Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

կենսոլորտ

627 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

կենսոլորտ

  1. 1. Կենսոլորտ• Կենսոլորտ Երկրի թաղանթ, որը բնակեցված էկենդանի օրգանիզմներով և գտնվում է նրանցազդեցության տակ, նրանց կենսագործունեությանառարկաներով զբաղված: «Կյանքի թաղանթ», Երկրիգլոբալ էկոհամակարգ: Կենսոլորտը Երկիրմոլորակի երկրաբանական ոլորտների մի մասն է:«Կենսոլորտ» հասկացությունը ներառել էկենսաբանության մեջ Ժան-Բատիստ Լամարկը 19-րդդարի սկզբում, իսկ երկրաբանության մեջառաջարկել է ավստրիացի երկրաբան ԷդուարդԶյուսը` 1875 թ. : Կենսոլորտի ամբողջականուսմունքը ստեղծել է ռուս կենսաերկրաքիմիկոս ևփիլիսոփա Վ.Ի. Վերնադսկին:
  2. 2. …• Աշխարհագրականթաղանթում կենսոլորտը տարածվում է քարոլորտի վերին շերտում (մինչև 4-5 կմ),մթնոլորտում մինչև օզոնի շետը (25-30կմ) և ջրոլորտում ամբողջությամբ:• Կենդանի օրգանիզմները միանգամից չենառաջացել երկրագնդի վրա: Դրանք առաջացել ենմիլիարդավոր տարիների ընթացքում,աստիճանական զարգացման ճանապարհով:Կենսոլորտի առաջացման և զարգացման հարցերըգիտության մեջ դեռևս լիովին չբացահայտված հարցերից է: Գոյություն ունեն միկյանքի առաջացման վերաբերյալ մի շարք ենթադրություններ՝ վարկածներ,որոնցից մեկի համաձայն՝ կյանքը ծագել է օվկիանոսում՝ աբիոտիկ տարրերիսինթեզի գործընթացում:
  3. 3. • Ներկայումս երկիրըբնակեցված է հսկայականքանակությամբ բազմատեսակբույսերով ու կենդանիներով: Գիտնականները պարզել են, որ Երկրի վրա գոյությունունեն մոտ 1,3 մլն կենդանատեսակ և մոտ 0,4մլն բուսատեսակ:Միմյանց և շրջապատի հետ փոխկապակցվածլինելուշնորհիվ օրգանիզմները կարողանում ենզարգանալու պահպանել իրենց գոյությունը:Օրգանիզմներիփոխազդեցությունըմթնոլորտի վրա տեղի էունենումգազփոխանակությանճանապարհով:
  4. 4. Բուսական ռեսուրսներ• Բուսականությամբ է պայմանավորված բուն կյանքի և դրահամար անհրաժեշտ բնական միջավայրի գոյությունը ևհարատևումը: Բուսականությունը միաժամանակ բնականռեսուրս է, որն օգտագործվում է նյութականարտադրության ոլորտում:• Բուսական ռեսուրսը երկրագնդի բնական բուսածածկույթիայն զանգվածն է, որը մարդկային հասարակությանզարգացման տվյալ մակարդակում հանդես է գալիս որպեսմարդկության գոյության անհրաժեշտ աղբյուր, որպեսկարևորագույն արտադրամիջոց:Ըստ կիրառությանբնագավառների բուսական ռեսուսները բաժանվում ենհետևյալ խմբերի սննդային բույսեր, դեղաբույսեր,տեղնիկական բույսեր, կերաբույսեր, դեկորատիվ բույսեր:
  5. 5. Սննդային բույսեր• Սննդային բույսերըմարդու կողմիցանմիջականորենօգտագործվում ենորպես սնունդ, կամ էլհումք են ծառայումսննդի արտադրությանհամար: Սննդայինբույսերը բաժանվում ենմի քանի խմբի:Այսխմբերը տարբերվում ենգլխավորապես իրենցքիմիական կազմով:
  6. 6. Դեղաբույսեր• Դեղաբույսերը պարունակումեն մարդու օրգանիզմի վրաֆիզիոլոգիական ազդեցությունունեցող տարբեր նյութեր՝եթերայուղեր, գլիկոզիտներ,դաբաղանյութեր, ալկալոիդներ,վիտամիններ:• Ըստ ազդեցության բնույթի՝տարբերվում ենհանգստացնող, քնաբեր,ցավազրկող, հակաբորբոքայինև այլ դեղաբույսեր: Լայնկիրառություն ունեցողդեղաբույսերից են քինածառը,կոկայենին, մասրենին,արոսենին, հաղարջենին և միշարք այլ բույսեր: Գիտությանզարգացմանը զուգընթացհայտնաբերվում են բուժիչհատկություններ ունեցողնորանոր տեսակներ:
  7. 7. Տեխնիկականմշակաբույսեր• Տեխնիկականմշակաբույսերը դրանք բոլոր այն բույսերն են, որոնքարդյունաբերությանտարբեր ճյուղերում կարող են օգտագործվել որպեսհումք: Դրանցիցի ենկաուչուկատուները, որոնցից ներկայումսստացվում է ռետինի համաշխարհային արտադրության 30%-ը:Որպես արդյունաբերական հումք բարձր են գնահատվում թելատու(վուշը, բամբակենին, ջութը, բրդյա ծառը),յուղատու (յուղատուարմավենիները, արևածաղիկը, սիբիրական մայրին), ներկատու ևդաբաղանյութեր պարունակող բույսերը: Շատ տեխնիկական բույսերմարդու կողմից ընտելացվել են և օգտագործվում են որպես մշակաբույսեր:
  8. 8. Կերաբույսեր• Կերակրաբույսերը կարևորնշանակություն ունենգյուղատնտեսության, մասնավորապես,անասնապահության համար: Դրանք աշխարհումզբաղցնում են 30 մլն,այսինքն ամբող աշխարհիցամաքիշուրջ 20 %-ը: Կերակրաբույսերը հատկապեսհարուս են նսսդանյութերով ( շաքարներ, սիտակուցներ,վիտամիններ):
  9. 9. Դեկորատիվ բույսեր• Դեկորատիվ բույսերըայն բույսերն են, որոնքմարդիկ օգտագործումեն միջավայրըգեղեցկացնելու համար,օգտագործում են որպեսդեկոր:
  10. 10. Անտառային ռեսուրսներ• Երկրագնդի բուսական ծածկույթում առանձնահատուկ տեղ ենգրավում անտառները: Դրանք զբաղեցնում են համեմատաբար ոչմեծ տարածք՝ Երկրագնդի ցամաքային մակերեսի ¼ -ից քիչ ավելին(41 մլն քկմ):• Անտառների կարևորագույն ֆունկցիան ջրի, թթվածնի, ազոտի,ածխածնի և այլ կարևոր նյութերի շրջապտույտի ապահովումն է:Անտառները պաշտպանում են հողը էրոզիայից, որի շնորհիվջրամբարները, գետերը, լճերը զերծ են մնում տիղմի զանգվածիկուտակումից: Անտառն օգնում է, որ տեղումների ու հալոցքներիջրերը ներծծվեն հողի մեջ, պակասեցնում է հեղեղներիուժգնությունը, նպաստում է ստորերկրյա ջրավազանիպաշարների վերականգնմանը: Անտառը մարդուն ապահովում էփայտանյութով, բազբաթիվ բույսերի ու կենդանիներիտեսակներով, որոնցից ստացվում են 5000 տեսակի տարբերապրանքներ:•Անտառները բաժանվում են երկու խոշոր խմբի՝ արևադարևային ևբարեխառն անտառներ:
  11. 11. ԱրևադարձայինանտառներԽոնավ Չոր• Արևադարձային խոնավանտառները գտնվում են այնվայրերում, որտեղ անձրեվներըհաճախակի բնույթ ենկրում:Արևադարձային խոնավ անտառները մշտադալարեն: Լայնատերև ծառերի սաղարթները դիպչում ենմեկը մյուսին՝ կազմելովփակ ծածկ, որըհուսալիորեն պաշտպանում է արևիճառագայթներից՝ ստեղծելով հուսալի և հարուստապրելավայր բազմաթիվ տեսակների համար:Գոյություն ունեն բազբատեսակ խոնավ անտառներ: Արևադարձային խոնավանտառները աչքի են ընկնում կենդանիներիու բույսերի արտակարգտարատեսակությամբ:• Արևադարձային չորանտառներ կարելի էհանդիպել այնվայրերում, որտեղանձրևները սեզոնայինեն:Արևադարձային չորանտառների բուսածածկը ավելի նոսր է, տարվաամենաչորեղանակին բացառված չէ տերևաթափը: Այս անտառները նույնպես հարուստ ենբազբատեսակ կենդանիներով ու բույսերով, բայց ոչ խոնավ անտառների չափ:
  12. 12. Բարեխառն անտառներ• Բարեխառն անտառները տարածվում ենբարեխառն լայնություններում: Այս անտառներըչափազանց օգտակար են մարդկանց համար:Նրանք պահպանում են գետերի ավազանները ևպաշտպանում են ջրհեղեղներից:Թեևբարեխառն անտառներիկենսաբազմազանության մակարդակը ցածր է, այնուամենայնիվ, այստեղհանգրվանում են բազմաթիվ հազվագյուտ տեսակներ:
  13. 13. Անտառազրկում• Գիտնականների կարիծիքով անտառները ծածկել են երկրիցամաքի մակերեսի մոտ 45%-ը: Ներկայումս արդեն դրանցավելի քան 50%-ը ոչնչացվել է: Ըստ Բնությանհամաշխարհային հիմնադրամի հաշվարկների՝ երկրագնդիվրա յուրաքանչյուր տարի 20 մլն հա անտառածածկտարածք անտառազրկվում կամ քայքայվում են:• Անտառազրկման գլխավոր պատճառներն են՝փայտամշակման և թղթի արտադրությունը,գյուղատնտեսական տարածքներ ստեղծելու նպատակով,վառելափայտ և անասնակեր ստանալու նպատակով,թթվային անձրևներ, քաղաքաշինություն, պատերազմեր,ծխախոտի մշակում, կլիմայի փոփոխությամբպայմանավորված կորուստներ և այլն:
  14. 14. Անտառազրկմանհետևանքները• Անտառազրկամ հետևանքները շատ ծանր են:Առաջնահերթ մթնոլորտում CO2 քանակի ավելացում,O2 քանակի նվազում, որն էլ առաջացնում էջերմոցային էֆեկտը: Եղանակի տաքացումըկառաջացնի անտառային հրդեհներ, անապատացում,անտառազրկում և այլ խնդիրներ: Կուժեղանա հողայինէրոզիան, ջրհեղեղների քանակի ավելացում,երաշտների հաճախականության մեծացում, ջրայինհոսքի ուժեղացում և այլն:
  15. 15. Անտառազրկումըկանխող միջոցները• Անտառաշահագործումը կարգավորելու և ռեսուրսներըռացիոնալ օգտագործելու նպատակով երկրնրի մեծ մասում,այդ թվում ՀՀ-ում, անտառները բաժանվում են 3 խմբի:• Առաջին խմբին են պատկանում ամենից ավելի արժեքվորանտառները: Դրանք այն անտառներն են, որոնց համարգլխավորը համարվում է էկոլոգիական և միջավայրաստեղծդերը: Դրանք պահպանվում ու ընդարձակվում ենհողապաշտպան, ջրակուտակիչ, սանիտարահիգենիկ,առողջապահական դերի համար:• Այդ անտանռերի արդյունաբերական հատումներըարգելված են: Կատարվում է միայն սանիտարականհատում, որի նպատակն է անտառը մաքրել ծերացած,չորացած և հիվանդ ծառերից և դրանով իսկ նպաստելանտառի ինքնավերկանգնմանը:
  16. 16. ...• Երկրորդ խմբին են պատկանում բնակչության ևտրանսպորտային ցանցի բարձր խտություն ունեցող շրջանները,ինչպես նաև հումքային ռեսուրսներով աղքատ անտառները,որոնց համար գլխավորը միջավայրպշտպան դերն է: Այդ խմբիանտառների արդյունագործական շահագործումը սահմանափակէ և կատարվում է հատուկ հսկողության ներքո: Անտառայինռեսուրսների մյուս տեսակների՝ որսի կենդանիների, սնկերի,հատպտուղների, կերաբույսերի, դեղաբույսերի և մյուսներիօգտագործումը թույլատրվում է:• Երրորդ խմբի մեջ մտնում են անտառաշատ շրջանների այնանտառային զանգվածները, որոնց արտադրական արժեքը բարձրէ, իսկ շահագործումը մեծ վնաս չի հասցնում անտառիմիջավայրաստեղ և էկոլոգիական ֆունկցիաներին: Այդանտառներին բաժին է ընկնում աշխարհում կատարվողանտառահատումների հիմնական մասը:
  17. 17. Բուսական ռեսուրսներիպահպանումը• Բուսական ռեսուրսների պահպանության, ռացիոնալօգտագործման ու վերականգնման ուղություններն ու կոնկրետեղանակները բազմազան են: Բուսական ռեսուրսներիպահպանության կարևորագույն ուղղությունը բույսերիբազբազանության՝ գենոֆոնդի պահպանումն է:• Գենոֆոնդը բուսատեսակների ժառանգական հատկանիշների ուհատկությունների ամբողջությունն է: Ամեն մի բուսատեսակ ունիիր ուրույն, միայն իրեն բնորոշ ժառանգական հատկությունները:Գենոֆոնդը կյանքի շարունակման անհրաժեշտ պայմանն է:• Բուսատեսակների պահպանության գործում կարևոր է դրանցհավաքի ճիշտկազմակերպումն ու վերահսկումը:Բուսականությանպահպանմանն են ծառայում հատուկ պահպանվող տարածքները՝արգելոցները, արգելավայրերը, ազգային պարկերը: Այն վայրում,որտեղ արգելված կամ սահմանապակված են է մարդուարտադրական գործունեությունը, բույսերն աճում, զարգանում ուբազմանում են առանց մարդածին գործոնների ազդեցության:
  18. 18. ...• Բուսական ռեսուրսների պահպանման համար կարևորնշանակություն ունի բույսերի << Կարմիր գրքի>> ստեղծումը:Բնապահպանական միջոցառումների շարքում առանձնահատուկկարևորություն ունի արոտավայրերի բուսածածկույթիպահպանումը: Արոտավայրերին մեծ վնաս է հասցնումթունաքիմիկատների ոչ ճիշտ կիրառումը: Թունաքիմիկատներըօգտագործելով մոլախոտերի և վնասակար միջատների դեմ՝ մարդըհաճախ ոչնչացնում է նաև արժեքավոր բուսատեսակները,նպաստում է անցանկալի բուսատեսակների տարածմանը: Լավարդյունք է տալիս արտոաշրջանառությունը: Ընդարձակարոտավայրերը բաժանումեն տեղամասերի, որոնք հերթափոխովարածեցվում են: Մի տեղամասի արածեցման օրերին, մյուստեղամասում բուսածածկը հասցնում է վերականգնվել՝ խտանալ ուփարթամանալ:Աշխարհի մի շարք զարգացած երկրներումկատարվում է բնական կերային հանդակների մակերեսային կամարմատական բարելավում՝ հարստացվում քիմիականպարարտանյութերով, ոչնչացնում են մոլախոտերն ու վնասատուբույսերը, միջատներին, մաքրում քարերը, չորացնում ճահիճները,կատարում արհեստական ոռոգում, լրացուցիչ ցանք և այլմիջոցառումներ: Այդ ամենի շնորհիվ բնական կերհանդակներըկուլտուրացվում են:
  19. 19. Կենդանականռեսուրսներ• Կենդանական աշխարհը, ինչպես բուսականությունըկեսնոլորտի կարևորագույն բաղադրիչներից է: Սնվելովբույսերով և մեկը մյուսով՝ կենդանիները կարևոր դեր ենխաղում կեսնոլորտում ընթացող նյութի շրջապտույտում,ապահովելով դրա ընդհանուր հաշվեկշռի պահպանումը:Բուսականության հետ մեկտեղ կենդանական աշխարհըբնական միջավայրի գոյության անհրաժեշտ նախադրյալէ:Կենդանական աշխարհը միաժամանակ արտադրամիջոցէ, բնական ռեսուրս, որը հումք է տալիսարդյունաբերության մի շարք ճյուղերի՝ սննդիարդյունաբերությանը, կաշվի-մորթեղենի արտադրությանըև այլն: Կենդանական ռեսուրսները ըստ իրենցնշանակության բաժանվում են երկու խմբի՝որսորդաարդյունագործական և միջավայրաստեղծ:
  20. 20. Միջավայրաստեղծկենդանիներ• Միջավայրաստեղծ կենդանիները, որոնց տեսակները շատեն, ունեն կարևորագույն էկոլոգիական նշանակություն:Օրինակ. միջատների դերը բույսերի փոշոտման, ինչպեսնաև բուսաբուծության զարացման գործում:• Կան բազմաթիվ կենդանիներ, որոնք ոչնչացնում ենվնասակար միջատներին ու կրծողներին: Որոշ կենդանիներև միջատներ էլ կատարում են սանիտարների դեր՝մաքրելով շրջակա միջավայրը թույլերից և հիվանդներից:• Շրջապատի մաքրման գործում անփոխարինելի ենլեշակերները: Հողում բնակվող մի շարք կենդանիներ,փխրցլելով հողը՝ բարելավում են դրա կառուցվածքը: Ջրումբնակվող փափկամարմինների և խեղգետինների որոշտեսակներ մաքրում են ջրավազաններըտարբեր վնասակար նյութերից:•
  21. 21. Կենդանական ռեսուրսներիպահպանումը• Կենդանական ռեսուրսների պահպանման և ռացիոնալ օգտագործմանմիջոցառումները շատ առանձնահատուկ են: Այդ միջոցառումների համակարգումգլխավորը կենդանիների որսի կարգավորումն է: Դա նշանակում է, որ որսը պետք էկատարվի հատուկ կանոնակարգով, որոշակի ժամկետներում որոշակի քանակով,իսկ առանձին դեպքերում պետք է ընդհանրապես արգելվի:• Որսի կարգավորումից բացի, կարևոր նշանակություն ունիորսահանդակների պահպանումը, այսինքն՝ այն վայրերի,որտեղ կենդանիների գոյության բնական պայմաններընպաստավոր են:•
  22. 22. ...• Կենդանիների պահպանման և ռացիոնալ օգտագործմանհամար կարևոր նշանակություն ունեն կենսատեխնիկականմիջոցառումները: Հատկապես լավ արդյունք են տալիսսմբակավորների համար կերաբույսերի ցանքը, ջրումբնակվող կենդանիների համար՝ ջրային բույսերի, առափնյաճահճային բույսերի ու թփուտների ցանքը, ձմռանըկենդանիների կերակրումը և այլն:• Մեծ է կենդանիների կլիմայավարժեցման ևվերաբնակեցման դերը: Բազմաթիվ կենդանատեսակներաշխարհի մի շրջանից ներմուծվել են այլ շրջաններ,հարմարվել են նոր բնակլիմայական պայմաններին,բազմացել և ներկայումս արդյունագործականնշանակություն են ձեռք բերել:• Վերաբնակեցման շնորհիվ հնարավոր եղավ վերականգնելոչնչացման եզրին հասած մի շարք կենդանիների քանակը,իսկ որոշ կենդանիներ փրկել իսպառ ոչնչացումից:
  23. 23. ...• Վերջին ժամանակները համաշխարհայինձկնաբուծության բնագավառում արագ թափով աճում էաքվակուլտուրայի դերը: Դա ջրայինանասնապահություն է, երբ ջրային պայմաններումկատարվում են կենդանիների ընտելացում:Ներկայումս աքվակուլտուրայի համաշխարհայինտարեկան արտադրանքը կազմում է 15-20 մլն տ:• Կենդանիների ու բույսերի պահպանության գործում մեծ է ազգային պարկերի,արգելոցների, արգելավայրերինշանակությունը: Դրանք հուսալի ապաստան ենհազվադեպ և արժեքավոր կենդանատեսակների համար:
  24. 24. Կենսաբանականբազմազանւթյուն• Որոշակի տարածքում ապրող բուսական և կենդանականաշխարհը, ինչես նաև նրանց վրա ազդող ֆիզիկական ուէկոլոգիական գործոնների միասնությունը կոչվում էէկոհամակարգ:• Էկոհամակարգում ամեն մի բուսատեսակ ու կենդանատեսակունի իր որոշակի դերը և մյուս բուսատեսակների ուկենդանատեսակների, ինչպես բնակատեղի հետ գտնվում էկայուն և օրինաչափ կապերի մեջ: Այս կապերի շնորհիվ է, որպահպանվում է կենսոլորտի և փոքր էկոհամակարգերիգոյությունը, դրանց էկոլոգիական հավասարակշռությունը, ևպահպանվում է կյանքը երկրագնդի վրա: Ցանկացածէկոհամակարգի, այդ թվում նաև ամենամեծ էկոհամակարգհանդիսացող կեսոլորտի ինքնակարգավորումն ուինքնավերականգնումն տեղի է ունենում նրա առանձինբաղադրիչների փոխադարձ կապերի շնորհիվ: Որքան բազմազանեն էկոհամակարգի կենսաբանական բաղադրիչները` բուսականու կենդանական աշխարհը, այնքան այդ կապերը բազմազան ուզարգացած են լինում:
  25. 25. Կարմիր գիրք• Բույսերի ու կենդանիների բազմազանությանպահպանության մեթոդներն ու միջոցառումներնբազմազան են: Գիտնականները եկան այն եզրակացության,որ այդ միջոցառումներին կազմակերպված բնույթ տալու ևարդյունավետությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտէ նախ և առաջ բացահայտել այն բուսատեսակներն ուկենդանատեսակները, որոնք ոչնչացման վտանգի տակ են ևառաջին հերթին կազմակերպել դրանց պահպանությունը:Այսդես ծագեց <<Կարմիր գիրքը>>, որն այժմ կիրառվում էաշխարհի մի շարք երկրներում:• <<Կարմիր գիրքը>> հազվադեպ և ոչնչացման վտանգիտակ գտնվող օրգանիզմների համակարգված ցուցակն է:
  26. 26. Եզրակացություն• Իմ կարծիքով դարը փոխվել է և հասարակությունըսկսել է ավելի շատ անհանգստնալ էկոհամակարգիհամար: Երիտասարդները իհարկե ոչ ամբողջությամբ,բայց մի մասը, տարբեր միջոցառումներ էկազմակերպում բնապահպանույան համար: Դա մեծառաջնթաց է: Պետք է մարդիկ իրենք հասկանան, որվնասելով էկոհամակարգը՝ վնասում են իրենց: Չէ որհենց այդ աղտոտված էկոհամակարգն է բնականմիջավայրի գոյության կարևոր նախադրյալը:

×