эд

1. Үнэ ба Өрсөлдөөний онол
L-6

2. *Үнэ гэж юу вэ?
*Үнийн үүрэг
*Өрсөлдөөний онол

3. *Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéã ¿ë ¿çýãäýã÷ ãàð çîõèöóóëæ áàéäàã. ¯íý íü ¿ë ¿çýãäýã÷ ãàðûí
¿¿ðãèéã õ¿ëýýäýã.
*¯íý íü óÿí õàòàí øèíæ ÷àíàðààðàà çàõ çýýëä 3 ¿¿ðýãòýé.
*
*¯éëäâýðëýëèéã óðàìøóóëàõ
*ͺºöèéã øèëæ¿¿ëýõ
*ͺºöèéã õóâààðèëàõ

4. 1. ¯éëäâýðëýëèéã óðàìøóóëàõ ¿¿ðýã:
* Áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý ºñºõèéí õýðýýð ¿éëäâýðëýã÷äèéí ¿éëäâýðëýëýý
íýìýãä¿¿ëýõ õ¿ñýë, ñîíèðõîë óëàì á¿ð íýìýãäýæ áàéäàã. (Íèéë¿¿ëýëòèéí
õóóëü)
* Ó÷èð íü ¿íý ºññºíººð êîìïàíèé îëîõ àøèã íýìýãäýæ, èë¿¿ èõèéã ¿éëäâýðëýõèéã
*
çîðèíî.

5. 2. ͺºöèéã øèëæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã:
* Àëèâàà íººö íü îëîí òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõýä àøèãëàãääàã
* Òýãâýë èðýýä¿éä àøèã èõ îëîõ áèçíåñ ð¿¿ íººö øèëæèæ áàéäàã
* ªºðººð õýëáýë íººö¿¿ä íü àëü áîëîõ ¿íý ºíäºð áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé
*
¿éëäâýðëýëä øèëæèæ áàéäàã

6. *Ìîíãîë óëñûí õºäºëìºðèéí íººö Ñîëîíãîñ óëñ ðóó øèëæèæ áàéíà.
*Ó÷èð íü Ìîíãîë îðîíä äóíäàæ öàëèíãèéí õýìæýý (õºäºëìºðèéí ¿íý) Ñîëîíãîñ îðîíòîé õàðüöóóëàõàä
ìàø áàãà áàéíà.
*

7. 3. ͺºöèéã õóâààðèëàõ ¿¿ðýã:
Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòòýé ñàëáàðóóäàä íººö ¿íèéí ººð÷ëºëòººñ õàìààðàí
*
õóâààðèëàãääàã.
Æèøýý íü: Äýëõèéí çàõ çýýëä çýñèéí ¿íý ºñºõºä áóñàä òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëä õýðýãëýãäýõ íººö óóë óóðõàéí ñàëáàðò èë¿¿ õóâààðèëàãääàã.

8. *
*¯íèéí çîõèöóóëàëò
*¯íèéí äýýä õÿçãààð
*¯íèéí äîîä õÿçãààð
*Òàòâàð
*Òàòààñ
*Êâîò

9. *¯íèéí äýýä õÿçãààð ãýäýã íü çàñãèéí ãàçðààñ òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çàõ çýýëä
õóäàëäàí áîðëóóëàõäàà ìºðäºõ ¿íèéí äýýä õÿçãààðûã õóóëü÷èëàí òîãòîîõ áàéäëûã õýëäýã.
*Ýíý íü èõýâ÷ëýí õýðýãëýã÷äèéã äýìæèõ çîðèëãîòîé
*Æèøýý íü: Àâòîáóñíû Áèëåòíèé äýýä ¿íèéã 400¥ ãýæ òîãòîîõ
*

10. *Àíõààðàõ ç¿éë: ¯íèéí Äýýä Õÿçãààð òîãòîîõ íü òóõàéí ¿íýýñ äîîãóóð ¿íýýð áîðëóóëàõ
áîëîìæòîé
*

11. • Æèøýý: Çàéðìàãíû çàõ çýýëèéí òýíöâýðò, ¿íý 300, òîî õýìæýý 1000 ãýæ
òîãòæýý (Çóðàã À).
• Ãýòýë Çàñãèéí Ãàçðààñ ¿íèéã 200 òºãðºãººñ äýýø õóäàëäààëàõûã
õîðèãëîâ.
• Èíãýñíýýð çàéðìàã íèéë*
¿¿ëýã÷èä 750 øèðõýãèéã íèéë¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëæ
õàðèí õýðýãëý÷èä 1250 øèðõýãèéã õóäàëäàí àâàõ ýðýëòòýé áîëëîî (Çóðàã
B).

12. P Çóðàã (a)
¯ í è é í òààç *
Q
300
1000
S
D
Çóðàã (b)
Õî ì ñäî ë
P
Q
300
750 1250
200
S
D

13. *
L- 6

14. Аж үйлдвэржсэн нийгмийн тогтвортой
хөгжлийн үндэс нь өрсөлдөөн.
Өрсөлдөөн нь:
Анх хувийн
үйлдвэрлэгчид
Нээлттэй зах
зээл
Чөлөөт үнийн
механизм
*Сонгодог эдийн засагчид эдийн засгийн салбаруудад нэвтэрч
орсон субьектив шалтгаанаар тайлбарлаж байжээ.

15. *Адат Смит (1723—1790)
"... Хэрэв хvнээс бvх хязгаарлалт,
дарамтыг нь аваад хаячихвал хамгийн
энгийн хирнээ хамгийн тодорхой
тєрєлх /байгалийн/ эрх чєлєєний
систем бий болох бvлгээ.
Хvн хэрвээ шударга ёсний хуулийг
зєрчихгvй, бусдийн эрхэнд халдахгvй л
байвал тvvнийг єєрийнхєє дураараа,
сонирхлоо биелvvлээд явах бvрэн эрх
чєлєєг нь олгох /хангах/ хэрэгтэй..."
* 1723 Шотланд
* Адам Смит vндэсний эдийн засгийн
сонгодог онолыг vндэслэжээ.
* 1750 онд тэр Гласговийн их сургуулид
логикийн профессор
* Смит 1778 онд Шотландын гаалийн
хороо
* 1759-The Theory of Moral sentiment
* 1776-The Wealth of Nations
* "Ёс суртахууний мэдрэмжийн онол"
Хvний байгалийн шинж нийгмийн
амьдралд хэрхэн илрэх вэ?

16. * Өрсөлдөөний онол 18-р зууны сонгодог эдийн засаг:
А.Смит
Ашгийн нормыг тэгшитгэснээр хөдөлмөр ба капиталын оновчтой
хуваарлилт бий болдог төдийгүй хувийн сонирхол болîн эдийн засгийн
үр ашгийг төрүүлдэг.
А. Смит нь “Үл үзэгдэх гар”-аар дамжуулан зах зээлийг тэнцвэржүүлдэг.
Хэрэгцээг хамгийн бүрэн дүүрэн хангах түүний сургаалийн үндсэн нь болж өгсөн.
Тухайн үйлдвэрлэгч нэг бүрийн зах зээл дээр тогтоосон үнэ ингэхдээ үйлдвэрлэгч нэг бүр
нь тодорхой үнэд захирагдсанаар цаашид нийт үйлдвэрлэгчдийн үнийн өрсөлдөөнд ордог
Үйлдвэрлэгч нэг бүр өөрийн хүсэл зоригоос үл хамааран зах зээлийн үнэд захирагддаг

17. *
ӨРСӨЛДӨӨН НЬ ҮНИЙГ ЗОХИЦУУЛНА
 Нийлүүлэлт багасах үед үнэ өсч, харин нийлүүлэлт ихсэх үед үнэ буурдаг.
 Үр ашигтай өрсөлдөөний үндсэн нөхцөл нь худалдан борлуулагчийн тоо хэдий чинээ
их байх, тэдгээрийн тухай мэдээлэл хэр зэрэг үнэн зөв байх, ашиглаж байгаа нөөцийг
дайчлах чадвар
 Төгс өрсөлдөөний онолын загварын элементүүдийг санал болгохдоо зөвхөн төгс
өрсөлдөөний нөхцөлд хэрэгцээг хамгийн ихээр хангах нөхцөл бүрддэг гэдгийг
тогтоосон,
 Төгс өрсөлдөөний нөхцөлд нөөцийг хамгийн оновчтой хуваарилах онолыг
үндэслэжээ.
А.Смит

18. * Давид Рикардо
(1771–1823)
“Улс төр, эдийн засгийн
ухааны зарчмууд ба
албан татвар” бүтээлдээ
төгс өрсөлдөөнт онолын
загварыг боловсруулсан.
Өрсөлдөөний тусламжтайгаар зах
зээлийн үнийн зохицуулалтын онолыг
үндэслэжээ.
* Төгс өрсөлдөөний үр дүнд эрэлт ба нийлүүлэлтийн
нөлөөллөөр зах зээлийн үнэ тогтдог гэдэгт үндэслэдэг.
* Зах зээлд оролцогчдод нь үйлдвэрлэн гаргах
бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ болон үнийн тухай мэдээллийг
авснаар өөрсдийн үйл ажиллагааг явуулдаг гээд пүүсүүд нь
чанар-үнийн матрицын үндсэн дээр үйлдвэрлэлийн зардал
болон бүтээгдэхүүний борлуулалтын зардлыг хамгийн бага
байх шийдвэрийг гаргадаг гэдгийг тогтоожээ.
* Үнийн балансыг тогтооход өрсөлдөөн шийдвэрлэгч ач
холбогдолтой гэдгийг Д.Рикардо онолын хийсвэрлэх аргын
тусламжтайгаар тогтоосноор төгс өрсөлдөөний нөхцөлд
үйлдвэрлэлийн өсөлтийг урт хугацаанд шийдвэрлэх болон
ахиу хөдөлмөрийн бүтээмжийн үндсэн дээр үнэт зүйлсийн
хуваарилалтын онолыг дэвшүүлсэн байна.
* Энэхүү судалгааны нэг гол зүйл бол <<зах зээлийн
хууль>> нь эцсийн дүндээ бүрэн ажил эрхлэлтийг хангадаг
гэсэн дүгнэлт юмаа.

19. *Ийнхүү урт хугацаанд үйлдвэрлэлийн нөөцийг нэг салбараас
нөгөөд шилжүүлсэнээр хөдөлмөр ба капиталыг хамгийн ашиг
багатай салбараас ашиг өндөртэй салбар руу хуваарилдаг.
*Дж.С.Милль “Өрсөлдөөн бол үнэ, цалин, рент-ийг зохицуулагч
цорын ганц зохицуулагч бөгөөд энэ бол хууль” юм.
*

20. * К.Маркс “Капитал”
монополь
Монополиуд хөдөлгөөнд оршиж, хоорондоо өрсөлдөж шинэ монополиудыг төрүүлдэг.
ӨРСӨЛДӨӨН
Монополь өрсөлдөөнийг төрүүлж харин өрсөлдөөн нь монополийг төрүүлдэг..
МОНОПОЛЬ
Монополь нь чухамхүү өрсөлдөөний үндсэн дээр төрж байдаг.
*Энгельс: Нийгэмд өрсөлдөөн нь ноёлох байр суурьтай байх бөгөөд энэ бол дайн. Энэ
бол амьдрал, үхлийн төлөөх дайн.
* Энэ дайнд нэг нь нөгөөгөөгөө шахан зайлуулах, байрыг нь эзлэхийн төлөө тэмцэлддэг.
* Ингэхдээ ажилчдад ч өөр хоорондоо, хөрөнгөтнүүд ч өөр хоорондоо өрсөлддөг” гэжээ.

21. * Өрсөлдөөний онолыг 19-р зууны эдийн
засагчид баяжуулсан.
* А.Маршалл -төгс өрсөлдөөний “нөхцөлт” загварыг шүүмжлэн зах
зээл дээр урт хугацаанд тэнцвэрт байдал тогтох онолыг
боловсруулсан.
* Технологийн хөгжил, хэрэглэгчийн таашаал зэрэг шинэ
ойлголтуудын тусламжтайгаар өрсөлдөөн-монополийн шинэ загварыг
бий болгосон.
* Үйлдвэрлэгчид нь өрсөлдөөний үндсэн дээр бүтээгдэхүүнээ зах
зээлд борлуулдаг. Энэ нөхцөлд зах зээлийн үнэ нь нийт эрэлтийн
нөлөөгөөр тогтдог гэдгийг үндэслэжээ.
* А.Маршалл нь монопольт өрсөлдөөний онолыг үндэслэсэн байна.
А.Маршаллын онолын үндэс нь төгс өрсөлдөөний нөхцөл дэх үнийн
онол.

22. *
*олон тооны эдийн засгийн агентуудаас үл хамаарах
зах зээлийн нөхцөл байдлыг авч үзжээ. Өрсөлдөөн
бол чөлөөт өрсөлдөгчдийн аль нэг нөхцлийг сонгон
авах нөхцөл.
*XIX-XX зууны зааг дээр төгс өрсөлдөөний онолд
эрс өөрчлөлт гарчээ. Үнийн өрсөлдөөний дутагдал:
*Й.Шумпетер “чөлөөт өрсөлдөөний үеийн нөхцөл
байдал нь зөвхөн тухайн таваарын өрсөлдөөнийг
тодорхойлдог. Харин шинэ таваар, шинэ технологи,
шинэ нөөц, үйлдвэрлэлийн шинэ зохион
байгуулалтын үед ач холбогдлоо алддаг” гэжээ.

23. *<<нийгмийн байгууллын үед өрсөлдөөний үйл явц нь
зөвхөн тухайн тогтолцоонд үйлчилдэг гэдгийг анхаарах
хэрэгтэй>>
*төгс өрсөлдөөний загвар нь хэрвээ бодит төрийн нөхцөлд
үйлчилдэг юм бол төрийн бусад үйл ажиллагааны үед ямар
ч хязгаарлалт байхгүй байх байсан гэжээ.
*

24. 4.1. Үнэ ба Эрэлт, эрэлтийн хууль
4.2.Эрэлтэнд нөлөөлөх хүчин зүйлс
4.3.Нийлүүлэлт, нийлүүлэлтийн хууль
4.4.Нийлүүлэлтэнд нөлөөлөх хүчин зүйлс
*Дэд сэдэв:

25. 1. Эрэлтийг тодорхойлох, эрэлтийн функц, эрэлтийн муруй
Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîíä
áүòýýãäýõүүí, үéëчèëãýýíèé үíý íü өðñөëäөөíèé үð äүíä
ýðýëò, íèéëүүëýëòèéí õóóëèàð òîäîðõîéëîãäîæ áàéäàã.
Ýðýëò íü õýðýãëýãчèéí òàëûí ñîíèðõîëûã
èлýðõèéëæ áàéäàã áөãөөä õýðýãöýýòýé ñàëøãүé
õîëáîîòîé. Õýðýãöýý íü òóõàéí áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýã
õýðýãëýõ õүñýë ñîíèðõîëûã èëýðõèéëæ áàéäàã.
Õýðýãöýý = Ýðýëò + Ìөðөөäөë => Ýðýëò = Õýðýãëýý-Ìөðөөäөë

26. •Ýðýëòèéí ôóíêö
Ýðýëòèéí òîî õýìæýý áà òүүíä íөëөөëөã÷ õү÷èí
çүéëñèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã èëýðõèéëñýí ôóíêöûã
ýðýëòèéí ôóíêö ãýíý.
Ýðýëòэä íөëөөëæ áóé áóñàä áүõ õү÷èí çүéëñ
өөрчлөлтгүй òîãòìîë áàéõàä ýðýëòèéí òîî õýìæýýã
çөâõөí òóõàéí ýðýëò áүõèé áүãýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé
үíýýñ õàìààðóóëàí òîäîðõîéëñîí ôóíêöûã үíýýñ õàìààðñàí
ýðýëòèéí ôóíêö ãýýä äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëäîã.
Qd= f ( Pd, Px)
Qd- эрэлтийн тоо хэмжээ
Pd- эрэлт бүхий бүтээгдэхүүн үйлчилгээний үнэ
Px – үнийн бус хүчин зүйлс

27. Ýäèéí çàñàã÷èä үíýýñ õàìààðñàí ýðýëтèéн ôóíêöûí
äàðààõ 2 õýëáýðèéã өðãөí àøèãëàäàã. Үүíä:
Ýðýëòèéí шугаман ôóíêö
Qd=a-b*Pd Ýíä: à > 0 , в > 0 áàéíà.
Ýðýëòèéí ãèïåðáîëëîã ôóíêö
Qd= c+
d
Pn
d

28. •Ýðýëòèéí õóóëü
Ýðýëòýä íөëөөëäөã áóñàä áүõ õү÷èí çүéëñ өөð÷ëөëòãүé
òîãòìîë áàéõàä òóõàéí áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíý өñөõөä ýðýëòèéí
òîî õýìæýý íü áóóð÷ áàéäàã. Ýñðýã òîõèîëäîëä òóõàéí áүòýýãäýõүүí,
үéë÷èëãýýíèé үíý áóóðàõàä ýðýëòèéí òîî. õýìæýý өñ÷ áàéäàã. Ýíýõүү çүé
òîãòëûã ýðýëòèéí õóóëü ãýíý.

29. Тóõàéí ýðýëò áүõèé áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé
үíý өñөõөä ýðýëòèéí òîî õýìæýý áóóð÷ áàéäãûí øàëòãààí
íü үíý өññөíөөð õýðýãëýã÷èéí áîäèò õóäàëäàí àâàõ
÷àäâàð áóóðàõ бөгөөд үүнийг орлогын нөлөөлөл
гэнэ.
Тóõàéí ýðýëò áүõèé áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé
үíý өññөíөөð ýíý áүòýýãäýõүүíèéã áóñàä
áүòýýãäýõүүíòýé õàðüöóóëàõàä èëүү үíýòýé áîëîõ
ó÷ðààñ õýðýãëýã÷ ýíýõүү áүòýýãäýõүүíèéõýý
õýðýãëýýã áóóðóóëæ, өөð áóñàä áүòýýãäýõүүíýýð
îðëóóëàõыг орëóóëàëòûí íөëөөëөë ãýíý.

30. Ýðýëòèéí õóóëèéã үíýýñ õàìààðñàí ýðýëòèéí
øóãàìàí ôóíêöûí õóâüä äîîðõ ãðàôèêаар äүðñëýí
õàðóóëъя.
P1
D
Q1
d
P2
D
Q2
d
Pd=f(Qd)
A
PD
QD
B
Pd=f(Qd) уг функц
нь эрэлтийн урвуу
функц юм.
Эрэлтийн муруйн
график дүрслэлийг
эрэлтийн муруй
гэнэ.

31. Ýðýëòýä íөëөөëөõ õүчèí çүéëүүä
Аëèâàà áүãýýãäýõүүí, үéëчèëãýýíèé ýðýëòýä íөëөөлæ
áàéãàà õүчèí çүéëñèéã 2 õýñýãò àíãèëàí àâч үçýæ áîëíî. Үүíä:
1.Үíèéí õү÷èí çүéë /ýðýëòèéí òîî õýìæýýíèé өөðчëөëò/
Үíèéí õү÷èí çүéë áóþó
áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé
үíèéí өөð÷ëөëòèéí íөëөөãөөð
ýðýëòèéí ìóðóéí äàãóóõ öýãýí
øèëæèëò áèé áîëæ ýðэлòèéí
òîî õýìæýý өөð÷ëөãäөíө.
Pd
Pd =f(Qd)
Qd

32. 1.Үíèéí áóñ õүчèí çүéëñ /ýðýëòèéí өөðчëөëò/
Үíýýñ õàìààðñàí
ýðýëòèéí ôóíêöèéã
òîäîðõîéëîõäîî ýðýëòýä
íөëөөëäөã áóñàä áүõ õү÷èí
çүéëñèéã өөð÷ëөëòãүé
òîãòìîë áàéíà ãýæ
òààìàãëàñàí. Ýðýëòèéí үíèéí
áóñ õү÷èí çүéëñ
өөð÷ëөãäñөíөөð ýðýлòèéí
өөð÷ëөëò áèé áîëæ,
ýðýëòèéí ìóðóé áàðóóí
äýýøýý, ýñâýë çүүí äîîøîî
ïàðàëëåëü øèëæèëò õèéíý.
Pd
Эрэлтийн
өсөлт
Pd =f(Qd)
Qd
P 1
d =f(Qd)
P 2
d =f(Qd)
Эрэлтийн
бууралт

33. Ýðýëòýä íөëөөëäөã үíèéí áóñ õүчèí çүéëñèéã
äàðààõ áàéäëààð àíãèëàí àâч үçýæ áîëíî.
Îðëîõ áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíý:
Íýã áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíý өñөõөä íөãөө
áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé эрэлт өсч байвал эдгээр
бүтээгдэхүүн үйлчилгээг харилцан оролдог бүтээгдэхүүн,
үйлчилгээ гэнэ. Ýäãýýð õү÷èí çүéëñèéã үíèéí áóñ õү÷èí çүéëñ
ãýíý.

34. Õîñëîõ áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíý:
Íýã áүòýэãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíý өñөõөä
íөãөө áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé ýðýëò áóóð÷
áàéâàë ýäãýýð áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýã õàðèëöàí
õîñëîäîã áүтýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíүүä ãýíý.

35. Õýðýãëýã÷èéí îðëîãî:
Òóõàéí õóãàöààíä äàõü õýðýãëýã÷èéí äóíäàæ îðëîãî
өññөíөөð èëүү îëîí áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýã õóäàëäàæ àâàõ
áîëîìæòîé áîëíî.
Орлогын өөрчлөлттэй холбоотойгоор бүтээгдэхүүн үйлчилгээг:
Хэвийн: Хэрэглэгчийн орлого өсөхөд эрэлт нь өсдөг
бүтээгдэхүүн үйлчилгээг хэвийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээ гэнэ.
Доорд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ: Харин орлого өсөхөд эрэлт
буурч байдаг бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг доорд бүтээгдэхүүн
үйлчилгээ гэнэ.

36. *Үнэ өсөхөд эрэлтийн
тоо хэмжээ нь буурч
байдаг
бүтээгдэхүүнийг
энгийн бүтээгдэхүүн
гэнэ.
*
*Үнэ өсөхөд эрэлтийн
тоо хэмжээ нь өсч
байдаг
бүтээгдэхүүнийг
гиффен бүтээгдэхүүн
гэнэ.
энгийн гиффен

37. Бүтээгдэхүүн үйлчилгээний үнийн өөрчлөлттэй
холбоотойгоор бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг:
Үнэ өсөхөд эрэлтийн тоо хэмжээ нь буурдаг
бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг энгийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ
гэнэ.
Үнэ өсөхөд эрэлтийн тоо хэмжээ нь өсч байдаг
бүтээгдэхүүн үйлчилгээг гиффен бүтээгдэхүүн үйлчилгээ гэнэ.

38. Õýðýãëýã÷èéí òààøààл: Æèøýý íü: ýíý õàâàð
ýìýãòýé÷үүäèéí õóâüä óðò òүðèéòýé ãóòàë ìîîäîíä
îðñîí ãýæ үçüå. Ýíý íü óðò òүðèéòýé ãóòàëíû
ýðýëòèéã өñãөñíөөð ýðýëòèéí ìóðóé íü áàðóóí
äýýøýý ïàðàëëåëü øèëæèëò õèéíý.
Õýðýãëýã÷èéí õүëýýëò: Èíãýñíýýð ýðýëòèéí
ìóðóé çүүí äîîøîî ïàðàëëåëü øèëæèëò õèéíý.
Жишээ нь: Хэрвээ аль нэг бүтээгдэхүүн
үйлчилгээний үнэ өсөхөөр байвал ахиухан авч
эрэлт нь өсдөг, харин үнэ нь буурахаар байвал
хямдралыг хүлээх учир эрэлт нь багасдаг.

39. Õýðýãëýã÷äèéí òîî: Òóõàéí áүòýýãäýõүүí,
үéë÷èëãýýã хэрэглэх õýðýãëýã÷äèéí òîî өñөõ
òóñàì òүүíèé ýðýëò өñөõ áөãөөä ýñðýã
òîõèîëäîëä áóóðàõ тóñàì áóóð÷ áàéäàã.
Áóñàä õү÷èí çүéëñ: Эðýëòýä íөëөөëäөã ãàäààä
îð÷íû õү÷èí çүéëүүä áîëîõ íèéãýì, óëñ òөð áîëîí
áàéãàëèéí õү÷èí çүéëñèéã àâ÷ үçäýã. Æèøýý íü
ãàí áîëñîí æèë òөðөë áүðèéí óíäàà, æүүñ áîëîí
öýâýð óñíû ýðýëò ìàø èõ õýìæýýãýýð íýìýãääýã.

40. Нийлүүлэлт
Íèéëүүëýëòèéã òîäîðõîéëîõ íü: Íèéëүүëýëò íü
үéëäâýðëýã÷иéí òàëûí ñîíèðõоëûã èëýðõèéëæ
áàéäàã.
Үéëäâýðëýë áà ниéëүүëýëò õî¸ð íü ñàëøãүé
õîëáîîòîé áөãөөä ìөí ÿëãààòàé îéëãîëòóóä þì.
Íийëүүëýëò =Үйäâýðëýë -Үëäýãäýë

41. Үéëäâýðëýë ãýäýã íü îðöûã ãàðö áîëãîí
õóâèðãàæ áàéãàà ïðîöåññ þì. Îðö íü
үéëäâýðëýëèéí õү÷èí çүéëñèéí áèåò çàðöóóëàëò
áîëíî.
Íèéëүүëýëòèéн ôóíêö
Íèéëүүëýëòèéí õýìæýý áîëîí òүүíèéã
òîäîðõîéëîãч õүчèí çүéëñèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã
õàðóóëñàí ôóíêöèéã нèéëүүëýëòèéí ôóíêö ãýíý.

42. Íèéëүүëýëòèéí ôóíêöèéã äàðààõ ìàòåìàòèê õýëáýðýýð
òîäîðõîéëæ áîëíî.
Qs=f(Ps; Px)
Ýíä: Qs- íèéëүүëýëòèéí òîî õýìæýý
Ðs – íèéëүүëýëòийн үнийн хүчин зүйл
Ðx- нийлүүлэлтийн үнийн бус хүчин зүйлс
Íèéëүүëýëòýä íөëөөëөã÷ áóñàä áүõ õү÷èí çүéëñ
өөð÷ëөëòãүé òîãòìîë áàéõàä íèéëүүëýëòèéí òîî õýìæýýã
íèéëүүëýëò áүõèé áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíýýñ íü
õàìààðóóëàí òîäîðõîéëñîí ôóíêöèéã үíýýñ õàìààðñàí íèéëүүëýëòèéí
ôóíêö ãýíý.
Qs=f(Ps)

43. Íèéëүүëýëòèéí øèíæèëãýýã õÿëáàð áàéëãàõ
үүäíýýñ үíýýñ õàìààðñàí íèéëүүëýëòèéí ôóíêöèéã
øóãàìàí õýëáýðýýð àâ÷ үçýõ áîëíî.
Qs=c+d*Ps
Ýíä: ñ > 0. d > 0 áàéíà.
Íèéëүүëýëòèéн õóóëü
Íèéëүүëýëò íü үéëäâýðëýã÷äèéí çүãýýñ çàõ
çýýëä áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýã íèéëүүëýõ õүñýë
ñîíèðõëûã èëýðõèéëæ áàéäàã.

44. Нèéëүүëýëòýä
íөëөөëөã÷ áóñàä áүõ õү÷èí
çүéëñ өөð÷ëөëòãүé òîãòìîë
áàéõàä áүòýýãäýõүүí,
үéë÷èëãýýíèé үíý өñөõ òóñàì
íèéëүүëýëòèéí òîî õýìæýý
өñíө, ýñðýã òîõèîëäîëä үíý
áóóðàõ òóñàì íèéëүүëýëòèéí
òîî õýìæýý áóóð÷ áàéäàã.
Ýíýõүү çүé òîãòëûã
íèéëүүëýëòèéí õóóëü ãýíý.
P1
P2
s
s
Q1
s
Q2
s
Ps
Ps=f(Qs)
Qs
Íèéëүүëýëòèéí ôóíêöûí ãðàôèê äүðñëýëèéã
íèéëүүëýëòèéí ìóðóé ãýíý.

45. Íèéëүүëýëòýä íөëөөëөõ õүчèí çүéëүүä
Çàõ çýýëèéí íèéëүүëýëòýä íөëөөëөõ
õүчèí çүéëñèéã ýðýëòòýé àäèëààð 2 õýñýãт
õóâààí àâч үçýæ áîëíî. Үүíä:
Үíèéí õү÷èí çүйлс: Íèéëүүëýëòýä íөëөөëäөã
áóñàä áүõ õү÷èí çүéëñ өөð÷ëөëòãүé òîãòìîë
áàéõàä áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíý
өөð÷ëөãäñíөөð íèéëүүëýëòèéí òîî õýìæýý
өөð÷ëөãäөíө. Үíèéí õү÷èí çүéë áóþó òóõàéí
áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíý
өөð÷ëөãäñíөөð íèéëүүëýëòèéí ìóðóéí äàãóóõ
öýãýí øèëæèëòèéã áèé áîëãîíî.

46. Үíèéí áóñ õү÷èí çүéëñ: Үíýýñ õàìààðñàí
íèéëүүëýëòèéí ôóíêöèéã òîäîðõîéëîõîä
өөð÷ëөëòãүé òîãòìîë ãýæ òààìàãëàñàí õү÷èí
çүйëñèéã íèéëүүëýëòèéí үíèéí áóñ õүчèí çүéëñ
ãýíý. Íèéëүүëýëòèéí үíèéí áóñ õү÷èí çүéëñèéí
íөëөөãөөð íèéëүүëýëòèéí ìóðóé áүõýëäýý áàðóóí
äîîøоо ýñâýë çүүí äýýøýý ïàðàëëåëü øèëæèëòèéã
õèéíý. Íèéëүүëýëòèéí үíèéí áóñ ÿìàð íýã õү÷èí
çүéë ýåðýã ÷èãëýëýýð өөð÷ëөãäñөí áîë
íèéëүүëýëò өñ÷, íèéëүүëýëòèéí ìóðóé áàðóóí
äîîøîî øèëæèíý.

47. Ps
Ps =f(Qs)
Qs
P 2
s =f(Qs)
Нийлүүлэлтийн
бууралт
Нийлүүлэлтийн
өсөлт
P 1
s =f(Qs)

48. Íèéëүүëýëòýä íөëөөëäөã үíèéí áóñ äàðààõ õүчèí çүéëñ
áàéíà. Үүíä:
Үéëäâýðëýëèéí õү÷èí çүéë áóþó íөөöèéí
үíý: Ïүүñèéí үéëäâýðëýëèéí çàðäàë íü
áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýã үéëäâýðëýõýä
çàéëøãүé øààðäàãäàæ áóé òөðөë áүðèéí
íөөöүүäèéí çàðäàë þì. Үéëäâýðëýëä àøèãëàãäàõ
àëü íýã íөөöèéí үíý өññөíөөð íèéëүүëýëò áóóðàõ
áөãөөä íèéëүүëýëòèéí ìóðóé çүүí äýýøýý
ïàðàëëåëü øèëæèëòèéã õèéíý.

49. Үéëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè: Үéëäâýðëýëèéí
òåõíðëîãè áîëîâñðîíãóé áîëñíîîð íýãæ áүòýýãäýõүүí,
үéë÷éëãýýíä íîîãäîõ äóíäàæ çàðäàë áóóð÷ íèéëүүëýëò
өñíө. Èíãýñíýýð íèéëүүëýëòèéí ìóðóé áàðóóí äîîøîî
ïàðàëëåëü øèëæèëò õèéíý.
Өðñөëäөã÷äèéí òîî: Òóõàйн бүòýýãäýõүүí,
үéë÷èëãýýíèé çàõ çýýë äýýð øèíýýð ïүүñүүä îðæ èðýх
íü íýã ïүүñèéí çàõ çýýëä ýçëýõ õóâü õýìæýýã
áóóðóóëæ, íèéëүүëýëòèéã áóóðóóëàõàä õүðãýíý. Ýñðýã
òîõèîëäîëä çàõ çýýëýýñ ïүүñүүä ãàðàõ íü íýã ïүүñèéí
çàõ çýýëä ýçëýõ õóâü õýìæýýã íýìýãäүүëæ
íèéëүүëýëãéèã өñãөíө.

50. Òөðөөñ áèçíåñèéí îð÷íû òàëààð ÿâóóëæ бàéãàà
áîäëîãî: Çàñãèéí ãàçàð үéëäâýðëýëèéí õү÷èí çүéëñ áîëîí
áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé çàõ çýýë äýýð òîäîðõîé
áîäëîãî, çîõèöóóëàëòóóäûã õèéæ áàéäàã. Áүòýýãäýõүүí,
үéë÷èëãýýíèé çàõ çýýë äýýðõ çàñãèéí ãàçðûí äàðààõ
áîäëîãî çîõèöóóëàëòóóäûã àâ÷ үçüå. Үүíä:
Үíèéí òààç áîëîí øàëûã òîãòîîõ
Òàòâàð íîîãäóóëàõ
Òàòààñûí õөíãөëөëò үçүүëýõ
Êâîò òîãòîîõ

51. Үéëäâýðëýã÷èéí õүëýýëò: Ïүүñүүä өөðñäèéí үéë
àæèëëàãààíä íөëөөëæ áàéäàã õү÷èí çүéëүүäèéè èðýýäүéí
өөð÷ëөëòèéí òàëààð òîäîðõîé õүëýýëò, òààìàãëàëòàé áàéäàã
áөãөөä үүíèéãýý ÷ ãàðãàæ áàéãàà øèéäâýðòýý òóñãàäàã. Äàðàà
ñàðä áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé үíèéã өñíө ãýæ õүëýýæ áàéãàà
áîë ïүүñ íèéëүүëýëòýý áóóðóóëíà.
Áóñàä áóòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé ýðýлò, íèéëүүëýëòèéí
өөð÷ëөëò: Ñүүëèéí үåä ìàíàé óëñûí òîì êîìïàíèóä îëîí ñàëáàðò
àøèãòàé àæèëëàæ áàéíà. Ýðýë êîìïàíè áîëîâñðîë áîëîí ñàíõүүãèéí
ñàëáàðò үéë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã. Áîëîâñðîëûí ñàëáàð íü үð
àøèã ìóóòàé áàéãààãèéí óëìààñ ýíý ñàëáàðààñ íөөöөө ñàíõүүãèéí
ñàëáàðò øèëæүүëæ áîëíî. Èíãýñíýýð ñàíõүүãèéí үéë÷èëãýýíèé
íèéëүүëýëò өñíө.

52. Áóñàä õү÷èí çүéëñ: Нèéëүүëýëòýä íөëөөëөã÷ õү÷èí
çүéëүүäýýñ ãàäíà ïүүñèéí íèéëүүëýëòýä óëñ òөð, íèéãìèéí áîëîí
áàéãàëèéí øèíæ ÷àíàðòàé îëîí õү÷èí çүéëñ íөëөөëæ áàéäàã. Æèøýý íü
ìàíàé óëñûí õóâüä óëèðëûí øèíæòýé õү÷èí çүéëñ үéëäâýðëýëä ìàø
èõýýð íөëөөëæ áàéäаã. Өâөë çóä áîëñíîîð ìàõ, ìàõàí áүòýýãäýõүүíèé
íèéëүүëýëò ýðñ áóóð÷ áàéäàã.

53. АНХААРАЛ ТАВЬСАН ТА БҮХЭНД
БАЯРЛАЛАА