цэвэр бичиж сурах

1. бичлэг
Хуулан
Хуулан

2. 2
Монголчуудын эртнээс нааш гаршуулан осгон,
ашиг шимийг нь х ртэж буй адуу, хэр,
тэмээ, хонь, ямааг еронхийд нь нэрлэн хэлсэн
уг юм.
Адуу, хэр, тэмээ гурвыг бод мал гэх богоод
хонь ямааг бог мал гэнэ.
Монголчуудын эртнээс нааш гаршуулан осгон,
ашиг шимийг нь х ртэж буй адуу, хэр,
тэмээ, хонь, ямааг еронхийд нь нэрлэн хэлсэн
уг юм.
Адуу, хэр, тэмээ гурвыг бод мал гэх богоод
хонь ямааг бог мал гэнэ.
Таван хошуу мал
Таван хошуу мал

3. 3
Амны хишигтэй – азтай, буян сайтай
Аяга ёроолдох – удтал цай уух
Ам алдах – нууцыг задлах
Амаа барих - гэмших
Алтан хошуу өоргох – хов зоох
Ам алдах – нууцыг задлах
Амны хишигтэй – азтай, буян сайтай
Аяга ёроолдох – удтал цай уух
Ам алдах – нууцыг задлах
Амаа барих - гэмших
Алтан хошуу өоргох – хов зоох
Ам алдах – нууцыг задлах
Хэлц угс
Хэлц угс

4. 4
Манай улс цоохор ирвэсийн тоогоор дэлхийд
хоёрдугаарт ордог богоод цоохор ирвэс нь нэн
ховордсон амьтан гэсэн ангилалд багтдаг.
Цоохор ирвэстэй улс орнууд нь ирвэсийг
хамгаалж, тууний нутагладаг ондор уулын
экосистемийг хадгалж улдэхийн тулд
манай улс суулийн 20 жил цоохор ирвэсийг
хамгаалахын толоо идэвхтэй ажиллаж
ирсэн билээ.
Манай улс цоохор ирвэсийн тоогоор дэлхийд
хоёрдугаарт ордог богоод цоохор ирвэс нь нэн
ховордсон амьтан гэсэн ангилалд багтдаг.
Цоохор ирвэстэй улс орнууд нь ирвэсийг
хамгаалж, тууний нутагладаг ондор уулын
экосистемийг хадгалж улдэхийн тулд
манай улс суулийн 20 жил цоохор ирвэсийг
хамгаалахын толоо идэвхтэй ажиллаж
ирсэн билээ.
Цоохор ирвэс
Цоохор ирвэс

5. 5
Дэлхий дээр найман зуйлийн зэрлэг ямаа
байдаг. Тууний нэг нь янгир богоод манай
улсын Алтайн овор говь болон Хангайн гол
нуруу, Ховсголийн зарим уулсын ойн бусээс
дээш асга хадаар нутагладаг. Эрэгчинг тэх
гэнэ. Янгир хээлээ 6 сар орчим тээж, 5 сарын
дунд уеэр толлон, голдуу нэг хааяа ихэр ишиг
гаргана.
Дэлхий дээр найман зуйлийн зэрлэг ямаа
байдаг. Тууний нэг нь янгир богоод манай
улсын Алтайн овор говь болон Хангайн гол
нуруу, Ховсголийн зарим уулсын ойн бусээс
дээш асга хадаар нутагладаг. Эрэгчинг тэх
гэнэ. Янгир хээлээ 6 сар орчим тээж, 5 сарын
дунд уеэр толлон, голдуу нэг хааяа ихэр ишиг
гаргана.
Янгир
Янгир

6. 6
Дэлхийд болон Монгол оронд хамгийн олон
тоогоор сурэглэн амьдардаг зэрлэг салаа
туурайтан бол цагаан зээр юм. Цагаан
зээрийн эрийг ооно, эмийг шаргачин, толийг
янзага гэж нэрлэдэг.
1980 онд тоо толгой, тархац нутаг нь эрс
багасчээ. Ногоо талаас жил дараалан ган
зуд болсон нь ч нолоолсон юм.
Дэлхийд болон Монгол оронд хамгийн олон
тоогоор сурэглэн амьдардаг зэрлэг салаа
туурайтан бол цагаан зээр юм. Цагаан
зээрийн эрийг ооно, эмийг шаргачин, толийг
янзага гэж нэрлэдэг.
1980 онд тоо толгой, тархац нутаг нь эрс
багасчээ. Ногоо талаас жил дараалан ган
зуд болсон нь ч нолоолсон юм.
Цагаан зээр
Цагаан зээр

7. 7
Эмээ овоодоо удахгуй болох ахмадын
баярын мэндийг хургэе. Салхитай тэнгэрийн
уул хурдан нуунэ. Намрын дунд сарын арван
долоонд Бат-Отгоны дуугийн сэвлэгийг
ургээнэ.
Нарны цацрагийг гараараа халхална.
Улгэрийн баатруудын тухай киног узвэрийн
танхимд узье. Бооронхий бомбогоо тэврээд
гарахад хавь ойрын хуухдууд цуглана.
Эмээ овоодоо удахгуй болох ахмадын
баярын мэндийг хургэе. Салхитай тэнгэрийн
уул хурдан нуунэ. Намрын дунд сарын арван
долоонд Бат-Отгоны дуугийн сэвлэгийг
ургээнэ.
Нарны цацрагийг гараараа халхална.
Улгэрийн баатруудын тухай киног узвэрийн
танхимд узье. Бооронхий бомбогоо тэврээд
гарахад хавь ойрын хуухдууд цуглана.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

8. 8
Тамхины утаа орчин тойрны агаарыг
бохирдуулна.Бяцхан хуухдийн сэвлэгийн унэр
ханхална. Оюутан залуус гурвэлийн зулзагыг
сонирхон судална. Сонин хэвлэлийн зарыг
амархан уншъя.
Бурээ бомборийн дуу нижигнэнэ. Хичээлээс
гадуурх ажлаар цаасан урлалын дугуйланд
суралцъя. Бяслагийг уйлдвэрийн аргаар
боловсруулна.
Тамхины утаа орчин тойрны агаарыг
бохирдуулна.Бяцхан хуухдийн сэвлэгийн унэр
ханхална. Оюутан залуус гурвэлийн зулзагыг
сонирхон судална. Сонин хэвлэлийн зарыг
амархан уншъя.
Бурээ бомборийн дуу нижигнэнэ. Хичээлээс
гадуурх ажлаар цаасан урлалын дугуйланд
суралцъя. Бяслагийг уйлдвэрийн аргаар
боловсруулна.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

9. 9
Сурагчид сургуулийн урлагийн узлэгт
бэлтгэнэ. Хумуус байгалийн баялгийг бухий
л амьдралдаа ашигладаг билээ. Оргон талд
уулын бэлээр урсах Туул голын урсгал
торгон хадгийн адил цэнхэрлэн туналзаж
алсыг зорино.
Малын суугээр бэлтгэдэг идээ ундааны
дотроос анагаах увидастай анхилам
унэртэй айраг мон ч сайхан.
Сурагчид сургуулийн урлагийн узлэгт
бэлтгэнэ. Хумуус байгалийн баялгийг бухий
л амьдралдаа ашигладаг билээ. Оргон талд
уулын бэлээр урсах Туул голын урсгал
торгон хадгийн адил цэнхэрлэн туналзаж
алсыг зорино.
Малын суугээр бэлтгэдэг идээ ундааны
дотроос анагаах увидастай анхилам
унэртэй айраг мон ч сайхан.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

10. 10
Аргалын утаа боргилсон малчны гэрт
торсон би.Багш бидний саналыг анхааралтай
сонсоно.
Гандан хийдийн хаалгаар ороход арц
хужний унэр хамар цоргионо. Алаг унээний
тугалыг эхэд нь хохуулье. Томчууд хуухдууд
бугд л уран зогнолтэй кинонд дуртай
байдаг.
Аргалын утаа боргилсон малчны гэрт
торсон би.Багш бидний саналыг анхааралтай
сонсоно.
Гандан хийдийн хаалгаар ороход арц
хужний унэр хамар цоргионо. Алаг унээний
тугалыг эхэд нь хохуулье. Томчууд хуухдууд
бугд л уран зогнолтэй кинонд дуртай
байдаг.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

11. 11
Цас
Усны уурын цардсыг цан гэнэ. Тууний
бутцийг зургаан талт зов талст гэж
тогтоожээ.Цангийн талстууд хэлхэлдэн цан
хуургийн од, цасны ширхгийг бутээнэ.
Цасны ширхгийн талст нарны гэрлийг
задлан солонгот од, цацрагийн байдлаар
наранд гялбалзан гялбадгийг бид мэднэ.
Цас
Усны уурын цардсыг цан гэнэ. Тууний
бутцийг зургаан талт зов талст гэж
тогтоожээ.Цангийн талстууд хэлхэлдэн цан
хуургийн од, цасны ширхгийг бутээнэ.
Цасны ширхгийн талст нарны гэрлийг
задлан солонгот од, цацрагийн байдлаар
наранд гялбалзан гялбадгийг бид мэднэ.

12. 12
Агуй
Манай оронд асга хадтай уул олон байдаг.
Ийм ууланд жижиг сэнж нухнээс эхлээд
том хонгил ч байдаг.
Ийм агуйг бур эртний хумуус орон
сууц болгож хэрэглэж байжээ.
Агуй бол байгалийн сонин зуйлийн нэг
юм. Тэндээс туух дурсгалын ховор сонин
зуйл ч олдож болно.
Агуй
Манай оронд асга хадтай уул олон байдаг.
Ийм ууланд жижиг сэнж нухнээс эхлээд
том хонгил ч байдаг.
Ийм агуйг бур эртний хумуус орон
сууц болгож хэрэглэж байжээ.
Агуй бол байгалийн сонин зуйлийн нэг
юм. Тэндээс туух дурсгалын ховор сонин
зуйл ч олдож болно.

13. 13
Малчид
Уудам эх орны минь нутагт хоньчин бусгуйн
уяхан хоолой хангинав. Адуучин залуусын
урт уурга суналзана. Уржил шимт баян
сурэг багширан идээшилж байна. Унээ тугал
мооролдон, унага янцгаана. Ботго тором
тэшиж, хурга ишиг тонгочно.
Малчдын танан цагаан гэрууд ярайж
узэгдлээ.
Малчид
Уудам эх орны минь нутагт хоньчин бусгуйн
уяхан хоолой хангинав. Адуучин залуусын
урт уурга суналзана. Уржил шимт баян
сурэг багширан идээшилж байна. Унээ тугал
мооролдон, унага янцгаана. Ботго тором
тэшиж, хурга ишиг тонгочно.
Малчдын танан цагаан гэрууд ярайж
узэгдлээ.

14. 14
Хонин сурэг
Манай эх орон хонин сургийн тоогоор
дэлхийд тэргуулдэг. Хонийг эрт дээр уеэс
гэрийн тэжээмэл амьтан болгожээ.
Хонины ус ноос, мах, суу, арьс зэргийг
ашигладаг. Хонины ноосоор гэрийн бурээс,
ширдэг тохом зэргийг хийдэг. Хонины суу
тослог ихтэй.
Хонин сурэг
Манай эх орон хонин сургийн тоогоор
дэлхийд тэргуулдэг. Хонийг эрт дээр уеэс
гэрийн тэжээмэл амьтан болгожээ.
Хонины ус ноос, мах, суу, арьс зэргийг
ашигладаг. Хонины ноосоор гэрийн бурээс,
ширдэг тохом зэргийг хийдэг. Хонины суу
тослог ихтэй.

15. 15
Говь
Говь нутаг хязгааргуй цэлийнэ. Говьд агь,
таана, заг, бударган ургана. Хулан тахь
хурдална. Аргаль янгир бэлчинэ.
Тэнд ааль, авир сайтай хумуус нор их
ходолмор хийж тохитой догь амьдарна.
Говийн аагим халууныг ул анзааран
ажиллах залуусыг харахад унэхээр
бахархмаар.
Говь
Говь нутаг хязгааргуй цэлийнэ. Говьд агь,
таана, заг, бударган ургана. Хулан тахь
хурдална. Аргаль янгир бэлчинэ.
Тэнд ааль, авир сайтай хумуус нор их
ходолмор хийж тохитой догь амьдарна.
Говийн аагим халууныг ул анзааран
ажиллах залуусыг харахад унэхээр
бахархмаар.

16. 16
Алтан гагнуур
Алтан гагнуур манай орны уулархаг
нутгийн хад чулуу ихтэй газраар элбэг
ургана.
Энэ ургамлын ундсийг шарх бэртэнгид
хэрэглэсээр иржээ.
Намар туунийг малтаж аваад хуйтэн
усаар угаадаг. Дараа нь нимгэн хэрчиж
нар салхинд хатаагаад хадгална. Мон
эмийн уйлдвэрт хандалж эм хийдэг.
Алтан гагнуур
Алтан гагнуур манай орны уулархаг
нутгийн хад чулуу ихтэй газраар элбэг
ургана.
Энэ ургамлын ундсийг шарх бэртэнгид
хэрэглэсээр иржээ.
Намар туунийг малтаж аваад хуйтэн
усаар угаадаг. Дараа нь нимгэн хэрчиж
нар салхинд хатаагаад хадгална. Мон
эмийн уйлдвэрт хандалж эм хийдэг.

17. 17
Зогий
Зогий бол булээр амьдардаг ашигтай шавж
юм. Зогийн бул бухэн эрэгчин, эмэгчин,
ажилчин гэсэн гурван янзын зогийноос
бурдэнэ.
Ажилчин зогий тоост, балт цэцгийг
хайж олоод, амтат шуус хураан
авчрах ажил хийдэг. Зогийн бал нь
ходоод гэдэсний уйл ажиллагааг хурдан
сайжруулах ач холбогдолтой.
Зогий
Зогий бол булээр амьдардаг ашигтай шавж
юм. Зогийн бул бухэн эрэгчин, эмэгчин,
ажилчин гэсэн гурван янзын зогийноос
бурдэнэ.
Ажилчин зогий тоост, балт цэцгийг
хайж олоод, амтат шуус хураан
авчрах ажил хийдэг. Зогийн бал нь
ходоод гэдэсний уйл ажиллагааг хурдан
сайжруулах ач холбогдолтой.

18. 18
Заан
Заан халуун оронд амьдарна. Хуурай газрын
амьтдаас хамгийн том нь заан. Зааны чих
том их хучтэй хошуу урт, хузуу богино,
хол будуун. Заан их хучтэй амьтан. Зааны
толийг тугал гэдэг. Зааны тугал эгдуутэй
хоорхон амьтан.
Заан
Заан халуун оронд амьдарна. Хуурай газрын
амьтдаас хамгийн том нь заан. Зааны чих
том их хучтэй хошуу урт, хузуу богино,
хол будуун. Заан их хучтэй амьтан. Зааны
толийг тугал гэдэг. Зааны тугал эгдуутэй
хоорхон амьтан.

19. 19
Эрдэм номыг шамдан суръя. Эмээлийн
дорооний сурыг Бат-Отгон зуснэ.
Салхи ходлоод тоос шороо манарч байлаа.
Усны шувууд буцах уед манан их байдаг.
Бага балчир наснаасаа эхлээд оорийгоо
барьж сураарай.ӨОчигдор орсон борооны ус
ургаа модыг хуртэл суга татжээ.
Оюун ухааны оньсон тулхуурийг нээж
эрдмийн харгуй оод алхуулах нь
бахархалтай.
Эрдэм номыг шамдан суръя. Эмээлийн
дорооний сурыг Бат-Отгон зуснэ.
Салхи ходлоод тоос шороо манарч байлаа.
Усны шувууд буцах уед манан их байдаг.
Бага балчир наснаасаа эхлээд оорийгоо
барьж сураарай.ӨОчигдор орсон борооны ус
ургаа модыг хуртэл суга татжээ.
Оюун ухааны оньсон тулхуурийг нээж
эрдмийн харгуй оод алхуулах нь
бахархалтай.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

20. 20
Ангийнхаа цонхны будгийг хусъя.
Найзтайгаа хусэл мороодлоо хэрхэн
биелуулэх талаар ярилцъя. Орон нутгаа
сайхан хогжуулье. Улгэрийн баатруудын
дурд хувиръя. Ангиараа узвэрийн танхимд
узвэр узье. Багшийн зааснаар самбарын
алчуурыг норгоё. Амралтын одроор гурилын
уйлдвэртэй танилцана.
Ангийнхаа цонхны будгийг хусъя.
Найзтайгаа хусэл мороодлоо хэрхэн
биелуулэх талаар ярилцъя. Орон нутгаа
сайхан хогжуулье. Улгэрийн баатруудын
дурд хувиръя. Ангиараа узвэрийн танхимд
узвэр узье. Багшийн зааснаар самбарын
алчуурыг норгоё. Амралтын одроор гурилын
уйлдвэртэй танилцана.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

21. 21
Цомбон туурайт хурэн морины туурайнд
халтирахгуй гэж цагариг томрийг
Томороор хадуулжээ.
Монголын гайхамшигт уран дархчууд
Сухбаатар аймагт ихэнх нь амьдарч байсны
ур удам дархан Дондог ур ухаанаараа
тайлагддаггуй цоож хийж дэлхийн дарх-
чуудад гайхагджээ.Ү
Унсэн самбар улиран одож, харин монгол
бичиг дэлхийн хурдан бичигт тооцогдсон,
тэгш сайхан нуруу гаргаж, хэдэргэ шиг
бичигддэгээрээ гайхалтай сайханд тоо-
цогддог болжээ.
Цомбон туурайт хурэн морины туурайнд
халтирахгуй гэж цагариг томрийг
Томороор хадуулжээ.
Монголын гайхамшигт уран дархчууд
Сухбаатар аймагт ихэнх нь амьдарч байсны
ур удам дархан Дондог ур ухаанаараа
тайлагддаггуй цоож хийж дэлхийн дарх-
чуудад гайхагджээ.Ү
Унсэн самбар улиран одож, харин монгол
бичиг дэлхийн хурдан бичигт тооцогдсон,
тэгш сайхан нуруу гаргаж, хэдэргэ шиг
бичигддэгээрээ гайхалтай сайханд тоо-
цогддог болжээ.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

22. 22
Хуйсийн говь Арцат толгойн араар хонин
сурэг бэлчээрлэн гарч ирэхэд, туунийг
харуулдан Цэрмаа охин “Жаахан шарга”
дууг амандаа аялж, цагаан торгон алчуур
дээр цэцэг хатган сууна.
Сургууль гэдэг бол бидэнд эрдмийн тулхуур
атгуулж огдог ачтай тустай газар.
Хуйсийн говь Арцат толгойн араар хонин
сурэг бэлчээрлэн гарч ирэхэд, туунийг
харуулдан Цэрмаа охин “Жаахан шарга”
дууг амандаа аялж, цагаан торгон алчуур
дээр цэцэг хатган сууна.
Сургууль гэдэг бол бидэнд эрдмийн тулхуур
атгуулж огдог ачтай тустай газар.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

23. 23
Соёолсон урээс байцай, томс, лууван, саримс,
сонгино ургана. Ховсгол аймгийн Цэцэрлэг
сумын нутагт Мухаргалуут гэдэг гол
байдаг. Сэлэнгэ морний ховоогоор зугаалъя.
Хажуугийн уулнаас морио барьж уналаа.
Дал идэхдээ шудээрээ зулгаахыг цээрлэнэ.
Ончин янзага холоос гэрлуу харан зогсоно.
Соёолсон урээс байцай, томс, лууван, саримс,
сонгино ургана. Ховсгол аймгийн Цэцэрлэг
сумын нутагт Мухаргалуут гэдэг гол
байдаг. Сэлэнгэ морний ховоогоор зугаалъя.
Хажуугийн уулнаас морио барьж уналаа.
Дал идэхдээ шудээрээ зулгаахыг цээрлэнэ.
Ончин янзага холоос гэрлуу харан зогсоно.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

24. 24
Аянга цахилгаан, мондор, уерийн ус нь
цаг агаарын аюултай узэгдэл юм. Хуний
хатуужил тэсвэр, ходолморийн явцад илэрч
гарна. Тасалгааны гэрэлд цонхны хошиг
нолоолдог. Хананы цаасыг наахын омно
жигд цавуудъя.
Оньсого тааж тоглоё. Хашаат суманд
Нацагийн гэрийг барьсан гэнэ.
Аянга цахилгаан, мондор, уерийн ус нь
цаг агаарын аюултай узэгдэл юм. Хуний
хатуужил тэсвэр, ходолморийн явцад илэрч
гарна. Тасалгааны гэрэлд цонхны хошиг
нолоолдог. Хананы цаасыг наахын омно
жигд цавуудъя.
Оньсого тааж тоглоё. Хашаат суманд
Нацагийн гэрийг барьсан гэнэ.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

25. 25
Говь сав нутаг узэсгэлэн тоголдор уул
даваа цавчим хавцал элбэгтэй.
Томор дугуйгаараа оодоо зогсоо зайгуй
жирийлгэнэ. Ангийнхаа сурагчдын нэрийг
танилцуулъя. Зэрэглээ униар татсан талд
хонин сурэг налайж идээшлэв. Цагаан
суугээр тосоолон торийн сулдийн тугийг
хялгасаар хийдэг.
Хавар болоход мал толлож малчны
сэтгэл сэргэнэ.
Говь сав нутаг узэсгэлэн тоголдор уул
даваа цавчим хавцал элбэгтэй.
Томор дугуйгаараа оодоо зогсоо зайгуй
жирийлгэнэ. Ангийнхаа сурагчдын нэрийг
танилцуулъя. Зэрэглээ униар татсан талд
хонин сурэг налайж идээшлэв. Цагаан
суугээр тосоолон торийн сулдийн тугийг
хялгасаар хийдэг.
Хавар болоход мал толлож малчны
сэтгэл сэргэнэ.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

26. 26
Доровхон настай бяцхан хогжмийн
зохиолч байжээ. Байгалийн хорсонд хомол,
байцай, саримс, гоньд журж нил ягаан цэцэг
ургана.
Малгайгаа хэлтгий хазгай тавьж, хунтэй
сольж омсох, газар тавихыг цээрлэнэ.
Манай ангийн аварга бужигчин их
авьяастай.
Доровхон настай бяцхан хогжмийн
зохиолч байжээ. Байгалийн хорсонд хомол,
байцай, саримс, гоньд журж нил ягаан цэцэг
ургана.
Малгайгаа хэлтгий хазгай тавьж, хунтэй
сольж омсох, газар тавихыг цээрлэнэ.
Манай ангийн аварга бужигчин их
авьяастай.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

27. 27
Дэвсгэр шугамыг цэвэрхэн зурна. Газрын
гадаргын байдлаас нутаг бурт цаг агаар
ялгаатай байдаг.
Цэвэрлэсэн ургамлаа ялгаж тусгайлан
бэлдсэн даавуун дээр дэлгэж хатаав. Хучтэй
салхилахад хавцлын дунд цуурай уусдэг.
Гачуур модны саглагар мочроос барья.
Авьяас билгээ хогжуулсэн агуу хумуус
болохын толоо чармайх хэрэгтэй. .
Дэвсгэр шугамыг цэвэрхэн зурна. Газрын
гадаргын байдлаас нутаг бурт цаг агаар
ялгаатай байдаг.
Цэвэрлэсэн ургамлаа ялгаж тусгайлан
бэлдсэн даавуун дээр дэлгэж хатаав. Хучтэй
салхилахад хавцлын дунд цуурай уусдэг.
Гачуур модны саглагар мочроос барья.
Авьяас билгээ хогжуулсэн агуу хумуус
болохын толоо чармайх хэрэгтэй. .
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

28. 28
Ажил хуваарилав
Багш хуухдуудэд ажил хуваарилав. Бэгз,
Ероолт нарт багс, Загд, Дорж нарт сагс,
Лхамд зуу хуруувч, Санж, Далхсурэн хоёрт
хороо огчээ.
Чамд хороо надад алх оглоо. Хэнд ямар
ажил оногдсон бэ?
Оногдсон ажлаа хурдан тургэн хийхийг
сурагчдад багш санууллаа. Хуухдууд
ажилдаа ханцуй шамлан орцгоолоо.
Ажил хуваарилав
Багш хуухдуудэд ажил хуваарилав. Бэгз,
Ероолт нарт багс, Загд, Дорж нарт сагс,
Лхамд зуу хуруувч, Санж, Далхсурэн хоёрт
хороо огчээ.
Чамд хороо надад алх оглоо. Хэнд ямар
ажил оногдсон бэ?
Оногдсон ажлаа хурдан тургэн хийхийг
сурагчдад багш санууллаа. Хуухдууд
ажилдаа ханцуй шамлан орцгоолоо.

29. 29
Хэн юу хийв.
Багс авснаар саравч будуулжээ. Хурз
барьсан нь газрын хорс ухаж шуудуу
татав. Сагс оногдсон нь жимс хураав.
Зуу хуруувчтай нь цамц хормогч оёв.
Хороотэй нь банз, дунз хороодов. Алх
авснаараа би цонх, цоож хадав. Цоожийг
сайн узэж шалгаарай.
Хэн юу хийв.
Багс авснаар саравч будуулжээ. Хурз
барьсан нь газрын хорс ухаж шуудуу
татав. Сагс оногдсон нь жимс хураав.
Зуу хуруувчтай нь цамц хормогч оёв.
Хороотэй нь банз, дунз хороодов. Алх
авснаараа би цонх, цоож хадав. Цоожийг
сайн узэж шалгаарай.

30. 30
Ой шугуй
Манай орны хойд хэсэг ой модоор элбэг.
Ой мод бол улсын унэт баялаг юм. Иймээс
ой модоо гал туймрийн аюулаас хамгаалах
хэрэгтэй. Ой шугуйд явахдаа тоорохоос
болгоомжил. Модоор сандал, ширээ, цаас
хийхээс гадна байшин барилга ч барьдаг.
Ой шугуй
Манай орны хойд хэсэг ой модоор элбэг.
Ой мод бол улсын унэт баялаг юм. Иймээс
ой модоо гал туймрийн аюулаас хамгаалах
хэрэгтэй. Ой шугуйд явахдаа тоорохоос
болгоомжил. Модоор сандал, ширээ, цаас
хийхээс гадна байшин барилга ч барьдаг.

31. 31
Ээж
Хун бур ээжтэй. Ангир уургаа шимуулж,
арван сар тээж торуулсэн ээждээ би
хайртай.
Шуудрийн усыг цуглуулж ээждээ цай чанаж
огвол эхийн ачийг хариулсантай адил
болно гэж ярилцдаг. Эхийн сэтгэл ариун.
Энэ дэлхийн хамгийн ариун нандин бухнийг
эхийн сэтгэлтэй адилтган зуйрлэмээр
санагдана.
Ээж
Хун бур ээжтэй. Ангир уургаа шимуулж,
арван сар тээж торуулсэн ээждээ би
хайртай.
Шуудрийн усыг цуглуулж ээждээ цай чанаж
огвол эхийн ачийг хариулсантай адил
болно гэж ярилцдаг. Эхийн сэтгэл ариун.
Энэ дэлхийн хамгийн ариун нандин бухнийг
эхийн сэтгэлтэй адилтган зуйрлэмээр
санагдана.

32. 32
Ном
“Ном бол ертонцийг харах цонх мон”
гэж М.Горький хэлжээ. Номноос их зуйлийг
мэдэж авдаг. Сурагч хун номтой нохорлох
хэрэгтэй. Ном их уншвал ухаан нэмнэ. Олон
торлийн ном байдаг. Номоо сайн уншаарай.
Номтой нохорловол олон зуйлийн учрыг
танин мэднэ. Ном уншихад дэлхийг тойрч,
далайг гатлах шиг болдог.
Ном
“Ном бол ертонцийг харах цонх мон”
гэж М.Горький хэлжээ. Номноос их зуйлийг
мэдэж авдаг. Сурагч хун номтой нохорлох
хэрэгтэй. Ном их уншвал ухаан нэмнэ. Олон
торлийн ном байдаг. Номоо сайн уншаарай.
Номтой нохорловол олон зуйлийн учрыг
танин мэднэ. Ном уншихад дэлхийг тойрч,
далайг гатлах шиг болдог.

33. 33
Манай анги
Манай ангид гучин дорвон сурагч суралцдаг.
Ангийн багш Ц.Нямхуу. Ангийн дарга
Ариунбаяр. Тэр онц сурдаг. Бас ходломорч.
Ангид олон ширээ сандал, цэцэг, самбар
байдаг.
Манай анги цэвэрхэн бас саруулхан. Бид
ангидаа эвтэй найртай байхыг багш байнга
сануулдаг.
Манай анги
Манай ангид гучин дорвон сурагч суралцдаг.
Ангийн багш Ц.Нямхуу. Ангийн дарга
Ариунбаяр. Тэр онц сурдаг. Бас ходломорч.
Ангид олон ширээ сандал, цэцэг, самбар
байдаг.
Манай анги цэвэрхэн бас саруулхан. Бид
ангидаа эвтэй найртай байхыг багш байнга
сануулдаг.

34. 34
Мал
Манай нутаг таван хошуу малтай. Тэмээ,
ухэр, адууг бод мал, хонь, ямааг, бог мал гэнэ.
Малаас ус ноос, арьс шир, мах суу авна. Бас
унана, ачаа ачдаг. Ямааны ноолуур хамгийн
их унэ хурдэг. Малчдаас мал маллах арга
ухааныг суралцахаар хуухдууд цугларчээ.
Мал
Манай нутаг таван хошуу малтай. Тэмээ,
ухэр, адууг бод мал, хонь, ямааг, бог мал гэнэ.
Малаас ус ноос, арьс шир, мах суу авна. Бас
унана, ачаа ачдаг. Ямааны ноолуур хамгийн
их унэ хурдэг. Малчдаас мал маллах арга
ухааныг суралцахаар хуухдууд цугларчээ.

35. 35
Гар
Хуний гар хамгийн чухал эрхтэн.
Гараараа бух зуйлийг хийнэ. Гараа
цэвэрхэн байлгах хэрэгтэй.
Гаргуй бол юу ч хийж чадахгуй.
Гар татна гэж хэлц уг байдаг. Гараа
элдэв гэмтлээс сайн хамгаалъя. Бохир
гарын овчноос урьдчилан сэргийлье.
Гар
Хуний гар хамгийн чухал эрхтэн.
Гараараа бух зуйлийг хийнэ. Гараа
цэвэрхэн байлгах хэрэгтэй.
Гаргуй бол юу ч хийж чадахгуй.
Гар татна гэж хэлц уг байдаг. Гараа
элдэв гэмтлээс сайн хамгаалъя. Бохир
гарын овчноос урьдчилан сэргийлье.

36. 36
Ариун цэврийг сахихын ач холбогдлыг
багш бидэнд тайлбарлан таниуллаа.
Багш хуухдуудэд ажил хуваарилав.
Ариухнаар урсах цэнгэг усыг хайрлаарай.
Булгийн ус ходоод гэдэсний овчнийг
анагаах ач тустай.
Багийн дарга бага насны хуухдуудэд бэлэг
огов. Булга бол аглаг ховчийн ховор эрдэнэ
билээ. Булганы арьсаар гоёлын дээл малгай
хийдэг. Оволдоо онтэй сайхан оволжиж
байна уу? гэсээр мэндэлж сурна.
Ариун цэврийг сахихын ач холбогдлыг
багш бидэнд тайлбарлан таниуллаа.
Багш хуухдуудэд ажил хуваарилав.
Ариухнаар урсах цэнгэг усыг хайрлаарай.
Булгийн ус ходоод гэдэсний овчнийг
анагаах ач тустай.
Багийн дарга бага насны хуухдуудэд бэлэг
огов. Булга бол аглаг ховчийн ховор эрдэнэ
билээ. Булганы арьсаар гоёлын дээл малгай
хийдэг. Оволдоо онтэй сайхан оволжиж
байна уу? гэсээр мэндэлж сурна.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

37. 37
Харз
Овлийн цагт холдохгуй усыг харз гэнэ.
Манай энд сумын товд ойрхон харз бий.
Гагцхуу холд нь мос тогтох тул тэнд бид
гулгадаг байв. Дорж гуай харзны ус малд
сайн байдаг гэж бидэнд зовлодог байв.
Зарим хумуус харзны усанд овол ордог. Ус
нь маш тунгалаг, шуд хага ташим хуйтэн
байдаг.
Харз
Овлийн цагт холдохгуй усыг харз гэнэ.
Манай энд сумын товд ойрхон харз бий.
Гагцхуу холд нь мос тогтох тул тэнд бид
гулгадаг байв. Дорж гуай харзны ус малд
сайн байдаг гэж бидэнд зовлодог байв.
Зарим хумуус харзны усанд овол ордог. Ус
нь маш тунгалаг, шуд хага ташим хуйтэн
байдаг.

38. 38
Номыг хэвтэж уншвал нудний судас цусаар
дуурч нудийг амархан ядраана. Голын сайр
чулууг ачиж буулгав. Цаасыг наахын омно
жигд цавуудъя.Чонын арьсаар дулаахан
хувцас хийнэ. Ой модоо хайрлан хамгаалъя.
Сухбаатар суманд Орхон гол шуугин урсана.
Ой шугуйд шувууд шулганалдан, усны шувууд
нууранд ганганалдана.
Номыг хэвтэж уншвал нудний судас цусаар
дуурч нудийг амархан ядраана. Голын сайр
чулууг ачиж буулгав. Цаасыг наахын омно
жигд цавуудъя.Чонын арьсаар дулаахан
хувцас хийнэ. Ой модоо хайрлан хамгаалъя.
Сухбаатар суманд Орхон гол шуугин урсана.
Ой шугуйд шувууд шулганалдан, усны шувууд
нууранд ганганалдана.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

39. 39
Цасан шуурга шинэхэн цасыг гуу жалганд
хунгарлан овоолжээ.
Замын ходолгооний таних тэмдэг хийе.
Овсний толгой найган ганхсан хондий
дундуур Дуут гол урсана. Эрдэм сурахад
хичээл зутгэл хэрэгтэй.
Эрдэмтэй хун болж эцэг эхээ баярлуулж,
эх орондоо ихийг бутээхийн тулд юу
хийж, яах ёстой вэ?
Цасан шуурга шинэхэн цасыг гуу жалганд
хунгарлан овоолжээ.
Замын ходолгооний таних тэмдэг хийе.
Овсний толгой найган ганхсан хондий
дундуур Дуут гол урсана. Эрдэм сурахад
хичээл зутгэл хэрэгтэй.
Эрдэмтэй хун болж эцэг эхээ баярлуулж,
эх орондоо ихийг бутээхийн тулд юу
хийж, яах ёстой вэ?
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

40. 40
Уурган дээгуур алхаж болохгуй. Хуу
шилбуурээ барин хониндоо явна. Хонины
оохтэй хавирга хурц хоол болно. Улаан
луувангийн шуусээр ундаа хийжээ. Хаврын
улиралд хамгийн туруунд яргуй цэцэглэнэ.
Баавгайн толийг бамбарууш гэдэг. Барын
зулзагыг бамбар гэнэ. Туулайн божингийн
уруул нь сэтэрхий, чих нь дэлдэн.
Уурган дээгуур алхаж болохгуй. Хуу
шилбуурээ барин хониндоо явна. Хонины
оохтэй хавирга хурц хоол болно. Улаан
луувангийн шуусээр ундаа хийжээ. Хаврын
улиралд хамгийн туруунд яргуй цэцэглэнэ.
Баавгайн толийг бамбарууш гэдэг. Барын
зулзагыг бамбар гэнэ. Туулайн божингийн
уруул нь сэтэрхий, чих нь дэлдэн.
Туувэр огуулбэрууд
Туувэр огуулбэрууд

41. 41
Улаанбаатар хотод Чингис хааны хошоо
байдаг. Эдийн засагч нарын сургалт боллоо.
Мужаанчны багажийг хурдан хураагаарай.
Дэлгуурийн худалдагчийг дуудаарай.
Гэрийнхээ цоожийг сайтар тугжээрэй.
Зураачийн бийрийг узэж сонирхоно.
Найздаа чин сэтгэлээсээ талархаж
байгаагаа илэрхийлье.
Туувэр огуулбэрууд

42. 42
Эмийн сангаас эмийн унэр ханхална.
Тогоочийн хормогчийг угаагаарай.
Ээжийнхээ унэрийг санана. Эелдэг зоолон
зантай хуухдийг шагнана.
Ээжийн талын ах дууг нагац гэдэг.
Аавын талын ах дууг авга гэдэг. Суудрээ
хямгадаж яваарай. Талын шувуудын
ондгонд суудрээ буу хургээрэй.
Туувэр огуулбэрууд

43. 43
Модны мочрийг хугалж гэмтээж болохгуй.
Ээжийн захисныг найздаа хэллээ. Модоо
гэмтээвэл гол ус ширгэнэ. Оньсого таавал
оюун ухаан сэргэнэ.
Гэрийн ханыг тойруулан тавьдаг эсгийг
туурга гэдэг. Унин дээр тойруулан тавьдаг
эсгийг дээвэр гэнэ. Анги танхимд чанга
дуугаар орилж хашхирахыг хориглоно.
Туувэр огуулбэрууд

44. 44
Намар
Намар болов. Модны мочир шарлав.
Айлууд намаржаандаа буулаа. Сургууль
эхлэв. Самар жимс туулээ.
Намрын шаргал одрууд сайхан. Намар
тариа ногоогоо хураана.
Намрын дараа овол болдог. Гадаа цав
цагаан хяруу унасан нь намрын улирал
ирсний дохио гэлтэй.

45. 45
Номын сан одоо ажиллаж байна. Дараах
огуулбэртэй бодлогыг хэрхэн бодохоо сана.
Дорнод аймагт цас их оржээ. Долоо дахь
одрийг ням гараг гэнэ.
Галууны дэгдээхий будаа иднэ. Дээрх эмийг
тунгаар уугаарай. Ангийн найзуудтайгаа
ес дэх хоногтоо уулзлаа. Хон хон дуутай.
Хондлой дээрээ дэгээтэй тэр юу вэ?
Туувэр огуулбэрууд

46. 46
Эгч араг савраа уурээд аргалд явсан.
Махны шуусийг хатаах арга олжээ.
Журжийн ундаа амттай. Хунд таван
мэдрэхуй байна. Сансрын нисэгчдийн уулзалт
болжээ. Багшийн огсон даалгаврыг сана.
Амьтдын зулзагыг нэрлээрэй. Гэрийн хана,
туурга, тооно, хаалга, тотго багана унь
зэргийг зураарай.
Туувэр огуулбэрууд

47. 47
Ховгууд нударгатай дээл омссон. Хунтэй
нийлдэггуй хунийг зожиг гэнэ. Мэргэ толог
уздэг хунийг зурхайч гэнэ.
Гадаа хуйтэн байсан тул нудний нулимс
гоожив. Туурга тусгаар байна. Биеэр сайн
туураг, туураг энэ нь овчин гадагшилж буй
хэрэг. Бага ангийн сурагчид яллаа.
Баг болж хичээллэнэ. Алганы хээг хунд
узуулж болохгуй. Алаг тугал ээжээ харан
моорно.
Туувэр огуулбэрууд

48. 48
Нуг, нуг инээх нь гайхалтай. Нуга жалгаар
явлаа. Усний хаг их байна. Цонхыг хага
цохив. Усний хаг унаг. Хоорхон унага шуу.
Уураг амттай шуу. Уурга бариад морио
уургалав. Ураг торлоо сайн мэднэ.
Ангийн цэцгийг сайн урга гэж услав. Голгоо
сайн сурга.
Туувэр огуулбэрууд

49. 49
Бодон гахай ирлээ. Тоогоо сайн бодно. Хаан
хуний дагах ёс бий. Номоо хаана тавьсан
бэ? Зуун чих хангинав. Ээмэг зуунэ гэв. Хан
хурмаст хилэгнэв. Хана туургаа угаа.Тан
тан дуу гарав. Тана адил цагаан онготэй.
Ухна ишиг майлав. Ухаан санаа сэргэнэ.
Тун тунаар уу. Борооны ус туна. Ан амьтан
элбэг байна. Ана мана орсолдов.
Туувэр огуулбэрууд

50. 50
Оддын бэсрэг наадам болов. Унэг чоно хоёр
гузээтэй шар тос олжээ. Ураг торлоо
нэрлэж сураарай. Уураг ихтэй хоол хунс
хэрэглээрэй. Булга бол услэг ан юм. Булаг
ус нь бургилсан сайхан нутаг байна. Унээний
суугээр тараг бурнэ. Малын тарга тэвээрэг
сайхан оржээ.
Миний охин орооний буланд нуугдан
зураг зурчихжээ. Нохой баасаа шороонд
булчихжээ.
Туувэр огуулбэрууд

51. 51
Хавар болж цас хайлж, газар цоохортоно.
Усны шувууд ганганан ирнэ. Манай багийн
иргэд бага цас цэвэрлэлээ. Алаг унээний
тугал алга байна.
Алганы хээгээ хунд узуулж болохгуй шуу.
Зарааны зулзагыг боодий гэнэ.
Харин хэрэмний зулзагыг хоролдой гэнэ.
Миний хайртай туулайн божинг Дэлдээхэй
гэдэг. Тахианы дэгдээхий хоорхон.
Туувэр огуулбэрууд

52. 52
Сор сайтай булга байна. Булаг усан
бургилсан сайхан нутаг байна. Оохгуй
махыг борог мах гэнэ.
Матмал нэгэн цагариг, махир зургаан
хавирга тэр юу вэ? Уурга барьсан морьтой
залуус давхина. Ондогний шар нь уураг юм.
Цан чаргаар гулгана. Цана хэнгэрэг нь лам
нарын хэрэглэл билээ. Шударга зан бол
хуний нандин чанар юм.
Туувэр огуулбэрууд

53. 53
Азарга бол эцэг мал. Ходолморийн аварга
ангийг шалгаруулав. Таван эрдэнэ гэвэл
таван хошуу малаа нэрлэнэ. Хулганы
голчгийд нэр огоорэй. Улаан цэцэг харсан
амьтдын зулзага баясан бужиглэв. Оцон
шувууны дэгдээхийг дуу Бомбоолэй гэж
дуудлаа. Нохрийн хэрэг бутвэл, оорийн хэрэг
бутнэ.
Туувэр огуулбэрууд

54. 54
Унэгний гавар ээж ааваа баярлуулав.
Тэмуужинг Чингис хаан хэмээн оргомжлов.
Тана адил цав цагаан онготэй юм. Энэ
ууланд ан амьтан элбэг бий.
Охидууд гэзэг усээ сайхан самнажээ.
Алаглан ургасан цэцгийг тасдаж болохгуй
гэж ээж минь захив.
Ичимхий зан гаргахаа болиорой. Алаг
тугал мооров.
Туувэр огуулбэрууд

55. 55
Сураг ажиг байна уу? Эрэг шураг оллоо.
Хучтэй шуурга болно. Овоо маань таягаа
тулаг. Тулганы галаа асаая. Барилгын
тоосго унэд орлоо. Ходооноос ирэх хунийг
тосог. Торгоны эн таарав.
Энэ голог хоорхон. Он цагийн дараалал.
Байгаа сайн оно.
Туувэр огуулбэрууд

56. 56
Алтан дэлхийг аргаар засахаас аашаар
засахгуй. Оролдлого сайт оройд нь гарна.
Сайнд хурэхийн тулд муугаа хая. Хун
торолхтний бух амьдрал номонд цугладаг.
Хумууст эелдэг сайхнаар талархаж сур.
Оорийгоо хундэтгэ. Оройтвол амжихад бэрх
болно. Эвлэвэл бутнэ.
Туувэр огуулбэрууд

57. 57
Туувэр огуулбэрууд
Эх дэлхийнхээ байгаль орчныг хайрлан
хамгаалцгаая. Хушийн ногоон шилмуус
сагсайн узэсгэлэнтэй харагдана. Инээх нь
хуний биеийн бодисын солилцоог тургэсгэж,
идэвхийг сэргээн, ажиллах чадварыг
нэмэгдуулдэг.
Наймдугаар сарын эцсээр говь нутаг ид
халуун болж байх уеэр бид хайгуулын
ажлаа дуусгаж гэр гэрийн зуг явцгаав.

58. 58
Туувэр огуулбэрууд
Хооруулсэн суунээс сайхан унэр ханхална.
Аавтай нь хуучилж, ээжид нь магтуулав.
Сар жил ээлжлэн солигдоно. Бууриа
сэлгэсэн хоньд уе уе майлах нь буур,
хуураа санагалзах мэт. Хамрынхаа
холсийг алгаараа шувтарчхаад ховоогоо
татна. Ачааг эхэлж, баглаж бэлдчихээд
аччихаарай.

59. 59
Ус голын эх болсон ой модыг булга татсанаас
булаг бургилахаа больжээ.
Балга ус харамлаад байвал балаг тарьчхаж
мэднэ. Шураг модон доогуур шурга. Босго
даваад унавал босго. Дасга, дасга дасаг.
Барга эмээл бараг олдохгуй. Алга тосох
хун алга, алаг хувцастай хун алга. Адаг
суулд нь буу адга.
Туувэр огуулбэрууд

60. 60
Туувэр огуулбэрууд
Чиний ярьдаг хорш айлын нохой ярдаг
юм аа. Хоолоо хутгаар буу хутга. Уургаа
идэхээсээ омно уургаа хураа. Тавилгаа
тавиг. Агуулгаа агуулаг. Намар малаа сайн
таргалуулбал, хавар эрт тараг ууна. Хоёр
эхнэр аргаа олж, аргаа буулган, омноо
барин зогсов.