хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан гарын авлага 2008

Mongolia

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд
зориулсан
гарын авлага:
 Хууль тогтоомж
 Хамгаалал
 Халамж
 Үйлчилгээ
 Хөнгөлөлт
 Тусламж, дэмжлэг

Улаанбаатар хот
2008 он

2

Агуулга

I хэсэг: Хууль тогтоомж

1. Монгол Улсын Үндсэн хууль /хэсэгчлэн авав/ - 4

2. Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөр
/хэсэгчлэн авав/ -5

3. Нийгмийн халамжийн тухай хууль
/шинэчилсэн найруулга 2005 он/ 6 - 35

4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний нийгмийн халамжийн тухай хууль /
шинэчилсэн найруулга 2005 он/ 36 - 49

5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг дэмжих
үндэсний хөтөлбөр 50 - 66

6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцоог
дэмжих дэд хөтөлбөр 67 - 78

II хэсэг: Асуулт, хариулт
79 - 116

3

Өмнөх үг

Хувь заяаны төөрөг, давагдашгүй болон санамсаргүй зүйлийн
улмаас жирийн хүмүүстэй адил ажиллаж, амьдрах боломжгүй болсон
хүмүүс аль ч улс оронд төр, түмнийхээ ивээл халамж, дэмжлэг
туслалцаа болон өөрсдийн хичээл зүтгэлээр хүний дайтай аж төрж,
хөгжиж байдаг жамтай билээ. Тийм хүмүүсийг хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэд хэмээн онцгойлон хандаж, төр засаг, иргэний нийгэм, иргэд
хөдөлмөрчид тал бүрээр дэмждэг олон улсын нийтлэг жишиг бий.
Монгол Улсын засаг, төрөөс хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд
бодлого, хууль тогтоомжийн хүрээнд халамж, хөнгөлөлт үйлчилгээ,
тусламж дэмжлэг үзүүлэхийн зэрэгцээ тэд өөрсдийн нөөц бололцоогоо
дайчлан, амьдралын дээшлүүлэх, боломж олгох, нийгмийн ээлтэй
орчныг бүрдүүлэхэд тусгайлан анхаарч нэлээд арга хэмжээ авч
хэрэгжүүлж байна.
Монгол Улсын Мянганы хөгжлийн 9 дэхь зорилт хүний эрх,
ардчилсан засаглалыг бэхжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх төслөөс
санхүүжүүлж, энэхүү гарын авлагыг бэлтгэхдээ төр засгийн бодлого,
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд дэмжлэг үзүүлэх, тэдний хөгжүүлэх
эрх зүйн орчин, тэдэнд үйлчлэх үйлчилгээний арга хэлбэр, өөрийгөө
хөгжүүлэх боломж зэргийг багтаасан цогц мэдээллийг нэгтгэн
орууллаа.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний эрхийг хамгаалах, тэдэнд
халамж, үйлчилгээ үзүүлэхтэй холбоотой хууль тогтоомжийг гарын
авлагын нэгдүгээр хэсэгт цэгцлэн нэгтгэсэн болно.
Гарын авлагын хоёрдугаар хэсэгт хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэдээс нийгмийн халамж, даатгал болон бусад байгууллагуудад
байнга гаргадаг асуулт лавлагаануудыг нэгтгэж тэдгээрт хариулт өгөх
замаар боловсруулав.
Хариултуудыг холбогдох хууль, тогтоол, тушаалуудыг
үндэслэн боловсрууллаа. Гарын авлага хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд
болон тэдний ажил амьдралд дэмжлэг туслалцаа үзүүлдэг бүх
байгууллага хүмүүст хэрэг болно гэж найдаж байна.

Номын тухай саналаа манай төслийн info-mdg9@unet.mn
хаягаар ирүүлнэ үү.

Төслийн Үндэсний захирал Г.Чулуунбаатар

4

I ХЭСЭГ

МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ /1992 он/

Арван дөрөвдүгээр зүйл
1. Монгол Улсад хууль ѐсоор оршин суугаа хүн бүр хууль, шүүхийн өмнө эрх
тэгш байна.
2. Хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал,
хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол,
боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно. Хүн бүр эрх зүйн этгээд
байна.

Арван зургадугаар зүйл
Монгол улсын иргэн дараахь үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаатай эдэлнэ:
… 4. ажил мэргэжлээ чөлөөтэй сонгох, хөдөлмөрийн аятай нөхцлөөр хангуулах,
цалин хөлс авах, амрах, хувийн аж ахуй эрхлэх эрхтэй. Хэнийг ч хууль бусаар
албадан хөдөлмөрлүүлж болохгүй;
5. өндөр наслах, хөдөлмөрийн чадвар алдах, хүүхэд төрүүлэх, асрах болон
хуульд заасан бусад тохиолдолд эд, мөнгөний тусламж авах эрхтэй;
6. эрүүл мэндээ хамгаалуулах, эмнэлгийн тусламж авах эрхтэй. Иргэдэд
эмнэлгийн төлбөргүй тусламж үзүүлэх болзол, журмыг хуулиар тогтооно;
7. сурч боловсрох эрхтэй. Төрөөс бүх нийтийн ерөнхий боловсролыг төлбөргүй
олгоно. Иргэд төрөөс тавих шаардлагад нийцсэн хувийн сургууль байгуулан
ажиллуулж болно;

Àðâàí åñä¿ãýýð ç¿éë
1. Òºðººñ õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõóéö ýäèéí çàñàã, íèéãýì, õóóëü ç¿éí
áîëîí áóñàä áàòàëãààã á¿ðä¿¿ëýõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõòýé òýìöýõ,
õºíäºãäñºí ýðõèéã ñýðãýýí ýäë¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã èðãýíèéõýý ºìíº õàðèóöíà.

МОНГОЛ УЛСАД ХҮНИЙ ЭРХИЙГ ХАНГАХ ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨР /2003 ОН/

2.4.6. Тусгай хэрэгцээ, онцлог эрх ашиг бүхий бүлгийн эрхийг хангах
талаар

2.4.6.2. Тусгай хэрэгцээ, онцлог сонирхол бүхий хүмүүсийг ялгаварлах,
гадуурхах нийгмийн гаж сэтгэл зүй, хандлагыг өөрчлөхөд чиглэсэн ухуулга,
сургалт, сурталчилгааг тогтмол явуулж энэ ажилд тэдний өөрсдийн оролцоог
хангах механизм бүрдүүлнэ.
2.4.6.3. Гудамж талбай, нийтийн үйлчилгээний газар, ажлын байр, орон сууцанд
хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан тусгай тоноглол, хэрэгсэл
байрлуулж, тэдний ажиллах, зөрчих болон бусад хэрэгцээ хангах нөхцлийг
бүрдүүлэх ажлыг өргөжүүлнэ.

5

ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÕÀËÀÌÆÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ХУУЛЬ
(Шèíý÷èëñýí íàéðóóëãà)

ÍÝÃÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ

Íèéòëýã ¿íäýñëýë

1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí çîðèëò

1.1.Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ,
¿éë÷èëãýýíèé òºðºë, õàìðàõ õ¿ðýýã òîãòîîæ, íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíã
á¿ðä¿¿ëýõ, çàðöóóëàõ æóðàì, íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî, ÷èã
¿¿ðãèéã òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî.

2 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé
õóóëü òîãòîîìæ

2.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ íü ¯íäñýí õóóëü, ýíý
õóóëü áîëîí òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñ
á¿ðäýíý.

2.2.Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä ýíý õóóëüä çààñíààñ ººðººð
çààñàí áîë îëîí óëñûí ãýðýýíèé çààëòûã äàãàæ ìºðäºíº.

Ç äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí íýð òîìú¸î

3.1.Ýíý õóóëüä õýðýãëýñýí äàðààõü íýð òîìú¸îã äîð äóðäñàí óòãààð
îéëãîíî:

3.1.1.íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé
õ¿íä ýíý õóóëüä çààñàí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ, îëîí íèéòèéí
îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý
үзүүлэх үйл ажиллагааг “нийгмийн халамж” гэнэ;

3.1.2. áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé àõìàä íàñòàí, õ¿íä íºõöºëä
áàéãàà õ¿¿õýä, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé, ò¿¿í÷ëýí 18 íàñ õ¿ðýýã¿é áàéõäàà á¿òýí
ºí÷èí áîëñîí 18-24 íàñíû èðãýí, îëîí õ¿¿õýäòýé, ºðõ òîëãîéëñîí ýõ /ýöýã/-èéã
“нийгмийн халамжийн дэмжлэг туслалцаа шаардлагатай хүн" гэнэ;

3.1.3. áóñäûí òóñëàëöààã¿éãýýð ºäºð òóòìûí ¿éëäëýý áèå äààí
гүйцэтгэх чадваргүй, бусдын асрамжид байнга байгаа хүнийг “байнгын асаргаа
шаардлагатай иргэн” гэнэ;

/Äýýðõ 3.1.1-3.1.3 äàõü çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
ººð÷ëºí íàéðóóëñàí/

3.1.4.Õ¿¿õäèéí ýðõèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí 15 äóãààð ç¿éëèéí
2 дахь хэсэгт заасан хүүхдийг “хүнд нөхцөлд байгаа хүүхэд” гэнэ;

6

3.1.5.Àõìàä íàñòíû íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëèéí Ç äóãààð
ç¿éëä çààñàí õ¿íèéã "àõìàä íàñòàí" ãýíý;

3.1.6.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé
õóóëèéí Ç äóãààð ç¿éëä çààñàí õ¿íèéã "õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí" ãýíý;

3.1.7. áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé àõìàä íàñòàí, õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé õ¿í, á¿òýí ºí÷èí, Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèéí 25.5-ä çààñàí áîëîí
õ¿÷èðõèéëëèéí óëìààñ ñýòãýë ñàíààíû, áèå ìàõáîäèéí õîõèðîë õ¿ëýýæ
õàìãààëàëò øààðäëàãàòàé áîëñîí õ¿¿õäèéã àñðàìæèëæ áàéãàà èðãýíä òîäîðõîé
шалгуур, болзолтой олгох мөнгөн тусламжийг “нөхцөлт мөнгөн тэтгэмж” гэнэ;

3.1.8. èðãýí, òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí
íýãæèéí îðîëöîîòîéãîîð ýíý õóóëèéí 3.1.2, 3.1.3-ò çààñàí õ¿íä ¿ç¿¿ëæ áóé
äýìæèí òóñëàõ ¿éë÷èëãýýã "îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí
¿éë÷èëãýý" ãýíý;

/Äýýðõ 3.1.7, 3.1.8 äàõü çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí
õóóëèàð ººð÷ëºí íàéðóóëñàí/

3.1.9. àñðàí õàìãààëàõ, õàðãàëçàí äýìæèõ òºðºë, ñàäàíã¿é áºãººä
áèå äààí àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é, ãàíö áèå, áàéíãûí ýì÷èëãýý, àñàðãàà øààðäàãäàõ
àõìàä íàñòàí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ò¿¿í÷ëýí õ¿íä íºõöºëä
áàéãàà õ¿¿õäèéã áàéðøóóëàí õîîë, õóâöàñ, ýìíýëýã, ñî¸ë, àõóé, ñýòãýë ç¿é,
àñàðãàà ñóâèëàõóéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, òýäíèé àìüäðàëûí õýâèéí íºõöºëèéã
á¿ðä¿¿ëýõ, õóóëü ¸ñíû ýðõ àøãèéã õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó õàìãààëàõ
¿éë àæèëëàãààã "òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý" ãýíý.

4 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí õàìðàõ õ¿ðýý

4.1.Õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áîëçîë, øàëãóóð, íºõöºëèéã õàíãàñàí
Ìîíãîë Óëñûí èðãýí, Ìîíãîë Óëñàä õóóëü ¸ñîîð áàéíãà îðøèí ñóóäàã ãàäààäûí
èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿í íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí
òýòãýìæ, òóñëàìæ, õºíãºëºëò, îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí
áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ýðõòýé.

4.2.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí èðãýí /äàéí,
áàéëäààí, çýâñýãò òóëãàðàëòàä îðîëöñîíîîñ áóñàä/-ä íèéãìèéí õàëàìæèéí
ñàíãààñ òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã îëãîõã¿é.

ÕÎ¨ÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

Íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãààíû
óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëò

5 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõëýõ áàéãóóëëàãà

5.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäëûã óëñûí õýìæýýíä íèéãìèéí
õàìãààëëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, îðîí
íóòàãò òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà òóñ òóñûí ýðõ õýìæýýíèé õ¿ðýýíä ýðõýëíý.

7

6 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî,
õÿíàëò
/Ýíý ç¿éëèéí ãàð÷èãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò
îðñîí/

6.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî íü íèéãìèéí
õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àéìàã, ä¿¿ðãèéí
íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí
àæèëòíààñ á¿ðäýíý.

6.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà íü Çàñãèéí ãàçðûí õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýãòýé àãåíòëàã áàéíà.

áàéãóóëëàãûí äàðãûã Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé
õóóëèéí 45.1-ä çààñíû äàãóó íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿ì¿¿ñýýñ ñîíãîæ íèéãìèéí
õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé ñàíàëûã ¿íäýñëýí
Çàñãèéí ãàçàð, àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí
äàðãûã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãûí äàðãàòàé çºâøèëöºí òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà òîìèëæ,
÷ºëººëíº.

6.4.Ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí àæèëòíûã òóõàéí àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí
õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí äàðãàòàé çºâøèëöºí ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã
äàðãà òîìèëæ, ÷ºëººëíº.

6.5. Íèéãìèéí àæèëòíû àæëûí à÷ààëëûí æèøèã íîðìàòèâûã íèéãìèéí
õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í òîãòîîíî.
/Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/

6.6.Ñóì, õîðîîíä íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºâ àæèëëóóëæ áîëíî.
/Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
ººð÷ëºëò îðñîí/

6.7.Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã íèéãìèéí
õàëàìæèéí ñàíãààñ òîãòîîí îëãîõ, îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæ
áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýã àéìàã, ä¿¿ðãèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé
áàéãóóëëàãà, ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºâ, íèéãìèéí àæèëòàí
ã¿éöýòãýíý.

6.8.Íèéãìèéí õàëàìæèéí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûã Òºðèéí õÿíàëò
øàëãàëòûí òóõàé õóóëèéí 9.1-ä çààñàí áàéãóóëëàãà õýðýãæ¿¿ëíý.

áàéãóóëëàãà íü íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé àíõàí, äóíä øàòíû
áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð ìýðãýæëèéí çºâëºãºº ºãºõ, íºõöºëò
ìºíãºí òýòãýìæ, ìºíãºí òóñëàìæ áîëîí íèéãìèéí õàëàìæèéí çîðèóëàëòòàé

8

õºðºíãèéí, çýýëèéí, õàíäèâûí çàðöóóëàëòàä õÿíàëò òàâèõ, õóóëü òîãòîîìæ
çºð÷ñºí ýòãýýäýä õàðèóöëàãà íîãäóóëàõ ñàíàëàà ýíý õóóëèéí 6.8-ä çààñàí
áàéãóóëëàãàä òàâèõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé õÿíàëò, øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé íýãæòýé
áàéæ áîëíî.

6.10.Àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà
õÿíàëò, øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé àñóóäàë õàðèóöñàí àæèëòàíòàé áàéæ áîëíî.

/Äýýðõ 6.8-6.10 äàõü õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
íýìñýí/

7 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõ

áàéãóóëëàãà äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:

7.1.1.íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí áèåëýëòèéã
çîõèîí áàéãóóëàõ, õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ;

7.1.2.õàëàìæèéí ñàí á¿ðä¿¿ëæ, îðëîãî, çàðëàãûí ã¿éöýòãýëèéã
õàíãàõ;

7.1.3.õàëàìæèéí ñàíãààñ òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ,
îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ;

7.1.4.íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû àðãà
õýëáýðèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òàëààð ñóäàëãàà õèéõ, ñàíàë áîëîâñðóóëæ
øèéäâýðëýõ áóþó ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä óëàìæëàõ;

7.1.5.õàëàìæèéí áîëîí àñðàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà
òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñ¿ëæýýíä
õàìðóóëàõ, òýäãýýðò ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí òóñëàëöàà, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, ¿éë
àæèëëàãààã íü óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ;

7.1.6.äîîä øàòíû áàéãóóëëàãûã ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí óäèðäëàãààð
õàíãàõ;

7.1.7.íèéãìèéí àæèëòíûã ìýðãýø¿¿ëýõ, äàâòàí ñóðãàõ;
7.1.8.íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéã ñóðòàë÷ëàõ;
7.1.9.îëîí óëñûí áîëîí ãàäààä îðíû èæèë òºðëèéí áàéãóóëëàãàòàé
õàìòðàí àæèëëàõ.

7.1.10.ýíý õóóëüä çààñàí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí
õýìæýýã ººð÷ëºõ ñàíàë áîëîâñðóóëæ, íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä îðóóëàõ;

9

7.1.11.øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí
õàëàìæèéí ñàíãèéí çàðöóóëàãäààã¿é ¿ëäýãäëèéã òºâëºð¿¿ëæ íýãäñýí æóðìààð
õóâààðèëàí çàðöóóëàõ;

7.1.12.Çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàãèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé
õóóëèéí 7.1.9-ä çààñíû äàãóó æóðàì, çààâàð áîëîâñðóóëàõ, òýäãýýðèéí
áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ;

7.1.13.àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé
áàéãóóëëàãûí àëáàí òóøààëòíû ãàðãàñàí õóóëü áóñ øèéäâýðèéã ººð÷ëºõ áóþó
õ¿÷èíã¿é áîëãîõ;

7.1.14. íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäýý, ñóäàëãàà, áóñàä õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ãèéã
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíààñ ¿íý òºëáºðã¿é ãàðãóóëàí àâàõ.

8 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé çîõèîí
áàéãóóëàëò

8.1.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýã óëñ, á¿ñ, îðîí íóòãèéí àñðàìæèéí
ãàçàð, íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýã àéìàã, ä¿¿ðãèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé
áàéãóóëëàãà, ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºâ, íèéãìèéí àæèëòàí òóñ
òóñ ¿ç¿¿ëíý.

8.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé
áàéãóóëëàãûí ¿ëãýð÷èëñýí ä¿ðìèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà.

8.3.Èðãýí, õóâèéí õýâøëèéí àæ àõóéí íýãæ, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
íèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ áîëíî.

8.4.Ýíý õóóëèéí 8.3-ò çààñàí èðãýí, áàéãóóëëàãûã íèéãìèéí õàëàìæèéí
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà á¿ðòãýæ, ãýð÷èëãýý îëãîíî.
Òýäãýýðèéí íèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë àæèëëàãààíû çàðäëûã îðîí
íóòãèéí òºñºâ, õàëàìæèéí ñàíãààñ ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õýñýã÷ëýí áóþó á¿ðýí
ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëíî.
/Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºí
íàéðóóëñàí/

9 ä¿ãýýð ç¿éë. Àìüæèðãààã äýìæèõ çºâëºë

9.1.Ýíý õóóëèéí 3.1.2-ò çààñàí õ¿íèéã íèéãìèéí õàëàìæèä õàìðóóëàõààð
òîäîðõîéëîõ, øèéäâýð ãàðãàõ ¿¿ðýã á¿õèé Àìüæèðãààã äýìæèõ îðîí òîîíû áóñ
зөвлөл /цаашид “Зөвлөл” гэх/ сум, хороонд ажиллана.

9.2. Ýíý õóóëèéí 3.1.2-ò çààñíààñ áóñàä èðãýíä íèéãìèéí õàëàìæèéí
äýìæëýã òóñëàëöàà çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ýñýõèéã àìüæèðãààíû ò¿âøèíã íü
õàðãàëçàí Çºâëºë òîãòîîíî. Àìüæèðãààíû ò¿âøèí òîãòîîõ àðãà÷ëàëûã

10

íèéãìèéí õàìãààëëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà,
¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî õàìòðàí áàòàëíà.

9.3. 2000-ààñ äýýø õ¿í àìòàé áàã, òîñãîíä ñóìûí èðãýäèéí
Òºëººëºã÷äèéí Õóðëûí øèéäâýðýýð Çºâëºë àæèëëóóëæ áîëíî.

/Äýýðõ 9.2, 9.3 äàõü õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
íýìñýí/

9.4.Ýíý õóóëèéí 9.1-ä çààñàí Çºâëºë íü ñóì, õîðîîíû íóòãèéí çàõèðãàà,
èðãýíèé íèéãìèéí òºëººëëººñ á¿ðäñýí áàéíà.

9.5.Çºâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã Çàñàã äàðãûí ñàíàë áîëãîñíîîð ñóì,
õîðîîíû Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä áàòàëíà.

9.6. Çºâëºëèéí øèéäâýð íü îëîí íèéòýä íýýëòòýé, èë òîä áàéíà.

9.7. Çºâëºëèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäîõ çàéëøã¿é çàðäëûã
õàëàìæèéí ñàíãààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.

9.8. Çºâëºëèéí ãèø¿¿íä áîëîí ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí àæèëòàíä àæëûí
îðîëöîî, èäýâõ ÷àðìàéëòûã õàðãàëçàí óëèðàëä íýã óäàà óðàìøóóëàë îëãîæ
áîëíî. Óðàìøóóëëûí õýìæýý, îëãîõ æóðìûã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà.

9.9. Ýíý õóóëèéí 9.8-ä çààñàí çàðäëûã íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ
ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.

/Äýýðõ 9.6-9.9 äýõ õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
íýìñýí/

9.10. Çºâëºëèéí àæèëëàõ ä¿ðìèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë
ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà.
/Ýíý õýñãèéí äóãààð áîëîí ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí
õóóëèàð íýìýëò, ººð÷ëºëò îðñîí/

10 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí àæèëòàí

10.1.Íèéãìèéí àæèëòíû áîëîâñðîë ýçýìøñýí, íèéãìèéí õàìãààëëûí
àæëûí äàäëàãà, òóðøëàãàòàé, òóõàéí àæëûã ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä ýðõëýõ
÷àäâàðòàé, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààð ìàãàäëàí èòãýìæëýãäñýí, ìýðãýøñýí
íèéãìèéí àæèëòàí íèéãìèéí àæëûã ã¿éöýòãýíý.

10.2.Ìýðãýøñýí íèéãìèéí àæèëòàí áýëòãýõ òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ,
òýäãýýðèéã ìàãàäëàí èòãýìæëýõ, àæèë ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ ýðõ îëãîõ àæèëëàãààã

11

íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà
õîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí ã¿éöýòãýíý.

10.3.Íèéãìèéí àæèëòàí äîð äóðäñàí ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:

10.3.1.îðîí íóòãèéí íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà
øààðäëàãàòàé ºðõ, èðãýäèéí òîîí áîëîí õýðýãöýýíèé ñóäàëãàà ãàðãàõ;
/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºëò îðñîí/

10.3.2.íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ,
àìüæèðãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ, õºíãºëºëò, îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä
ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ
ºðõ, èðãýíèéã òîäîðõîéëæ, øèéäâýðë¿¿ëýõ;
/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/

10.3.3. èðãýäèéã õ¿ñýë çîðèëãî, õýðýãöýýãýýðýý á¿ëýã áîëîí çîõèîí
áàéãóóëàãäàõàä íü ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ;

10.3.4. èðãýäèéã àìüæèðãààãàà äýýøë¿¿ëýõ ÷àäàâõèòàé áîëîõîä íü
çºâëºãºº ºãºõ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ;

10.3.5.îðîí íóòãèéí òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã
ìýäýýëëýýð õàíãàõ, ìýðãýæèë àðãà ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ, õàìòðàí àæèëëàõ;

10.3.6.íèéãìèéí àæèëòíû ìýðãýæëèéí ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýýã ñàõèí
áèåë¿¿ëýõ;

10.3.7.íèéãìèéí àæèëòàíä õàíäñàí õóâü õ¿íèé /õóóëü çºð÷ñºíººñ
áóñàä òîõèîëäîëä/ íóóöûã ÷àíäëàí õàäãàëàõ;

10.3.8.íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ, æóðàì, çààâðûã
ñàõèí áèåë¿¿ëýõ.

10.4.Íèéãìèéí àæèëòàí äîð äóðäñàí ýðõ ýäýëíý:

10.4.1.îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýã
ãýðýýãýýð ã¿éöýòãýõ áàéãóóëëàãà, èðãýíèéã ñîíãîõîä îðîëöîõ, ¿éë àæèëëàãàà,
¿éë÷èëãýýíèéõ íü ÷àíàðò õÿíàëò, ¿íýëãýý õèéõ;

10.4.2. øààðäëàãàòàé ìýäýý, ñóäàëãàà áîëîí õîëáîãäîõ áàðèìò
áè÷ãèéã òóõàéí áàéãóóëëàãààñ ¿íý òºëáºðã¿é ãàðãóóëàí àâàõ;

10.4.3. íèéãìèéí õàëàìæèéí õºðºíãèéí çàðöóóëàëò, ñàíõ¿¿ãèéí
áóñàä áàðèìòòàé õîëáîãäñîí òàéëáàð, ëàâëàãàà ãàðãóóëæ àâàõ;

10.4.4. ìýðãýæëèéí ¸ñ ç¿é, ýðõ, ¿¿ðýãò íü áîëîí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä
õàðø ¿éëäýë ã¿éöýòãýõýýñ òàòãàëçàõ;

12

10.4.5.îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíä îðîí
íóòãèéí áàéãóóëëàãà, èðãýíèéã òàòàí îðîëöóóëàõ.

10.5.Íèéãìèéí àæèëòàí Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 27.1-ä çààñàí
áàòàëãààíààñ ãàäíà äîð äóðäñàí íºõöºë, áàòàëãààãààð õàíãàãäàíà:

10.5.1.àæëûí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí òóñãàé ºðºº, ýñõ¿ë
òóñãààðëàëò á¿õèé àæëûí áàéð áîëîí øààðäëàãàòàé òåõíèê, òîíîã
òºõººðºìæººð õàíãàãäàõ;

10.5.2. ñóì, õîðîîíä 25 áà ò¿¿íýýñ äýýø æèë àæèëëàñàí íèéãìèéí
àæèëòàí ºíäºð íàñíû òýòãýâýð òîãòîîëãîõ áîë 12 ñàðûí ¿íäñýí öàëèíòàé íü
òýíöýõ õýìæýýíèé ìºíãºí òóñëàìæèéã àæèëëàæ áàéãàà áàéãóóëëàãààñàà àâàõ.

/Äýýðõ 10.5 äàõü õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
íýìñýí/

ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàí

11 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàí, ò¿¿íèé á¿òýö

11.1.Нийгмийн халамжийн сан /цаашид “халамжийн сан” гэх/ нь мөнгөн
õºðºíãèéí ñàí áàéíà.

11.2. Õàëàìæèéí ñàí äîð äóðäñàí òºðºëòýé áàéíà:

11.2.1.òýòãýâðèéí ñàí;
11.2.2.àìüæèðãààã äýìæèõ ñàí.

11.3.Õàëàìæèéí ñàíãèéí ä¿ðìèéã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà.

12 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíãèéí îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð

12.1. Õàëàìæèéí ñàíãèéí îðëîãî äîð äóðäñàí ýõ ¿¿ñâýðýýñ á¿ðäýíý:

12.1.1.òºñâººñ îëãîõ õºðºíãº;

12.1.2.ñàíãèéí õºðºíãèéí ÷ºëººò ¿ëäýãäëèéã áàíêèíä õàäãàëóóëñíû
õ¿¿;

12.1.3.îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààä îðíóóäààñ ºãñºí õàíäèâ,
òóñëàìæ;

12.1.4. àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýíýýñ ºãñºí õàíäèâ,
òóñëàìæ;

12.1.5. áóñàä ýõ ¿¿ñâýð.

13

12.2.Õàëàìæèéí ñàíãèéí îðëîãî á¿õ òºðëèéí òàòâàð, õóðààìæààñ
÷ºëººëºãäºíº.

13 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíãèéí õºðºíãèéí çàðöóóëàëò

13.1.Òýòãýâðèéí ñàíãèéí õºðºíãèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýðò
çàðöóóëíà.

13.2. Àìüæèðãààã äýìæèõ ñàíãèéí õºðºíãèéã äàðààõü òýòãýìæ, õºíãºëºëò,
òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä çàðöóóëíà:

13.2.1. íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ;
13.2.2. íèéãìèéí õàëàìæèéí òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé ºðõ, èðãýíèé
àìüæèðãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, òóñëàìæ;

13.2.3.îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýý;
13.2.4. òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý;
13.2.5. íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îðøóóëãûí òýòãýìæ àâàõ ýðõ
¿¿ñýýã¿é, ãàíö áèå õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí áîëîí ãàíö áèå àõìàä íàñòíû
îðøóóëãûí çàðäàë;
/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò,

13.2.6.Çºâëºëèéí ãèø¿¿í, ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí àæèëòàíä îëãîõ
óðàìøèë áîëîí õàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàë.
/Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/

13.3. Õàëàìæèéí ñàíãèéí õºðºíãèéã çîðèóëàëòûí áóñààð çàðöóóëàõûã
õîðèãëîíî.

14 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíä óëñûí òºñâººñ îëãîõ õºðºíãº

14.1.Õàëàìæèéí ñàíä óëñûí òºñâººñ îëãîõ õºðºíãèéí õýìæýýã Çàñãèéí
ãàçðûí ñàíàëûã õàðãàëçàí æèë á¿ðèéí Òºñâèéí òóõàé õóóëèàð òîãòîîíî.

15 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíãèéí òàéëàí òýíöýë ãàðãàõ, òàéëàãíàõ

15.1.Õàëàìæèéí ñàí òóñ á¿ðèéí îðëîãî, çàðëàãûí òàéëàíã äîð äóðäñàí
õóãàöààíä ãàðãàæ òàéëàãíàíà:

15.1.1.óëèðëûí òàéëàíã àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ
¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà òóõàéí óëèðëûí äàðàà ñàðûí 25-íû äîòîð, æèëèéí
ýöñèéí íýãäñýí òàéëàíã äàðàà îíû 2 äóãààð ñàðûí 10-íû äîòîð òóñ òóñ ãàðãàæ
íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä
èð¿¿ëíý;

15.1.2. íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà íü ñàíãèéí óëèðëûí íýãäñýí òàéëàíã äàðàà óëèðëûí õî¸ð äàõü
ñàðûí 20-íû äîòîð, æèëèéí ýöñèéí íýãäñýí òàéëàíã äàðàà îíû Ç äóãààð ñàðûí

14

1-íèé äîòîð òóñ òóñ ãàðãàæ ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ
áàéãóóëëàãàä èð¿¿ëíý.

15.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ
áàéãóóëëàãà ñàíãèéí æèëèéí ýöñèéí òàéëàí òýíöëèéã õÿíàí õýëýëöýæ, ä¿ãíýëò
ãàðãàíà.
/Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/

16 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíãèéí á¿ðòãýë, òàéëàíãèéí ìàÿãòûã
áàòëàõ

16.1.Õàëàìæèéí ñàíãèéí ìýäýý, òàéëàíãèéí ìàÿãòûí çàãâàðûã ñàíõ¿¿ãèéí
áîëîí íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í õàìòðàí
áàòàëíà.
/Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºëò îðñîí/

ÄªÐªÂÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ

Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð

17 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâðèéí òºðºë

17.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð äàðààõü òºðºëòýé áàéíà:

17.1.1.àõìàä íàñòíû õàëàìæèéí òýòãýâýð;
17.1.2.õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé õàëàìæèéí òýòãýâýð;
17.1.3.äºðºâ áà ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýäòýé ºðõ òîëãîéëñîí 45 íàñàíä
õ¿ðñýí ýõ /50 íàñàíä õ¿ðñýí ýöýã/-èéí õàëàìæèéí òýòãýâýð;

17.1.4.òýæýýã÷ íü íàñ áàðñàí ãýð á¿ëèéí 18 õ¿ðòýëõ íàñíû
õ¿¿õäèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð.

18 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð àâàõ ýðõ

18.1.Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó òýòãýâýð
àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é äîð äóðäñàí èðãýí íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð àâàõ ýðõòýé:

18.1.1.òýæýýí òýòãýõ õ¿¿õýä, òºðºë, ñàäàíãèéí õ¿íã¿é, 60 áà ò¿¿íýýñ
äýýø íàñòàé ýðýãòýé, 55 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñòàé ýìýãòýé;

18.1.2.õóóëü ¸ñíû òýæýýí òýòãý÷ íü àõìàä íàñòàí, ýñõ¿ë õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé èðãýí áºãººä òýäãýýð íü äýìæëýã òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæã¿é íü
òîãòîîãäñîí áîë 60 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñòàé ýðýãòýé, 55 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñòàé
ýìýãòýé;

18.1.3. 16 íàñàíä õ¿ðñýí îäîé èðãýí;

15


18.1.4. õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà 50 áà ò¿¿íýýñ äýýø õóâèàð àëäñàí
16 íàñàíä õ¿ðñýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí;
/Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð ººð÷ëºí

18.1.5.16 õ¿ðòýëõ íàñíû 4 áà ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýäòýé, ºðõ
òîëãîéëñîí 45 íàñàíä õ¿ðñýí ýõ, 50 íàñàíä õ¿ðñýí ýöýã;

18.1.6. òýæýýã÷ íü íàñ áàðñàí ãýð á¿ëèéí 18 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õýä.

ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

Íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ,
òóñëàìæ, õºíãºëºëò, ¿éë÷èëãýý

19 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí
òºðºë

19.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ äàðààõü òºðºëòýé
áàéíà:

19.1.1.æèðýìñýí áîëîí íÿðàé, õºõ¿¿ë õ¿¿õýäòýé ýõýä îëãîõ
òýòãýìæ;
/Ýíý çààëòûã 2007 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä
òîîöñîí/

19.1.2.àõìàä íàñòíûã àñàð÷ áóé èðãýíä îëãîõ òýòãýìæ;
19.1.3.õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã àñàð÷ áóé èðãýíä îëãîõ
òýòãýìæ;

19.1.4. õ¿¿õäèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ.
/Ýíý çààëòûã 2006 îíû 5 äóãààð ñàðûí 5-íû ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä
òîîöñîí/

19.1.5. á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õäèéã ¿ð÷ëýí àâñàí áîëîí àñðàí õàìãààëæ,
õàðãàëçàí äýìæèæ áàéãàà èðãýíä îëãîõ òýòãýìæ;

19.1.6. Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèéí 25.5-ä çààñàí áîëîí
õ¿÷èðõèéëëèéí óëìààñ ñýòãýë ñàíààíû áîëîí áèå ìàõ áîäèéí õîõèðîë õ¿ëýýæ
õàìãààëàëò øààðäëàãàòàé áîëñîí õ¿¿õäèéã ãýð á¿ëäýý àâ÷ àñðàìæèëæ áàéãàà
èðãýíä îëãîõ òýòãýìæ;

19.1.7. ãàíö áèå àõìàä íàñòàí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãàíö
áèå èðãýíèéã ãýð á¿ëäýý àâ÷ àñðàìæèëæ áàéãàà èðãýíä îëãîõ òýòãýìæ.

16

/Äýýðõ 19.1.5-19.1.7 äàõü çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí
õóóëèàð íýìñýí/

191 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºнгөн òýòãýìæ àâàõ
ýðõ

1911. Äîð äóðäñàí èðãýí íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ
àâàõ ýðõòýé:

1911.1.á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õäèéã ¿ð÷ëýí àâñàí áîëîí àñðàí õàìãààëæ,
õàðãàëçàí äýìæèæ áàéãàà;

191.1.2.Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèéí 25.5-ä çààñàí áîëîí
õ¿÷èðõèéëëèéí óëìààñ ñýòãýë ñàíààíû áîëîí áèå ìàõ áîäèéí õîõèðîë õ¿ëýýæ
õàìãààëàëò øààðäëàãàòàé áîëñîí õ¿¿õäèéã Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèéí 74 ä¿ãýýð
ç¿éëä çààñíû äàãóó ãýð á¿ëäýý àâ÷ àñðàìæèëæ áàéãàà;

191.1.3. òýæýýí òýòãýõ õ¿¿õýäã¿é, òºðºë, ñàäàíãèéí õ¿íã¿é, ãàíö áèå
àõìàä íàñòàí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãàíö áèå èðãýíèéã ãýð á¿ëäýý àâ÷
àñðàìæèëæ áàéãàà;

191.1.4.ýìíýëãèéí õÿíàëòàä áàéäàã, áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé
àõìàä íàñòàí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéã àñàð÷ áàéãààãèéí óëìààñ
õºäºëìºð ýðõëýäýãã¿é õºäºëìºðèéí íàñíû.

191.2.Ýíý õóóëèéí 191.1-ä çààñàí èðãýíèéã àñàðãàà, ñóâèëãààíû
áîëîí ãýð á¿ëäýý àâ÷ àñðàìæëàõ ¿éë÷èëãýýíèé óð ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ
ñóðãàëòàä õàìðóóëíà. Ñóðãàëòûã îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí
õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.

191.3. Ýíý õóóëèéí 191.2-ò çààñàí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ æóðàì áîëîí
ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà õîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàòàé
õàìòðàí áàòàëíà.

/Äýýðõ 191 ä¿ãýýð ç¿éëèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
íýìñýí/

20 äóãààð ç¿éë. Æèðýìñýí áîëîí íÿðàé, õºõ¿¿ë õ¿¿õýäòýé
ýõýä îëãîõ íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ

20.1.Äîð äóðäñàí ýõ æèðýìñíèé 5 ñàðòàéãààñ ýõëýí íèéò 12 ñàðûí
õóãàöààíä íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ àâàõ ýðõòýé:

20.1.1.ÿäóó, íýí ÿäóó àìüäðàëòàé ºðõèéí ãèø¿¿í;
20.1.2.íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõ æèðýìñíèé áîëîí
àìàðæñàíû òýòãýìæ àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é.
/Äýýðõ 20 äóãààð ç¿éëèéã 2007 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèàð
õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/

17

21 ä¿ãýýð ç¿éë. Àõìàä íàñòíûã àñàð÷ áóé èðãýíä îëãîõ
íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ

21.1.Àñðàìæèíä áàéãàà àõìàä íàñòàí íü ýì÷, ýìíýëãèéí áàéíãûí
õÿíàëòàä áàéäàã áºãººä áóñäûí àñðàìæã¿éãýýð áèå äààí àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é,
íýí ÿäóó àìüäðàëòàé áîë ò¿¿íèéã àñàð÷ áóé èðãýí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ àâàõ
ýðõòýé.

/Äýýðõ 21 ä¿ãýýð ç¿éëèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð

22 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã àñàð÷ áóé
èðãýíä îëãîõ íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ

22.1.Àñðàìæèíä áàéãàà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ýì÷, ýìíýëãèéí
áàéíãûí õÿíàëòàä áàéäàã áºãººä áóñäûí àñðàìæã¿éãýýð áèå äààí àìüäðàõ
÷àäâàðã¿é, íýí ÿäóó àìüäðàëòàé áîë ò¿¿íèéã àñàð÷ áóé èðãýí íºõöºëò ìºíãºí
òýòãýìæ àâàõ ýðõòýé.

/Äýýðõ 22 äóãààð ç¿éëèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð

23 äóãààð ç¿éë. Õ¿¿õäèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ

23.1. 0-18 õ¿ðòýë íàñíû õ¿¿õýäòýé, õ¿¿õýä íü ãýðòýý õ¿ì¿¿æèæ áàéãàà
ÿäóó, íýí ÿäóó àìüäðàëòàé ºðõèéí ýõ /ýöýã, õóóëü ¸ñíû àñðàí õàìãààëàã÷,
õàðãàëçàí äýìæèã÷/ ñàð òóòàì õ¿¿õäèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ àâàõ
ýðõòýé.
/Ýíý ç¿éëèéã 2006 îíû 5 äóãààð ñàðûí 5-íû ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä
òîîöñîí/

24 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò
ìºíãºí òýòãýìæèéí õýìæýý, îëãîõ æóðàì

24.1. Ýíý õóóëèéí 17 äóãààð ç¿éëä çààñàí íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð,
19 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí õýìæýýã òóõàéí æèëèéí
àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèíã õàðãàëçàí Çàñãèéí ãàçàð òîãòîîíî.

24.2.Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ æóðìûã Çàñãèéí
ãàçàð áàòàëíà.

24.3.Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ îëãîõ íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã
äàâõàðäóóëàí îëãîõã¿é áºãººä õýðýâ äàâõàðäâàë ýíý õóóëèéí 19.1-ä çààñàí
òýòãýìæýýñ àëü íýãèéã èðãýí ººðºº ñîíãîõ ýðõòýé.

25 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà
øààðäëàãàòàé ºðõ, èðãýíä ¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, òóñëàìæèéí òºðºë
/Ýíý ç¿éëèéí ãàð÷èãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð

18

25.1. Íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé ºðõ, èðãýíä
¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, òóñëàìæ äàðààõü òºðºëòýé áàéíà:

25.1.1.àìüæèðãààã äýìæèõ íºõöºëò ìºíãºí òóñëàìæ;
25.1.2. îðîí ñóóöíû õºëñíèé áîëîí ò¿ëøíèé ¿íèéí õºíãºëºëò;

25.1.3.õàëàìæèéí öýöýðëýãèéí ¿íèéí õºíãºëºëò;
25.1.4.ïðîòåç, îðòîïåä, òýðãýíöýð çýðýã òóñãàé õýðýãñëýëèéí
õàíãàìæ;

25.1.5.ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûí õºíãºëºëò;
25.1.6.ýõ îðíû ðàøààí ñóâèëëûí çàðäëûí õºíãºëºëò.

25.2. Àìüæèðãààã äýìæèõ íºõöºëò ìºíãºí òóñëàìæèéã äîð äóðäñàí ºðõ,
èðãýíä îëãîíî:

25.2.1. ãóðàâ õ¿ðòýëõ íàñíû èõýð õ¿¿õäýä æèëä íýã óäàà;
25.2.2. áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé èðãýíä óëèðàëä íýã óäàà;
25.2.3. ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû áàãà íàñíû õ¿¿õýäòýé /14
õ¿ðòýëõ íàñíû/ ºðõ òîëãîéëñîí ýõ /ýöýã/-ä æèëä íýã óäàà;

25.2.4.18 íàñ õ¿ðýýã¿é áàéõäàà á¿òýí ºí÷èí áîëñîí 18-24 íàñíû
èðãýíä áîëîí ãýíýòèéí àþóë, îñëûí óëìààñ ãýð îðîíã¿é áîëñîí ºðõºä ãýð
àâàõàä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ íýã óäàà.

/Äýýðõ 25.2 äàõü õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
íýìñýí/

26 äóãààð ç¿éë. Îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí
¿éë÷èëãýýíèé òºðºë, õàìðàõ õ¿ðýý

26.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé ºðõ,
èðãýíä ¿ç¿¿ëýõ îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýý
äàðààõü òºðºëòýé áàéíà:

26.1.1.àìüäðàëûí èòãýë ¿íýìøèë, õºäºëìºðèéí äàäàë îëãîõ,
àâúÿàñûã íü äýìæèõ çîðèëãîîð çºâëºëãºº ºãºõ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ;

26.1.2.çîõèîí áàéãóóëàëòòàéãààð õºäºëìºð ýðõë¿¿ëýõ, îðëîãûí ýõ
¿¿ñâýðòýé áîëãîõ çýðãýýð ÿäóóðëààñ ãàðàõàä íü òóñëàõ, ýíý ÷èãëýëýýð õýðýãæèõ
òºñºë, õºòºëáºð¿¿äýä çóó÷ëàí õàìðóóëàõ;

26.1.3.ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ;
26.1.4.ò¿ð áàéðëóóëàí àñðàìæëàõ;

19

26.1.5.ãýðèéí àñðàìæ, õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ.

26.2.Ýíý õóóëèéí 26.1-ä çààñàí ¿éë÷èëãýýíä äîð äóðäñàí èðãýí, ºðõèéã
õàìðóóëíà:

26.2.1.àõìàä íàñòàí;
26.2.2. õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí;

26.2.3.õ¿íä íºõöºëä áàéãàà õ¿¿õýä;
26.2.4.õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí èðãýí;
26.2.5. áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé èðãýí 18 íàñ õ¿ðýýã¿é
áàéõäàà á¿òýí ºí÷èí áîëñîí 18-24 íàñíû èðãýí, 3 áà ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû áàãà
íàñíû /14 õ¿ðòýëõ íàñíû/ õ¿¿õýäòýé ºðõ òîëãîéëñîí ýõ /ýöýã/.

26.3.Ýíý õóóëèéí 25.1.2, 25.1.4, 25.1.5, 25.1.6- ä çààñàí õºíãºëºëò,
òóñëàìæèä àõìàä íàñòàí, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áà èðãýí, 25.1.3-ò
çààñàí õºíãºëºëòºä õ¿íä íºõöºëä áàéãàà õ¿¿õýä, 26.1.5-ä çààñàí ¿éë÷èëãýýíä
26.2.1.- 26.2.4-ò çààñàí èðãýäèéã òóñ òóñ õàìðóóëæ áîëíî.
/Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðñîí/

27 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóñëàìæ,
õºíãºëºëòèéí õýìæýý

27.1. Ýíý õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëä çààñàí òóñëàìæ, õºíãºëºëòèéí
õýìæýý, òýäãýýðèéã îëãîõ æóðàì, 26 äóãààð ç¿éëä çààñàí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
æóðìûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà.
îðñîí/

27.2.Îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé
ñòàíäàðòûã Ñòàíäàðò÷èëëûí òºâ áàéãóóëëàãà áàòàëíà.

28 äóãààð ç¿éë. Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºðºë, õàìðàõ
õ¿ðýý

28.1.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý äàðààõü òºðºëòýé áàéíà:

28.1.1.àõìàä íàñòíû àñðàìæèéí;
28.1.2.õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
èðãýíèé àñðàìæèéí;

28.1.3.õ¿íä íºõöºëä áàéãàà õ¿¿õäèéí àñðàìæèéí;
28.1.4. ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ äýýø èõýð õ¿¿õäèéí àñðàìæèéí.

20

28.2.Ýíý õóóëèéí 28.1-ä çààñàí ¿éë÷èëãýýíä äîð äóðäñàí èðãýí
õàìðàãäàíà:

28.2.1.òýæýýí òýòãýõ õ¿¿õýä, òºðºë, ñàäàíã¿é, áèå äààí àìüäðàõ
÷àäâàðã¿é ãàíö áèå, ýñõ¿ë òýæýýí òýòãýõ ¿¿ðýãòýé ýòãýýä íü äýìæëýã, òóñëàëöàà
¿ç¿¿ëýõ ÷àäâàðã¿é áîëîõ íü òîãòîîãäñîí áºãººä îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä
ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæã¿é àõìàä íàñòàí;

28.2.2.ìýðãýæëèéí ¿éë÷èëãýý, òóñãàé íºõöºë øààðäàãäñàí
õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí;

28.2.3. õ¿íä íºõöºëä áàéãàà, ýñõ¿ë áàéíãûí àñðàìæèä áàéäàã
õºãæëèéí áýðõøýýëòýé 16 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õýä;

28.2.4. ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ äýýø èõýð õ¿¿õýä.

28.3. Ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ äýýø èõýð õ¿¿õäèéã 4 íàñ õ¿ðòýë íü òºðèéí
çàðäëààð àñðàìæèëíà.

29 ä¿ãýýð ç¿éë. Îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí
áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ òóõàé øèéäâýð
ãàðãàõ

29.1.ªðõ, èðãýíèéã îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí
¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ òóõàé øèéäâýðèéã Àìüæèðãààã äýìæèõ çºâëºëèéí,
òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ òóõàé øèéäâýðèéã íèéãìèéí
õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí ñàíàëûã òóñ òóñ ¿íäýñëýí àéìàã, ä¿¿ðãèéí
Çàñàã äàðãà ãàðãàíà.

30 äóãààð ç¿éë. Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûí
õýìæýý

30.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í ýíý
õóóëèéí 6.2-ò çààñàí áàéãóóëëàãûí ñàíàëûã ¿íäýñëýí òºðºëæñºí àñðàìæèéí
¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí èðãýíèé äîð äóðäñàí çàðäëûí íîðìàòèâ, ýä õºðºíãèéí
ýäýëãýýíèé õóãàöàà, æóðìûã áàòàëæ ìºðä¿¿ëíý:

30.1.1.õîîë õ¿íñ, õóâöàñ, ýì, àðèóí öýâýð, õè÷ýýëèéí õýðýãëýëèéí
íýã õ¿íä íîãäîõ çàðäëûí íîðìàòèâ, õóâöàñ, õè÷ýýëèéí õýðýãëýëèéí ýäýëãýýíèé
õóãàöàà;

30.1.2.íàñ áàðñàí èðãýíèéã îðøóóëàõ çàðäëûí íîðìàòèâ;
30.1.3. ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ æóðàì.

30.2.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðòûã Ñòàíäàðò÷èëëûí
òºâ áàéãóóëëàãà áàòàëíà.

21

30.3.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ãàçàðò àñðóóëàã÷èéã õ¿ëýýí àâàõ, øèëæ¿¿ëýõ,
ãàðãàõ, àñðàìæèéí ãàçðûã ìàãàäëàí èòãýìæëýõ áîëîí àñðàìæèéí ãàçðûí
òºñâèéã á¿ðä¿¿ëýõ, çàðöóóëàõ, ò¿¿íä õÿíàëò òàâèõ æóðìûã íèéãìèéí
õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà.

ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð,
íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ

31 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ
òîãòîîëãîõ ºðãºäºë ãàðãàõ, øèéäâýðëýõ õóãàöàà

31.1.Ýíý õóóëüä çààñàí íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí
òýòãýìæ àâàõ øààðäëàãûã õàíãàñàí èðãýí ºðãºäºë ãàðãàõ ýðõòýé.

31.2.Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîõ èðãýí
õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ãèéã á¿ðä¿¿ëæ, ºðãºäëèéí õàìò ñóì, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí
õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà,ýñõ¿ë íèéãìèéí àæèëòàíä ºãíº.

31.3.Ýíý õóóëèéí 31.2-ò çààñàí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîõ ºðãºäëèéã õ¿ëýýæ
àâñíààñ õîéø 30 õîíîãèéí äîòîð õÿíàí øèéäâýðëýíý.

31.4.Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîõ
àìüæèðãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, òóñëàìæèä õàìðàãäàõ èðãýíèé
á¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò áè÷ãèéí æàãñààëò, äýâòýð, ìàÿãòûí çàãâàðûã íèéãìèéí
õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà.
îðñîí/

32 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ

32.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà ýíý õóóëèéí 31.1-ä çààñàí
òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã áàíêààð äàìæóóëàí ñàð á¿ð îëãîíî.

32.2.Òýòãýâýð, òýòãýìæ àâàã÷ ººðºº õ¿ñýëò ãàðãàâàë óëèðëûí òýòãýâýð,
òýòãýìæèéã äàðàà óëèðëûí ýõíèé ñàðä áººíººð íü îëãîæ áîëíî.

32.3.Õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíû óëìààñ ººðèéí áèåýð òýòãýâýð, òýòãýìæýý
àâàõ áîëîìæã¿é èðãýíèé òýòãýâýð, òýòãýìæèéã ò¿¿íèé èòãýìæëýãäñýí õ¿íä, ýñõ¿ë
íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà ººðò íü øóóä îëãîæ áîëíî.

32.4. 16-ãààñ äîîø íàñíû, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäýä îëãîõ
òýòãýâýðèéã ýöýã, ýõ, ýñõ¿ë àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èä íü îëãîíî.

32.5.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà òýòãýâýð, òýòãýìæèéã ò¿¿íèéã àâàõ
ýðõ á¿õèé õ¿íèé õ¿ñýëòýýð õàäãàëàìæèéí äàíñàíä íü øèëæ¿¿ëæ áîëíî.

22

33 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã
çîãñîîõ, ò¿¿íýýñ ñóóòãàë õèéõ

33.1.Õóóðàì÷ áè÷èã áàðèìò á¿ðä¿¿ëæ õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò
ìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîí àâñàí íü òîãòîîãäâîë ò¿¿íèé îëãîëòûã çîãñîîíî.

33.2.Òýòãýâýð, òýòãýìæ àâàã÷ õóóðàì÷ áè÷èã áàðèìò á¿ðä¿¿ëñíýýñ èë¿¿
îëãîãäñîí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã íºõºí òºë¿¿ëýõ òóõàé ø¿¿õèéí,
ýñõ¿ë óëñûí áàéöààã÷èéí øèéäâýð ãàðñàí áîë ñóóòãàë õèéæ áîëíî.

33.3.Ýíý õóóëèéí 33.2-ò çààñàí ñóóòãàëûí õýìæýý íü ñàðûí òýòãýâýð,
íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí 50 õóâèàñ õýòýð÷ áîëîõã¿é.

33.4.Ýíý õóóëèéí 33.2-ò çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä òýòãýâýð, íºõöºëò
ìºíãºí òýòãýìæýýñ ñóóòãàë õèéõèéã õîðèãëîíî.

33.5.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà, àæèëòíû ãàðãàñàí àëäààíààñ
èë¿¿ îëãîãäñîí òýòãýâýð, òýòãýìæèéã áóöààí ñóóòãàõã¿é áºãººä õîõèðëûã
ø¿¿õèéí æóðìààð áóðóóòàé àëáàí òóøààëòíààð íºõºí òºë¿¿ëæ áîëíî.

34 ä¿ãýýð ç¿éë. Òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèйн õýìæýýã
ººð÷ëºõ

34.1. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí õýìæýýã
òóõàéí æèëèéí àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèíãèéí õýìæýýòýé óÿëäóóëàí Çàñãèéí
ãàçàð ººð÷ëºí òîãòîîíî.

ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

Áóñàä ç¿éë

35 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ
çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà

35.1.Õóóðàì÷ áàðèìò áè÷èã á¿ðä¿¿ëýõ, õóäàë ìýäýýëýõ çýðãýýð íèéãìèéí
õàëàìæèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ òîãòîîëãîñîí, àìüæèðãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ
õºíãºëºëò, òóñëàìæ, ò¿¿í÷ëýí îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí
áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýä
õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýíý.

35.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ, õàëàìæèéí áîëîí
òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ èðãýíèé òîäîðõîéëîëòûã
¿íäýñëýëã¿éãýýð áîëîí õóóðàì÷ààð ¿éëäñýí àëáàí òóøààëòàí, íèéãìèéí
àæèëòíûã óëñûí áàéöààã÷ 1000-60000 òºãðºãººð òîðãîíî.

35.3.Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäñàí øàëòãààí, õóâü õýìæýý, õóãàöààã
¿íäýñëýëã¿éãýýð áóþó õóóðàì÷ààð òîãòîîñîí àëáàí òóøààëòíûã Õºäºëìºðèéí

23

òóõàé õóóëèéí 141.1.17-ä çààñíû äàãóó òîðãîæ, îëãîãäñîí òýòãýâýð, òýòãýìæ,
¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûã õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó íºõºí òºë¿¿ëíý.

35.4.Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãèéí õºðºíãèéã çîðèóëàëò áóñààð
çàðöóóëàõ, ýñõ¿ë õóâèéí çîðèëãîä àøèãëàõ çýðãýýð õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí
íèéãìèéí àæèëòàíä õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýíý.

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ
ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÄÀÐÃÀ Ö.ÍßÌÄÎÐÆ

ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÒÝÉ ÈÐÃÝÍÈÉ
ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÒÓÕÀÉ ХУУЛЬ
/Шèíý÷èëñýí íàéðóóëãà/

ÍÝÃÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ

Íèéòëýã ¿íäýñëýë

1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí çîðèëò

1.1.Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã íèéãìèéí
õàðèëöààíä àëèâàà ÿëãàâàðã¿éãýýð òýãø îðîëöóóëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ,
òýäíèé ºâºðìºö õýðýãöýýíä ò¿øèãëýñýí íèéãìèéí õàìãààëëûí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýõ, ýíý òàëààð èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí õ¿ëýýõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã
òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî.

2 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí
õàìãààëëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ

2.1.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëü
òîãòîîìæ íü ¯íäñýí õóóëü1, Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü, ýíý õóóëü áîëîí
òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñ á¿ðäýíý.

1
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1992 îíû 1 ä¿ãýýðò íèéòëýãäñýí.

24

2.2.Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä ýíý õóóëüä çààñíààñ ººðººð
çààñàí áîë îëîí óëñûí ãýðýýíèé çààëòûã äàãàæ ìºðäºíº.

3 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí íýð òîìú¸î

3.1.Áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éí ñîãîãèéí óëìààñ
áóñäûí àäèë íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàð íü á¿ðýí áîëîí 12 ñàðààñ
äýýø õóãàöààãààð õÿçãààðëàãäñàí õ¿íèéã "õºãæëèéí áýðõøýýëòýé" ãýæ îéëãîíî.

ÕÎ¨ÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé
íèéãìèéí õàìãààëàë

4 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàìãààëëûí àðãà õýìæýý

4.1.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí íèéãìèéí õàìãààëëûí
äàðààõü ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ýðõòýé:

4.1.1. íèéãìèéí äààòãàëûí òýòãýâýð, òýòãýìæ;
4.1.2. íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð;
4.1.3. íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ;
4.1.4. òóñëàìæ, õºíãºëºëò;
4.1.5. òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý;
4.1.6. îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýý;
4.1.7. õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ¿éë÷èëãýý;
4.1.8. ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý;
4.1.9. áîëîâñðîë, ñî¸ë, óðëàãèéí ¿éë÷èëãýý.

5 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
èðãýíä ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ, õºíãºëºëò

5.1.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíä íèéãìèéí õàëàìæèéí
ñàíãààñ äîð äóðäñàí òóñëàìæ, õºíãºëºëòèéã ¿ç¿¿ëíý:

5.1.1. á¿ðýí õàðààã¿é, á¿ðýí õýëã¿é ä¿ëèé, îäîé èðãýí áîëîí
áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé èðãýíä îðîí ñóóöíû õºëñ òºëºõºä, õýðýâ íèéòèéí õàëààëòã¿é
ñóóö, ãýðò àìüäàðäàã áîë ò¿ëø õóäàëäàí àâàõàä íü æèëä íýã óäàà ìºíãºí
òóñëàìæ îëãîõ;

5.1.2. 18 õ¿ðòýëõ íàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí äîòîîäîä
õèéëãýñýí ïðîòåçèéí ¿íèéã 3 æèë òóòàì íýã óäàà 100 õóâü íºõºí îëãîõ;

25

5.1.3. ¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèé
äààòãàëûí ñàíãààñ ïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëò
àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé äîòîîäîä õèéëãýñýí
ïðîòåçèéí ¿íèéã 5 æèë òóòàì íýã óäàà 100 õóâü íºõºí îëãîõ;

5.1.4. 18 õ¿ðòýëõ íàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä, ò¿¿í÷ëýí
¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèé äààòãàëûí ñàíãààñ
ïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëò àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é,
õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé äîòîîäîä õèéëãýñýí áîëîí õóäàëäàí àâñàí
îðòîïåä, òýðãýíöýð çýðýã òóñãàé õýðýãñëèéí ¿íèéã 5 æèë òóòàì íýã óäàà 100 õóâü
íºõºí îëãîõ;

5.1.5. õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áîëîí ò¿¿íèé àñðàí
õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí òóñãàé ñóðãóóëüä èðæ, î÷èõ óíààíû çàðäëûã
æèëä íýã óäàà õºíãºëºõ;

5.1.6. ýì÷èëãýý, ñóâèëãàà øààðäëàãàòàé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
õ¿¿õýä áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèé äààòãàëûí
ñàíãààñ ïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëò àâàõ ýðõ
¿¿ñýýã¿é õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí èðãýí äîòîîäûí ðàøààí
ñóâèëàëä ñóâèëóóëáàë íýã òàëûí óíààíû çàðäàë, ýðõèéí áè÷ãèéí ¿íèéí 50
õóâèéã æèëä íýã óäàà íºõºí îëãîõ;

5.1.7. õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí áîëîí õºäºëìºðèéí
÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí èðãýíèé íýã õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí õîîëíû çàðäëûí
òºëáºðò õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ;

5.1.8. íàñàíä õ¿ðñýí á¿ðýí õàðààã¿é èðãýíèé õàðèëöàà õîëáîîíû
çàðäàëä õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ;

5.1.9. íèéñëýëýýñ 1000 áà ò¿¿íýýñ äýýø êì àëñëàãäñàí ãàçàðò
áàéíãà îðøèí ñóóäàã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í àéìãèéí íýãäñýí ýìíýëãèéí
íàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàðûí õÿíàëòûí êîìèññûí øèéäâýðýýð íèéñëýëä èðæ
ýì÷ë¿¿ëýõ, øèíæèëãýý õèéëãýõ òîõèîëäîëä íýã òàëûí óíààíû çàðäëûã æèëä íýã
óäàà íºõºí îëãîõ;

5.1.10. õàðààã¿é õ¿íèé áðàéëûí ¿ñãýýð áè÷ñýí çàõèäàë, èë
çàõèäàë, áðàéëü õýâëýë 10 êã õ¿ðòýëõ èëãýýìæèéã äîòîîäîä ¿íý òºëáºðã¿é
ÿâóóëæ, õàðààã¿é õ¿íèé çîðèóëàëòòàé òåõíèê, òîíîã òºõººðºìæ, ìàòåðèàë
õýðýãñëèéã äîòîîäîä ¿íý òºëáºðã¿é õ¿ðã¿¿ëýõ;

26

5.1.11. á¿ðýí õàðààã¿é õ¿í ýìíýëýãèéí áàéãóóëëàãûí ä¿ãíýëòýýð
ýì÷ë¿¿ëýõ, ðàøààí ñóâèëàëä ñóâèëóóëàõààð àéìãààñ íèéñëýëä, íèéñëýëýýñ
àéìàãò çîð÷èõ øààðäëàãàòàé áîëâîë èðæ áóöàõ óíààíû çàðäëûí 75 õóâèéã
æèëä íýã óäàà íºõºí îëãîõ;

5.1.12. õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä íü õ¿¿õäèéí çóñëàíä
àìàðâàë ýðõèéí áè÷ãèéí ¿íèéí 50 õóâèéã æèëä íýã óäàà îëãîõ;

5.1.13. íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí
îðøóóëãûí òýòãýìæ àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãàíö áèå èðãýí
íàñ áàðâàë ò¿¿íèé îðøóóëãûí çàðäàëä íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõ
îðøóóëãûí òýòãýìæèéí 75 õóâüòàé òýíöýõ õýìæýýíèé ìºíãºí òóñëàìæ îëãîõ.

/Äýýðõ 5.1.9-5.1.13 äàõü çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí
õóóëèàð íýìñýí/

5.2.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí íèéñëýë, àéìãèéí òºâèéí
íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñýë /òàêñèíààñ áóñàä/-ýýð îðîí íóòãèéí õàðúÿàëàë
õàðãàëçàõã¿éãýýð ¿íý òºëáºðã¿é çîð÷èíî.

5.3.Õóäàëäàà, òýýâýð, õîëáîî, ýð¿¿ë ìýíä, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé
áàéãóóëëàãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíä òýðã¿¿í ýýëæèíä ¿éë÷èëíý.

5.4.Ýíý õóóëèéí 5.1-ä çààñàí òóñëàìæ, õºíãºëºëòèéí õýìæýý, îëãîõ
æóðìûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà.

5.5.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèéã Íèéãìèéí õàëàìæèéí
òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó òºðºëæñºí àñðàìæèéí, ýñõ¿ë îëîí íèéòèéí
îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëæ áîëíî.

5.6.Îðîí ãýðã¿é á¿ðýí õàðààã¿é, á¿ðýí õýëã¿é ä¿ëèé, îäîé èðãýí áîëîí
áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé èðãýíä ãýð îëãîõ, îðîí ñóóöíû íºõöºë ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýýíä
çàðöóóëàõ õºðºíãèéã Çàñãèéí ãàçàð òóõàéí æèëèéí óëñûí òºñºâò òóñãàíà.

6 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ñýðãýýí çàñàëò

6.1. Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí õ¿í íèéãìèéí õàðèëöààíä
îðîëöîõ, ººðºº ººðòºº ¿éë÷èëæ ñóðàõ, áèå äààí õºãæèõ ÷àäâàð ýçýìøèõ
çîðèëãîîð ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ýðõòýé. Ñýðãýýí çàñàõ
¿éë÷èëãýý íü ýð¿¿ë ìýíä, ìýðãýæèë, áîëîâñðîë, õºäºëìºð, íèéãìèéí áîëîí
ñýòãýë ç¿éí ãýñýí òºðºëòýé áàéíà.

6.2. Ýíý õóóëèéí 6.1-ä çààñàí ¿éë÷èëãýýã ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëäýã ýì÷èëãýý, ñóâèëãààíû, ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà áîëîí ïðîòåç,
îðòîïåäèéí õýðýãñëèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã àæ àõóéí íýãæ ¿ç¿¿ëíý.

27

6.3. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýýã èðãýí,
õóâèéí õýâøëèéí àæ àõóéí íýãæ, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð ãýðýýíèé ¿íäñýí
äýýð ã¿éöýòã¿¿ëæ, çàðäëûã õýñýã÷ëýí áóþó á¿ðýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëíî.

/Äýýðõ 6 äóãààð ç¿éëèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð
ººð÷ëºí íàéðóóëñàí/

7 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ñóðàõ, áîëîâñðîë
ýçýìøèõ ýðõ

7.1.Ñ¿ðüåý çýðýã àðõàã õàëäâàðò ºâ÷íèé õàëäâàðòàé ¿åä áàéãààãààñ
áóñàä òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí ýð¿¿ë èðãýäòýé
õàìò ñóð÷, áîëîâñðîõ, ìýðãýæèë ýçýìøèõ ýðõòýé áºãººä òýäãýýðèéã á¿õ øàòíû
áîëîâñðîë ýçýìøèõýä òºðººñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý..

7.2.Á¿õ øàòíû áîëîâñðîëûí áîëîí ìýðãýæèë îëãîõ áàéãóóëëàãà íü ñóð÷,
áîëîâñðîõ, ìýðãýæèë ýçýìøèõ ÷àäâàðòàé ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí
èðãýíèéã ýíý õóóëèéí 7.1-ä çààñíààñ áóñàä ¿íäýñëýëýýð ýëñ¿¿ëýõýýñ, ýëñýëòèéí
øàëãàëòàä îðóóëàõààñ òàòãàëçàõûã õîðèãëîíî.

7.3.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí õ¿¿õýä ýíý õóóëèéí 7.1-ä çààñàí
øàëòãààíã¿é áîë ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãàä ýð¿¿ë
õ¿¿õýäòýé õàìò õ¿ì¿¿æèõ ýðõòýé.

7.4.Äîòîîäûí èõ, äýýä ñóðãóóëü, êîëëåæ, ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí
ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà íü ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèéã ýëñ¿¿ëýõ
õºíãºëºëòòýé íºõöºë á¿ðä¿¿ëæ, òýíöñýí òîõèîëäîëä òóõàéí èðãýíèé, ò¿¿í÷ëýí
õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí ãèø¿¿íòýé ºðõèéí íýã ñóðàã÷ áóþó îþóòíû
ñóðãàëòûí çàðäëûã ñóðãàëòûí òºðèéí ñàí õàðèóöíà.

7.5.Òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîë îëãîõ ÿñëè, öýöýðëýã, á¿õ øàòíû
ñóðãóóëü, ìýðãýæëèéí ñóðãàëò-¿éëäâýðëýëèéí òºâä ñóðàëöàõ õ¿¿õýä áà èðãýíèéã
ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí íàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàðûí õÿíàëòûí êîìèññ
òîäîðõîéëíî.

7.6.Òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà íü ýíý
õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèé áîëîìæèä ¿íäýñëýí ñòàíäàðòûí äàãóó
áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëíý.

7.7.Òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí ñòàíäàðòûã
áîëîâñðîëûí áîëîí íèéãìèéí õàìãààëëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí
çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà õàìòðàí áîëîâñðóóëæ, ñòàíäàðò÷èëëûí òºâ
áàéãóóëëàãààð áàòëóóëíà.

7.8.Òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí óäèðäàõ
áîëîí ã¿éöýòãýõ àëáàí òóøààëòàíä ¿íäñýí öàëèíãèéí 10-30 õóâüòàé òýíöýõ
õýìæýýíèé íýìýãäýë õºëñ îëãîíî.

28

7.9.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîëä ¿íý
òºëáºðã¿é õàìðàãäàõûã òºðººñ äýìæèíý.

7.10.Ýíý õóóëèéí 7.4, 7.9-ä çààñàí ñóðãàëòûí çàðäëûí õýìæýý, 7.8-ä
çààñàí íýìýãäýë õºëñ îëãîõ æóðìûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà.

8 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé
õºäºëìºð ýðõëýëò

8.1.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí àæèë, õºäºëìºð ýðõëýõýä íü
äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ ò¿¿íèé àæèëëàäàã àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä õóóëü
òîãòîîìæèä çààñàí õºíãºëºëò ýäë¿¿ëíý.

8.2.Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýðõ áàðèã÷èä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
èðãýíèéã õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíã¿éãýýð àæëààñ õàëàõ, ýíý õóóëèéí 7.1-ä
çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä áîëîìæòîé àæèë, àëáàí òóøààëä àâ÷
àæèëëóóëàõààñ òàòãàëçàõûã õîðèãëîíî.

8.3.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèé àæëûí öàãèéã
Õºäºëìºðèéí òóõàé2 õóóëèéí 71.5-ä çààñíû äàãóó áîãèíîñãîæ áîëíî.

8.4. Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä õàðààã¿é õ¿íèéã àæèëëóóëàõ àæëûí
áàéðíû æàãñààëòûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà.

9 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ñî¸ë, óðëàã, áèåèéí
òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýý

9.1.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèéã îëîí óëñûí áîëîí
ººðèéí îðîíä çîõèîãääîã ñî¸ë, óðëàã, áèåèéí òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà
õýìæýýíä èäýâõòýé îðîëöîõîä íü òºðººñ äýìæèíý.

9.2.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíä çîðèóëñàí ñî¸ë, óðëàã,
áèåèéí òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýý íü ò¿¿íèé ÷àäàâõèä çîõèöñîí áàéíà.

9.3.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíä çîðèóëñàí äîð äóðäñàí
àðãà õýìæýýã òºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãà çîõèîí áàéãóóëíà:

9.3.1.àæèë, àìüäðàëûíõ íü òàëààð îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí
õýðýãñëýýð ñóðòàë÷ëàõ;

9.3.2.òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëãèéã äîõèîíû õýëíèé îð÷óóëãàòàé ãàðãàõ,
óðñãàë ìýäýýëýë ÿâóóëàõ, áè÷ãýí ìýäýýëëèéã õàðààã¿é õ¿íä çîðèóëæ
íýâòð¿¿ëýã÷ óíøèõ;

2
Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1999 îíû 25 äóãààðò íèéòëýãäñýí.

29

9.3.3. íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñýë, òºìºð çàì, îðîí ñóóö, àëáàí
áàéãóóëëàãà, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðûí îðö, ãàðö, ãýðýëò¿¿ëýã, áèå çàñàõ
ãàçðûí çîð÷èõ õýñãèéã ýäãýýð èðãýäèéí õÿçãààðëàãäìàë áîëîìæèä òîõèðóóëàí
õèéõ;

9.3.4. ãýðëýí äîõèî, íèéòèéí ¿çâýð, ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðûí òàëáàé,
çàì, õàðèëöàà, õîëáîîíû õýðýãñýë ýäãýýð èðãýäèéí õýðýãöýý, øààðäëàãàä
çîõèöñîí áàéõ;

9.3.5.àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýðõ áàðèã÷èä ýäãýýð èðãýäèéí
ñî¸ë, óðëàã, áèåèéí òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýýíä ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàëöàà
¿ç¿¿ëýõ;

9.3.6. íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýé îðîëöîæ, äîðâèòîé õóâü íýìýð
îðóóëñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí áîëîí ýäãýýð èðãýäèéí íèéãìèéí
õàìãààëëûí òàëààð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ñàéí áèåë¿¿ëñýí àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãûã äýìæèõ;

9.3.7. õàðààã¿é õ¿íä çîðèóëñàí áðàéëü áîëîí òîìðóóëñàí
¿ñýãòýé íîì, ñóðàõ áè÷èã, ñîíèí, ñýòã¿¿ë õýâëýõ çàðäëûã íèéãìèéí õàëàìæèéí
ñàíãààñ ãàðãàõ.

10 äóãààð ç¿éë. Èðãýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëîõûã òîãòîîõ,
¿íýìëýõ îëãîõ, ñòàòèñòèê ìýäýýëýë ãàðãàõ

10.1. 16 íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí õºãæëèéí áýðõøýýëèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí
áàéãóóëëàãûí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàðûí õÿíàëòûí êîìèññ, 16 íàñàíä õ¿ðñýí
èðãýíèé õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü õýìæýýã ýìíýëýã õºäºëìºðèéí
ìàãàäëàõ êîìèññ òóñ òóñ òîãòîîíî.

10.2. Ýíý õóóëèéí 10.1-ä çààñàí êîìèññûí ä¿ãíýëòèéã ¿íäýñëýí õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áîëîí èðãýíèéã á¿ðòãýí ¿íýìëýõ îëãîõ ¿¿ðãèéã àéìàã,
ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõ
àøãèéã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûí îðîëöîîòîéãîîð õýðýãæ¿¿ëíý.

10.3. Àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýìíýëýã õºäºëìºðèéí ìàãàäëàõ êîìèññ íü íàðèéí
ìýðãýæëèéí /äîòîð, ìýäðýë, ìýñ çàñàë, åðºíõèé ýì÷/, íèéãìèéí äààòãàëûí
ìàãàäëàã÷ ýì÷, àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí áîëîí àæèë
îëãîã÷èä, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûí
òºëººëëººñ á¿ðäýíý.

30

10.4.Ýíý õóóëèéí 10.2-ò çààñàí ¿íýìëýõ íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä
áà èðãýí õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí ýðõýý ýäëýõ, íèéãìèéí õàëàìæèéí
¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ¿íäñýí áàðèìò áîëíî.

10.5.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé òàëààðõè ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ñóì,
ä¿¿ðýã, àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð ãàðãàæ, ¯íäýñíèé
ñòàòèñòèêèéí ãàçàðò ºãíº.

10.6.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ¿íýìëýõèéí çàãâàð, ò¿¿íèéã îëãîõ
æóðìûã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í, àëáàí
¸ñíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéí ìàÿãòûã ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðûí äàðãà
áàòàëíà.

ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí
õàìãààëëûí òàëààðõè àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòíû ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã

11 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí
õàìãààëëûí òàëààðõè àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû
ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã

11.1.Íèéãìèéí õàìãààëëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ
áàéãóóëëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òàëààðõè
òºðèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã
çîõèîí áàéãóóëæ, áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèíà.

áàéãóóëëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé òàëààðõè õóóëü òîãòîîìæèéí
áèåëýëòèéã õàíãàæ òýòãýâýð, òýòãýìæ, òóñëàìæ, õºíãºëºëò, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
àðãà õýëáýðèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òàëààð ñóäàëãàà õèéõ, ñàíàë áîëîâñðóóëæ
øèéäâýðëýõ áóþó ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä óëàìæëàõ, íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã ìýðãýæèë,
àðãà ç¿éí óäèðäëàãààð õàíãàõ, ¿éë àæèëëàãààã íü óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ,
òýäãýýðò äýìæëýã, òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâíà.

11.3.Çàñàã äàðãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí
òàëààð òóñ òóñûí ýðõ õýìæýýíèé õ¿ðýýíä äîð äóðäñàí ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:

11.3.1.ñóì, ä¿¿ðýã, õîðîîíû Çàñàã äàðãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã òóõàéí
øàòíû èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëòàé õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëàõ, ýíý

31

õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèéã íèéãìèéí õàìãààëëûí ¿éë÷èëãýýíä
õàìðóóëàõ àñóóäëààð õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãàä ñàíàë òàâüæ øèéäâýðë¿¿ëýõ,
ñóðãàëòàä õàìðóóëàõ, óðëàã ñî¸ë, áèåèéí òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýýíä
îðîëöóóëàõ;

11.3.2.àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí àñóóäëààð îðîí íóòãèéí õýìæýýíä àâàõ àðãà
õýìæýýíèé ñàíàë áîëîâñðóóëæ, èðãýäèéí Òºëººëºã÷äèéí Õóðàëä îðóóëàõ, ýíý
òàëààð áàðèìòëàõ õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâüæ, áèåëýëòèéã
õàíãóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ.

11.4.Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéãààä õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé áîëñîí èðãýíä òóõàéí áàéãóóëëàãà òóñëàìæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.

11.5.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé àæèëëàæ áàéñàí àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãà íü ººð÷ëºí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí áóþó òàòàí áóóãäñàí áîë ò¿¿íèé
ýðõ, ¿¿ðãèéã õ¿ëýýæ àâñàí ýòãýýä ýíý õóóëèéí 11.4-ò çààñàí ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëíý.

12 äóãààð ç¿éë. Òºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãûí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã
òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ

12.1.Ýíý õóóëüä çààñàí òºðèéí áîëîí íóòãèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí
çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ òºðèéí
áóñ áàéãóóëëàãààð ã¿éöýòã¿¿ëæ, çàðäëûã ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ
áîëíî.

ÄªÐªÂÄ¯ÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ

Áóñàä àñóóäàë

13 äóãààð ç¿éë. Õóóëü òîãòîîìæ çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà

13.1. Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí
òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýä õóóëüä çààñíû äàãóó
õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýíý.

13.2. Èðãýíèé õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûã áóðóó òîãòîîæ òýòãýâýð,
òýòãýìæ àâàõ ýðõ ¿¿ñãýñýí àëáàí òóøààëòàíä Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé
õóóëèéí 35.2-ò çààñíû äàãóó õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýæ, îëãîãäñîí òýòãýâýð,
òýòãýìæèéã íºõºí òºë¿¿ëíý.

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ
ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÄÀÐÃÀ Ö.ÍßÌÄÎÐÆ

ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ ИРГЭДИЙГ ДЭМЖИХ ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨР
/2006 он/

32

Нэг. Нийтлэг үндэслэл

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд өөрсдийн нөөц бололцоогоо хөгжүүлэн
амьдралын чанараа дээшлүүлэх, тэдэнд тэгш боломж олгох, нийгмийн ээлтэй
орчныг бүрдүүлэхэд дэлхий нийт онцгой анхаарч байна.

НҮБ-аас 1993-2002 оныг Ази, Номхон далайн бүсийн хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэдийг дэмжих 10 жил болгон зарлаж энэ ажлын хүрээнд Монгол Улсын
Засгийн газар 1998 оноос Тахир дутуу иргэдийн аж байдлыг сайжруулах
үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж ирсэн.

Тахир дутуу иргэдийн аж байдлыг сайжруулах үндэсний хөтөлбөр /1998-2003/-
ийг хэрэгжүүлэх хугацаанд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийн амьдралд
оролцох оролцоо дээшилж тэдний эрхийг хангах талаар нийгмийн сэтгэл зүйд
эерэг хандлага бүрэлдсэн гэж Засгийн газар дүгнэсэн.

2003-2012 онд Ази, Номхон далайн бүсийн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг
дэмжих хоѐр дахь 10 жилийн ажлын хүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн
бүрэн оролцоог хангасан, ая тухтай, хүний эрхэд тулгуурласан нийгмийг
цогцлон бүрдүүлэх талаархи үйл ажиллагааны “Бивакогийн мянганы хөтөлбөр”-
ийг НҮБ-ын Ази, Номхон далайн бүсийн эдийн засаг, нийгмийн комиссоос
баталсан.

“Бивакогийн мянганы хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэхийн тулд хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэдийн тэгш боломжийг хангах, эрхийг нь хүндэтгэх, боломж,
чадавхийг нь нэмэгдүүлэх, тэднийг хөгжүүлэхэд чиглэсэн хууль тогтоомж,
үндэсний хөтөлбөр, төлөвлөгөөг боловсруулан хэрэгжүүлэхийг НҮБ-аас бүсийн
улс орнуудын Засгийн газарт зөвлөсөн билээ.

Монгол Улс 2005 оны байдлаар 2562.4 мянган хүн амтай байгаагийн 2.8 хувь
буюу 69263 нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт иргэдийн 55.2 хувийг эрэгтэйчүүд, 44.8 хувийг
эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Тэдний 35.5 хувь нь төрөлхийн, 64.5 хувь нь олдмол
шалтгааны улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон иргэд байна.

2004 оны байдлаар хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн дөнгөж 26.4 хувь хөдөлмөр
эрхэлж байгаа нь тэдний амьжиргааны түвшинд сөргөөр нөлөөлж байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд халамжийн үйлчилгээнд хамрагдах сонирхол,
бэлэнчлэх сэтгэлгээ их байгаагаас тэдэнд өөрсдийн нөөц бололцоогоо дайчлан
хөгжүүлж амьдрах идэвх, чармайлт хангалтгүй байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хязгаарлагдмал чадавхи боломжийг ойлгож
хүндэтгэх, онцлог хэрэгцээнд нь тулгуурласан үйлчилгээг сайжруулах замаар
тэднийг дэмжин хөгжүүлэх, үүнд нийгмийн сэтгэл зүйг төлөвшүүлэх
шаардлагатай байна.

Энэхүү хөтөлбөр нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд ээлтэй орчинг бүрдүүлэх
замаар нийгмийн амьдралд идэвхтэй оролцох оролцоог нь нэмэгдүүлэхэд

33

чиглэгдэж байгаагаараа нийгмийн хамгаалал, аж байдалд нь түлхүү анхаарсан
өмнөх хөтөлбөрөөс ялгаатай юм.

Хөтөлбөрийг НҮБ-аас баталсан Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд адил тэгш
боломж олгох тухай үлгэрчилсэн журам, Олон Улсын Хөдөлмөрийн
Байгууллагын 159 дүгээр тогтоолоор батлагдсан Тахир дутуу иргэдийн
хөдөлмөр эрхлэлт, нөхөн сэргээлтийн талаархи конвенц, Бивакогийн мянганы
хөтөлбөрийн үзэл санаанд нийцүүлэн боловсруулсан болно.

Хоѐр. Хөтөлбөрийн зорилго
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн ая тухтай амьдрах, хөгжих боломжийг
нэмэгдүүлэх, эрхийг нь хүндэтгэсэн нийгмийн орчинг бүрдүүлэхэд төр, иргэний
нийгэм болон хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг оролцуулахад чиглэгдэнэ.

Гурав. Хөтөлбөрийн зарчим

· Тэгш байдлын зарчим
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг жирийн иргэдийн нэгэн адилаар нийгмийн
амьдралд эрх тэгш оролцуулах боломжийг тусгасан байна.

· Боломж олгох зарчим
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд өөрсдийгөө хөгжүүлэх боломжийг олгосон
байна.

· Дэмжлэг үзүүлэх зарчим
Нийгмийн зүгээс хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг дэмжих ээлтэй орчинг
бүрдүүлэхэд чиглэгдсэн байна.

· Бодлогыг уялдуулах зарчим
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг дэмжих төрийн бодлогыг эдийн засаг,
нийгмийн хөгжлийн чиг хандлага, салбарын хөгжлийн бодлоготой уялдуулсан
байна.

· Хүртээмжтэй байх зарчим
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг нийгмийн хөгжлийн аливаа үйл явцад бүрэн
хамруулж, түүний үр шимийг хүртэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна.

Дөрөв. Хөтөлбөрийн хугацаа, санхүүжилт

Хөтөлбөрийг 2 үе шаттайгаар хэрэгжүүлнэ:

Нэгдүгээр үе шат 2006-2008 он;
Хоѐрдугаар үе шат 2009-2012 он.

Хөтөлбөрийн санхүүжилтийг дараахь эх үүсвэрээс бүрдүүлнэ:

1) улсын болон орон нутгийн төсвөөс хуваарилсан хөрөнгө;

34

2) хандивлагч орон, олон улсын байгууллагын тусламж, хандив, зээл;

3) төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж, иргэдийн
тусламж, хандив

4) гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалт;

5) бусад эх үүсвэр.

Тав. Хөтөлбөрийн зорилт

1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн улс орны хөгжилд оруулах хувь нэмрийг
үнэлж төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж, байгууллага, хамт
олон, гэр бүл, иргэдийн санал санаачилгыг дэмжих замаар нийгэмд хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэдийн талаархи эерэг хандлагыг төлөвшүүлэх.

2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд ээлтэй дэд бүтцийг сайжруулан мэдээлэл
харилцааны технологийг хөгжүүлэх.

3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх арга
хэмжээг өргөжүүлэх.

4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн сурч боловсрох, мэдээллээр хангагдах
орчинг сайжруулах.

5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн чадавхийг нэмэгдүүлэх замаар тэдний
нийгмийн хамгааллыг сайжруулах.

6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй болохоос урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааг
нэмэгдүүлж, тэдний бие бялдар, мэдрэхүй, сэтгэц, оюун санаа, эрүүл мэндийн
сэргээн засалтын үйлчилгээг сайжруулах.

Зургаа. Хөтөлбөрийн үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл

Зорилт 1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн улс орны хөгжилд оруулах хувь
нэмрийг үнэлж төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж,
байгууллага, хамт олон, гэр бүл, иргэдийн санал санаачилгыг дэмжих замаар
нийгэмд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаархи эерэг хандлагыг
төлөвшүүлэх.

Үр дүн 1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн улс орны хөгжилд оруулах хувь
нэмрийг үнэлж, тэдэнд хандах нийгмийн эерэг орчин бүрдсэн байна.

Үйл ажиллагаа

1.1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнтэй зохистой харьцах, түүнчлэн тэднийг
ялгаварлах, хүчирхийлэх аливаа хэлбэрийг устгахад чиглэсэн сурталчилгааны
ажил хийх, нийгмийн ажилтан болон сургалтын байгууллагын ажилтныг үе
шаттайгаар энэ чиглэлийн сургалтад хамруулах;

35

1.1.2. Бодлого боловсруулагч, шийдвэр гаргагчдад хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэдийн онцлог байдлын талаар мэдлэг олгох чиглэлээр сурталчилгаа хийх;

1.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаар авах гэж буй арга хэмжээний
тухай хэлэлцүүлгийг нийгмийн бүх түвшинд өрнүүлэх;

1.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд тулгамдаж байгаа шийдвэрлэвэл зохих
асуудал, эрхийн талаар судалгаа хийх;

1.1.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй зүй бусаар харьцах, үл хайхрах,
тоомсорлохгүй байх, гадуурхах явдлыг таслан зогсооход чиглэсэн сурталчилгаа
хийх.

Үр дүн 1.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний үүсгэл санаачилгын байгууллагын
чадавхийг бэхжүүлэх замаар тэдний нийгмийн амьдралд оролцох оролцоо
нэмэгдсэн байна.


1.2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн үүсгэн санаачилсан төрийн бус
байгууллагын чадавхийг бэхжүүлэхэд төрөөс арга зүй, мэдээллээр дэмжлэг
үзүүлэх;

1.2.2. Төрийн болон төрийн бус байгууллагын хамтын ажиллагааг сайжруулах,
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаар баримтлах бодлогын баримт бичиг
боловсруулах, түүнийг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаанд иргэний нийгэм хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэдийн оролцоог хангах;

1.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг хөгжүүлэх, тэдний нийгмийн
хамгааллыг сайжруулах чиглэлээр олон улсын болон бүсийн байгууллагатай
хамтран ажиллах;

1.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаар Засгийн газраас хэрэгжүүлэх
зарим арга хэмжээг гэрээний үндсэн дээр гүйцэтгүүлэх асуудлыг судлан
хэрэгжүүлэх;

1.2.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний эрх ашгийг хамгаалах, хөгжүүлэх
чиглэлээр зохион байгуулагдах олон улсын болон бүсийн уралдаан тэмцээн,
хурал зөвлөлгөөнд тэдгээрийг төлөөлөн оролцох иргэний нийгмийн
байгууллагад дэмжлэг үзүүлэх.

Зорилт 2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд ээлтэй дэд бүтцийг сайжруулан,
мэдээлэл харилцааны технологийг хөгжүүлэх.

Үр дүн 2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн чөлөөтэй саадгүй зорчих
боломжийг бүрдүүлсэн барилга байгууламж, зам талбайг томоохон хотуудад
бий болгоно.


36

2.1.1. Нийтээр цуглардаг гудамж, талбайд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд
саадгүй зорчиход зориулсан зам, замын тэмдэг, дуут дохиог бий болгох;

2.1.2. Шинээр баригдаж байгаа барилга байгууламж болон эмнэлэг, үзвэр,
үйлчилгээ, худалдаа, олон нийтийн байгууламжид хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд
чөлөөтэй зорчих нөхцөлийг бүрдүүлсэн дэд бүтцийг бий болгох;

2.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд олноор сурдаг сургуулийн барилгыг тусгай
тоноглолоор хангах;
2.1.4. Сэргээн засалтын чиглэлээр ажилладаг төрийн үйлчилгээний
байгууллагад хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд чөлөөтэй саадгүй зорчих дэд
бүтцийг жишиг байдлаар бий болгох.

Үр дүн 2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн мэдээлэл хүртэх боломж сайжирч,
мэдээлэл, харилцаа холбооны тоног төхөөрөмжийн хангамжийг нэмэгдүүлнэ.


2.2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн мэдээлэл хүртэх боломжийг
сайжруулах, ном, сонин, сэтгүүл, интернетийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх;

2.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зориулсан мэдээлэл, харилцаа холбооны
тусгай техник, компьютерийн хангамжийг нэмэгдүүлэх;

2.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан компьютерийн программ
хангамжийн нийлүүлэлт, хэрэглээг сайжруулах;

2.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зориулсан телевизийн нэвтрүүлэг бэлтгэх,
кино бүтээх, сурталчилгааны үйл ажиллагааг өргөжүүлэх асуудлыг судлан
хэрэгжүүлэх.

Зорилт 3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх
арга хэмжээг өргөжүүлэх.

Үр дүн 3.1.Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хөдөлмөрийн зах зээлд эрэлт
хэрэгцээтэй мэргэжил эзэмших, ур чадвараа дээшлүүлэхэд чиглэсэн
мэргэжлийн сургалтын чанар, хүртээмж сайжирсан байна.


3.1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний хэрэгцээ шаардлагад үндэслэн тэднийг
мэргэжлийн сургалтад хамруулах, шинээр мэргэших, хос мэргэжил эзэмших
сургалтыг зохион байгуулах;

3.1.2. Онцлог хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн тоног төхөөрөмж бүхий сургалтын
төвийг бүсийн төвийг түшиглэн байгуулах;

3.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг ажлын байран дээр сургах сургалтыг
ажил олгогчдын дэмжлэгтэйгээр зохион байгуулах;

37

3.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн дунд бизнес эрхлэх, удирдах ур чадвар
эзэмшүүлэхэд чиглэсэн сургалт явуулах, уг чиглэлээр зөвлөгөө өгөх үйлчилгээг
хөгжүүлэх;

3.1.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг бизнес инкубаторт хамрагдах боломжийг
өргөжүүлэх;

3.1.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн авьяас, ур чадварыг нээн илрүүлэх,
нийгэмшүүлэхэд чиглэсэн богино хугацааны сургалт, семинар зохион байгуулж
байх.

Үр дүн 3.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлт нэмэгдэж,
тэдний хөдөлмөр эрхлэх таатай нөхцөл бий болсон байна.


3.2.1. Өмчийн бүх хэлбэрийн байгууллага, аж ахуйн нэгжид хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэдийг хуульд заасан хувь хэмжээгээр ажиллуулах асуудлыг
хамтын хэлэлцээр, байгууллагын дотоод журамд тусгах, хэрэгжилтэд хяналт
тавих;

3.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан үйлдвэрлэл, тусгай ажлын
байр бий болгоход дэмжлэг үзүүлэх эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох;

3.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулж ажлын байр гаргасан,
үйлдвэрлэл зохион байгуулалтад өөрчлөлт хийж, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн
ажиллах боломжийг бүрдүүлсэн, ажлын байран дээрх сургалт, ганцаарчилсан
тусламж, орчуулагчийн үйлчилгээ үзүүлсэн зэрэг ажлын байранд таатай уур
амьсгал бүрдүүлэн ажиллаж байгаа ажил олгогчийг дэмжих;

3.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх үйл
ажиллагаанд хөдөлмөр, нийгмийн зөвшилцлийн гурван талт байгууллагын
оролцоог нэмэгдүүлэх;

3.2.5. Богиносгосон цагаар болон гэрээр ажиллах боломжийг бүрдүүлж цалин
хөлс, ажлын цагийн уян хатан зохицуулалтыг бий болгох талаар хөдөлмөрийн
хууль тогтоомжид тусгах.

Үр дүн 3.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хувиараа хөдөлмөр эрхэлж орлогоо
нэмэгдүүлэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх орчинг бүрдүүлнэ.


3.3.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг
борлуулахад дэмжлэг үзүүлэх үзэсгэлэн, яармаг худалдаа зохион байгуулах
санал санаачилгыг дэмжих;

3.3.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хувиараа хөдөлмөр эрхлэхэд дэмжлэг
үзүүлэх үйлчилгээг өргөжүүлэх;

38

3.3.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд сайн дураараа нэгдэн орлогоо нэмэгдүүлэх
санал санаачилгыг дэмжиж зээл олгох, зөвлөгөө үзүүлэх үйлчилгээг бий болгох
асуудлыг судлан хэрэгжүүлэх.

Зорилт 4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн сурч боловсрох, мэдээллээр
хангагдах орчинг сайжруулах.

Үр дүн 4.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хэрэгцээнд тулгуурласан
боловсролын тогтолцоо бүрдсэн байна.


4.1.1. Хөнгөн хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг ердийн сургуульд сурч
хөгжих нөхцөл боломжоор хангах замаар тэдний боловсролын түвшинг
нэмэгдүүлэх;

4.1.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд зориулсан тусгай анги бүлэгт багшлах
согог зүйч, хэл засалч багш бэлтгэх, тэдгээрийг урамшуулах тогтолцоог
шинэчлэх;

4.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн онцлог хэрэгцээнд нийцүүлэн анги,
танхим, бүлэг, дотуур байрыг тусгай тоног төхөөрөмж, хүүхдийн бие бялдрын
болон сэтгэцийн хөгжлийг идэвхжүүлэх тоглоом, хэрэгслээр хангах;

4.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлийн хүнд хэлбэр /оюун ухааны болон бие
эрхтэн/-ийн согогтой хүүхдийг тусгай цэцэрлэг, анги, бүлэгт хамруулан
тэдний согогийг засах, сэргээхэд чиглэгдсэн сургалтын хөтөлбөрийг
боловсруулж хэрэгжүүлэх;

4.1.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн онцлог хэрэгцээнд нийцсэн сурах бичиг,
ном, сургалтын хэрэглэгдэхүүний хангамж, хүрэлцээг нэмэгдүүлэх;

4.1.6. Тусгай анги, бүлэгт хамрагдаж байгаа хүүхдийн тасралтгүй суралцах
боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор тусгай тоног төхөөрөмж бүхий тээврийн
хэрэгсэлтэй болгох асуудлыг судлан шийдвэрлэх;

4.1.7. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн боловсролын хэрэгцээг
тодорхойлох болон амьдралын нөхцөл байдлыг үнэлэх судалгаа хийх, албан
сургалтад хамрагдаж байгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн сурлагын амжилт,
хөгжлийн үнэлгээг тогтмол хийж байх;

4.1.8. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн тэтгэлэгт болон хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр
сурах, сурах бичгээр үнэ төлбөргүй хангагдах зэргээр тасралтгүй суралцах
нөхцөлийг бүрдүүлэх.

Үр дүн 4.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаархи статистик мэдээ,
мэдээлэл, судалгаа сайжирч, тэдний мэдээллийн хүртээмж нэмэгдсэн байна.

39


4.2.1. Нас, хүйс, амьжиргааны түвшин болон хөдөлмөрийн чадвар алдалтын
төрөл, хэлбэр зэргээр ангилсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаархи
мэдээллийг цуглуулах;

4.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаар үйл ажиллагаа явуулдаг
байгууллагууд нэгдсэн мэдээллийн сүлжээ байгуулахыг дэмжих;

4.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зориулсан мэдээлэл, харилцаа холбооны
шинэ техник, технологийг эзэмшүүлэх чиглэлээр мэргэжлийн боловсон хүчнийг
бэлтгэх;

4.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг боловсролын үйлчилгээнд тэгш
хамруулах, ялангуяа хөдөө орон нутагт бичиг үсэг сургах албан бус болон
зайны сургалт зохион байгуулж байгаа иргэний нийгмийн байгууллагын үйл
ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх;

4.2.5. Олон улсын хэл ярианы стандарт, кодчилол, загварыг ашиглан хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэний дохионы хэлийг сайжруулах, боловсронгуй болгох;

4.2.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд нөхөн үржихүйн талаархи мэдээлэл,
сургалт, сурталчилгааг тэдний хэрэгцээнд тулгуурлан хийх, түүнд гэр бүлийн
гишүүд, ойр дотны хүмүүсийг нь хамруулах;

4.2.7. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулж
дохионы хэлний орчуулгатайгаар мэдээлэл олгох асуудлыг шийдвэрлэх,
шаардлагатай боловсон хүчнийг бэлтгэх.

Зорилт 5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн чадавхийг нэмэгдүүлэх замаар
тэдний нийгмийн хамгааллыг сайжруулах.

Үр дүн 5.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хэрэгцээнд тохирсон, чанартай,
хүртээмж бүхий нийгмийн хамгааллын тогтолцоо бүрдсэн байна.


5.1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг
амьжиргааны доод түвшинтэй уялдуулан нэмэгдүүлэх арга хэмжээг авах;

5.1.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хэрэгцээ болон судалгаанд үндэслэн
тэдэнд үзүүлэх олон нийтийн оролцоонд түшиглэсэн халамжийн үйлчилгээний
нэр төрлийг боловсронгуй болгож хөгжүүлэх;

5.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг асарч байгаа хүнд олгож байгаа нөхцөлт
мөнгөн тэтгэмжийн хэмжээг үе шаттай нэмэгдүүлэх;

5.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн өөртөө туслах бүлгийн үйл ажиллагааг
дэмжих чиглэлээр нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг өргөжүүлэх;

40

5.1.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан төрөлжсөн асрамжийн газрыг
бүсийн төвүүдэд байгуулах;

5.1.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй ажилладаг нийгмийн ажилтны чадавийг
сайжруулах;

5.1.7. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд төрөөс үзүүлж байгаа нийгмийн
хамгааллын үйлчилгээний чанарыг үнэлэх тогтолцоог бий болгох.

Үр дүн 5.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг чадваржуулах, ядууралд өртөж
байгаа хүчин зүйлсийг бууруулах үйл ажиллагаа идэвхжсэн байна.


5.2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн ядууралд өртөж байгаа шалтгаан, түүнд
нөлөөлөх хүчин зүйлсийг судалж, ядуурлыг бууруулах, амьжиргааны чадавхийг
дээшлүүлэх төсөл, хөтөлбөрт зуучлан хамруулах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх;

5.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний ажлын дадал, авъяасыг дэмжих, зөвлөх,
үйлчилгээ үзүүлэх, тэдгээрийг оролцуулан урлаг, спортын арга хэмжээ зохион
байгуулах;

5.2.3. Насжилтын асуудлыг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийн
хамгааллын үйлчилгээний асуудалтай уялдуулан авч үзэх;

5.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн өөртөө туслах бүлгийн үйл ажиллагааг
дэмжих.

Зорилт 6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй болохоос урьдчилан сэргийлэх үйл
ажиллагааг нэмэгдүүлж, тэдний бие бялдар, мэдрэхүй, сэтгэц, оюун санаа,
эрүүл мэндийн сэргээн засалтын үйлчилгээг сайжруулах.

Үр дүн 6.1. Бие махбодь, оюун ухаан, сэтгэл зүй, мэдрэлийн гэмтэл согог
үүсэхээс урьдчилан сэргийлэх цогц арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн байна.


6.1.1. Эмийн зохистой хэрэглээ, түүнчлэн хүнсний болон хүрээлэн буй орчны
аюулгүй байдлын талаар мэдээлэл, сургалт, сурталчилгааг өргөжүүлэх;

6.1.2. Осол гэмтэл болон байгалийн аюулаас өөрийгөө болон бусдыг
хамгаалах ур чадварыг эзэмшүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагааг өргөжүүлэн,
анхааруулга, санамжийг түгээх;

6.1.3. Эрүүл аж төрөх ѐсонд сургах, халдварт болон халдварт бус өвчнөөс
сэргийлэх зан үйлийг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн ухуулга, сурталчилгааг иргэний
нийгмийн дэмжлэгтэйгээр зохион байгуулах;

41

6.1.4. Хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй ажиллагааны горимыг ханган ажиллах
талаар ажил олгогчийн хүлээх үүрэг, хариуцлагыг өндөржүүлэх, түүнд тавих
хяналтыг сайжруулах;

6.1.5. Удамшлын өвчний шалтгааныг тогтоон дараагийн үе удамд дамжихаас
хамгаалах арга хэмжээг эрүүл мэндийн байгууллагын дэмжлэгтэйгээр

6.1.6. Эрүүл мэндийн талаархи залуу эцэг, эхийн ойлголт мэдлэгийг
дээшлүүлж эмгэг согогтой хүүхэд төрөхөөс урьдчилан сэргийлэх.

Үр дүн 6.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс бие махбодь, оюун ухаан, сэтгэл зүйн
чадварыг нөхөн сэргээх, хэвийн түвшинд хүрэхэд нь туслах, амьдралаа
өөрчлөхөд дэмжлэг үзүүлэх үйлчилгээ сайжирсан байна.


6.2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний алдагдсан чадварыг нөхөн сэргээх,
орлуулах протез, ортопедийн техник, технологийг нэвтрүүлэн ажиллаж байгаа
хувийн хэвшлийн байгууллагын үйл ажиллагааг дэмжих;

6.2.2. Хүнд зэргийн буюу олон хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлд өртсөн хүмүүст
ганцаарчилсан тусламж, үйлчилгээг үзүүлэх сайн дурын ажилтныг иргэний
нийгмийн дэмжлэгтэйгээр ажиллуулах;

6.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд сэтгэл зүйн сэргээн засах үйлчилгээг
үзүүлэх кабинет, төвийг байгуулан ажиллуулах;

6.2.4. Сэргээн засалч бэлтгэх, эмч, эмнэлгийн ажилтнуудын дунд сэргээн
засах чиглэлээр тогтмол сургалт зохион байгуулах;

Долоо. Хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт тавих,
үнэлгээ хийх

1. Хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн байдалд хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ хийх ажлыг
аймаг, нийслэлийн Засаг дарга эрхлэн гүйцэтгэнэ. Хөтөлбөрийн хяналт-
шинжилгээ, үнэлгээ хийхдээ төрийн бус байгууллага, иргэдийн оролцоог
хангана.

2. Хөтөлбөрийн үр дүнг 2008, 2012 онд дараахь шалгуурыг баримтлан дүгнэнэ:

1) хүүхэд, өсвөр үеийнхнээс замын хөдөлгөөний осолд орсны улмаас
гэмтсэн, нас барсан хүний тоо, нийт хүүхдийн дунд эзлэх хувь;

2) хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулж дэд бүтэц бий болгоход
зарцуулсан хөрөнгийн хэмжээ;

3) нөхөн сэргээлтийн үйлчилгээнд хамрагдсан хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт иргэдийн дунд эзлэх хувь;

42

4) мэргэжлийн чиг баримжаа эзэмшсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт иргэдийн дунд эзлэх хувь;

5) нийгмийн халамж, асрамжийн үйлчилгээнд хамрагдсан
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт иргэдийн
дунд эзлэх хувь;

6) цэцэрлэг, ясли, сургуульд хамрагдаж байгаа хөгжлийн
бэрхшээлтэй хүүхдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт хүүхдийн дунд эзлэх
хувь;

7) протез, ортопедийн үйлчилгээний төрөл, чанарын өсөлтийн
байдал;

8) нийгмийн халамжийн сангаас халамжийн тэтгэвэр, тэтгэмж авч
байгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний тоо, зарцуулж байгаа хөрөнгө;

9) хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан тусгай мэдээлэл,
харилцаа холбооны техник, технологид зарцуулсан хөрөнгийн хэмжээ.

-----оОо-----

ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ ХҮҮХДИЙН ОРОЛЦООГ ДЭМЖИХ ДЭД
ХӨТӨЛБӨР /2006 он/

Нэг. Нийтлэг үндэслэл

2001–2006 онд улсын хэмжээнд хийсэн судалгаанаас үзэхэд хөгжлийн
бэрхшээлтэй хүүхдийн талаар олон улсын жишиг ангиллын дагуу нарийвчилан
гаргасан бүртгэл, төрөлжүүлсэн мэдээллийн сан Монгол Улсад одоог хүртэл
байхгүй байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрүүл мэнд нь эмзэг асуудлын нэг юм.
Хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээл гол төлөв бага насанд илэрдэг боловч зөв
оношлох, эмчлэх үйл ажиллагаа чанартай хийгдээгүйн улмаас олон хүүхэд
эдгэрэх боломжоо алддаг байна. Орон нутагт хүүхдийн эмчилгээ, эмийн
хангамж муу байгаагаас хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд зайлшгүй шаардлагатай

43

эм, тариаг удаан хугацаагаар хэрэглэж чадалгүй өвчин нь хүндрэх явдал
ажиглагдаж байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн 50 гаруй хувь нь бага насандаа сургуульд
суралцдаг боловч анги дэвших тутам энэ үзүүлэлт 14 хувь болтлоо буурч
байгаа нь тэднийг суралцахад шаардлагатай нийгэм-сэтгэл зүйн тааламжтай
орчин сургалтын байгууллагад бүрдэж чадаагүй байгаатай холбоотой юм. Орон
нутагт хөгжлийн бэрхшээлтэй хуухэд суурь боловсрол эзэмших боломж
хязгаарлагдмал хэвээр байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн 66.4 хувь нь орлогын эх үүсвэргүй буюу ам
бүлийн нэг гишүүнд ногдох орлогын хэмжээ нь амьжиргааны баталгаажих доод
түвшингээс бага байгаа өрхөд амьдардаг.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн хэдэн хувь нь нийгмийн халамж, үйлчилгээнд
хамрагддаг, энэхүү хэмжээ нь хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг улсын хэмжээнд
тодорхойлдоггүй байна.

Нийгэм–эдийн засгийн олон шалтгааны улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй
хүүхэдтэй өрх, гэр бүлийн орлого доогуур түвшинд байгааг судалгааны дүн
харуулсан бөгөөд энэ нь хүүхдийн эрх, эрэлт хэрэгцээг хангахад саад учруулж
улмаар хүчирхийллийн хэлбэр болдог байна.

Эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн халамж, хамгаалал, эрх зүй болон сэргээн
засах үйлчилгээний нэр төрөл, хүртээмж, чанар хангалтгүйн улмаас хүүхэд
өөртөө тохиолддог хүндрэл, бэрхшээл, зарим талаар бусдаас дутуу дулимаг
байгаа байдлаа мэдэрч, өөрийгөө нийгмийн орчноос тусгаарлах, нөгөөтэйгүүр
тохирсон тохироогүй дэмжлэг, туслалцааг хэт бэлэнчлэх, мэдлэг, мэдээллийн
зөрүүг ухаарахын оронд тулган шаардах, өлсгөлөн зарлах зэрэг үзэл бодлоо
илэрхийлэх оновчтой бус арга хэлбэрийг сонгож байна. Энэ нь тэдэнд хандах
хандлага, харилцаа, үйлчилгээнд гарсан зөрчлийг шуурхай, шударга
шийдвэрлэдэг арга зам болон түүнд суралцах арга зүй үгүйлэгдсэний илрэл
мөн.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд сэтгэл санааны хувьд өөрийгөө жолоодох,
ирээдүйд итгэх, тэднийг гадуурхан хайхрамжгүй ханддаг байдлыг арилгах, хүн
хүнээ хүндэтгэх зэрэг ѐс зүйн зөв чиг хандлагыг төлөвшүүлэхэд биечлэн
оролцох шаардлага байсаар байна.

2006 оны 4 дүгээр сард Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан хөгжлийн
бэрхшээлтэй хүүхдийн асуудлаархи “Хамтдаа хөгжицгөөе” хүүхдийн Үндэсний
чуулганаас хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд тулгамдаж байгаа асуудал нь
нийгмийн хөгжлийн асуудлын хавсарга болсноос шийдвэрлэх явцад эзэнгүйдэх
явдал ердийн үзэгдэл боллоо гэж үзсэн байна.

Нийгмийн хөгжлийн явцад хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн аж байдлыг
сайжруулах үйл хэрэгт тэдний оролцоо, эцэг эх, нийгэм, хамт олны хандлага,
хариуцлагыг нэмэгдүүлэх цогц, тогтвортой ажиллагаа, зохицуулалтыг хангасан
хөтөлбөр хэрэгжүүлэх шаардлагатай байгаа нь харагдаж байна.

44

Хоѐр. Дэд хөтөлбөрийн зорилго, зарчим

2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд хувь хүн, нийгмийн гишүүний хувьд өөрийн
сонголт, үзэл бодол, үнэт зүйлстэй байх, бие даасан аливаа үйлдлийнхээ төлөө
хариуцлага хүлээх тэдгээрийн чадамж, чадварыг хөгжүүлэх, нийгмийн
амьдралд оролцох оролцоог хөхиүлэн дэмжих орчин, нөхцөлийг бүрдүүлэхэд
энэхүү хөтөлбөрийн зорилго оршино.

2.2. Дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ дараахь зарчмыг баримтална:

а) хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд амьдрах, эсэн мэнд хөгжих, эрхээ
хамгаалуулах, нийгмийн амьдралд оролцоход шаардлагатай мэдээлэл
хүртээмжтэй байх;

б) хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд санаа бодлоо илэрхийлэх боломжтой байх;

в) хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд ялгаваргүйгээр гэр бүл, сургууль, хамт олны
дунд шийдвэр гаргахад оролцохыг хүлээн зөвшөөрдөг байх;

г) хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд өөрийн болон нийгмийн сайн сайхан
хөгжлийн төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагад эвлэлдэн нэгдэх, үүсгэн
байгуулахад насанд хүрэгчдийн туслалцаа, дэмжлэгийг авдаг байх.

Гурав. Дэд хөтөлбөрийн зорилт, үр дүн, үйл ажиллагаа

Зорилт 1. Улс болон орон нутгийн нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн бодлого,
хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хүүхдийн оролцох чадварыг нэмэгдүүлнэ.

Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд санал бодлоо илэрхийлэх боломж
бүрдсэн байна.


3.1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн онцлогт нийцсэн хэлбэрээр мэдээлэл
өгөх, санал бодлыг нь хүлээн авах зорилгоор хүүхдийн эрхийн тухай болон
нийгмийн амьдралын талаархи танин мэдэхүйн ном, гарын авлага,
хялбаршуулсан сонин, сэтгүүл гарган харилцан мэдээлэх ажлыг зохион
байгуулах;

3.1.2. Улсын болон орон нутгийн статистикийн мэдээ, судалгаанд тулгуурлан
хүүхдийн аж байдлыг хянах, үнэлэх үйл ажиллагаанд хүүхэд оролцох хүрээ
тогтоох;

3.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрхийн хэрэгжилт, тэдэнд үзүүлж байгаа
тусламж, үйлчилгээний хүртээмж, эрэлт хэрэгцээний талаар судалгаа, хяналт-
шинжилгээ, үнэлгээг тогтмол явуулж цаашид авах арга хэмжээг тодорхойлох;

3.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн онцлогийг олон нийтэд таниулах, уг
асуудлаар “Хүүхдийн хөрөг” нэвтрүүлэг, нийтлэлийг нэмэгдүүлэх, телевизийн
хүүхдийн нэвтрүүлэгт дохионы хэлний орчуулга оруулах арга хэмжээ авах;

45

3.1.5. Жил бүр ижил төрлийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн, 5 жил тутамд
хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн асуудлаархи хүүхдийн чуулга уулзалт зохион
байгуулж хүүхдийг шийдвэр гаргах түвшинд оролцох болон шийдвэрт үнэлгээ,
дүгнэлт өгөх, санал дэвшүүлэх соѐлд сургах.

Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд аливаа үйл ажиллагаанд оролцох ээлтэй
орчин, дэд бүтэц байгуулах эхлэл тавигдсан байна.

3.1.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд аюулгүй зорчих хаалга, шат, бие засах
газрыг нэн тэргүүнд хүүхдийн байгууллагын орчинд бий болгох ажлыг үе шаттай
төлөвлөн зохион байгуулах;

3.1.7 Хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийн төрөл, хэлбэрийн ангиллаар өсөлт,
хөгжлийн онцлог, эрүүл ахуйн стандартад нийцсэн ширээ, сандал, ор, сурах
бичиг, тавилгын хангамжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр үндэсний үйлдвэрлэлийг
дэмжих бодлого явуулах;

3.1.8. Хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийн онцлогт нийцсэн урлаг, спортын
уралдаан, тэмцээний хүрээг өргөжүүлэх замаар оролцоог нэмэгдүүлэх;

3.1.9. Хүүхдийн сургалт, урлаг, спорт, хөдөлмөр-дадлын уралдаан, тоглоом,
наадамд шаардлагатай тусгай хэрэглэлийг хүүхдэд хуваарилах, хүргэх,
тэдгээрийн ашиглалтад хяналт тавих ажлыг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн
төрийн бус байгууллагаар гүйцэтгүүлэх;

3.1.10. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд гэр бүл, хамт олноороо амрах,
сувилуулах, зугаалах, тоглох бололцоотой зуслан, амралт, сувиллын газар
ажиллуулах иргэд, байгууллагын санаачилгад дэмжлэг үзүүлэх;

Зорилт 2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцоог хангах бүтцийг
бэхжүүлж үйл ажиллагааг тогтворжуулна.

Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцоог хангах олон нийтийн
түншлэл, хамтын ажиллагаа өргөжсөн байна.


3.2.1. Хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийн төрөл, хэлбэрийн ангилалд нийцсэн үйл
ажиллагаа явуулдаг амьдрах чадварын клуб, хөдөлмөр-сургалтын төв, бэлгийн
боловсрол олгох кабинет, урлаг, спортын секц, дугуйлан байгуулан ажиллах
санаачилгыг идэвхжүүлэх;

3.2.2. Сэтгэл зүйч, нийгмийн ажилтан, багш, эмч, сувилагч бэлтгэдэг их, дээд
сургуулийн оюутны зуны дадлагыг “Оюутны сайн дурынхны (Хөдөлгөөн-
Хэрэглээ-Хөгжилд туслагч) баг”-ийн хэлбэрээр явуулахад дэмжлэг үзүүлэх;

3.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд нийгэм, хамт олны дунд орох, эвлэлдэн
нэгдэх боломжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор оюутны “Сайн дурынхны баг”-ийг

46

хүүхэд хамгааллын болон хүүхдийн өөрийн удирдлагын байгууллагад
ажиллуулах асуудлыг дэмжих;

3.2.4. Сум, дүүрэг, баг, хороонд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрхийг
хамгаалах, шийдвэр гаргах түвшинд тэдний саналыг хүргэх “Хүүхдийн элч”
ажиллуулах.

Зорилт 3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй эцэг, эх, асран хамгаалагч болон
хүүхдийн төлөө ажил, үйлчилгээ эрхэлдэг ажилтны чадавхийг бэхжүүлнэ.

Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд хандах хандлага, тэдний өмнө хүлээх
хариуцлага бүх түвшинд нэмэгдэж хүүхдийн төлөө байгууллагын үйл
ажиллагааны үр нөлөө дээшилнэ.


3.3.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй эцэг, эхийн холбоодын үйл ажиллагааг
идэвхжүүлэх чиглэлээр зөвлөх үйлчилгээг бий болгох;

3.3.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй зүй бусаар харьцах, үл хайхрах,
залхаах, зодож шийтгэх, хүчирхийлэхийг хориглосон, үл тэвчсэн нийгмийн
сэтгэл зүйг төлөвшүүлэн сурталчлах;

3.3.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрхийн талаар нийгмийн болон
хүүхдийн эрхийн ажилтан, багш нарт сургалт зохион байгуулж мэдээллээр
хангах;

3.3.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн хөгжил, хамгааллын чиглэлээр
ажилладаг ажилтны ур чадварыг нэмэгдүүлэх, тодорхой асуудлаар
мэргэшүүлэх;

3.3.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд олгодог протез, ортопедийн туслах
хэрэглэлийг засах, сэлбэх, шинэчлэх, ашиглах сургалт зохион байгуулдаг
сургагч бэлтгэх;

3.3.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эцэг, эх, асран хамгаалагчдыг нөхөн
сэргээх эмчилгээний арга барилд сургах сургалт, сурталчилгааг өргөжүүлэх;

3.3.7. Нийгэм хамт олонд тулгуурласан сэргээн засах хөтөлбөрийн ажилтан,
хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй ажилладаг хүмүүст зориулан мэдээлэл,
туршлага солилцох уулзалт, зөвлөлгөөн, семинарыг тогтмол зохион байгуулах;
3.3.8. Олон улсын чиг хандлагад нийцүүлэн аймаг, нийслэлийн эрүүл мэндийн
төв, нэгдлийг түшиглэн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн “хөдөлгөөн засалч,
ахуйн хэрэглээний сургагч, нийгмийн ажилтан, хэл засалч-сэтгэл зүйч, сурган
хүмүүжүүлэгч”-дийг багаар ажиллуулах менежментийг нэвтрүүлэх.

Зорилт 4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцоог хөхиүлэн дэмжсэн нийгэм,
соѐлын таатай орчин бүрдүүлнэ.

47

Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцооны эрхийг хэрэгжүүлэх таатай
орчин бүрдүүлэгч байгууллага, хамт олон, иргэдийн санаачилга өрнөсөн байна.

А. Эрүүл мэндийн салбараас үзүүлэх дэмжлэг

3.4.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн сэргээн засах эмчилгээнд ерөнхий
болон тусгай аргачлал боловсруулан нэвтрүүлэх;

3.4.2. Хүүхдийн бэрхшээлийн өвөрмөц хэрэгцээнд шаардлагатай амин дэмээр
баяжуулсан хоол тэжээлийг нэмэгдүүлэх, хоолны сувилал ажиллуулах санал,
санаачилгыг дэлгэрүүлэх;

3.4.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд хэрэглэх зарим эмийг зайлшгүй
шаардлагатай эмийн жагсаалтад оруулах;

3.4.4. Эмнэлэг, сувилал, биеийн тамир, чийрэгжилтийн тасаг, кабинетаас
бүрдсэн “Сэргээн заслын цогцолбор”-ыг бүсийн оношилгоо, эмчилгээний төвийн
дэргэд байгуулах санал боловсруулж улсын төсөв болон гадаад, дотоодын
хандивлагчдын хөрөнгөөр санхүүжүүлэх асуудлыг судалж шийдвэрлэх;

3.4.5. Хүүхдэд хөгжлийн хоѐрдогч, гуравдагч бэрхшээл үүсэхээс урьдчилан
сэргийлэх зорилгоор орон нутагт эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэгийг
тогтмол явуулах.

Б. Боловсролын салбараас үзүүлэх дэмжлэг

3.4.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн сургалтад ногдох хувьсах зардлын
норматив хэмжээг нэмэгдүүлэх, цэцэрлэг, сургуулийн багшийн ажлын
үнэлгээний хэлбэрийг өөрчлөх, урамшууллыг боловсронгуй болгож шинэчлэх;

3.4.7. Ердийн сургуулиас тусгай сургуульд шилжүүлдэг тогтолцоог тусгай
сургуульд 3 хүртэл жил суралцаж зохих чадамж, чадварын боломжид хүрсэн
сурагч ерөнхий боловсролын сургуульд шилждэг болгон өөрчлөх;

3.4.8. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг сургуульд тэгш хамруулан сургах
бодлогыг хэрэгжүүлж, тэдгээрийн сургууль завсардалтыг бууруулах;

3.4.9. “Сурагчийн өдрийн цай“ хөтөлбөрт хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн
витаминжуулалтын зардлыг нэмж тусгах асуудлыг судлах;

3.4.10. Хүнд хэлбэрийн эмгэгтэй хүүхдийн хэрэгцээнд тулгуурлан танхимын
болон гэрийн сургалт хосолсон хөтөлбөр боловсруулах;

3.4.11. Хөгжлийн бэрхшээлтэй ахлах ангийн сурагчдыг гадаад хэл,
компьютерийн сургалтад хамруулж, мэргэжлийн болон дээд боловсрол
эзэмших боловсролын байгууллагад суралцахад нь бэлтгэх хөтөлбөр

3.4.12. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн хэрэгцээнд зориулсан брайл, аудио,
видео ном, сурах бичгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх арга хэмжээ авах;

48

3.4.13. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, залуучуудын онцлогт зориулсан
бялдаржуулах буюу “Сэргээн засалт”-ын танхимыг орон нутагт байгуулах.

В. Нийгмийн хамгааллын салбараас үзүүлэх дэмжлэг

3.4.14. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн халамжийн үйлчилгээний нэр төрлийг
нэмэгдүүлэх чиглэлээр ажиллах;

3.4.15. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд нас барахад түүний оршуулгад зориулан
оршуулгын тэтгэмж олгох асуудлыг судалж шийдвэрлэх;

3.4.16. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй гэр бүлийн гишүүдэд зориулсан зайны
сургалтад дэмжлэг үзүүлэх;

3.4.17. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй эцэг, эх, асран хамгаалагчдад сэтгэл
зүйн зөвлөгөө, дэмжлэг үзүүлэх үйлчилгээ бий болгох;

3.4.18. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийнхээ бэрхшээлийг сэргээн засах, авьяас,
давуу талыг нь хөгжүүлэхийг дэмжсэн жижиг төслийг гэр бүлийн хүрээнд
хэрэгжүүлэх асуудлыг дэмжих;

3.4.19. Асрамж, халамжийн төвд амьдардаг хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн аж
байдалд тавьдаг хөндлөнгийн хяналтын тогтолцоог бий болгох.

Г. Хууль зүйн салбараас үзүүлэх дэмжлэг

3.4.20. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийн тухай Тунхаглал, Хөгжлийн
бэрхшээлтэй хүмүүст тэгш боломж олгох үндсэн зарчим, стандарт, дүрэмд
нэгдэх асуудлаар судалгаа хийж, санал боловсруулах;

3.4.21. Ази, Номхон далайн бүсийн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн аж
байдлыг сайжруулах, тэдний оролцоог хангасан саад тотгоргүй, хүний эрхэд
тулгуурласан нийгмийг цогцлон бүрдүүлэх талаархи 10 жилийн /2003-2012 он/
үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн үзэл санаа, агуулгын тайлбарыг хүүхэд,
залуучуудад сурталчлах арга хэмжээ авах;

3.4.22. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрх, аж байдлыг сайжруулах чиглэлээр
холбогдох хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох.

Дөрөв. Дэд хөтөлбөрийн хугацаа, санхүүжилт

4.1. Дэд хөтөлбөрийг хүүхдийн хөгжил, хамгааллыг сайжруулах Үндэсний
хөтөлбөрийн хэрэгжилттэй уялдуулан хэрэгжүүлэх бөгөөд үйл ажиллагааг
дараахь үе шаттай төлөвлөнө:
1 дүгээр үе шат 2006-2009 он;
2 дугаар үе шат 2010-2012 он.

4.2. Дэд хөтөлбөрийн санхүүжилтийг дараахь эх үүсвэрээс бүрдүүлнэ:

49

1) улс, орон нутгийн төсвөөс олгох хөрөнгө;

2) олон улсын байгууллага, хандивлагч орны тусламж, хандив;

3) олон нийтийн санаачилгаар хуримтлагдсан хөрөнгө;

4) бусад эх үүсвэр.

Тав. Дэд хөтөлбөрийн удирдлага, зохион байгуулалт

5.1. Дэд хөтөлбөрийн үйл ажиллагаанд бүх салбарын оролцоог хангах,
хамтын ажиллагааг зохицуулах үүргийг Хүүхдийн төлөө Үндэсний зөвлөл
хариуцна.

5.2. Дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлыг Хүүхдийн төлөө үндэсний газар
гүйцэтгэнэ.

5.3. Орон нутагт дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, хэрэгжилтэд хяналт тавих
ажлыг бүх шатны Засаг даргаар удирдуулсан Хүүхдийн төлөө зөвлөл
мэргэжлийн байгууллагатай хамтран гүйцэтгэнэ. Орон нутгийн түвшинд зохион
байгуулсан ажлын явц, үр дүнг Хүүхдийн төлөө үндэсний газарт жил бүрийн I
улиралд багтаан тайлагнана.

5.4. Хүүхдийн төлөө Үндэсний газар хөтөлбөрийн хүрээнд үндэсний болон
орон нутгийн түвшинд зохион байгуулсан ажлын явц, үр дүнг нэгтгэн Хүүхдийн
төлөө үндэсний зөвлөлд жил бүрийн П улиралд тайлагнаж байна.

Зургаа. Дэд хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх
шалгуур үзүүлэлт

6. Дэд хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг дараахь үзүүлэлтээр үнэлнэ:

6.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн санал, үнэлгээнд үндэслэн гарсан
шийдвэр, эрх зүйн актын тоо;

6.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд санал, үзэл бодлоо илэрхийлэх, мэдээлэл
солилцох арга, хэлбэрийн тоо;

6.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн хөгжил, хамгаалал, оролцоог сайжруулах
асуудлаар бодлогын баримт бичигтэй ажилладаг байгууллагын тоо;

6.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд ээлтэй орчин, дэд бүтэц бий болгосон
байгууллагын тоо, түүнд зарцуулсан хөрөнгийн хэмжээ;

6.5. Нийгмийн цогц суурь үйлчилгээнд хамрагдсан хөгжлийн бэрхшээлтэй
хүүхдийн тоо.

-------оОо------

50

II ХЭСЭГ

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний
тэтгэвэр, тусламж, хөнгөлөлтийн
тухай

Нэг. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний
тэтгэвэр

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн гэж хэнийг ойлгох вэ?

Бие махбодь, оюун санаа, сэтгэл мэдрэл, мэдрэхүйн согогийн улмаас
бусдын адил нийгмийн харилцаанд оролцох чадвар нь бүрэн болон 12 сараас
дээш хугацаагаар хязгаарлагдсан хүнийг “хөгжлийн бэрхшээлтэй” гэж
ойлгоно.

Нийгмийн халамжийн ямар ямар төрлийн сан байдаг вэ?

Нийгмийн халамжийн сан нь дор дурдсан төрөлтэй байна:

 тэтгэврийн сан;

 амьжиргааг дэмжих сан.

Нийгмийн халамжийн сангийн орлого ямар ямар эх
үүсвэрээс бүрдэх вэ?

Нийгмийн халамжийн сангийн орлого дор дурдсан эх үүсвэрээс
бүрдэнэ:

 төсвөөс олгох хөрөнгө;

 сангийн хөрөнгийн чөлөөт үлдэгдлийг банкинд хадгалуулсны
хүү;

 олон улсын байгууллага, гадаад орнуудаас өгсөн хандив,
тусламж;
 аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэнээс өгсөн хандив, тусламж;

 бусад эх үүсвэр.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь нийгмийн хамгааллын
ямар ямар төрлийн үйлчилгээнд хамрагдах эрхтэй вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь нийгмийн хамгааллын дараахь
үйлчилгээнд хамрагдана:

 нийгмийн даатгалын тэтгэвэр,тэтгэмж;

 нийгмийн халамжийн тэтгэвэр;

51

 нөхцөлт мөнгөн тэтгэмж;

 тусламж, хөнгөлөлт;

 төрөлжсөн асрамжийн үйлчилгээ;

 олон нийтийн оролцоонд түшиглэсэн халамжийн үйлчилгээ;

 хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих үйлчилгээ;

 эрүүл мэндийн үйлчилгээ;

 боловсрол, соѐл, урлагийн үйлчилгээ.

16 нас хүрээгүй хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлтэй эсэхийг
ямар байгууллага тогтоох вэ?

Тухайн иргэний хувьд хүүхдээ оршин суугаа аймаг, сум, дүүргийнхээ
эмнэлгийн хяналтанд байлгаж эмчлүүлж байх нь юу юунаас чухал гэдгийг
зөвлөж байна.
Иргэн таны хувьд 16 насанд хүрээгүй хүүхдийнхээ хөгжлийн бэрхшээлтэй
эсэхийг оршин суугаа аймаг, дүүргийн эрүүл мэндийн байгууллагын
мэргэжлийн эмч нарын хяналтын комиссоор тогтоолгоно.

16, түүнээс дээш насанд хүрсэн иргэний хөгжлийн
бэрхшээлтэй эсэхийг ямар байгууллага тогтоож, хэрхэн
шийдвэрлэдэг вэ?

Ер нь 16, түүнээс дээш насанд хүрсэн иргэн ердийн өвчин, ахуйн осол
болон үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас
хөдөлмөрийн чадвараа алдаж хөгжлийн бэрхшээлтэй болох тохиолдол нэлээд
гардаг.
Хэрэв ердийн өвчин, ахуйн ослын улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй
болсон иргэний хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацаа, шалтгааныг
аймаг, дүүргийн нийгмийн даатгалын хэлтсийн дэргэдэх Эмнэлэг хөдөлмөрийн
магадлах комисс тогтооно.
Харин үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний
улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон иргэний хөдөлмөрийн чадвар
алдалтын хувь, хугацаа, шалтгааныг зөвхөн Мэргэжлийн өвчин судлалын
төвийн дэргэдэх Эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комисс тогтооно.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн чадвар
алдалтыг хэдэн хувиар тогтоох вэ?

Тухайн иргэнийг хөдөлмөрийн чадвараа хэдэн хувиар алдсаныг оршин
суугаа аймаг, дүүргийн эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комисс дараахь
байдлаар тогтооно. Үүнд:

 хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50-69 хувиар тогтоосон
тохиолдолд

52

хөдөлмөрийн чадвар хагас (хэсэгчлэн)
алдсанд тооцно.

 хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 70 ба түүнээс дээш хувиар
тогтоосон тохиолдолд хөдөлмөрийн чадвар бүрэн алдсанд
тооцно.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн чадвар алдсан
хугацааг хэдэн сараар тогтоох вэ?

Аймаг, дүүргийн нийгмийн даатгалын хэлтсийн дэргэдэх эмнэлэг
хөдөлмөрийн магадлах комиссоос хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн
чадвар алдсан хугацааг эхний удаад:

 хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан бол 3-24 сараар;

 хөдөлмөрийн чадвараа хагас алдсан бол 3-12 сараар тус тус
тогтооно.

 хөдөлмөрийн чадвар нь нөхөн сэргээгдэх хүртэл дээр дурдсан
хугацааны дотор хөдөлмөрийн чадвар алдсан хугацааг сунгана.

 харин хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн чадвар нөхөн
сэргээгдэхгүй нь тогтоогдвол түүний хөгжлийн бэрхшээлтэй
болсныг хугацаагүйгээр тогтооно.

Нийгмийн халамжийн ямар ямар төрлийн тэтгэвэр байдаг вэ?

Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр нь дараахь төрөлтэй байна:
 ахмад настны халамжийн тэтгэвэр;

 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний халамжийн тэтгэвэр;

 4 ба түүнээс дээш хүүхэдтэй өрх толгойлсон 45 насанд хүрсэн эх
(50 насанд хүрсэн эцэг)-ийн халамжийн тэтгэвэр;
 тэжээгч нь нас барсан гэр бүлийн 18 хүртэлх насны хүүхдийн
халамжийн тэтгэвэр.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн ямар тохиолдолд нийгмийн
халамжийн сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсэх вэ?

Энэ тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэний хувьд:
 нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй байх;

 хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь 50 ба түүнээс дээш хувиар
тогтоогдсон байх;

 16, түүнээс дээш насанд хүрсэн байна.

53

Иргэн дээр дурдсан 3 болзлыг зэрэг хангасан нөхцөлд нийгмийн
халамжийн сангаас тахир дутуугийн тэтгэвэр авах эрх үүснэ.

Нийгмийн халамжийн сангаас хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэнд сард хэдэн төгрөгийн тэтгэвэр олгох вэ?

Монгол Улсын Их Хурлын 2008 оны 02 дугаар тогтоолоор Хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэнд Нийгмийн халамжийн сангаас олгох сарын тэтгэврийн
хэмжээг 2008 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэн 41 400 төгрөгөөр тогтоон олгож
байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэврийг хэдий хугацаагаар
олгох вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд халамжийн тэтгэврийг дараахь хугацаагаар
олгоно:

 өргөдөл гаргасан өдрөөс эхлэн хөдөлмөрийн чадвар нь
сэргээгдэх хүртэл;
 нас барах хүртэл.

Нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн халамжийн тэтгэвэр авахад
ямар ямар баримт материалыг бүрдүүлэх вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн халамжийн тэтгэвэр тогтоолгоход дор
дурдсан баримт материалыг бүрдүүлнэ:

 тэтгэвэр тогтоолгохыг хүссэн өргөдөл;

 оршин суугаа сум, баг, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;

 иргэний үнэмлэх,хуулбарын хамт;

 хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь хэмжээ, хугацааг тогтоосон
тухай Эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын акт;

 нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй болохыг
нотолсон тухай оршин суугаа аймаг, дүүрэг(сум)-ийн нийгмийн
даатгалын хэлтсийн албан ѐсны тодорхойлолт;

 3х4 хэмжээний 2 хувь зураг;

 тэтгэврийн дэвтрийн үнэ тушаасан кассын орлогын баримт.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн халамжийн тэтгэвэр авах
холбогдох баримтыг ямар байгууллагад хандаж ирүүлэх вэ?

Иргэн нь нийгмийн халамжийн тэтгэвэр тогтоолгохоор бүрдүүлсэн баримт
материалыг өргөдлийн хамт оршин суугаа сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн
нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ.

54

Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллага нь
тухайн иргэний ирүүлсэн өргөдөл, холбогдох баримт материалыг хүлээн
авснаас хойш 30 хоногийн дотор түүнд Нийгмийн халамжийн тухай хуулийн
дагуу халамжийн тэтгэвэр тогтоох асуудлыг шийдвэрлэж тэтгэврийн хувийн
хэрэг, дэвтэр нээж олгоно.
Иргэн нь энэхүү тэтгэврийн дэвтрээр харьяалагдах банкны салбар,
төвөөс тэтгэврийн мөнгийг сар бүр авч байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэврийг ямар тохиолдолд
зогсоох вэ?

Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллага
нь Амьжиргааг дэмжих зөвлөлийн саналыг харгалзан дараахь тохиолдолд
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэврийг зогсоох шийдвэр гаргана:

 нийгмийн даатгалын сангаас хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний
тэтгэвэр авах эрх үүссэн;

 хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50 хувиас бууруулсан, эсхүл
цуцалсан тухай Эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын
шийдвэр гарсан;

 тэтгэвэр авагч нь нас барсан.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь засаг захиргаа шилжсэн
тохиолдолд тэтгэврийг олгох уу?

Олгоно. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь оршин сууж байгаа засаг
захиргааны нэг нэгжээс нөгөөд бүрмөсөн шилжснээс хойш 30 хоногийн дотор
шилжин суурьшсан нутаг дэвсгэрийн захиргаанд бүртгүүлнэ.
Оршин суух нутаг дэвсгэрийн засаг захиргаанд албан ѐсоор бүртгүүлсэн
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нийгмийн халамжийн тэтгэвэр тогтоолгосон
хувийн хэргээ сумын нийгмийн ажилтан болон дүүргийн нийгмийн халамжийн
байгууллагад хүлээлгэн өгч бүртгүүлнэ.
Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллага
нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд иргэний үнэмлэх, тэтгэврийн хувийн хэрэг,
дэвтрийг үндэслэн тэтгэврийг шилжин суурьшсан нутаг дэвсгэрийн засаг
захиргаанд бүртгүүлсэн өдрөөс эхлэн үргэлжлүүлэн олгоно.
шилжин суурьшсан нутаг дэвсгэрийн захиргаанд 30 хоногийн дотор
бүртгүүлээгүй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд бүртгэлгүй байсан хугацааны
тэтгэврийг нөхөн олгохгүй.

Хоѐр. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох
тахир дутуугийн тэтгэвэр

Иргэн ямар тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй болох вэ?

55

Тухайн иргэний ажиллаж, амьдрах хугацаанд янз бүрийн эрсдэл
тохиолддог.
Иргэн нь энэхүү эрсдлийг амьдралд хэзээ тохиолдохыг урьдчилан
мэдэх боломжгүй юм.
Энэхүү эрсдлийн улмаас иргэн хөдөлмөрийн чадвараа алдаж
хөгжлийн бэрхшээлтэй болно.
Иргэний эрсдлийн улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан шалтгааныг
дараахь байдлаар ангилна.

 ердийн өвчин, ахуйн ослын улмаас ;

 үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчин, хурц
хордлогын улмаас.
.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн хэдэн жил шимтгэл төлж
ажилласан тохиолдолд нийгмийн даатгалын сангаас тахир
дутуугийн бүрэн тэтгэвэр авах эрх үүсэх вэ?

Дор дурдсан болзлыг хангаж ажилласан нөхцөлд даатгуулагч(иргэн)
нийгмийн даатгалын сангаас тахир дутуугийн бүрэн тэтгэвэр тогтоолгон авах
эрх эдэлнэ:

 тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 20-оос доошгүй жил
төлсөн байх;

 эсхүл тахир дутуу болохын өмнөх 5 жилийн 3 жилд нь шимтгэл
төлсөн байх.

Даатгуулагч энэ 2 болзлын аль нэгийг хангаж ажилласан тохиолдолд
тахир дутуугийн бүрэн тэтгэвэр авна гэсэн үг.

Нийгмийн даатгалын сангаас олгож буй тахир дутуугийн
бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээг хэдэн төгрөгөөр тооцон
олгож байгаа вэ?

Хөдөлмөрийн чадвараа алдаж хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон
даатгуулагчийн нийгмийн даатгалын сангаас олгож байгаа тахир дутуугийн
бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээг сард 81 000 төгрөгөөр тогтоон олгож байна.

Нийгмийн даатгалын сангаас олгож буй тахир дутуугийн хувь
тэнцүүлсэн тэтгэврийг хэдэн жил шимтгэл төлж ажилласан
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд тогтоож олгох вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон даатгуулагчийн хувьд дараахь болзлыг
хангасан нөхцөлд нийгмийн даатгалын сангаас тахир дутуугийн хувь
тэнцүүлсэн тэтгэвэр тогтоолгож авна.

 тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 3-аас-20 хүртэл жил
төлж ажилласан байх;
 хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50-иас доошгүй хувиар
тогтоолгосон байна.

56

Хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон даатгуулагч нь дээр дурдсан 2 болзлыг
зэрэг хангасан тохиолдолд тахир дутуугийн хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэр
тогтоолгоно.

Нийгмийн даатгалын сангаас олгож буй тахир дутуугийн хувь
тэнцүүлсэн тэтгэврийн доод хэмжээ хэдэн төгрөгөөр
тогтоогдсон бэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон даатгуулагчид нийгмийн даатгалын
сангаас олгох тахир дутуугийн хувь тэнцүүлсэн тэтгэврийн доод хэмжээ нь
сард 54 000 төгрөг байна.

Гурав . Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд
үзүүлэх тусламж, хөнгөлөлт

Протезийн хэрэгсэлд ямар зүйлийг хамруулж болох вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн чадварыг сэргээх чиглэлээр
хэрэглэгдэж буй протезийн хэрэгсэлд дараахь зүйлсийг хамруулна:

 сүүж-түнхний үе;

 өвдөгний үе;

 сүүж- түнх;

 дунд чөмөг,шилбэ;

 тавхай, тавхайн урд хэсэг;

 мөр, бугалга, тохой, шуу,сарвуу, хуруу;

 хиймэл шүд;

 эрүү;

 шилэн болон хуванцар нүд;

 нүдний болор.

Ортопедийн хэрэгсэлд ямар ямар зүйлсийг оруулан тооцдог
вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд олгох ортопедийн хэрэгсэлд дараахь
зүйлсийг хамруулдаг:

 харааны шил (+5,-5) ба түүнээс дээш харааны линз;

 сонсголын аппарат;

57

 согог засах бүх төрлийн гутал;

 нурууны хамгаалалт;

 төрөл бүрийн чиг;

 хараагүй хүний таяг болон бусад төрөл бүрийн таяг;

 хүзүүвч,павликийн дөрөөвч, алхуулагч;

 төрөл бүрийн улавч.

Тусгай хэрэгсэлд ямар ямар зүйлсийг хамруулах вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тусгай хэрэгсэлд дор дурдсан зүйлийг
хамруулна:

 тэргэнцэр;
 хараагүй хүний брайлийн хэрэгсэл;

 брайль цаг болон ярьдаг цаг;

 ярьдаг халууны шил, ярьдаг даралтын аппарат;

 бичиг томруулагч линзэн шил;

 магнитофон, радио хүлээн авагч, хөтөвч.

Нийгмийн халамжийн сангаас олгох орон сууцны хөлсний
болон түлээ ,нүүрснии үнийн хөнгөлөлтөнд хөгжлийн
бэрхшээлтэй ямар иргэн хамрагдах вэ?

Орон сууцны хөлсний болон түлээ,нүүрсний үнийн хөнгөлөлтийг
хөгжлийн бэрхшээлтэй дараахь иргэнд үзүүлнэ:
 бүрэн хараагүй, бүрэн хэлгүй дүлий, одой иргэн;

 байнгын асаргаа шаардлагатай хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн
алдсан иргэн.

Санамж: Хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан
,хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь бусдын
байнгын асаргаа шаардлагатай
болохыг нь аймаг, дүүргийн нэгдсэн
эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нарын
хяналтын комиссын шийдвэрээр
тодорхойлно.
Харин суманд бол сумын эмнэлгийн
ерөнхий эмч тодорхойлно.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд орон сууцны хөлсний болон

58

түлээ, нүүрсний үнийн хөнгөлөлтийг ямар хэмжээгээр тооцож
олгох вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд орон сууц болон нийтийн халаалтгүй
орон сууц, гэрт амьдарч байгаа тохиолдолд орон сууцны хөлс төлөх, түлш
худалдан авахад зориулан нийгмийн халамжийн сангаас жилд нэг удаа
мөнгөн тусламжийг доорхи хэмжээгээр тооцож олгоно:

 орон сууцны хөлсний хөнгөлөлтөнд жилд нэг удаа 140 000
төгрөг;

 түлээ, нүүрс худалдан авах үнийн хөнгөлөлтөнд жил нэг удаа 140
000 төгрөг.

Орон сууцны хөлсний болон түлшний үнийн хөнгөлөлтийг
авахад ямар ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн орон сууцны хөлсний болон түлшний үнийн
хөнгөлөлтийг авахад дараахь баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын
нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:
 мөнгөн тусламж авахыг хүссэн өргөдөл;

 сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;

 иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;

 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;

 эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэр;

 байнгын асаргаа шаардлагатайг тогтоосон тухай аймаг, дүүргийн
нэгдсэн эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нарын хяналтын
комиссын, суманд сумын эмнэлгийн ерөнхий эмчийн
тодорхойлолт.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд протезийн үнийг хэдий
хугацаанд олгох вэ?

18 хүртэлх насны хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд дотоодод хийлгэсэн
протезийн үнийг 3 жил тутам нэг удаа 100 хувь нөхөн олгоно.

Санамж: Дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг
Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн
сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар
баталсан “Протез, ортопедийн
хэрэгслийн жишиг үнэ”- ээр тооцож
олгоно.

18,түүнээс дээш насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэнд протезийн үнийг хэдий хугацааны дотор ямар
хэмжээгээр тооцон олгох вэ?

59

Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас
протез хийлгэх хөнгөлөлт авах эрх үүсээгүй тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэнд дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг 5 жил тутам нэг удаа 100 хувь
нөхөн олгоно.

Санамж: Дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг
Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн
сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар
баталсан “Протез, ортопедийн
хэрэгслийн жишиг үнэ”- ээр тооцож
олгоно.

Дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг авахад ямар ямар
баримтыг бүрдүүлэх вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг
авахад дараахь бичиг баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийн
ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:

 протезийн үнийг авахыг хүссэн өргөдөл;

 протез шаардлагатай тухай нарийн мэргэжлийн эмчийн тодорхойлолт;

 оршин суугаа сум, хорооны засаг даргын тодорхойлолт;

 төрсний гэрчилгээ,(16 насанд хүрсэн бол иргэний үнэмлэх) хуулбарын
хамт;



 протезийн үнийн нэхэмжлэл,эсхүл мөнгө төлсөн тухай санхүүгийн
баримт;

 үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас
протез,сэргээн засалтын хөнгөлөлт авах эрх үүсээгүй тухай аймаг,
дүүрэг(сум)-ийн нийгмийн даатгалын байгууллага (байцаагч)-ын

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд ортопед, тэргэнцэр зэрэг
тусгай хэрэгслийн үнийн хөнгөлөлт олгох уу?

Ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийн хөнгөлөлтөнд 18
хүртэлх насны хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд хамрагдана.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэдээ дотоодод хийлгэсэн буюу худалдан
авсан ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг 5 жил тутам нэг удаа
100 хувь нөхөн олгоно.

Санамж: Дотоодод хийлгэсэн буюу худалдан авсан

60

ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай
хэрэгслийн үнийг Нийгмийн хамгаалал,
хөдөлмөрийн сайдын 2007 оны 48 дугаар
тушаалаар баталсан ”Протез, ортопедийн
хэрэгслийн жишиг үнэ”-ээр тооцож
олгоно.

Насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг ямар
тохиолдолд ортопед, тэргэнцэрийн үнийн хөнгөлөлтөнд
хэдий хугацаанд хамруулж болох вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн дараахь болзлыг хангасан тохиолдолд
ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг 5 жил тутам нэг удаа 100
хувь нөхөн олгоно.
 18,түүнээс дээш насанд хүрсэн байх;

 үйлдвэрлэлийн осол,мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын
сангаас протез хийлгэх,сэргээн засалттай холбогдсон хөнгөлөлт
авах эрх үүсээгүй байх;
 хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50 ,түүнээс дээш хувиар
тогтоолгосон байна.

Ортопедийн болон тусгай хэрэгслийн үнийг авахад ямар
ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн ортопедийн болон тусгай хэрэгслийн
үнийг авах тохиолдолд дор дурдсан баримт материалыг бүрдүүлж оршин
суугаа сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад
ирүүлнэ:

 ортопедийн болон тусгай хэрэгслийн үнийг авахыг хүссэн өргөдөл;

 ортопед, тусгай хэрэгсэл шаардлагатай болсон тухай нарийн
мэргэжлийн эмчийн тодорхойлолт;

 оршин суугаа сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;

 төрсний гэрчилгээ,(16 насанд хүрсэн бол иргэний үнэмлэх)
хуулбарын хамт;

 сум, хорооны нийгмийн ажилтнаас тухайн иргэнд ортопедийн
болон тусгай хэрэгсэл шаардлагатай эсэхийг магадалсан бичгээр
гаргасан санал;

 18-аас дээш насанд хүрсэн иргэнд үйлдвэрлэлийн осол,
мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас протез,
сэргээн засалтын хөнгөлөлт авах эрх үүсээгүй тухай аймаг,
дүүрэг(сум)-ийн нийгмийн даатгалын байгууллага(байцаагч)-ын

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд протез, ортопед, тэргэнцэр

61

зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг ямар хэмжээгээр тооцож
олгох вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд дотооддоо хийлгэсэн буюу худалдаж
авсан протез, ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг Нийгмийн
хамгаалал, хөдөлмөрийн сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар баталсан
“Протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”-ээр тооцон олгоно.
Иргэн танд дээрхи тушаалаар баталсан “Нийгмийн халамжийн сангаас
хөнгөлөлттэй үнээр олгох протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”-ийг
толиулж байна.

Протез, ортопедийн хэрэгслийн
жишиг үнийн жагсаалт

№ Протез-ортопедийн хэрэгслийн Үнэ(төгрөгөөр)
нэр
А 1 2
А . Протезийн хэрэгсэл
А-1. доод мөчний протез
1 Шилбэ, тавхайн протез 330 000-350 000
2 Дунд чөмөгний протез 400 000-470 000
3 Сүүж,түнхний протез 450 000-500 000
4 Тавхайн урд хэсгийн 30 000-40 000
протез(башмачок)
5 Өвдөгний тулгууртай шилбэний 250 000-300 000
протез
6 Богино тайралттай шилбэний 250 000-300 000
протез
7 Урт тайралттай шилбэний 200 000-250 000
протез
А-2.Дээд мөчний протез
8 Мөр, бугалганы протез 280 000-350 000
9 Шууны протез 180 000-250 000
10 Сарвууны протез 90 000-130 000
11 Гарын хурууны протез 3 000-10 000
А-3. Бусад протезийн
хэрэгслүүд
12 Нүдний хиймэл болор 90 000-120 000
13 Хиймэл эрүү 100 000-150 000
14 Контактны линз 50 000-65 000
15 Шилэн нүд 50 000-60 000
16 Хуванцар нүд 30 000-45 000
17 Хиймэл буйл 15 000-25 000
18 Хуванцар шүд 20 000-30 000
Б.Ортопедийн хэрэгсэл
Б-1.Согог засах гутлууд
19 Өвлийн гутал 45 000-60 000
20 Хавар, намрын гутал 40 000-55 000

62

21 Зуны гутал 30 000-45 000
Б-2. Төрөл бүрийн улавчууд
22 Өндөрлөгтэй улавчууд 6 000-15 000
23 Пронатор, супинатор улавч 8 000-20 000
Б-3. Нурууны хамгаалалт
24 Нурууны ширэн хамгаалалт 45 000-50 000
25 Нурууны даавуун хамгаалалт 25 000-30 000
26 Нурууны хуванцар хамгаалалт 130 000-200 000
Б-4. Төрөл бүрийн чигүүд
27 Хөлийн аппарат, урт 130 000-150 000
28 Хөлийн аппарат, богино 70 000-90 000
29 Гарын чиг 10 000-80 000
30 Хүзүүвч 10 000-25 000
Б-5. Ортопедийн бусад
31 Павликийн дөрөөвч 10 000-15 000
32 Ивэрхий даруулга 10 000-15 000
33 Бөөрний бандаж 10 000-15 000
В. Сэргээн засалтын туслах
В-1. Төрөл бүрийн таягууд
34 Модон таяг(хос) 10 000-15 000
35 Төмөр суга таяг(хос) 30 000
36 Тохойн тулгууртай таяг(хос) 30 000
37 Гар таяг 5 000
В-2. Бусад сэргээн засалтын
туслах хэрэгслүүд
38 Алхуулагч 20 000-80 000
39 Тэргэнцэр 100 000-150 000
40 Хараагүй хүний брайлын 8 000-60 000
хэрэгсэл (бичгийн машин,
самбар, үзэг гэх мэт)
41 Магнитофон 20 000-40 000
42 Сонсголын аппарат 40 000-60 000
43 (+), (-) 5 ба түүнээс дээш нүдний 5 000
шил

Гадаад улс оронд хийлгэсэн протез,ортопедийн болон
тусгай хэрэгслийн үнийг ямар журмаар тооцож олгох вэ?

Протез, ортопедийн болон тусгай хэрэгслийг гадаадад хийлгэсэн
тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд хөнгөлөлт үзүүлэхдээ Нийгмийн
хамгаалал, хөдөлмөрийн сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар баталсан
“Протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”-ээр тооцож олгоно.

Санамж : Гадаадад хийлгэсэн протез, ортопедийн
хэрэгслийн үнэ нь дотоодод хийлгэсэн
протез, ортопедийн болон тусгай
хэрэгслийн жишиг үнээс илүү гарсан

63

үнийн зөрүүг хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэн өөрөө хариуцан төлнө.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд тусгай сургуульд ирж,очих
унааны зардлыг ямар журмаар хэрхэн тооцож олгох вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд болон түүний асран хамгаалагч,
харгалзан дэмжигчийн тусгай сургуульд ирж, очих унааны зардлын
хөнгөлөлтийг жилд нэг удаа үзүүлнэ.
“Тусламж, хөнгөлөлтийн хэмжээг тогтоох тухай” Засгийн газрын 2008
оны 4 дүгээр сарын 30-ний өдрийн 161 дүгээр тогтоолын дагуу нийсэл болон
хот, суурин газарт нийтийн тээврийн хэрэгслээр хөгжлийн бэрхшээлтэй
хүүхдийг сургуульд нь хүргэж өгч, авдаг асран хамгаалагч, харгалзан
дэмжигч нэг хүнд унааны зардлын хөнгөлөлтийг жилд нэг удаа 90 000
төгрөгөөр тооцон олгоно.

Тусгай сургуульд ирж, очих унааны зардлын хөнгөлөлтийг
авахад ямар ямар баримт бүрдүүлэх вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд болон түүний асран хамгаалагч, харгалзан
дэмжигч нь тусгай сургуульд ирж, очих унааны зардлын хөнгөлөлтийг авахад
дараахь баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн
нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:
 хөнгөлөлт авахыг хүссэн өргөдөл;



 сургуульд хүргэж өгөх болон сургуулиас гэрт нь хүргэж өгөх хүний
иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;

 тухайн хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлтэйг тодорхойлсон аймаг,
дүүргийн нэгдсэн эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нарын
хяналтын комиссын шийдвэр;

 орон нутгаас нийслэлд, нийслэлээс орон нутагт зорчсон бол
тухайн орон нутгийн тарифт үнээр тооцож замын зардал төлсөн
тухай баримт эсхүл нэхэмжлэл;

 сургуулийн тодорхойлолт.

Дотоодын рашаан сувилалд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн
сувилуулахад ямар хөнгөлөлт эдлэх вэ?

Нийгмийн халамжийн сангаас дотоодын рашаан сувилалд сувилуулсан
дараахь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зардлыг олгоно:

64

 эмчилгээ, сувилгаа шаардлагатай хөгжлийн бэрхшээлтэй 18
хүртэлх насны хүүхэд;

 үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын
сангаас протез хийлгэх, сэргээн засалттай холбогдсон хөнгөлөлт
авах эрх үүсээгүй, хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан, 18-аас
дээш насанд хүрсэн иргэн.

Санамж: Дээрх хоѐр заалтад хамаарагдахгүй
үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас
хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон иргэн дотоодын рашаан сувилалд
сувилуулбал осол мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын
сангаас төлбөр зардлыг гаргуулан авч болно.

Дотоодын рашаан сувилалд сувилуулах хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэний унааны зардлыг ямар журмаар тооцож
олгодог вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь дотоодын рашаан сувилалд
сувилуулсан тохиолдолд дараахь хөнгөлөлтийг жилд нэг удаа нөхөн авах
эрхтэй.

 рашаан сувилалд ирж,очих нэг талын унааны зардлыг зорчигч
тээврийн үйлчилгээний тарифаар тооцож олгоно.

 сувилуулах эрхийн бичгийн үнийн 50 хувийг нөхөн авна.

Нэг талын унааны зардал, эрхийн бичгийн үнийн
хөнгөлөлтийг авахад ямар баримтыг бүрдүүлж хаана хандаж
өгөх ѐстой вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд дотоодын рашаан сувилалд сувилуулсан
бол нэг талын унааны зардал, эрхийн бичгийн үнийн хөнгөлөлт авахад дараахь
баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн
халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:
 хөнгөлөлт авахыг хүссэн өргөдөл;



 16 насанд хүрээгүй хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийг тогтоосон
эрүүл мэндийн байгууллагын мэргэжлийн эмч нарын хяналтын
комиссын шийдвэр;

 16-аас дээш насанд хүрсэн иргэний хөдөлмөрийн чадвар
алдалтын хувь хэмжээг тогтоосон эмнэлэг хөдөлмөрийн
магадлах комиссын акт;

65

 тухайн орон нутгийн тарифт үнээр тооцож замын зардал төлсөн
баримт, эсхүл нэхэмжлэл;

 рашаан сувилалд сувилуулсан эрхийн бичгийн үнэ төлсөн тухай
санхүүгийн баримт, эсхүл нэхэмжлэл;

 эмчилгээ, сувилгаа шаардлагатайг нотолсон эмнэлгийн
байгууллагын дүгнэлт.

Цэцэрлэгийн хоолны зардлын төлбөрт хөнгөлөлтөнд ямар
хүүхдийг хамруулах вэ?

Цэцэрлэгийн хоолны зардлын төлбөрт хөнгөлөлтөнд дараахь хүүхдийг
хамруулна.

 хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд;

 хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан иргэний нэг хүүхэд.

Харилцаа холбооны зардлын хөнгөлөлтөнд хөгжлийн
бэрхшээлтэй ямар иргэн хамрагдах вэ?

Харилцаа холбооны зардлын хөнгөлөлтөнд зөвхөн насанд хүрсэн
бүрэн хараагүй иргэн хамрагдана.

Харилцаа холбооны зардлын хөнгөлөлтийг хэдэн төгрөгөөр
тогтоосон вэ?

“Тусламж, хөнгөлөлтийн хэмжээг тогтоох тухай” Засгийн газрын 2008
оны 4 дүгээр сарын 30-ний өдрийн 161 дүгээр тогтоолоор насанд хүрсэн бүрэн
хараагүй иргэний харилцаа,холбооны зардалд сар бүр үзүүлэх
хөнгөлөлтийн хэмжээг 10 000 төгрөгөөр тогтоосон.

Харилцаа холбооны зардлын хөнгөлөлт авахад ямар ямар

18 насанд хүрсэн бүрэн хараагүй иргэн харилцаа, холбооны
зардлын хөнгөлөлт авахад дараахь баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын

 өргөдөл;



 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний үнэмлэх,хуулбарын хамт;

 бүрэн хараагүйг тодорхойлсон аймаг, дүүргийн эмнэлэг
хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэр.

66

Орон нутагт оршин сууж буй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь
нийслэлд ирж эмчлүүлэхэд нэг талын унааны зардлыг ямар
тохиолдолд ямар журмаар тооцож олгох вэ?

Орон нутагт байнга оршин сууж байгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн
нийслэлд ирж эмчлүүлэх тохиолдолд:

 нийслэлээс 1000 ба түүнээс дээш км алслагдсан газарт байнга
оршин суудаг байх;

 нийслэлд ирж эмчлүүлэх, шинжилгээ хийлгэх талаар аймгийн
нэгдсэн эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нарын хяналтын
комиссын шийдвэр гаргуулсан байх;

 нийслэлд эмчлүүлэх, шинжилгээ хийлгэхээр ирсэн нөхцөлд нэг
талын унааны зардлыг зорчигч тээврийн үйлчилгээний тарифаар
тооцож жилд нэг удаа нөхөн олгоно.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд нийслэлд
эмчлүүлэх,шинжилгээ хийлгэхээр ирсэн унааны зардлыг
авахад ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ?

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нэг талын унааны зардлыг авахад дор
дурдсан баримт материалыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийн ажилтан,
дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:

 өргөдөл;



 аймгийн мэргэжлийн эмнэлгийн эмч нарын хяналтын комиссын
шийдвэр;
тухай баримт, эсхүл нэхэмжлэл.

Ямар нөхцөл болзлыг хангасан тохиолдолд нас барсан
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд оршуулгын зардал
олгох эрх үүсэх вэ?

Нас барсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд Нийгмийн халамжийн
сангаас оршуулгын зардлыг дараахь тохиолдолд олгоно:

 Нийгмийн даатгалын тухай хууль тогтоомжид заасан оршуулгын
тэтгэмж авах эрх үүсээгүй байх;

 Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь ганц бие байх.

Дээрхи 2 болзлыг зэрэг хангасан тохиолдолд л нас барсан хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэнд оршуулгын зардал олгох эрх үүснэ гэж ойлгоно.

67

Оршуулгын зардлыг хэдэн төгрөгөөр тооцож олгох вэ?

Нас барсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний оршуулганд зориулан
нийгмийн халамжийн сангаас оршуулгын зардалд нийгмийн даатгалын сангаас
олгох оршуулгын тэтгэмжийн 75 хувьтай тэнцэх хэмжээний мөнгөн тусламж
олгоно.
Нийгмийн даатгалын сангаас оршуулгын тэтгэмжийг 148 500 төгрөгөөр
тооцон олгож байгаа.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нас барсан тохиолдолд түүний
оршуулганд зориулан дээр дурдсан тэтгэмжийн 75 хувь буюу 111 375
төгрөг(148 5ОО төг х 75 % :100)-ийг олгоно гэсэн үг.

Оршуулгын зардлын хөнгөлөлтийг авахад ямар ямар

Ганц бие, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нас барсан нөхцөлд оршуулгын
зардлын хөнгөлөлт авах иргэн нь дараахь баримтыг бүрдүлж харилцагч сумын
 өргөдөл;

 нас барсны гэрчилгээ;

 нийгмийн даатгалын сангаас оршуулгын тэтгэмж олгоогүй тухай
аймаг, дүүрэг(сум)-ийн нийгмийн даатгалын
байгууллага(байцаагч)-ын тодорхойлолт;

 аймаг, дүүргийн эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын
шийдвэр;

 ганц бие болохыг нотолсон сум, хорооны Засаг даргын
тодорхойлолт;

 итгэмжлэгчийг томилсон тухай сум, хорооны Засаг даргын
тодорхойлолт;

 итгэмжлэгдсэн этгээдийн иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт.

Брайлын үсгээр бичсэн захидал,хэвлэл, илгээмж явуулахад
ямар журмаар хөнгөлөлт үзүүлэх вэ?

Хараагүй хүмүүсийн хувьд нийгмийн халамжийн сангаас дараахь
хөнгөлөлтийг үзүүлнэ:

 хараагүй хүний брайлын үсгээр бичсэн захидал, ил
захидал,брайль хэвлэл 10 кг хүртэлх илгээмжийг дотоодод үнэ
төлбөргүй явуулах;

 хараагүй хүний зориулалттай техник, тоног төхөөрөмж, материал
хэрэгслийг дотоодод үнэ төлбөргүй хүргүүлнэ.

68

Брайль хэвлэл, илгээмж болон тоног төхөөрөмж, хэрэгслийг
дотоодод үнэ төлбөргүй явуулах,хүргүүлсэн тохиолдолд уг
зардлыг нь ямар байгууллага хариуцаж төлөх вэ?

Хараагүй хүний брайль хэвлэл, илгээмжийг дотоодын Шуудан, холбооны
байгууллагаар явуулсан тохиолдолд уг хэвлэл, илгээмжийн зардлыг тухайн
байгууллагын нэхэмжлэлийг үндэслэн нийгмийн халамжийн сангаас
шилжүүлж төлнө.

Брайль хэвлэл,илгээмж явуулах,тоног төхөөрөмж
хэрэгслийг дотоодод үнэ төлбөргүй хүргүүлэх зардал авах
иргэн ямар баримт бүрдүүлэх вэ?

Хараагүй хүний хэвлэл, илгээмжийг дотоодод үнэ төлбөргүй
явуулах,зориулалтын тоног төхөөрөмж хэрэгслийг дотоодод үнэ төлбөргүй
хүргүүлэх зардлыг авах иргэн дор дурдсан баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа
сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад
ирүүлнэ:

 өргөдөл;

 оршин суугаа сум, хорооны Засаг даргын тодохойлолт;



 аймаг, дүүргийн эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын акт;

 брайль хэвлэл, илгээмж явуулахад төлсөн санхүүгийн баримт ,эсхүл
нэхэмжлэл.

Бүрэн хараагүй хүн рашаан сувилалд сувилуулахад унааны
зардлыг ямар хэмжээгээр тооцож олгох вэ?

Бүрэн хараагүй хүн эмнэлгийн байгууллагын дүгнэлтээр эмчлүүлэх,
рашаан сувилалд сувилуулахаар аймгаас нийслэлд, нийслэлээс аймагт зорчих
шаардлагатай болсон тохиолдолд түүнд ирж буцах унааны зардлын 75 хувийг
нийгмийн халамжийн сангаас нэг удаа нөхөн олгоно.
Бүрэн хараагүй хүнд аймгаас нийслэлд, нийслэлээс аймагт ирж буцах
унааны зардлын 75 хувийг тухайн орон нутгийн зорчигч тээврийн үйлчилгээний
тарифыг үндэслэн тооцож олгоно.

Бүрэн хараагүй хүн унааны зардлын хөнгөлөлт авахдаа ямар
баримт материалыг бүрдүүлэх вэ?

Эмчлүүлэх,рашаан сувилалд сувилуулахаар аймгаас нийслэлд,
нийслэлээс аймагт зорчсон бүрэн хараагүй хүн ирж буцах унааны зардлын
хөнгөлөлт авахад дараахь баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийн
ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:
 өргөдөл;

69

 сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;


 аймаг, дүүргийн мэргэжлийн эмнэлгийн эмч нарын хяналтын
комиссын шийдвэр;

тухай баримт, эсхүл зорчигч тээврийн үйлчилгээний байгууллагын
нэхэмжлэл.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь нийтийн тээврийн
хэрэгслээр үнэгүй зорчих уу ?

Нийслэл, аймгийн төвийн нийтийн тээврийн (таксинаас бусад) хэрэгслээр
дор дурдсан иргэн орон нутгийн харьяалал харгалзахгүйгээр үнэ төлбөргүйгээр
зорчих эрхтэй:

 хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд;

 16,түүнээс дээш насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн.

Өөрийн биеэр ирж тусламжаа авах боломжгүй иргэний
хөнгөлөлт, тусламжийг ямар журмаар олгох вэ?

хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд хөнгөлөлт, тусламжийг харилцагч банкны
салбар, төвөөр дамжуулан олгоно.
Хүндэтгэн үзэх шалтгааны улмаас өөрийн биеэр ирж тусламжаа авах
боломжгүй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тусламж, хөнгөлөлтийг түүний
итгэмжлэгдсэн хүнд, эсхүл нийгмийн халамж, үйлчилгээний байгууллагын
итгэмжлэгдсэн ажилтан гэрт нь хүргэж өгнө.

Оршин суугаа газраасаа өөр газар шилжин суурьшсан
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд хөнгөлөлт,тусламжийг нь
олгох уу?

оршин суугаа аймаг, сум, дүүргээс өөр аймаг, сум, дүүрэгт шилжин суурьшсан
хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний нэр дээр нээсэн хөнгөлөлт, тусламжийн хувийн
хэргийг хуулбарлан авч үлдэнэ.
Харин хувийн хэргийн эх хувийг шилжсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд
өгч явуулна.
Иргэн шилжин суурьшсан газраасаа уг хувийн хэргээр зохих тусламж,
хөнгөлөлтөө үргэлжлүүлэн авна.

Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний
улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан ажилтны хохирлыг
ямар байгууллага хариуцах вэ?

70

Үйлдвэрлэлийн осол, хурц хордлогод өртсөн, мэргэжлээс шалтгаалсан
өвчнөөр өвчилсөн ажилтанд учирсан хохирлыг байгууллага нь хариуцна.
Тухайн ажилтанд учирсан хохирлыг нөхөх зорилгоор албан байгууллага
нь дор дурдсан хэмжээний нөхөн төлбөр олгоно:

 Хөдөлмөрийн чадвараа 30 хувь хүртэл алдсан бол 5 сарын
цалингийн дундажтай тэнцэх хэмжээний нөхөн төлбөр;

 Хөдөлмөрийн чадвараа 31-50 хувь алдсан бол 7 сарын цалингийн
дундажтай тэнцэх хэмжээний нөхөн төлбөр;

 Хөдөлмөрийн чадвараа 51-70 хувь хүртэл алдсан бол 9 сарын
цалингийн дундажтай тэнцэх хэмжээний нөхөн төлбөр;

 Хөдөлмөрийн чадвараа 71 хувиас дээш алдсан бол 18 сарын
цалингийн дундажтай тэнцэх хэмжээний нөхөн төлбөр.

Аж ахуйн нэгж, байгууллага нь эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын
тогтоосон актыг үндэслэн үйлдвэрлэлийн осол, хурц хордлого, мэргэжлээс
шалтгаалсан өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан ажилтанд нөхөн
төлбөрийг олгоно.

Тэтгэвэр авч байгаа иргэнд нөхөн төлбөр олгох уу?

Олгоно. Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас
хөдөлмөрийн чадвараа алдсан иргэнд олгох нөхөн төлбөр нь түүний нийгмийн
даатгалын болон бусад хууль тогтоомжийн дагуу тэтгэвэр авахад нөлөөлөхгүй
гэж ойлгоно.

Дөрөв . Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний
хөдөлмөр эрхлэлт

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн ажил хөдөлмөр эрхэлж
болох уу?

Болно. Төрөөс хүн амын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих бодлогын
хүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг нийгэм, хамт олны дунд төлөвшүүлж
улмаар тохирсон ажил хөдөлмөр эрхлүүлэх, амьдралын баталгааг хангах
талаар дэс дараатай олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж байна.
Энэхүү бодлогыг хэрэгжүүлэх хүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг
тохирсон ажил, хөдөлмөр эрхлүүлэх хууль, эрх зүйн орчныг бүрдүүлсэн байгаа.
Ажил олгогч нь хөдөлмөрийн гэрээний үндсэн дээр хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэнийг ажиллуулах талаар дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх үүрэгтэй.

Албан байгууллагад ажиллах хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэний тоог хэрхэн тогтоож зохицуулсан байдаг вэ?

Хөдөлмөрийн тухай хуульд 50, түүнээс дээш ажилтантай аж ахуйн нэгж,
байгууллага нь ажил, албан тушаалынхаа гурав, түүнээс дээш хувийн орон
тоонд тахир дутуу буюу одой хүнийг ажиллуулахаар тусгаж зохицуулсан.

71

Хэрэв аж ахуйн нэгж, байгууллагууд нь дээр дурдсан хэмжээнд хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэн буюу одой хүн ажиллуулаагүй бол ажиллуулбал зохих орон
тоо тутамд сар бүр төлбөр төлнө.

Аж ахуйн нэгж, байгууллагуудын ажиллуулбал зохих орон
тоо тутамд сар бүр төлүүлэх төлбөрийн хэмжээг ямар
байгууллага тогтоох вэ?

Засгийн газрын тогтоолоор аж ахуйн нэгж, байгууллагуудад ажиллуулбал
зохих орон тоо тутамд сар бүр төлөх төлбөрийн хэмжээг тухайн үед мөрдөж буй
хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр тооцож тогтоосон.
Хэрэв 50 , түүнээс ажилтантай байгууллагууд нь ажил, албан
тушаалынхаа гурав, түүнээс дээш хувийн орон тоонд хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэн буюу одой хүн ажиллуулаагүй тохиолдолд
ажиллуулбал зохих орон тоо тутамд дээр дурдсан төлбөрийг сар бүр төлж
улсын төсөвт төвлөрүүлэх үүрэг хүлээнэ.
Ийнхүү тухайн ажил олгогчийн ажиллуулбал зохих орон тоо тутамд сар бүр
ногдуулж буй төлбөрийг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн болон одой хүнд
нийгмийн хамгааллын арга хэмжээг санхүүжүүлэхэд зориулагдах юм.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг ажиллуулж байгаа ажил
олгогчид ямар хөнгөлөлт үзүүлдэг вэ?

Төрөөс хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг тохирсон тодорхой ажил,
хөдөлмөрөөр ханган ажиллуулж байгаа байгууллагуудын үйл ажиллагааг
дэмжиж зохих хөнгөлөлт үзүүлж байна.
Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих тухай хуульд “Орон нутгийн хөдөлмөр
эрхлэлтийн албанд бүртгэлтэй …хөгжлийн бэрхшээлтэй болох нь
холбогдох журмын дагуу тогтоогдсон бөгөөд хөдөлмөрийн чадвараа 50-
аас дээш хувиар алдсан иргэнийг 6 сараас доошгүй хугацаагаар ажиллуулж
байгаа ажил олгогчид тус албатай байгуулсан гэрээний дагуу нийгмийн
даатгалын байгууллагын тодорхойлолтыг үндэслэн тухайн ажилтанд эхний 6
сарын хугацаанд олгосон цалин хөлсний 60 хувийг хөдөлмөр эрхлэлтийг
дэмжих сангаас нөхөн олгоно” гэж зохицуулсан.

Ажиллаж буй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний өдрийн
ажлын цагийг хорогдуулж болох уу?

Аж ахуйн нэгж, байгууллага нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг
ажиллуулж байгаа бол түүний ажлын цагийг эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах
комиссын шийдвэрийн дагуу богиносгоно.
Мөн байгууллага нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн болон одой хүний
гүйцэтгэж байгаа ажлын шинж байдлаас хамаарч тухайн иргэний саналыг
харгалзан ажлын цагийг богиносгож болно.

Байгууллага нь ажиллуулж буй хөгжлийн бэрхшээлтэй
иргэнд ээлжийн амралтыг ямар журмаар тооцон олгох вэ?

Аж ахуйн нэгж, байгууллагууд нь ажил , албан тушаалынхаа гурав,
түүнээс дээш хувийн орон тоонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн болон одой
хүнийг авч ажиллуулж байх үүрэг хүлээсэн.

72

Албан байгууллагууд хөдөлмөрийн хуулийн дагуу тухайн хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэн болон одой хүнийг биеийн байдалд нь ажил, хөдөлмөр
эрхлэхэд саад болохооргүй мөн хөдөлмөрийн нөхцөл нь харшлахгүй байхаар
хөдөлмөр зохицуулалтыг хийж өгөх үүрэгтэй.
Ажил олгогч нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг хөдөлмөрийн гэрээгээр
ажиллуулж байгаа тохиолдолд тухайн иргэн нь бусад ажиллагсдын нэгэн адил
хөдөлмөрийн хууль болон хөдөлмөрийн дотоод журамд заасан эрх үүргийг
хүлээнэ.
Ажил олгогч нь хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж буй хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэнд хөдөлмөрийн хууль тогтоомжид заасны дагуу жил бүр
ээлжийн амралт олгож биеэр эдлүүлнэ.
Тухайн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний ээлжийн үндсэн амралтын хугацааг
ажлын 15 өдрөөр тооцож олгоно.
Хөдөлмөрийн хуульд хөдөлмөрийн хэвийн болон хэвийн бус нөхцөлд
ажиллаж байгаа ажилтнуудын үндсэн амралт дээр нь тооцон олгох нэмэгдэл
амралтын хугацааг дараахь байдлаар ялгавартай тогтоож хуульчилсан юм.
Ажил олгогч нь Хөдөлмөрийн хуулийн 79 дүгээр зүйлийн 79.5 дахь
хэсэгт зааснаар Хөдөлмөрийн хэвийн нөхцөлд ажиллаж байгаа ажилтанд
түүний ажилласан хугацааг харгалзан үндсэн амралт дээр нь дор дурдсан
нэмэгдэл амралтыг олгоно .

Хуулийн Шимтгэл төлж ажилласан Нэмэгдэл амралт
зүйл жил
79.5.1. 6-10 жилд ажлын 3 өдөр
79.5.6. 32,түүнээс дээш жилд Ажлын 14 өдөр

Ажил олгогч нь Хөдөлмөрийн хуулийн 79 дүгээр зүйлийн 79.6 дахь
хэсэгт зааснаар Хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажиллаж байгаа
ажилтанд түүний ажилласан хугацааг харгалзан үндсэн амралт дээр нь дор
дурдсан нэмэгдэл амралтыг олгоно.

Хуулийн Шимтгэл төлж ажилласан Нэмэгдэл амралт
зүйл жил
79.6.1. 6-10 жилд ажлын 5,түүнээс
дээш өдөр
дээш өдөр
дээш өдөр
дээш өдөр
дээш өдөр
79.6.6. 32,түүнээс дээш жилд ажлын 18,түүнээс
дээш өдөр

73

Тухайлбал: Хөдөлмөрийн гэрээгээр хэвийн нөхцөлд 15 жил шимтгэл
төлж ажилласан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь ээлжийн амралт авах
тохиолдолд үндсэн амралтын хугацаа ажлын 15 өдөр дээр нэмэгдэл амралтыг
ажлын 5 өдрөөр нэмж тухайн жилийн ээлжийн амралтыг ажлын 20 өдрөөр
(15өдөр +5өдөр) тооцож олгоно гэсэн үг.

Байгууллага хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг ажиллуулж
буй тохиолдолд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг төлөх үү?

Хөдөлмөрийн хуулийн 46 дугаар зүйлийн 46.1-д Ажил олгогч болон
хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаа ажилтан нь нийгмийн болон эрүүл
мэндийн даатгалд заавал даатгуулж, хуульд заасан хувь хэмжээгээр сар бүр
нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөх үүрэгтэй гэж заасан.
Нийгмийн даатгалын тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.1-д зааснаар
заавал даатгуулагч болон ажил олгогч нь дор дурдсан хувь хэмжээгээр сар
бүр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлнө.

Нийгмийн Ажил олгогчийн Даатгуулагчийн
даатгалын төрөл хөдөлмөрийн хөдөлмөрийн
хөлсний хөлс,түүнтэй
сан,түүнтэй адилтгах орлогоос
адилтгах орлогоос төлөх шимтгэлийн
төлөх шимтгэлийн хувь
хувь хэмжээ(хувиар)
хэмжээ(хувиар)
Тэтгэврийн даатгал 7.0 7.0
Тэтгэмжийн даатгал 0.5 0.5
Эрүүл мэндийн 2.0 2.0
даатгал
Ажилгүйдлийн 0.5 0.5
даатгал
Үйлдвэрлэлийн 1.0,2.0,3.0 -
осол,мэргэжлээс
шалтгаалсан
өвчний даатгал
Шимтгэлийн дүн 11.0,12.0,13.0 10.0

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ
байгуулан нийгмийн даатгалын тухай хууль тогтоомжийн дагуу сарын
хөдөлмөрийн хөлс, орлогоосоо шимтгэл төлж ажилласан нөхцөлд тухайн
байгууллагад шимтгэл төлж ажилласнаар тооцогдоно гэсэн үг.
Ажил олгогч нь хөдөлмөрийн гэрээ байгуулсан өдрөөс эхлэн хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэнд урьд нь дэвтэр байхгүй бол шинээр нийгмийн даатгалын
дэвтэр нээж, уг дэвтэрт сарын хөдөлмөрийн хөлс, орлого болон түүнд ногдуулж
төлсөн шимтгэлийг бичиж өгөх үүрэг хүлээнэ.
Харин сарын хөдөлмөрийн хөлс,орлого түүнд ногдох шимтгэлийг
байгууллага хуулийн дагуу зөв тооцон төлж байгаа эсэхэд иргэн хяналт тавих
үүрэгтэй гэдгийг зөвлөж байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг тэтгэвэр авч байгаа гэсэн
шалтгаанаар цалинг бууруулж олгож болох уу?

74

Болохгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуульд тахир дутуу буюу одой хүний
хөдөлмөр эрхлэх талаар тодорхой тусгасан.
Тухайн ажил олгогч нь Хөдөлмөрийн тухай хуульд заасны дагуу хөгжлийн
бэрхшээлтэй иргэн буюу одой хүнд хөдөлмөр эрхлэхэд саад болохооргүй, мөн
хөдөлмөрийн нөхцөл нь харшлахгүй байхаар хөдөлмөр зохицуулалтыг хийж
ажиллуулна.
Өөрөөр хэлбэл ажил олгогч нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг бусад
ажиллагсадын нэгэн адил хөдөлмөрийн харилцаанд тэгш оролцуулах үүрэгтэй.
Иймээс ажил олгогч нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг тэтгэвэр авч
байгаа гэсэн шалтгаанаар түүний эрхэлж буй тухайн ажил мэргэжил,албан
тушаалын сарын цалин хөлсийг бууруулах буюу хязгаарлаж болохгүй гэдгийг
зөвлөж байна.

75

хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан гарын авлага 2008

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

Similar to хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан гарын авлага 2008

More from Ochir Consulting Ltd

хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан гарын авлага 2008