Konsumi 2,643 Investimet 576 Net eksporti -1,220 GDP për kokë banori, in € 1,000 Rritja e GDP-së, rritja reale në % 1.7 Inflacioni (ndryshimi në CPI) 2.0 Të hyrat qeveritare (% e GDP-së) 30.8 Shpenzimet qeveritare (% e GDP-së) 34.6 Ndihma nga jashtë, mil € 518

30. Faktorët përcaktues të prodhimit Në afat të shkurtë (disa vite): ndryshimet në prodhim përcaktohen nga kërkesa Në afat të mesëm (një pse dy dekada): ekonomia vie në nivel të prodimit të përcaktuar nga faktorët e ofertës: kapitali, teknologjia dhe madhësia e fuqisë punëtore Në afat të gjatë (gjysëm shekulli ose më shumë): sistemi i edukimit; norma e kursimit dhe roli i qeverisë.