1. Gelişim Psikolojisine Giriş
1. Gelişim ve Değişim
2. Gelişime Farklı Bakış Açıları
* Tarihsel Bakış Açısı
* Evrimsel Bakış Açısı
* Normatif Bakış Açısı
* Ekolojik Yaklaşım
3. Gelişimle ilgili temel kavramlar
* Gelişim * Deneyim
* Büyüme * Öğrenme
* Olgunlaşma
* Hazırbulunuşluk

2. 4. Gelişimi Etkileyen Faktörler
* Kalıtım, Çevre ve Zaman
5. Gelişim İlkeleri
6. Gelişim Ödevleri

3. 1. Gelişim ve Değişim
Gelişim, organizmanın döllenmeden başlayarak
bedensel, zihinsel, dil, duygusal, sosyal yönlerden belli
koşulları olan en son aşamasına ulaşıncaya kadar sürekli
ilerleme kaydeden düzenli değişimidir.
Gelişim, olgunlaşma, yaşantı ve öğrenme sonucunda
organizmada ortaya çıkan, döllenmeden ölüme kadar farklı
gelişim alanlarında devam eden, düzenli ve sürekli
değişiklikleridir.
Gelişim, birbiriyle etkileşim halinde bulunan
biyolojik, bilişsel ve psiko-sosyal süreçlere bağlı olarak
bireyde döllenmeden ölüme kadar olan zaman içinde
ortaya çıkan düzenli ve sürekli değişmelerdir.

4. UYARI: Gelişim ve değişim arasındaki ilişkiye dikkat
edilmelidir. Her gelişim bir değişimdir, ancak her değişim
bir gelişim değildir.
* Değişim kelime anlamı olarak farklılaşma, bir
durumdan başka bir duruma geçiş ifade eder. Olumlu,
istendik olabileceği gibi olumsuz, istenmeyen olabilir.
* Gelişim ise DÜZENLİ, SÜREKLİ, SİSTEMLİ ve İSTENDİK
olmalıdır. Bir değişime gelişim denilebilmesi için bu
özellikleri taşımalıdır.
* Gelişme, gelişim bir süreç olarak değerlendirilirse,
gelişme de bu sürecin ürünüdür. Organizmanın büyüme,
olgunlaşma ve öğrenmenin etkileşimi ile sürekli olarak
ilerleme kaydeden değişimidir.
UYARI: Olgunlaşma ve öğrenme olmadan gelişim
sağlanamaz.

5. Değişme, değişim bir süreç olarak düşünüldüğünde, bu
süreç sonunda elde edilen üründür.
UYARI: Gelişim, organizmanın belli bir düzen içerisinde uzun
süre ve kalıcı olan değişimini kapsar.
* Kısa süreli, organize olmamış, rastlantı veya hastalık
sonucu ortaya çıkan değişimler gelişim değildir.
* GELİŞİM;
- Düzenli değişiklikler,
- Sürekli ve uyumlu ilerleme,
- Bedensel ve yaşa bağlı değişimleri kapsar.

6. Gelişim Süreçleri
a) Biyolojik Süreçler: Büyük ölçüde bireyin fiziksel
yapısındaki değişikliklerle ilişkili olarak, insanların kendi
türlerine özgü tipik davranış örüntülerini, anne ve
babadan genler yoluyla geçen özelliklerini ve bireylerin
doğuştan sahip oldukları öğrenilmemiş davranış
kalıplarını kapsar.
b) Bilişsel Süreçler: Zihinsel gelişimle doğrudan bağlantılı
olan dil gelişimi, bellek, öğrenme, algıla ve problem
çözme gibi bilişsel etkinlikleri kapsar. Bilişsel yapı büyük
oranda kalıtımla ilgilidir. Çevre koşulları bireyin zihinsel
kapasitesi üzerinde büyük etkiye sahip değildir.
c) Psiko-Sosyal Süreçler: Bireyin büyük oranda çevresi ile
etkileşimi ve ilişkisine bağlı olarak belirlenene kişilik
özellikleri, duygusal ve sosyal gelişimlerindeki
değişimleri kapsamaktadır.

7. 2. GELİŞİME FARKLI BAKIŞ AÇILARI
a) Tarihsel Bakış Açısı: Tarihsel bakış açısına dayalı 3 temel
yaklaşım vardır;
• Hristiyan bakış açısı: Bu bakış açısına göre;
- Çocuklar kötü huylu olarak dünyaya gelirler.
- Kendilerini kötülüklerden koruyamazlar.
- Bu nedenle Tanrı’ya boyun eğmeli ve cezalandırılmalıdırlar.
- Öğretmen ve ebeveynlerin görevi ruhu kötülüklerden
temizlemektir. Buda sıkı disiplin ile olur.
• John Locke ait görüş: Bu görüşe göre;
- Birey iyi yada kötü değildir. Doğuştan boş bir levha gibidir.
- İnsanın nasıl biri olacağını yaşantıları belirler.
- Sosyal çevre çocukların kişiliğini ödül, ceza, tekrarlar ve
taklitler yolu ile şekillendirir.

8. • Jean-Jacques Rousseau ‘ ya ait görüş:
* Bu bakış açısı «SOYLU VAHŞİ» kavramına dayanmaktadır.
* Rousseau’ ya göre çocuklar aslında doğru ve yanlışı ayırt
edebilen soylu vahşilerdir. Buna bağlı olarak gelişimleri olumlu
yöndedir. Bu nedenle yetişkinlerin yönlendirmeleri ve eğitim çocuğun
doğal gelişimine müdahale etmektir.
* Rousseau bebeklik, çocukluk, geç çocukluk ve yetişkinlik olmak
üzere 4 gelişim dönemi belirtmiş ve olgunlaşma kavramını ilk kez
ortaya atmıştır.
b) Evrimsel Bakış Açısı: Evrimse bakış açısı insan davranışını uyum
sağlamaya yönelik olarak ele almaktadır.
* İnsanlar ve diğer canlılar arasındaki fark nicelik değil nitelik
farkıdır. İnsan ve diğer canlılar arasında temelde zihinsel süreçler
açısından fark yoktur.
* Darvin bireysel farklılıkları ilk kez vurgulamıştır.
* Bilimsel gözlemin bilgi toplama için son derece önemli olduğu
görüşü üzerinde durmuştur.
* Darvin insan davranışını, çevreye uyum tarzı olarak ele almıştır.

9. c) Normatif Yaklaşım(Genel geçer standartları ve
yaklaşımları belirleme yaklaşımı)
* G. Stanley Hall gelişimi, herkes için geçerli
kuralları, standartları belirleyerek anlamaya çalışmıştır.
* Hall çocukların farklı dönemlerdeki gelişimlerini
incelemiş ve bunlarla ilgili kayıtlar tutarak standartlar
belirlemeye çalışmıştır.
* Gelişim ödevleri kavramın ortaya atan Robert
Havighurst’da normatif kuramcıdır.
d) Ekolojik Kuram: Bronfenbrenner tarafından
geliştirilmiştir.
* Gelişim üzerindeki çevresel faktörlerin etkisini ön
plana alıp, bu çerçevede araştırmalar yapmıştır.

10. 3. Gelişimle İlgili Temel Kavramlar
1. Büyüme: Olgunlaşmanın alt boyutu olan büyüme, insan
gelişiminin gözlenebilir boyutudur. Boy, kilo ve
hacimdeki artış, bedensel değişimlerdir.
• Büyüme bedenin hem iç hem de dış organlarında meydana
gelir.
• Büyümenin en hızlı olduğu dönem anne karnındaki (doğum
öncesi) dönemdir. Daha sonra en hızlı olduğu dönem bebeklik
ve ergenlik dönemidir.

11. KPSS 2008:

12. 2. Olgunlaşma: Organizmanın temelindeki potansiyel güçlerin
görev yapabilecek düzeye ulaşmasını ifade eder.
* Vücut organlarının kendilerinden beklenen görevleri
yerine getirebilecek düzeye gelmesidir.
* Olgunlaşma öğrenmeden ve çevresel koşullardan bağımsız
olarak meydana gelir. Organizmanın doğuştan getirdiği
potansiyellerin öğrenme ve çevresel koşullardan bağımsız olarak
ortaya çıkmasıdır.
* Çevre olgunlaşma üzerinde değil, olgunlaşma neticesinde
ortaya çıkan davranış üzerinde etkilidir.
* Olgunlaşma üzerinde sadece KALITIM etkilidir. Kalıtımla
getirilen özellikler hiçbir müdahale olmadan zamanı geldiğinden
kendiliğinden ortaya çıkar. Fizyolojik yapı ile ilgilidir.
ÖR: Kol ve bacakların direksiyon ve pedallara ulaşacak kadar
gelişmesi ile birlikte nörobiyolojik sistemlerin bisiklet sürmeye
imkan verecek şekilde gelişmesi olgunlaşma ile ilgilidir.

13. • Olgunlaşma, bireyin psikomotor, bilişsel ve sosyal gelişim
boyutlarında insan metabolizmasındaki gen haritasına
bağlı farklılaşmadır.
• Hastalık, yanlış ve yetersiz beslenme gibi çevresel
faktörlerden etkilenmez.
• Büyümede boy ve kilodaki artış, olgunlaşmada ise
kalıtıma bağlı öğrenme ve çevresel faktörlerden bağımsız
olarak ortaya çıkan değişimler söz konusudur.
• Olgunlaşma zamanla kendiliğinden meydana gelir.
• Olgunlaşmanın yaş, zeka ve sinir sistemi koordinasyonu
olmak üzere üç temel alt kavramı vardır.
• Olgunlaşma= Büyüme + Yaş + Kas ve Sinir Sisteminin
gelişimi + Ortaya konulabilen fiziksel davranış formülü ile
açıklanır.

14. 3. Hazırbulunuşluk: Bireyin herhangi bir organının vazifesi olan
işi yapabilecek düzeye erişmesinin yanı sıra; o iş için gerekli olan
ön bilgi, beceri ve tutuma yani ön öğrenmelere sahip olmasıdır.
* Hazırbulunuşluk gelişimin hem niceliksel hem de niteliksel
boyutunu kapsar.
* Hazırbulunuşluk, bir işin yapılabilmesi için gerekli şartların
yerine gelmesidir. Bir iş hazırbulunuşluk düzeyinde amatörce
yerine getirilir. İşin profesyonelce yapılması ise deneyim
(yaşantı) yolu ile gerçekleşir.
* Bir konunun tam olarak öğrenilebilmesi için gerekli gelişim
düzeyine, ön bilgilere ve güdülenmeye sahip olmasıdır.
* Hazırbulunuşluk, olgunlaşma ve öğrenmenin etkileşimi ile
bir davranış ve becerinin başarılması için gerekli şartların
oluşmasıdır.
* Hazırbulunuşlukta yaş, olgunluk seviyesi, motivasyon ve
duygu durumları etkilidir.
*Hazırbulunuşluk olgunlaşma ve öğrenme etkileşiminin
sonucudur.

15. 4. Deneyim(Yaşantı): Bireyin çevresi ile etkileşimi
sonucunda kazandıklarıdır.
5. Öğrenme: Bireyin çevresi ile belli bir düzeydeki etkileşimi
neticesinde meydana gelen nispeten kalıcı izli davranış
değişiklikleridir. Bir davranışın öğrenme olarak kabul
edilmesi için;
1. Davranışta gözlenen bir değişimin olması,
2. Bu değişimin kalıcı izli olması,
3. Bu değişimin yaşantı sonucu oluşması,
4. Değişimin büyüme ve olgunlaşmaya bağlı olması,
5. Bu değişimlerin geçici durumları(hastalık, ilaçlar,
içgüdüsel davranışlar, refleksler v.b) kapsamaması gerekir.

16. 4. Gelişimi Etkileyen Faktörler
- Gelişimi etkileyen faktörler 3 başlık altında
toplanmaktadır. Bunlar; kalıtım, çevre ve zaman(kritik
dönem) dır.
- Gelişim üzerinde bu 3 faktörün ortak etkileşimi
neticesinde oluşan yapının etkisi söz konusundur.

17. 1. KALITIM: Bireyin anne ve babasından genler yolu ile
geçen bazı özel yetenek ve özelliklerdir. Bunlar;
* cinsiyet, göz rengi, zeka kapasitesi, fiziksel
özellikleri, çeşitli hastalıklar, bazı kişilik özellikleri, yaratıcılık
ve düşünme kapasitesi v.b
* Anneden gelen yumurta hücresi ile babadan gelen
sperm hücresinin birleşimi ile zigot meydana gelir.
* Annenin yumurtasında ve babanın sperm hücresinde
23’er kromozom bulunur.
* Kişinin tüm özelliklerinin kodlandığını DNA ‘lar
genlerde bulunur.
* Genler baskın ve çekinik genler olmak üzere ikiye
ayrılırlar. Baskın genler kendi özelliklerini dölüte geçirirler.

18. GENOTİP: Bir canlının sahip olduğu bütün gen topluluğu
yada anne ve babadan gelen genetik yapıdır.
FENOTİP: Fenotip ise yukarıda bahsedilen genetik yapının
dışarıdan gözlenebilen şeklidir. Fenotip bir canlının gözle
görülebilen , dış görünüşü ile ilgili tüm özellikleridir.
GENOTİP – FENOTİP FARKLILIĞI
Bu farklılığın 2 sebebi vardır.
* Birincisi genlerin ve kromozomların dizilişinde zayıf
genlerin bulunması. Sağlıklı bir gelişimin ilk ve en önemli
şartı zigotun genetik yapısında bozukluk olmamasıdır.
Akdeniz anemisi, hemofili, down sendromu gibi genetik
bozukluklar genotip ve fenotip farklılığına neden olur.

19. • İkincisi ise çevredir. Genetik olarak herhangi bir sorun
olmamasına rağmen doğum öncesi, doğum anı ve doğum
sonrasında meydana gelen çevresel etkenler
(beslenme, kaza, ilaç v.b.) dir.
FENOTİP : GENOTİP + ÇEVRE

20. KPSS 2010:

21. 2. Çevre: Döllenmeden itibaren insanın içinde yaşadığı ve
etkilendiği tüm dış uyarıcılar çevreyi meydana getirir.
* Çevresel faktörler doğum öncesi, doğum anı ve
doğum sonrası olarak toplan 3 grupta toplanır.
* Bireyin genetik özellikleri dışında çevresi ile etkileşimi
ve öğrenmesi neticesinde geçen özelliklerden bazıları;
- bazı fiziksel görünümler,
- zekanın kullanım oranı,
- dil gelişimi,
- yetişme tarzı
- eğitim düzeyi
- bazı kişilik ve karakter özellikleri.

22. Çevresel Faktörlerin 3 Temel Kaynağı
a) Doğum Öncesi: Annenin beslenmesi, yaşı, kan grubu,
zararlı alışkanlıkları, geçirdiği hastalıklar, radyasyon,
ilaçlar, psikolojik sorunlar, kaza, travma v.b.
b) Doğum Anı: Erken veya geç doğum, sağlıksız ortam,
bebeğin oksijensiz kalması, kordon dolanması, zorlanma
v.b.
c) Doğum Sonrası: Beslenme, bebeklik hastalıkları, iklim,
kardeş sayısı, kazalar, eğitim, çocuk yetiştirme tarzı, kitle
iletişim araçları, ekonomik, sosyal ve kültürel koşullar
v.b.

23. UYARI: Gelişim üzerinde kalıtım ve çevrenin hangisinin daha
etkili olduğu tartışılmakla birlikte herhangi bir görüş birliği
bulunmamaktadır.
*Gelişim bu iki temel bileşenin karşılıklı
etkileşiminden etkilenmektedir.
* Kalıtım bir özelliğin alt ve üst sınırını belirler, çevre
ise bu özelliğin kalıtımla gelen sınır içinde nerede olacağını
belirler.

24. KPSS 2010 İPTAL:

25. 3. Zaman/Kritik Dönem: gelişimde bazı önemli olayların
belirli zaman aralıklarında önemli bir etkiye sahip
oldukları, ancak bu zaman aralıklarından sonraki zaman
aralıklarından daha önceki ve sonraki zamanlarda aynı
etkiye sahip olmadıkları yada daha az etkiye sahip oldukları
savunulmaktadır.
Ör: Bebeğin gelişiminde ilk 3 ayın önemli olması ve annenin
bu dönemde ilaç alması ve radyasyona maruz kalmasının
etkileri önceki ve sonraki dönemlere göre daha fazladır.

26. Tarihsel Zaman: Bireyin yaşadığı toplumda o zaman
diliminde meydana gelen olgu ve olaylardan etkilenmesi
tarihsel zaman etkisi olarak nitelendirilir.
* Bireylerin gelişimleri üzerinde bireyin yaşadığı
toplumu ilgilendiren olgu ve olaylar vardır.
* Tarihsel zaman kavramında;
- Sınırlandırılmış bir zaman dilimi,
- Belirlenmiş bir fiziksel ve kültürel çevre,
- Sadece o fiziksel ve kültürel çevrede yaşayanları
etkileyen bir faktör üzerinde durulmaktadır.
* Yukarıda sayılan özellikler tarihsel zaman kavramını
kritik dönemden ayırır.

27. ÖR: 1980 yılında meydana gelen Çernobil faciası tarihsel
zaman kavramına en güzel örnektir. Radyo aktif maddeler
Karadeniz bölgesine yayılmış ve o bölgedeki insanların
sağlığını olumsuz etkilemiştir. Diğer bölgelere ise etki
etmemiştir. Örnekte;
* 1980 denerek zaman sınırlaması yapılmış,
* Karadeniz denilerek belli bir fiziksel çevreden
bahsedilmiştir,
* Sadece Karadeniz bölgesini etkilediğini, diğer
bölgeleri etkilemediğini belirterek sınırlı bir çevreden
bahsetmiştir.

28. Bu örnek;
* Bir becerinin kazanımından,
* Becerinin kazanımı ile ilgili zaman diliminden,
* Becerinin sonradan kazanılmasının zorluğundan ve
imkansızlığından,
* Çevresel uyarıcıların öneminden söz etmediğinden
kritik dönem örneği olamaz.

29. KRİTİK DÖNEM: Kritik dönem; organizmanın farklı gelişim
dönemlerinde öğrenmeye ve gelişmeye en çok eğiliminin
olduğu, istekli ve çevredeki uyarıcılara en açık ve alıcı
olduğu dönemi ifade eder.
* Söz konusu beceri ilgili dönemde kazanılmadığı
zaman, daha sonraki dönemlerde kazanılamaz veya
kazanılması çok zor. Bu tip dönemlere kritik dönem denir.
* Kritik dönem, organizmanın çevrenin etkilerine daha
duyarlı oldukları zaman dönemlerine işaret eder.
* Kritik dönemim temel belirleyicisi; çevresel uyarıcı ve
olayların çocuğun gelişim ve öğrenme süreci üzerinde daha
kuvvetli ve kalıcı etki göstermesidir.

30. * Kritik dönemlerde eğer organizma gerekli kalıtsal
potansiyele erişmiş ve yeterli uyarıcı(çevresel düzenleme)
ile karşılaşıyorsa bazı davranışları daha rahat öğrenir.
• Kritik dönemde ZAMANLAMA ve DUYARLILIK önemli iki
kavramdır.
• Çocuklar belli dönemlerde belli uyarıcılara, çevresel
düzenlemelere ve öğrenme yaşantılarına karşı daha
duyarlı olurlar.

31. Kritik Dönemin Özellikleri;
* İnsanın herhangi bir organı veya davranışının
herhangi bir yönü sabit zamanda gelişir.
* Organizma belli türdeki davranışları, belli yaş
aralıklarında kazanır.
* Organizma bu yaş aralıklarında öğrenmeye ve
çevreye karşı yüksek bir duyarlılık gösterir.
* Bu yaş aralığında kazanılamayan bir davranışın
sonradan kazanılmasında zorlanmalar görülür.
* Anne-baba ve öğretmenler kritik dönemin (duyarlı
zaman aralıkları) gereklerine dikkat etmelidir.

32. KPSS 2010:

33. Kritik Dönem
Çevre Uyaranlarının Düzenlenmesi
Kritik Dönem
Yaşantı

34. 5. Gelişim İlkeleri
• Gelişimin evrensel nitelik taşıyan bir düzeni vardır ve
gelişimin temel ilkeleri bu düzen içinde açıklanır. Bu ilkeler şu
şekilde sıralanabilir;
a) Gelişim baştan ayağa, içten dışa ve genelden özele doğru
gerçekleşir.
b) Gelişimin hızı her yaşta aynı değildir(Gelişim nöbetleşe
devam eder).
c) Gelişim kalıtım, çevre ve zamanın ortak etkileşimi ile
gerçekleşir.
d) Gelişimde bireysel farklılıklar vardır.
e) Gelişim bir bütündür.
f) Gelişim süreklidir ve belli aşamalardan geçer.
g) Gelişimde kritik dönemler vardır.

35. 6. Gelişim Görevleri
• Havighurst tarafından kritik dönemin öneminden
hareketle geliştirilmiştir.
• Havighurst belli dönemlerde başarı ile kazanılması
gereken, başarıldığı zaman mutluluğa ve çevreye
uyuma yol açan, başarılmadığında ise mutsuzluğa
ve zorlulara yol açan gelişim
ödevlerinden(görevlerinden) bahsetmiştir.
• Gelişim psikolojisinde belirli özelliklerin
kazanılmasının önem kazandığı sürece DÖNEM
denir. Dönem kavramı ile organizmada
gerçekleşmesi beklenen özelliklere vurgu yapılır.

36. Döllenmeden ölüme kadar geçen zamanda gelişim
süreci belli gelişim alanlarında meydana gelir.
Bunlar;
* Fiziksel Alan
* Bilişsel Alan
* Sosyal alan
* Duygusal Alan
* Kişilik Alanı
* Törel (Ahlaki ve vicdan) alandır.