γλώσσα δ΄ δημοτικού α΄τεύχος

ΓΛΩΣΣΙΚΕΣΑΣΚΗΣΕΙΣ
Δ΄Δημοτικού
Ατεύχος
Α

Δ΄ Δημοτικού 1
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΖΩΗ
ΕΝΟΤΗΤΑ 1
Ένα ακόμα σκαλί

2 Α΄ Τεύχος Γλώσσας
Ο ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ
 Τα ρήματα σε –αίνω γράφονται με –αι-.
Εξαιρούνται: μένω, δένω, πλένω
 Η λέξη φύλλο (του δέντρου) γράφεται με -υ- και -λλ-, ο φίλος (μου) με -ι-
και -λ- και το φύλο (αρσενικό ή θηλυκό) με -υ- και -λ-.
 Η μετοχή του ενεστώτα στην ενεργητική φωνή έχει κατάληξη –οντας όταν
το –ο- δεν τονίζεται και κατάληξη –ώντας όταν το –ω- τονίζεται.
π.χ. μένω – μένοντας, μιλώ – μιλώντας
ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΜΠΕΔΩΣΗΣ
1. Συμπληρώνω τα κενά με –ε- ή –αι- και τονίζω όπου χρειάζεται:
 Όποτε κατεβ__νω τις σκάλες, λαχανιάζω.
 Μ__νεις κοντά στο σχολείο;
 Μην ξεχνάτε να πλ__νετε τα χέρια σας πριν φάτε.
 Όταν αρρωστ__νω, ανεβάζω πυρετό και βήχω ασταμάτητα.
 Ο μικρός μου αδερφός δεν ξέρει να δ__νει τα κορδόνια των παπουτσιών.
 Τον χειμώνα πρέπει να ντυνόμαστε καλά όταν βγ__νουμε έξω, γιατί
κάνει πολύ κρύο.
2. Σχηματίζω τις μετοχές της ενεργητικής φωνής των παρακάτω ρημάτων:
διαβάζω _______________ φυσώ ________________
σταματώ _______________ ηρεμώ ________________
γοητεύω _______________ γυρίζω ________________
κλειδώνω _______________ ενοχλώ ________________
οδηγώ _______________ ψαρεύω ________________
Ο Σεπτέμβρης κατεβαίνει από τα δάση φορώντας παπούτσια από ολόχρυσα
φύλλα. Το κουδούνι χτύπησε και οι μαθητές με τη σάκα στον ώμο επιστρέφουν
στο σχολείο.
Ιανουάριος, Φεβρουάριος, Μάρτιος, Απρίλιος, Μάιος, Ιούνιος, Ιούλιος,
Αύγουστος, Σεπτέμβριος, Οκτώβριος, Νοέμβριος, Δεκέμβριος
ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ
Ορθογραφία

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΟΥ
 Όλες οι λέξεις της ελληνικής γλώσσας ανήκουν σε δέκα ομάδες λέξεων,
που λέγονται μέρη του λόγου. Από αυτά τα μέρη, τα έξι περιλαμβάνουν
λέξεις που κλίνονται και λέγονται κλιτά, ενώ τα άλλα τέσσερα
περιλαμβάνουν λέξεις που δεν κλίνονται και λέγονται άκλιτα.
Μέρη του λόγου
Κλιτά Άκλιτα
άρθρο επίρρημα
ουσιαστικό πρόθεση
επίθετο σύνδεσμος
αντωνυμία επιφώνημα
ρήμα άκλιτη μετοχή
κλιτή μετοχή
Πιο συγκεκριμένα:
Οριστικό [ο, η, το, του, της, τον, τη(ν), οι, τα, των, τους, τις]
1. Άρθρο Εμπρόθετο [στον, στη(ν), στο]
Αόριστο (ένας, μια, ένα, ενός, μιας, έναν)
2. Ουσιαστικό (π.χ. ο σκύλος, η γόμα, το τετράδιο)
3. Επίθετο (π.χ. καλός, –ή, –ό / ωραίος, –α, –ο)
Προσωπική (εγώ, εσύ, αυτός, εμείς, εσείς, αυτοί , μου, σου,
του, της, το, μας, σας, τους, τες, τα)
4. Αντωνυμία
Κτητική (δικός μου, δικός σου, μου, σου, του, μας, σας, κλπ.)
5. Ρήμα (π.χ. γράφω, κοιμάμαι, τραγουδώ)
6. Μετοχή (π.χ. τρέχοντας, μιλώντας, χαρούμενος)
Σημείωση: Κλίνονται μόνο οι μετοχές με κατάληξη –μένος, -μένη, -μένο.
Χρονικά (π.χ. σήμερα, χθες, αύριο, τώρα κλπ.)
7. Επιρρήματα Τοπικά (π.χ. πάνω, κάτω, δεξιά, αριστερά, μέσα κλπ.)
Τροπικά (π.χ. έτσι, μαζί, αργά, γρήγορα, ξαφνικά κλπ.)
8. Προθέσεις (π.χ. με, σε, για, από, κατά, μετά, παρά, χωρίς, δίχως κλπ.)
9. Σύνδεσμοι (π.χ. και, ούτε, αλλά, όμως, δηλαδή, γιατί, ότι, όταν, για να,
αν, μήπως, μόλις, επειδή, αφού κλπ.)
10. Επιφωνήματα (π.χ. Ω!, Αλίμονο!, Άντε!, Μακάρι!, Ε!, Άου!, Οχ!, Μπράβο!)

 Επιφωνήματα λέγονται οι άκλιτες λέξεις που εκφράζουν έντονα
συναισθήματα (χαρά, λύπη, πόνο κλπ.).
π.χ. Αχ! Ωχ! Μπα! Αα!
 Τα ουδέτερα ουσιαστικά που φανερώνουν τόπο (κατάστημα, τόπο άσκησης
επαγγέλματος κλπ.) ή χώρο-δοχείο όπου βάζουμε κάτι, τονίζονται στην
παραλήγουσα και τελειώνουν σε –είο.
π.χ. σχολείο, δοχείο, αγγείο, μουσείο κ.ά.
 Τα ρήματα σε –εύω, (-εύομαι) γράφονται με –ευ-.
π.χ. ψαρεύω, μαζεύω
Εξαιρούνται: κλέβω, σέβομαι
 Τα θηλυκά ουσιαστικά που λήγουν σε –ισσα γράφονται με γιώτα –ι- και δύο
σίγμα –σσ- (π.χ. πριγκίπισσα, Ηπειρώτισσα, γειτόνισσα κ.ά.).
Λάρισα, σάρισα(=μακρύ δόρυ), γόησσα, κνίσα (τσίκνα),
αφίσα, πουκαμίσα, λύσσα, κόμησσα
1. Στις παρακάτω προτάσεις βρίσκω τι μέρος του λόγου είναι καθεμιά από
τις υπογραμμισμένες λέξεις και το σημειώνω από πάνω:
 Μπράβο! Έλυσες σωστά την άσκηση.
 Ωχ! Ξέχασα να σου φέρω την μπλούζα που μου είχες
δανείσει.
 Μακάρι να μη βρέχει αύριο για να πάμε εκδρομή!
 Ααα! Τι όμορφο φόρεμα είναι αυτό!
 Όταν διαβάσεις, θα παίξεις με τους φίλους σου.
 Ουφ! Σε βαρέθηκα να μουρμουρίζεις.
 Ο μπαμπάς σηκώνεται νωρίς για να πάει στη δουλειά.
 Αουτς! Με τσίμπησε μια μέλισσα.
Μετά τα επιφωνήματα βάζουμε πάντοτε
θαυμαστικό (!).
Εξαιρούνται:

2. Σχηματίζω τα θηλυκά των αρσενικών ουσιαστικών:
 ο βασιλιάς - ______________
 ο φοιτητής - ______________
 ο καθηγητής – ______________
 ο γείτονας – ______________
 ο φούρναρης – ______________
 ο μάγος – ______________
 ο συμμαθητής - ______________
3. Γράφω τα ουδέτερα ουσιαστικά που παράγονται από τις παρακάτω λέξεις
και φανερώνουν τόπο:
 κουρέας ________________
 ζαχαροπλάστης ________________
 λιμενάρχης ________________
 ιχθυοπώλης ________________
 μάγειρας ________________
 γιατρός ________________
 νοσοκόμος ________________
 νηπιαγωγός ________________
 ξενοδόχος ________________
 γραμματέας ________________
Πέρασα ωραία το καλοκαίρι. Έπαιζα με τα κύματα, έκανα μακροβούτια,
μάζευα κοχύλια, ψάρευα και άνοιγα με τη βάρκα μου δρόμους στη θάλασσα.
καλοκαιρινός-ή-ό, ανοιξιάτικος-η-ο, φθινοπωρινός-ή-ό, χειμωνιάτικος-η-ο

ΕΝΑ ΑΚΟΜΑ ΣΚΑΛΙ
 Οι σύνθετες λέξεις που δηλώνουν ότι το δεύτερο συνθετικό τους
υπάρχει δύο φορές γράφονται με δι(σ)-, ενώ αυτές που δηλώνουν
δυσκολία ή κακό αποτέλεσμα γράφονται με δυσ-.
π.χ. δι(σ) + εγγονός = δισέγγονος (δύο φορές εγγονός)
δι(σ) + χρώμα = δίχρωμος (αυτός που έχει δύο χρώματα)
δυσ + οσμή = δυσοσμία (άσχημη μυρωδιά)
δυσ + κίνηση = δυσκίνητος (αυτός που δυσκολεύεται να κινηθεί)
1. Συμπληρώνω τα κενά με –ι- ή –υ-:
 Η λέξη «σκαλί» είναι δ__σύλλαβη.
 Το μονοπάτι ήταν δ__σβατο και δυσκολευτήκαμε να φτάσουμε στην
κορυφή του βουνού.
 Η δασκάλα μάς έδωσε για το σπίτι ένα δ__σέλιδο φυλλάδιο στη Γλώσσα.
 Κάθε τέσσερα χρόνια το έτος είναι δ__σεκτο, δηλαδή ο Φλεβάρης έχει 29
μέρες αντί για 28.
 Μπήκα στην τουαλέτα να πλύνω τα χέρια μου και είχε μια αφόρητη
δ__σοσμία.
 Η κυρία Μάρω έχει δύο δ__σέγγονα.
 Όταν την πιάνει αλλεργία, νιώθει δ__σπνοια.
 Τα αι, ει, οι, ου, υι λέγονται δ__ψηφα φωνήεντα.

2. Τοποθετώ τις παρακάτω λέξεις στην κατάλληλη στήλη του πίνακα:
καλάμι, εργατικός, αστερίας, μικρός, κατακόκκινες, ψαρεύουν, ένας, των,
προσπαθεί, πανιά, παραμυθένιος, ξεγέλασε, γεμάτος, στροφές, μια,
δρόμος, βιβλία, κλειδώνω, ανοιχτή, έναν, πηγαίνω, έπαιζαν, τους, την
Ο επιστάτης κρυφοκοίταζε τα παιδιά που ανέβαιναν από το ισόγειο στους
πάνω ορόφους του διώροφου κτιρίου. Πρόσεχε να μη συμβεί τίποτα
δυσάρεστο.
δισέγγονος, δίχρωμος, δυσοσμία, δυσκίνητος
ΡΗΜΑΤΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΑΡΘΡΑ

ΞΗΜΕΡΩΝΕΙ ΜΙΑ ΝΕΑ ΜΕΡΑ... ΩΡΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΟ
 Για να διακρίνουμε πότε γίνεται αυτό που σημαίνει το ρήμα, υπάρχουν
ξεχωριστοί ρηματικοί τύποι, που ονομάζονται χρόνοι. Οι χρόνοι του
ρήματος είναι τριών ειδών: α) παροντικοί, β) παρελθοντικοί και
γ) μελλοντικοί.
α) Παροντικοί χρόνοι (ενεστώτας – παρακείμενος)
 Ο ενεστώτας φανερώνει ότι κάτι συμβαίνει τώρα, σήμερα ή
επαναλαμβάνεται συνήθως.
π.χ. Διαβάζω τα μαθήματά μου.
 Ο παρακείμενος φανερώνει κάτι που άρχισε στο παρελθόν και έχει
τελειώσει τη στιγμή που μιλάμε.
π.χ. Έχω διαβάσει τα μαθήματά μου.
β) Παρελθοντικοί (παρατατικός – αόριστος – υπερσυντέλικος)
 Ο παρατατικός φανερώνει κάτι που γινόταν στο παρελθόν συνέχεια ή
επαναλαμβανόμενα.
π.χ. Το καλοκαίρι ξυπνούσα κάθε μέρα στις 9 το πρωί.
 Ο αόριστος φανερώνει κάτι που έγινε στο παρελθόν για μια στιγμή.
π.χ. Περάσαμε υπέροχα το καλοκαίρι στο χωριό.
 Ο υπερσυντέλικος φανερώνει κάτι που άρχισε στο παρελθόν και είχε
τελειώσει πριν γίνει κάτι άλλο.
π.χ. Όταν ήρθαν τα ξαδέρφια μου, εγώ είχα διαβάσει τα μαθήματά μου.
γ) Μελλοντικοί (εξακολουθητικός – συνοπτικός ή στιγμιαίος – συντελεσμένος)
 Ο εξακολουθητικός μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα γίνεται στο μέλλον
συνέχεια ή επαναλαμβανόμενα.
π.χ. Όλο το απόγευμα θα διαβάζω για το διαγώνισμα των Μαθηματικών.
 Ο συνοπτικός ή στιγμιαίος μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα γίνει στο
μέλλον για μια στιγμή.
π.χ. Αύριο θα ξυπνήσω πολύ πρωί.
 Ο συντελεσμένος μέλλοντας φανερώνει κάτι που θα έχει τελειώσει στο
μέλλον πριν αρχίσει κάτι άλλο.
π.χ. Μέχρι να γυρίσεις σπίτι, θα έχω τελειώσει τις εργασίες μου.

ΑΟΡΙΣΤΟΣ ΑΝΩΜΑΛΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ
ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΑΟΡΙΣΤΟΣ
βλέπω είδα
λέ(γ)ω είπα
τρώω έφαγα
δακρύζω δάκρυσα
αθροίζω άθροισα
δανείζω δάνεισα
φεύγω έφυγα
μένω έμεινα
στέλνω έστειλα
πλένω έπλυνα
πίνω ήπια
ντύνω έντυσα
πηγαίνω πήγα
μαθαίνω έμαθα
παίρνω πήρα
μπαίνω μπήκα
ανεβαίνω ανέβηκα
έρχομαι ήρθα
δίνω έδωσα
βρίσκω βρήκα
μεθώ μέθυσα
μηνώ (=στέλνω μήνυμα) μήνυσα

1. Γράφω τα ρήματα στους άλλους χρόνους διατηρώντας το ίδιο πρόσωπο
και τον ίδιο αριθμό:
Ενεστώτας βγαίνεις αθροίζετε βρίσκουμε
Παρατατικός
Αόριστος
Εξακολουθητικός
Μέλλοντας
Συνοπτικός
Μέλλοντας
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος
Συντελεσμένος
Μέλλοντας
2. Γράφω σε ποιον χρόνο βρίσκεται καθένα από τα παρακάτω ρήματα:
τραγουδούσαμε: ________________
έχουμε φάει: ________________
είχαν κοιμηθεί: ________________
θα φύγω: ________________
θα έχεις τελειώσει: ________________
σκοτείνιασε: ________________
θα έχουμε δει: ________________
θα ψάχνω: ________________
είχαμε καθίσει: ________________
τράβηξε: ________________

έφτιαχνε: ________________
θα μπεις: ________________
έχει βάψει: ________________
«Στο σχολείο του μέλλοντος η ανάγνωση και η αριθμητική θα γίνονται με
ηλεκτρονικό υπολογιστή» υπογράμμισε ο σχολικός σύμβουλος στην ομιλία του.

ΑΣΤΡΑΔΕΝΗ
Κύριοι όροι πρότασης
Υποκείμενο Ρήμα Αντικείμενο Κατηγορούμενο
(Υ) (Ρ) (Α) (Κ)
 Μια πρόταση μπορεί να μην έχει αντικείμενο ή κατηγορούμενο και οι
κύριοι όροι της να είναι μόνο το υποκείμενο και το ρήμα.
π.χ. Ο ήλιος λάμπει.
(Υ) (Ρ)
 Υ Ρ Α ή Κ
(ποιος;) (τι; ή ποιον;) (τι;)
 Κάποιες φορές το υποκείμενο του ρήματος παραλείπεται, γιατί εννοείται.
Συνήθως είναι οι προσωπικές αντωνυμίες εγώ, εσύ, αυτός, εμείς,
εσείς, αυτοί και αυτό το καταλαβαίνουμε από την κατάληξη του ρήματος.
π.χ. Θα γυρίσουμε νωρίς.
Ρ ποιοι; εμείς (εννοείται) – Υποκείμενο
 Για να βρούμε το Κατηγορούμενο απαντάμε στην ερώτηση «τι;».
Υ Ρ Κ
π.χ. Η Μαρία είναι μαθήτρια.
(ποιος;) (τι;)
 Πώς βρίσκουμε το κατηγορούμενο χωρίς να το μπερδεύουμε με το
αντικείμενο;
1) Το κατηγορούμενο βρίσκεται στο ίδιο γένος, στον ίδιο αριθμό και στην
ίδια πτώση με το υποκείμενο του ρήματος, δηλ. σε ονομαστική.
Υ Ρ Κ
π.χ. Ο Γιάννης είναι ηλεκτρολόγος.
2) Συνδετικά ρήματα Κατηγορούμενο
(είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, θεωρούμαι, λέγομαι, διορίζομαι, ονομάζομαι,
εκλέγομαι κλπ.)
ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ

 Τα επίθετα σε –ινος, -ινη, -ινο φανερώνουν το υλικό από το οποίο είναι
φτιαγμένο το ουσιαστικό που συνοδεύουν και γράφονται με ι (γιώτα).
π.χ. μάλλινος-η-ο, ξύλινος-η-ο, πέτρινος-η-ο
Εξαιρούνται τα: ανεύθυνος-η-ο και υπεύθυνος-η-ο (σύνθετα με το
ουσιαστικό «ευθύνη»), καθώς και ακίνδυνος-η-ο και επικίνδυνος-η-ο
(σύνθετα με το ουσιαστικό «κίνδυνος»).
 Τα επίθετα σε –ινός, -ινή, -ινό τονίζονται στη λήγουσα και γράφονται
με ι (γιώτα).
π.χ. αληθινός-ή-ό, φετινός-ή-ό
Εξαιρούνται: φτηνός -ή -ό,
ορεινός -ή -ό
υγιεινός -ή -ό
φωτεινός -ή -ό
σκοτεινός -ή -ό
ταπεινός -ή -ό
ελεεινός -ή -ό κ.ά.
1. Βρίσκω το Υποκείμενο, το Ρήμα, το Αντικείμενο και το Κατηγορούμενο:
 Το σπίτι είναι πέτρινο.
 Νερό και τρόφιμα έφεραν τα παιδιά.
 Ο Κώστας διορίστηκε δάσκαλος.
 Ονομάζομαι Κατερίνα.
 Η αδερφή μου κολυμπάει πολύ γρήγορα.
 Το βιβλίο είναι μουντζουρωμένο.
 Η μικρή Αλίκη έγινε κατακόκκινη από την ντροπή της.
 Η Ντίνα φαινόταν πραγματικά αναστατωμένη.
 Η παρέα της Ελπίδας αναστάτωσε όλη τη γειτονιά.

2. Συμπληρώνω τα κενά με τον σωστό τύπο των επιθέτων που
σχηματίζονται από τα ουσιαστικά της παρένθεσης:
 Στο μουσείο υπήρχαν δεκάδες ___________(από κερί) ομοιώματα.
 Ο Νίκος φόρεσε τη __________ (από μαλλί) μπλούζα, γιατί έκανε κρύο.
 Η μητέρα έβαλε νερό στο _____________ (από γυαλί) βάζο.
 Ανέβηκε γρήγορα τη μεγάλη _____________ (από μάρμαρο) σκάλα της
αυλής.
 Τοποθετήσαμε τις ____________ (από χαρτί) συσκευασίες στον κάδο
ανακύκλωσης.
 Η ____________ (από δέρμα) τσάντα που αγόρασες είναι πολύ όμορφη.
3. Από τις παρακάτω λέξεις σχηματίζω τα επίθετα που προκύπτουν (και στα
τρία γένη):
πηλός: _____________________________
φθινόπωρο: _____________________________
φως: _____________________________
κοντά: _____________________________
υγεία: _____________________________
σήμερα: _____________________________
σκοτάδι: _____________________________
Ο υπεύθυνος του καταστήματος τύλιξε το γυάλινο βάζο καλά, επειδή ήταν
επικίνδυνο να σπάσει και μετά το έβαλε σ’ ένα φτηνό, χάρτινο κουτί με
φωτεινά χρώματα.
υγιεινός-ή-ό , σκοτεινός-ή-ό , ορεινός-ή-ό , αίτηση, διεύθυνση

ΕΝΟΤΗΤΑ 2
Ρώτα το νερό... τι τρέχει

ΤΟ ΝΕΡΟ ΣΥΣΤΗΝΕΤΑΙ
 Τα ρήματα που τελειώνουν σε –ίζω γράφονται με -ι- (π.χ. δροσίζω).
Εξαιρούνται: δανείζω, αθροίζω, δακρύζω, πήζω, πρήζω, κατακλύζω,
συγχύζω, αναβλύζω, γογγύζω, κελαρύζω κ.ά.
 Το ρήμα ωφελώ (=χρησιμεύω σε κάποιον ή σε κάτι) και τα παράγωγά του
(ωφέλιμος, ωφέλεια, ανώφελος) γράφονται με -ω- . Αντίθετα, το ρήμα
οφείλω (=χρωστώ σε κάποιον) και τα παράγωγά του (οφειλέτης, οφειλή,
όφελος) γράφονται με -ο- .
1. Σημειώνω (Ρ) για το ρήμα, (Υ) για το υποκείμενο, (Α) για το αντικείμενο
και (Κ) για το κατηγορούμενο στις παρακάτω προτάσεις:
 Ο Βασίλης φώναξε τον αδερφό του.
 Έχετε το εισιτήριό σας;
 Ο πατέρας μου εκλέχτηκε πρόεδρος.
 Ο παππούς στέκεται σιωπηλός.
 Στο σχολείο συναντήθηκαν τα παιδιά.
 Την παράσταση έκλεψε ένα σκυλάκι.
 Οι θεατές χειροκρότησαν τους ηθοποιούς.
 Η Άννα έγινε γιατρός.
 Ο Παναγιώτης ήταν διαβασμένος.
 Η φίλη μου τραγουδάει ωραία.
 Ακούγεται ο θόρυβος της μηχανής.
 Ο αδερφός μου στάθηκε τυχερός.
 Το ασθενοφόρο ερχόταν με τα φώτα αναμμένα.

2. Συμπληρώνω τα κενά με τις λέξεις της παρένθεσης:
(οφείλω, ωφελώ, ωφέλεια, όφελος)
α) Πρόσφερε εθελοντική εργασία χωρίς να έχει προσωπικό ___________ .
β) Προτιμάμε τις υγιεινές τροφές που ____________ τον οργανισμό μας.
γ) Οι ειδικοί συχνά αναφέρουν τις _______________ της άθλησης.
δ) Οι ναυαγοί _____________ ευγνωμοσύνη στους ψαράδες της περιοχής.
3. Συμπληρώνω τα κενά με ι, υ, η, οι ή ει και τονίζω όπου χρειάζεται:
 Μόλις άκουσε ότι θα έρθει ο θείος του από την Αμερική, δάκρ__σε από
τη χαρά του.
 Μαρία, πόσο κάνει το άθρ__σμα «25 + 75»;
 Η μαμά σκούπ__σε, σφουγγάρ__σε και έστρωσε τα κρεβάτια.
 Όταν γυρ__σεις από το σχολείο θα σε περιμένει μια έκπληξη.
 Θα μου δαν__σεις 1€ να πάρω μια τυρόπιτα;
 Χτύπησε το πόδι του ενώ έπαιζε ποδόσφαιρο και τώρα έχει πρ__στεί.
 Αν δε συγυρ__σεις το δωμάτιό σου, δε θα πας στη φίλη σου να παίξετε.
 Τι ώρα θα αρχ__σεις να ετοιμάζεσαι για το πάρτι;
Το νερό είναι πηγή ζωής. Το βρίσκουμε στη λίμνη, στο πέλαγος και στον
αλμυρό ωκεανό. Είναι η βροχή που μας δροσίζει, το χιόνι, το χαλάζι και η
υγρασία στην ατμόσφαιρα.

ΤΟ ΠΟΤΑΜΙ ΤΡΕΧΕΙ ΝΑ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙ ΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ

 Τα ρήματα δεν κλίνονται όλα με τον ίδιο τρόπο. Έτσι, ανάλογα με την
κατάληξή τους κλίνονται διαφορετικά:
Ενεργητική Φωνή
-ω
π.χ. γράφω
-ώ (ή –άω)
π.χ. κρατάω – κρατώ
Παθητική Φωνή
-ομαι
π.χ. γράφομαι
-ιέμαι, -ουμαι, -αμαι
π.χ. κρατιέμαι, κινούμαι,
θυμάμαι
Ενεργητική Φωνή
Οριστική
Ενεστώτας Παρατατικός
ρωτάω ή ρωτώ ρωτούσα ή ρώταγα
ρωτάς ρωτούσες ή ρώταγες
ρωτάει ή ρωτά ρωτούσε ή ρώταγε
ρωτάμε ή ρωτούμε ρωτούσαμε ή ρωτάγαμε
ρωτάτε ρωτούσατε ή ρωτάγατε
ρωτάνε ή ρωτούν(ε) ρωτούσαν ή ρώταγαν
 ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ
Πολλές φορές, θέλοντας να τονίσουμε μια ιδιότητα ενός προσώπου, ζώου
ή πράγματος, το συγκρίνουμε με κάτι άλλο πολύ γνωστό, που έχει την ίδια
ιδιότητα σε μεγαλύτερο βαθμό. Τότε δημιουργείται το σχήμα λόγου που
λέγεται παρομοίωση. Στην παρομοίωση χρησιμοποιούμε για τη σύγκριση
τις λέξεις: σαν, όπως, μοιάζει με, λες και, όμοιος με κ.ά.
π.χ. Το πρόσωπό του έγινε κόκκινο σαν παντζάρι.
ΠΡΟΣΟΧΗ!!!
Δεν πρέπει να μπερδεύουμε το μόριο σαν που χρησιμοποιούμε στην
παρομοίωση με τον χρονικό σύνδεσμο σαν, που ισοδυναμεί με το όταν
και εισάγει δευτερεύουσες χρονικές προτάσεις.
π.χ. Σαν (=όταν) με είδε, σηκώθηκε όρθιος.

Κυριολεξία έχουμε όταν χρησιμοποιούμε τις λέξεις ή τις φράσεις με την
πραγματική τους σημασία.
π.χ. Φοράει ένα χρυσό δαχτυλίδι.
Μεταφορά έχουμε όταν χρησιμοποιούμε τις λέξεις ή τις φράσεις με
διαφορετική σημασία και όχι με την πραγματική τους, για να κάνουμε τον
λόγο μας πιο ζωντανό.
π.χ. Η αδερφή μου έχει χρυσή καρδιά.
1. Μεταφέρω τα ρήματα στον παρατατικό χωρίς να αλλάξω το πρόσωπο και
τον αριθμό όπου βρίσκονται:
ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΠΑΡΑΤΑΤΙΚΟΣ
περνώ
φοράμε
συμβουλεύεις
λούζονται
ανακυκλώνετε
ζεσταίνομαι
πίνεις
προχωράμε
αναρωτιέμαι
γράφετε
ξεχνώ
μιλούν
σκεφτόμαστε
2. Σημειώνω δίπλα σε κάθε πρόταση Κ για κυριολεξία, Μ για μεταφορά και Π
για παρομοίωση:
 Θα ταξιδέψουμε με τρένο. ( __ )
 Το φαγητό είναι έτοιμο; Πεινάω σαν λύκος. ( __ )
 Πού ταξιδεύει ο νους σου; ( __ )
 Η ομάδα βόλεϊ πετάει. Βγήκε πρώτη στους πανελλήνιους αγώνες. ( __ )
 Ο μικρός μου αδερφός κολυμπάει λες και είναι δελφίνι. ( __ )

 Το μωρό δε μασάει ακόμα, αφού δεν έχει βγάλει δοντάκια. ( __ )
 Ο Νίκος μασάει τα λόγια του. ( __ )
 Η Μαρία είναι αδύνατη όπως η μαμά της. ( __ )
 Χθες ο Δημήτρης έφαγε μια τούμπα στο σχολείο. ( __ )
 Θας φας όλο το φαγητό σου. ( __ )
3. Γράφω δύο προτάσεις σε κάθε σχήμα λόγου:
ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΗ
α) __________________________________________________
β) __________________________________________________
ΜΕΤΑΦΟΡΑ
α) __________________________________________________
β) __________________________________________________
ΚΥΡΙΟΛΕΞΙΑ
α) __________________________________________________
β) __________________________________________________
4. Σημειώνω Π όπου υπάρχει παρομοίωση:
 Σαν με είδε μπροστά του ξαφνικά, τρόμαξε. ( __ )
 Τα μάτια του είναι μεγάλα σαν της κουκουβάγιας. ( __ )
 Προσπαθεί να σε ξεγελάσει. Είναι πονηρή όπως η αλεπού. ( __ )
 Έτρεχε γρήγορα λες και ήταν λαγός. ( __ )
 Σαν φτάσεις σπίτι, τηλεφώνησέ μου. ( __ )
 Καθόταν ακίνητος σαν άγαλμα. ( __ )
 Έγινε κίτρινος σαν το λεμόνι. ( __ )
 Σαν άκουσε ότι πέρασε στις εξετάσεις, πέταξε από την χαρά του. ( __ )
 Στο Ιράν γίνονται συνέχεια διαμαρτυρίες και εξεγέρσεις. Η κατάσταση
μοιάζει με καζάνι που βράζει. ( __ )
 Σαν έρθεις, θα σου πω όλα τα νέα. ( __ )

5. Βάζω τα ρήματα των παρενθέσεων στο σωστό πρόσωπο και στον χρόνο
που ζητείται:
 Η Μελίνα __________ (νικώ, αόριστος) την αδερφή της στο σκάκι.
 Ποιοι ____________ (κουβαλώ, αόριστος) τα έπιπλα;
 Δεν _________ (τολμώ, ενεστώτας) να μπεις μόνος σου στη σπηλιά.
 Εμείς όλο το καλοκαίρι _______________ (κολυμπώ, παρατατικός) σε
υπέροχες παραλίες.
 Οι θεατές ____________ (χειροκροτώ, αόριστος) τους ηθοποιούς.
 Σε ____________ (χαιρετώ, παρατατικός) από μακριά, αλλά δε με
έβλεπες.
 Η μαμά τον _________ (μαλώνω, αόριστος) για τη σκανταλιά που έκανε.
 Όταν ήταν μικρός έκανε παρέα μόνο με τα αδέρφια του, αλλά όταν πήγε
σχολείο ____________ (προτιμώ, αόριστος) τη συντροφιά των
συνομηλίκων του.
6. Μεταφέρω τα παρακάτω ρήματα από την ενεργητική στην παθητική φωνή
και αντίστροφα:
ξεχνώ _____________ γελιέμαι _____________
χτυπώ _____________ κρύβομαι _____________
ξεγελιέμαι _____________ χτενίζω _____________
συναντιέμαι _____________ φορώ _____________
αγαπώ _____________ μιλιέμαι _____________
ζεσταίνω _____________ στενοχωρώ _____________
Ο ποταμός κυλάει στα βουνά και στις κοιλάδες, πλημμυρίζει τη γη, ξεδιψάει
τα πουλιά, παγώνει με το κρύο, γίνεται χείμαρρος και τελικά χύνεται στη
θάλασσα.

ΤΟ ΝΕΡΟ ΣΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ, ΣΤΟΥΣ ΜΥΘΟΥΣ ΚΑΙ ΣΤΙΣ
ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ
 ΣΗΜΕΙΑ ΣΤΙΞΗΣ
Κόμμα(,): Το χρησιμοποιούμε για να χωρίσουμε:
(1) λέξεις και προτάσεις που έχουν την ίδια συντακτική λειτουργία και δε
συνδέονται μεταξύ τους.
π.χ. Ο Νίκος αγόρασε μολύβια, τετράδια και ξυλομπογιές.
(2) ασύνδετες προτάσεις.
π.χ. Το πρωί σηκώνεται, ετοιμάζεται, πίνει το γάλα του, πηγαίνει στο
σχολείο.
(3) την κλητική προσφώνηση από την υπόλοιπη πρόταση.
π.χ. Μαρία, κλείσε την πόρτα.
(4) τις δευτερεύουσες προτάσεις από τις κύριες.
π.χ. Έφυγε από τη δουλειά, γιατί ένιωθε άρρωστος.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Δε χωρίζονται με κόμμα όλες οι δευτερεύουσες προτάσεις από τις
κύριες. (Περισσότερες λεπτομέρειες σε μεγαλύτερες τάξεις).
(5) μια φράση που επεξηγεί ή συμπληρώνει μια άλλη μέσα στην πρόταση.
π.χ. Η δασκάλα μας, η κυρία Ελένη, μας εξήγησε πώς να κάνουμε την
άσκηση.
Παρένθεση ( ): Τη χρησιμοποιούμε για να κλείσουμε μέσα σ’ αυτήν
λέξεις ή προτάσεις οι οποίες επεξηγούν ή συμπληρώνουν τα λεγόμενά μας.
π.χ. Η Αλεξανδρούπολη (η πρωτεύουσα του νομού Έβρου) είναι μια
πανέμορφη πόλη κοντά στα σύνορα με την Τουρκία.
Διπλή παύλα (- -): Τη χρησιμοποιούμε κυρίως όπως και την
παρένθεση, μόνο που αυτά που κλείνονται μέσα στις δύο παύλες είναι πιο
σημαντικά για την κατανόηση του κειμένου από αυτά που κλείνονται μέσα
στην παρένθεση.
π.χ. Αυτό το τραγούδι –που βραβεύτηκε και στον διαγωνισμό– είναι πρώτο
σε πωλήσεις.

 ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΡΗΜΑΤΩΝ – ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ – ΕΠΙΘΕΤΩΝ
Ρήματα
Χρόνοι: Ενεστώτας, Παρατατικός, Αόριστος, Εξ. Μέλλοντας, Συνοπτικός
Μέλλοντας, Παρακείμενος, Υπερσυντέλικος, Συντελεσμένος
Μέλλοντας
Εγκλίσεις: Οριστική, Υποτακτική, Προστακτική
Φωνές: Ενεργητική Φωνή, Παθητική Φωνή
Πρόσωπα: α’ (εγώ – εμείς), β’ (εσύ – εσείς), γ’ (αυτός – αυτοί)
Αριθμοί: Ενικός, Πληθυντικός
Ουσιαστικά
Πτώσεις: Ονομαστική, Γενική, Αιτιατική, Κλητική
Αριθμός: Ενικός, Πληθυντικός
Γένος: Αρσενικό, Θηλυκό, Ουδέτερο
Επίθετα
Πτώσεις: Ονομαστική, Γενική, Αιτιατική, Κλητική
Αριθμός: Ενικός, Πληθυντικός
Γένος: Αρσενικό, Θηλυκό, Ουδέτερο
Βαθμός: Θετικός, Συγκριτικός, Υπερθετικός
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ
 Αναγνωρίζω τις λέξεις: ανθρώπους, μεγαλύτερης, έχει διαβάσει
ανθρώπους: ουσιαστικό, πτώσης αιτιατικής, αριθμού πληθυντικού, γένους
αρσενικού, του ουσιαστικού «ο άνθρωπος»
μεγαλύτερης: επίθετο, πτώσης γενικής, αριθμού ενικού, γένους θηλυκού,
βαθμού συγκριτικού, του επιθέτου «μεγάλος, –η, -ο»
έχει διαβάσει: ρήμα, χρόνου παρακειμένου, έγκλισης οριστικής, ενεργητικής
φωνής, προσώπου γ’, ενικού αριθμού, του ρήματος «διαβάζω»

1. Βάζω κόμμα, παρένθεση ή διπλή παύλα όπου νομίζω ότι χρειάζεται:
 Νίκο κλείσε την πόρτα.
 Η Μαρία η καλύτερή μου φίλη είναι άριστη μαθήτρια.
 Η μπαμπάς μου παρόλο που ήταν κουρασμένος έπαιξε μαζί μας
«μονόπολη».
 Όλοι οι αρχαίοι λαοί Έλληνες Αιγύπτιοι Βαβυλώνιοι θεωρούσαν το νερό
πηγή ζωής.
 Η κυρία Ματίνα η δασκάλα μας είναι πολύ αυστηρή.
 Ο Αλέξανδρος αγόρασε από το βιβλιοπωλείο δύο τετράδια μια ξύστρα
ένα μπλοκ ζωγραφικής και μαρκαδόρους.
 Η αδερφή μου πήρε μαζί της αν και οι γονείς μας δε συμφωνούσαν το
νεογέννητο μωρό της.
 Έκανε μια στάση στα μισά της διαδρομής παρόλο που δεν το συνηθίζει
για να ξεμουδιάσει.
 Η Χρύσα η γυναίκα του Βασίλη πήγε ένα επαγγελματικό ταξίδι.
 Ο κακός ο γείτονας είναι μεγάλη συμφορά ενώ ο καλός είναι μεγάλος
θησαυρός Ησίοδος .
2. Μεταφέρω τα ουσιαστικά στην ίδια πτώση του πληθυντικού αριθμού:
του σιδερά __________________
του ψαρά __________________
του καστανά __________________
του βαρκάρη __________________
του τσαγκάρη __________________
του καναπέ __________________

3. Αναγνωρίζω τις παρακάτω λέξεις:
θα ζήσουμε: ___________________________________________
____________________________________________________
θα έχουν εξασκηθεί: _____________________________________
____________________________________________________
ανανέωνες: ___________________________________________
____________________________________________________
τους αγώνες: __________________________________________
____________________________________________________
σκαρφαλώστε: __________________________________________
____________________________________________________
οι σφουγγαράδες: _______________________________________
____________________________________________________
να μαθαίνεις: __________________________________________
____________________________________________________
της ομορφότερης: _______________________________________
____________________________________________________
ο ταχύτατος: ___________________________________________
____________________________________________________
Στο διάφανο και γλυκό νερό του Ιορδάνη ποταμού βαφτίστηκε ο Χριστός. Σε
ανάμνηση αυτού του γεγονότος η βάφτιση κάθε νέου ορθόδοξου χριστιανού
γίνεται στην κολυμπήθρα.

Ο ΝΕΡΟΥΛΑΣ
Αρσενικά ουσιαστικά
Ισοσύλλαβα Ανισοσύλλαβα
α) –ας (ο αγώνας) α) –ας (ο μαρμαράς, οι μαρμαράδες)
β) –ης (ο πολίτης) β) –ης (ο βαρκάρης, οι βαρκάρηδες)
γ) –ος (ο καιρός) γ) –ες (ο καναπές, οι καναπέδες)
δ) –ους (ο παππούς, οι παππούδες)
 Ισοσύλλαβα λέγονται τα ουσιαστικά που έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών
και στον ενικό και στον πληθυντικό αριθμό.
π.χ. α - γώ - νας / α - γώ - νες
1 2 3 / 1 2 3
 Ανισοσύλλαβα λέγονται τα ουσιαστικά που έχουν στον πληθυντικό αριθμό
μια συλλαβή παραπάνω απ’ ό,τι στον ενικό.
π.χ. μαρ - μα - ράς / μαρ - μα - ρά - δες
1 2 3 / 1 2 3 4
 Τα παροξύτονα (αυτά που τονίζονται στην παραλήγουσα) και τα
προπαροξύτονα (αυτά που τονίζονται στην προπαραλήγουσα) ουσιαστικά
σε –ας τονίζονται στη γενική πληθυντικού στην παραλήγουσα.
π.χ. ο αγώνας – των αγώνων, ο πίνακας – των πινάκων
Εξαίρεση:
Τα δισύλλαβα παροξύτονα σε –ας και όσα λήγουν σε –ίας τονίζονται στη
γενική πληθυντικού στη λήγουσα.
π.χ. ο άντρας – των αντρών, ο ταμίας – των ταμιών
1. Συμπληρώνω τις καταλήξεις των παρακάτω ουσιαστικών:
α) των αγών___ στ) τους σφουγγαρ___
β) τους νερουλ___ ζ) τον αγών___
γ) τους καβγ___ η) των μπαμπ____
δ) οι σωλήν___ θ) τους οδοστρωτήρ____
ε) τον κανόν___ ι) οι σιδερ___

2. Συμπληρώνω τον πίνακα με τα ακόλουθα αρσενικά ουσιαστικά:
ψαράς, αγώνας, κανόνας, φύλακας, νερουλάς, σφουγγαράς, μυλωνάς,
σωλήνας, χειμώνας, καστανάς, ρήτορας, σιδεράς, καβγάς, μπαμπάς,
οδοστρωτήρας, επιστήμονας
ΙΣΟΣΥΛΛΑΒΑ ΑΝΙΣΟΣΥΛΛΑΒΑ
3. Συμπληρώνω τα κενά των παρακάτω προτάσεων με ένα από τα παρακάτω
αρσενικά ουσιαστικά σε –ας στη σωστή πτώση και αριθμό:
αγώνας, κανόνας, επιστήμονας, χειμώνας, νερουλάς, σφουγγαράς
α) Η Κάλυμνος είναι γνωστή και ως το «νησί των _________________».
β) Επιτεύχθηκε η αποκωδικοποίηση του γενετικού υλικού του ανθρώπου μετά
από πολυετείς έρευνες των _____________ .
γ) Ο Σπύρος βγήκε νικητής του __________ δρόμου.
δ) Φέτος είχαμε έναν από τους πιο κρύους ____________ των τελευταίων
χρόνων.
ε) Πριν αρχίσουμε το παιχνίδι, διαβάσαμε τους _____________ του.
στ) Οι ______________ υπήρχαν μέχρι τη δεκαετία του 1930 στις πόλεις.
4. Βρίσκω το Υ, το Ρ, το Α ή το Κ:
 Ο Κώστας είναι φαρμακοποιός.
 Οι αστυνομικοί έπιασαν τον κλέφτη.
 Το αεροπλάνο χάθηκε μέσα στα σύννεφα.

 Οι μαθητές παίζουν βόλους.
 Ο Κώστας και η Μαρίνα ποτίζουν τα λουλούδια.
 Ξέχασα τη τσάντα μου. (το Υ εννοείται: ________ )
 Τα παιδιά παίζουν στην αυλή του σχολείου.
 Ο ελαιοχρωματιστής βάφει τον τοίχο.
 Τα λουλούδια είναι ανθισμένα.
 Ο Δημήτρης φαίνεται χλωμός.
5. Κλίνω τις φράσεις: η ευχάριστη σκέψη, ο ευτυχισμένος μαθητής
Ενικός αριθμός
Ον.: ______________________ _______________________
Γεν.: ______________________ _______________________
Αιτ.: ______________________ _______________________
Κλητ.: ______________________ _______________________
Πληθυντικός αριθμός
Ον.: _______________________ ________________________
Γεν.: _______________________ ________________________
Αιτ.: _______________________ ________________________
Κλητ.: _______________________ ________________________
Όταν δεν υπήρχε εμφιαλωμένο νερό και οι άνθρωποι δεν είχαν φτιάξει
υδραγωγεία και σωλήνες ύδρευσης, το πόσιμο νερό το μετέφεραν σε δοχεία
στα σπίτια οι νερουλάδες. Τον χειμώνα ο κόσμος έπαιρνε νερό από τα ρυάκια.

ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΑΞΙΔΕΥΕΙ
 Μερικές φορές, κάποιες λέξεις που χρησιμοποιούμε συχνά τις γράφουμε
κομμένες για συντομία. Αυτές οι λέξεις λέγονται συντομογραφίες.
ΠΡΟΣΟΧΗ: Στις περισσότερες συντομογραφίες σημειώνουμε συνήθως
τελεία, ύστερα από σύμφωνο.
ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ
άγ. = άγιος κ.ο.κ. = και ούτω καθεξής
αρ. = αριθμός κυβ. = κυβικά
αι. = αιώνας λ.χ. = λόγου χάρη
βλ. = βλέπε ΥΓ. = υστερόγραφο
κλπ. = και λοιπά μ.μ. = μετά μεσημβρίαν (μετά το μεσημέρι)
δηλ. = δηλαδή π.μ. = προ μεσημβρίας (πριν απ’ το μεσημέρι)
μ. = μέτρα κ. = κιλό
δεκ. = δέκατα γραμμ. = γραμμάριο
εκ. = εκατοστά τ. = τόνος
χιλ. = χιλιοστά π.Χ. = προ Χριστού
εκατ. = εκατομμύρια μ.Χ. = μετά Χριστόν
κ. = κύριος, κυρία σελ. = σελίδα
κ.ά. = και άλλα τ.μ. = τετραγωνικά μέτρα
κεφ. = κεφάλαιο τ.δεκ.= τετραγωνικά δέκατα
χλμ. ή χμ.= χιλιόμετρα τ.εκ. = τετραγωνικά εκατοστά
στρ. = στρέμματα π.χ. = παραδείγματος χάρη
 Συχνά γράφουμε με συντομία διάφορους Οργανισμούς, Υπηρεσίες κλπ.
χρησιμοποιώντας μόνο τα αρχικά τους. Αυτά λέγονται αρκτικόλεξα και:
α) διαβάζονται σαν μια λέξη
β) γράφονται πάντα με κεφαλαία
γ) ανάμεσα στα γράμματα μπορούμε να βάλουμε τελεία.
π.χ. Δ.Ε.Η. και ΔΕΗ

ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΑ ΑΡΚΤΙΚΟΛΕΞΑ
Δ.Ε.Η.: Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού
Ε.Μ.Υ.: Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία
Ε.Ε.: Ευρωπαϊκή Ένωση
Η.Π.Α.: Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής
Η/Υ:Ηλεκτρονικός Υπολογιστής
Ι.Κ.Α.: Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων
Μ.Μ.Ε.: Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης
Ο.Ε.Δ.Β.: Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων
Ο.Τ.Ε.: Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδας
 Η λέξη «ύδωρ» είναι αρχαία ελληνική και σημαίνει νερό. Έχει μεγάλη
οικογένεια και περιλαμβάνει λέξεις όπως: υδραγωγείο, ύδρευση, υδρόβιος,
υδροπλάνο, υδρατμός, υδραυλικός, υδατοσφαίριση, υδρόγειος, υδροφόρα,
ενυδρείο, υδρόφυτο κ.ά.
Οι λέξεις που ανήκουν στην ίδια οικογένεια γράφονται με ύψιλον (υ).
π.χ. Η υδατοσφαίριση είναι ένα ομαδικό άθλημα που παίζεται στο νερό.
1. Ξαναγράφω τις παρακάτω προτάσεις αντικαθιστώντας τις
συντομογραφίες με ολόκληρες τις λέξεις:
Αγόρασε μια έκταση 2 στρ., 5 χλμ. μακριά από εδώ, για να χτίσει ένα
μεγάλο σπίτι, γύρω στα 200 τ.μ.
___________________________________________________
___________________________________________________
Το γραφείο του κ. Παπαδόπουλου βρίσκεται στην οδό Αγ. Δημητρίου,
στον αρ. 45, 100 μ. από τον σταθμό του μετρό.
___________________________________________________
___________________________________________________

2. Συμπληρώνω τα κενά με τον σωστό τύπο των ρημάτων που είναι στην
παρένθεση:
 Τις ώρες που έλειπε από την εταιρεία, το τηλέφωνο _____________
(χτυπώ, παρατατικός) ασταμάτητα.
 Όποτε εμφανιζόταν στη σκηνή, το κοινό τον ___________________
(χειροκροτώ, παρατατικός).
 Όλο εσείς __________ (κερνώ, ενεστώτας)! Αυτή τη φορά θα
κεράσουμε εμείς.
 Από την ώρα που γύρισε από το σχολείο, είναι κλεισμένη στο δωμάτιό
της και _______________ (μελετώ, ενεστώτας) τα μαθήματά της.
 Όσοι πηγαίνουν στα τοπικά πανηγύρια _________ (γλεντώ, ενεστώτας)
μέχρι το πρωί.
3. Συμπληρώνω τα γράμματα που λείπουν στις παρακάτω λέξεις:
 Το Σά___ατο πήγαμε μια βόλτα μέχρι την πλατεία.
 Το σπίτι του απέχει τέ___ερα τετράγωνα από την ε___λησία του Αγίου
Μηνά.
 Έξω από το σχολείο υπάρχει ένας κάδος απο__ρι__μάτων.
 Το σπίτι της θείας μου βρίσκεται κοντά στη θάλα___α.
4. Βάζω κόμμα, όπου χρειάζεται, στις παρακάτω προτάσεις:
 Ο Γιώργος ο καλύτερός μου φίλος γιορτάζει σήμερα.
 Κάτια ποιο είναι το αγαπημένο σου χρώμα;
 Η Άννα η ξαδέλφη μου που ζει στον Καναδά θα έρθει στο σπίτι μας τα
Χριστούγεννα.
 Όλοι οι καλεσμένοι στο πάρτι του Πέτρου τραγούδησαν χόρεψαν γέλασαν
και διασκέδασαν με την καρδιά τους.
5. Οικογένειες λέξεων:
ύδωρ οικία θάλασσα οφείλω ωφελώ

6. Συμπληρώνω τα κενά στις παρακάτω προτάσεις διαλέγοντας από την
οικογένεια της λέξης «ύδωρ» την κατάλληλη λέξη, αφού τη βάλω στη
σωστή πτώση και στον σωστό αριθμό:
 Το νούφαρο είναι ____________ και το συναντάμε στις λίμνες.
 Η μαμά χθες φώναξε τον ____________ , για να επισκευάσει την
χαλασμένη βρύση στο μπάνιο.
 Η δασκάλα μάς έδειξε στην _________ σφαίρα τις πέντε ηπείρους.
 Όποτε κάνω μπάνιο, ο καθρέφτης θαμπώνει γιατί έχει πολλούς
___________ .
 Παλαιότερα το νερό το μετέφεραν με _____________ και το μοίραζαν
στα σπίτια.
 Σε κάποιες απομακρυσμένες περιοχές, ακόμα και σήμερα, δεν υπάρχει
δίκτυο __________ .
 Οι υδρατμοί δημιουργούνται από την εξάτμιση του νερού.
 Ο υδραυλικός επισκεύασε τον χαλασμένο σωλήνα του υδραγωγείου.
 Στην τάξη μας έχουμε μια υδρόγειο σφαίρα.
 Η μόλυνση των λιμνών απειλεί τα υδρόβια πουλιά.

ΕΝΟΤΗΤΑ 4
Εμένα με νοιάζει

ΣΤΑΣΗ ΒΡΟΧΟΣΤΑΛΙΔΩΝ
 Ορισμένα ουσιαστικά σε πτώση γενική χρησιμοποιούνται για να
συμπληρώσουν την έννοια ενός άλλου ουσιαστικού μέσα στην πρόταση.
π.χ. Ήταν μεγάλη η χαρά της νίκης.
 Μερικά προπαροξύτονα ουσιαστικά σε –ος κατεβάζουν τον τόνο στην
παραλήγουσα σε τρεις πτώσεις: στη γενική ενικού, στη γενική
πληθυντικού και στην αιτιατική πληθυντικού.
π.χ. ο άνθρωπος του ανθρώπου – των ανθρώπων – τους ανθρώπους
Έτσι κλίνονται τα εξής: ο άνθρωπος, ο δάσκαλος, ο διάδρομος, ο
πόλεμος, ο όροφος, ο κάτοικος, ο άγγελος, ο άνεμος, ο διάλογος, ο
έμπορος, ο δήμαρχος κ.ά.
 Όμως, κάποια άλλα προπαροξύτονα αρσενικά σε –ος όμως διατηρούν τον
τόνο στην προπαραλήγουσα σε όλες τις πτώσεις του ενικού και του
πληθυντικού. Αυτά είναι συνήθως οι πολυσύλλαβες, οι λαϊκές και οι
σύνθετες λέξεις, καθώς και αρκετά κύρια ονόματα.
π.χ. ο νερόμυλος του νερόμυλου – των νερόμυλων – τους νερόμυλους
Έτσι κλίνονται τα εξής: ο ανήφορος, ο πεζόδρομος, ο παιδότοπος, ο
αυλόγυρος, ο καλόγερος, α ανθόκηπος, ο λαχανόκηπος, ο ανεμόμυλος, ο
χωματόδρομος, ο Χαράλαμπος, ο Χριστόφορος κ.ά.
 Κάποια ουσιαστικά μπορούν και να διατηρήσουν τον τόνο στην
προπαραλήγουσα και να τον κατεβάσουν στην παραλήγουσα. Αυτό γίνεται
για λόγους ύφους.
π.χ. ο δήμαρχος του δημάρχου (επίσημο ύφος)
και του δήμαρχου (ανεπίσημο ύφος)
 Τα ρήματα που τελειώνουν σε –ώνω (π.χ. ανακοινώνω) και τα παράγωγά
τους (π.χ. ανακοίνωση) γράφονται με -ω- .

 Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε –ος γράφονται με -η- στον πληθυντικό
(π.χ. το δάσος – τα δάση, το κράτος – τα κράτη, το άλσος – τα άλση).
Για καλύτερη απομνημόνευση:
«Τα ουδέτερα σε –ος, με ήτα (η) ο πληθυντικός».
1. Σχηματίζω φράσεις βάζοντας το δεύτερο ουσιαστικό σε γενική πτώση:
 τα λουλούδια – ο κήπος ___________________________
 το πουκάμισο – ο έφηβος ___________________________
 η απόφαση – ο δήμαρχος ___________________________
 το χρώμα – το σπίτι ___________________________
 ο πρόεδρος – ο σύλλογος ___________________________
 ο αυλόγυρος - ο μαντρότοιχος ___________________________
2. Συμπληρώνω τις προτάσεις βάζοντας το ουσιαστικό της παρένθεσης στον
σωστό τύπο:
 Απευθύνθηκα στον σχολικό μας _____________ (σύμβουλος) για την
άσχημη συμπεριφορά ενός μαθητή.
 Τους μίλησε για τους ___________ (κίνδυνος) που εγκυμονούν αν οι
____________ (άνθρωπος) συνεχίσουν να μολύνουν τον πλανήτη.
 Πολλοί _______________ (δάσκαλος) δίνουν ερωτήσεις κατανόησης
στα παιδιά, για να κάνουν το μάθημα πιο εύκολο.
 Οι απειλές του _____________ (προϊστάμενος) φόβισε τους
_________________ (υπάλληλος).
 Πρέπει να ακούμε και τη γνώμη των άλλων ____________ (άνθρωπος).
 Τα πανιά των _______________ (ανεμόμυλος) σκίστηκαν από τον
δυνατό αέρα.
 Γελάσαμε πολύ με τους αστείους _____________ (διάλογος) των
ταλαντούχων ηθοποιών.
 Ο παππούς καθημερινά φροντίζει τα φυτά του ______________
(ανθόκηπος).
 Μεγάλη πυρκαγιά απειλεί ν’ αφανίσει τα ________ (δάσος)
της Κεντρικής Ευρώπης.

 Ο Οδυσσέας τέντωσε τη χορδή του τόξου του και σκότωσε τους
μνηστήρες με τα ________ (βέλος) του.
Οι βροχοσταλίδες έγραψαν στην ανακοίνωση ότι θα κάνουν στάση μέχρι να
σταματήσουν οι άνθρωποι να μολύνουν τις θάλασσες, να καίνε τα δάση και
γενικά μέχρι να καταλάβουν τον κίνδυνο που τους απειλεί.

ΣΤΑΣΗ ΒΡΟΧΟΣΤΑΛΙΔΩΝ (συνέχεια...)
 Ονοματική λέγεται η φράση η οποία αποτελείται μόνο από ονόματα
(ουσιαστικά ή άλλες λέξεις που την αντικαθιστούν) και δεν υπάρχει ρήμα.
π.χ. η ρύπανση της θάλασσας
 Ρηματική λέγεται η φράση στην οποία υπάρχει ρήμα.
π.χ. η θάλασσα ρυπαίνεται
ΠΩΣ ΜΕΤΑΤΡΕΠΟΥΜΕ ΜΙΑ ΟΝΟΜΑΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ ΣΕ ΡΗΜΑΤΙΚΗ
 Για να μετατρέψουμε μια ονοματική φράση σε ρηματική:
α) μετατρέπουμε το όνομα σε ρήμα
β) η γενική που εξαρτάται από το όνομα μετατρέπεται είτε σε ονομαστική
(και είναι υποκείμενο του ρήματος) είτε σε αιτιατική (και είναι
αντικείμενο του ρήματος).
π.χ. η ρύπανση της ατμόσφαιρας η ατμόσφαιρα ρυπαίνεται
η προστασία του περιβάλλοντος προστατεύω το περιβάλλον
ΠΩΣ ΜΕΤΑΤΡΕΠΟΥΜΕ ΜΙΑ ΡΗΜΑΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ ΣΕ ΟΝΟΜΑΤΙΚΗ
 Για να μετατρέψουμε μια ρηματική φράση σε ονοματική:
α) αντικαθιστούμε το ρήμα με ένα ουσιαστικό σε ονομαστική, που δηλώνει
την ενέργεα ή το αποτέλεσμα της ενέργειας του ρήματος.
β) μετατρέπουμε την αιτιατική (που λειτουργεί ως αντικείμενο στα ρήματα
της ενεργητικής φωνής) ή την ονομαστική (που λειτουργεί ως υποκείμενο
στα ρήματα της παθητικής φωνής) σε γενική.
π.χ. Κατεδαφίζουν τα αυθαίρετα κτίσματα. Απαγορεύεται η είσοδος
Κατεδάφιση των αυθαίρετων κτισμάτων. Απαγόρευση της εισόδου.
 ΠΑΡΑΓΩΓΗ έχουμε όταν μια λέξη σχηματίζεται από μια άλλη. Η αρχική
λέξη από την οποία παράγεται η νέα λέξη ονομάζεται «πρωτότυπη», ενώ
η λέξη που παράγεται από την πρωτότυπη λέγεται «παράγωγη».
π.χ. ζεστός (πρωτότυπη) ζεσταίνω (παράγωγη)
Τα ρήματα παράγονται είτε από ονόματα (ουσιαστικά και επίθετα) είτε από
άκλιτες λέξεις (π.χ. συχνά συχνάζω) είτε πιο σπάνια από άλλα ρήματα
(π.χ. φέγγω – φεγγίζω).

Τα ρήματα που παράγονται από ουσιαστικά τελειώνουν σε:
-άζω, π.χ. αγορά αγοράζω
-ιάζω, π.χ. βράδυ βραδιάζω
-ίζω, π.χ. αρχή αρχίζω
-εύω, π.χ. ψαράς ψαρεύω
-ώνω, π.χ. στεφάνι στεφανώνω
-αίνω, π.χ. ζεστός ζεσταίνω
-ύνω, π.χ. μέγεθος μεγεθύνω
 Τα ουδέτερα ουσιαστικά που τελειώνουν σε –ι γράφονται με γιώτα (ι).
ΕΞΑΙΡΟΥΝΤΑΙ: βράδυ, δάκρυ, στάχυ, δίχτυ, οξύ, δόρυ και άστυ.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Οι λέξεις δάκρυ, στάχυ, δίχτυ διατηρούν το –υ- σε όλες τις πτώσεις του
ενικού και του πληθυντικού αριθμού, ενώ η λέξη βράδυ στη γενική ενικού
και σε όλες τις πτώσεις του πληθυντικού αριθμού γράφεται με γιώτα (ι).
π.χ. το δάκρυ – τα δάκρυα, το στάχυ – τα στάχυα, το δίχτυ – τα δίχτυα
αλλά το βράδυ – του βραδιού, τα βράδια, των βραδιών
1. Μετατρέπω τις ονοματικές φράσεις σε ρηματικές:
 Αναδάσωση των καμένων εκτάσεων. ________________________
 Απαγόρευση της στάθμευσης. _____________________________
 Άνοδος της τιμής της βενζίνης. ___________________________
 Υποδοχή της σχολικής ομάδας. ____________________________
 Αναβολή της εκδρομής. ________________________________
2. Μετατρέπω τις ρηματικές φράσεις σε ονοματικές:
 Μειώνονται οι μαθητές. _______________________________
 Αυξάνονται τα παιδιά στο σχολείο. _________________________
 Κατεδαφίζουν το σπίτι. _________________________________
 Προσγειώνεται το αεροπλάνο. ____________________________
 Εξερευνούν τη σπηλιά. ________________________________

3. Συμπληρώνω τα κενά με τον σωστό τύπο των ρημάτων, που παράγονται
από τις λέξεις που είναι σε παρένθεση:
α) Ο κηπουρός αύριο _______________ (κλαδί) τα δέντρα του κήπου μας.
β) Αποφεύγω τα πολλά γλυκά, γιατί ________________ (παχύς) .
γ) Πρέπει να γυρίσουμε σπίτι, γιατί σε λίγο _____________ (νύχτα).
δ) Μόλις γύρισε από τη δουλειά, ___________ (αγκαλιά) τα δυο παιδιά του.
ε) Πολλά είδη φυτών και ζώων _________________ (κίνδυνος) σήμερα
να εξαφανιστούν εξαιτίας της απερισκεψίας των ανθρώπων.
4. Συμπληρώνω τα κενά:
α) Από το κατάστρωμα του καραβ__ού βλέπαμε τους ψαράδες να ρίχνουν τα
δίχτ__α τους.
β) Η ουρά του χελιδον__ού θυμίζει ψαλίδ__ .
γ) Το βιβλίο που διαβάζω έχει τίτλο: «Σαν στάχ__α στον χρόνο».
δ) Δεν μπορούσε να συγκρατήσει τα δάκρ__ά της από τη συγκίνηση.
ε) Το γιαούρτι έχει γαλακτικό οξ__ .
στ) Το βράδ__ ξέσπασε μια δυνατή μπόρα.
Τα παιδιά κατάλαβαν πόσο κινδυνεύει το περιβάλλον από τη μόλυνση και
κάθε βράδυ προσπαθούσαν να πείσουν τους γονείς τους να φτιάξουν νόμους
για την προστασία του. Τελικά, τα κατάφεραν και οι βροχοσταλίδες
επέστρεψαν για να τους δροσίσουν.
Μπράβο, παιδιά!

ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΕ ΤΟ ΞΑΝΑ... ΚΑΙ ΞΑΝΑ... ΚΑΙ ΞΑΝΑ...
 ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ
1. ΑΠΛΗ ονομάζεται η πρόταση που περιλαμβάνει μόνο τους κύριους
όρους, δηλαδή υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο ή κατηγορούμενο.
2. ΣΥΝΘΕΤΗ ονομάζεται η πρόταση που έχει ένα ρήμα και περισσότερα
από ένα υποκείμενα, αντικείμενα ή κατηγορούμενα, τα οποία
συνδέονται μεταξύ τους με κόμμα ή με τον σύνδεσμο «και».
π.χ. Ο Γιάννης και ο Κώστας είναι αδέλφια. (δύο υποκείμενα)
Η μαμά αγόρασε μήλα, πορτοκάλια και μανταρίνια. (τρία αντικείμενα)
Η ξαδέρφη μας είναι όμορφη, έξυπνη και ευγενική.
(τρία κατηγορούμενα)
3. ΕΛΛΕΙΠΤΙΚΗ ονομάζεται η πρόταση από την οποία λείπει ένας ή
περισσότεροι κύριοι όροι (Υ, Ρ), επειδή εννοούνται εύκολα από τα
συμφραζόμενα.
π.χ. Φύγε! (εννοείται το υποκείμενο «εσύ»)
Χρόνια πολλά! (εννοείται «εγώ σου εύχομαι»)
4. ΕΠΑΥΞΗΜΕΝΗ ονομάζεται η πρόταση η οποία εκτός από τους
κύριους όρους (Υ, Ρ, Α, Κ) έχει κι άλλους προσδιορισμούς που λέγονται
δευτερεύοντες όροι της πρότασης.
π.χ. Η Μαρία διαβάζει στο δωμάτιό της.
Το αεροπλάνο πετάει ψηλά στον ουρανό.
Μια απλή πρόταση μπορεί να περιέχει:
α) Υ + Ρ (π.χ. Ο μπαμπάς κοιμάται.)
β) Υ + Ρ + Α (π.χ. Ο παππούς διαβάζει εφημερίδα.)
γ) Υ + Ρ + Α1 + Α2 (π.χ. Η Νίκη μού είπε ψέματα.)
δ) Υ + Ρ (συνδετικό) + Κ (π.χ. Το ποδήλατο είναι καινούριο.)

 Πώς ξεχωρίζουμε τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας
από το οριστικό άρθρο;
Οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας γ΄ προσώπου (το, του, της,
τον, τη(ν), τα, τους, τις) μπαίνουν πριν ή μετά από ρήματα, ενώ τα
αντίστοιχα οριστικά άρθρα μπαίνουν πριν από ονόματα στα οποία
αναφέρονται.
π.χ. Τους προσκάλεσε στο πάρτι. (αντωνυμία)
Προσκάλεσέ τους στο πάρτι. (αντωνυμία)
Προσκάλεσε τους φίλους του στο πάρτι. (οριστικό άρθρο)
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας (μου, σου, του, της, μας,
σας, τους) τονίζονται όταν θέλουμε να δείξουμε ότι είναι προσωπική
αντωνυμία και όχι κτητική.
π.χ. Η δασκάλα μού ζήτησε να κλείσω το παράθυρο.
(Η δασκάλα ζήτησε από εμένα να κλείσω το παράθυρο).
Η δασκάλα μου ζήτησε να κλείσω το παράθυρο.
(Η δική μου δασκάλα ζήτησε να κλείσω το παράθυρο).
 Οικογένεια λέξεων του ρήματος «ποιώ»
Από το αρχαίο ελληνικό ρήμα ποιώ ( = φτιάχνω, δημιουργώ, κατασκευάζω)
παράγονται πολλές λέξεις.
Παράγωγες λέξεις: ποίημα, ποίηση, ποιητής, ποιήτρια, ποιητικός κ.ά.
Σύνθετες: χρησιμοποιώ, ειδοποίηση, αρτοποιός, επιπλοποιείο,
χειροποίητο, αχρησιμοποίητος κ.ά.
1. Χαρακτηρίζω τις παρακάτω προτάσεις ως προς τη δομή τους (απλή,
σύνθετη, επαυξημένη, ελλειπτική) αφού πρώτα τις συντάξω:
 Το νερό είναι παγωμένο. ( _______________ )
 Η Μαρία και η Αλίκη φαίνονται χαρούμενες. ( ________________ )
 Θα πάμε σινεμά; ( ________________ )
 Το διαγώνισμα των Μαθηματικών ήταν δύσκολο. ( _______________)
 Καλή Χρονιά! ( ________________ )
 Η μαμά μαγείρεψε κοτόπουλο στον φούρνο με πατάτες. ( ___________)

 Αυτό είναι περίεργο. ( _______________ )
 Ο πεινασμένος καρβέλια ονειρεύεται. ( ________________ )
 Ο Γιάννης φαίνεται καλό παιδί. ( _________________ )
 Ο Πέτρος αγόρασε μαρκαδόρους και ξυλομπογιές. ( ______________ )
2. Σημειώνω Α για κάθε απλή πρόταση και Σ για κάθε σύνθετη πρόταση:
 Η πόλη μας έχει πλατείες, δρόμους, πεζοδρόμια, διαβάσεις. ( __ )
 Στον δρόμο κυκλοφορούν αυτοκίνητα, φορτηγά, δίκυκλα, ποδήλατα. ( __ )
 Το νερό γίνεται ατμός. ( __ )
 Ο δάσκαλος διορθώνει τις εκθέσεις. ( __ )
 Με μια κίνηση ο αντίπαλος του έσπασε τη μύτη και το σαγόνι. ( __ )
 Τα παιδιά ζωγραφίζουν. ( __ )
 Οι ψαράδες και οι κάτοικοι του νησιού ασχολούνται με τον τουρισμό. ( __ )
 Οι εξετάσεις βγήκαν καλές. ( __ )
3. Υπογραμμίζω τις προσωπικές αντωνυμίες στις παρακάτω προτάσεις:
 Μου είπε το μυστικό της.
 Ό,τι κι αν τους πω, δε θα με καταλάβουν.
 Ακούστε τον προσεχτικά, έχει να σας πει κάτι σημαντικό.
 Να τις πλύνεις και να τις κόψεις σε μικρά κομματάκια.
 Αυτές είναι οι καλύτερες μαθήτριες στην τάξη.
 Η δασκάλα μας ήταν άρρωστη και μας έκανε μάθημα ο διευθυντής.
 Ο παππούς τού είπε ότι τον περιμένει πώς και πώς να έρθει στο χωριό.
 Εμένα δε μου αρέσει ο αρακάς.
 Η δασκάλα μάς ζήτησε να γράψουμε σε μια παράγραφο τις αιτίες μόλυνσης
του περιβάλλοντος.
 Εσύ πότε θα πας στο χωριό σου;

 Σου ζήτησα να κάνεις ησυχία γιατί κοιμάται το μωρό και δε θέλω να το
ξυπνήσεις.
 Ο μπαμπάς μού ζήτησε να του φέρω ένα ποτήρι νερό.
 Εσείς συνέχεια με κοροϊδεύετε. Θα σας άρεσε να έκανα κι εγώ το ίδιο;
 Σε ψάχνω από το πρωί.
4. Ξαναγράφω τις προτάσεις αντικαθιστώντας τις υπογραμμισμένες λέξεις ή
φράσεις με τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας:
 Η Δώρα ρώτησε αυτήν πού θα πάμε εκδρομή.
____________________________________________________
 Προσκάλεσε τους φίλους του να έρθουν σπίτι να δουν τον αγώνα
ποδοσφαίρου.
____________________________________________________
 Μετέφερα τον υπολογιστή στο δωμάτιό μου.
____________________________________________________
 Ζήτησα της δασκάλας να μου εξηγήσει την άσκηση.
____________________________________________________
 Φέρε τον χάρακα εδώ! ___________________________________
5. Γράφω πάνω από κάθε υπογραμμισμένη λέξη Ο.Α. αν είναι οριστικό άρθρο
ή Π.Α. αν είναι προσωπική αντωνυμία:
 Έβαλε τα πράγματα στο χαρτόκουτο, για να τα μεταφέρει.
 Διάβασε το μυθιστόρημα και το βρήκε συναρπαστικό.
 Να τις κόψεις σε κύβους και να προσθέσεις τις πιπεριές.
 Μην τους ακούς, αυτοί βάζουν τους κανόνες του παιχνιδιού.
 Σας τηλεφώνησα χθες, αλλά λείπατε.
 Τις έβαλε σε μεγάλα σακιά.

 Τα έπλυνες τα χεράκια σου;
 Κάλεσέ τους να έρθουν στο τραπέζι.
Στις μέρες μας πολλά πράγματα τα χρησιμοποιούμε μόνο μια φορά, όπως το
αλουμινόχαρτο, τα πλαστικά κ.ά. Η λύση θα ήταν να τα ανακυκλώνουμε, έτσι
ώστε να εξοικονομούμε ενέργεια και να μην εξαντλούμε τους θησαυρούς της
γης.

ΣΚΟΥΠΙΔΙΑ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ
 Σύνθετες λέγονται οι λέξεις που σχηματίζονται όταν ενώσουμε δύο ή
περισσότερες λέξεις:
π.χ. σγουρά + μαλλιά = σγουρομάλλης
1. Το λέω με μια σύνθετη λέξη, όπως στο παράδειγμα:
 Η μητέρα μου έχει κόκκινα μαλλιά.
Η μητέρα μου είναι κοκκινομάλλα.
 Το φως ανάβει και σβήνει.
______________________________________
 Μάζεψα άγρια χόρτα από το χωράφι μας.
______________________________________
 Στο χωριό μου υπάρχει ένα δάσος με πεύκα.
______________________________________
 Μαρία, βάλε στο τραπέζι έξι ποτήρια του κρασιού.
______________________________________
 Ο Οδυσσέας ταξίδευε πολλές μέρες και νύχτες.
______________________________________
 Η γιαγιά μου έφτιαξε πίτα με σπανάκι.
______________________________________
 Η μαμά έφτιαξε σούπα με ψάρι.
______________________________________

2. Πώς λέγεται:
 αυτός που έχει μαύρα μάτια: ___________________
 αυτός που φτιάχνει έπιπλα: ___________________
 ο γιατρός για τα δόντια: ______________________
 αυτός που αγαπάει πολύ τα ζώα: _______________
 o φύλακας του λιμανιού: ___________________
 εκεί που πουλάνε ψάρια: ____________________
 το δοχείο που έχει λουλούδια: _________________
3. Για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις βρίσκω και γράφω 4 λέξεις που
ανήκουν στην ίδια οικογένεια λέξεων:
 σκουπίδι: _____________________________________________
 πόλεμος: _____________________________________________
 δρόμος: ______________________________________________
 γιατρός (ιατρός): ________________________________________
Οι περιβαλλοντικές και οικολογικές οργανώσεις ζήτησαν να οργανωθούν
θαλάσσια πάρκα και να προστατευτούν οι βιότοποι των ζώων που
απειλούνται με εξαφάνιση.

ΕΝΟΤΗΤΑ 5
Ασφαλώς κυκλοφορώ

ΜΑΘΗΜΑ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ
 Μια πρόταση μπορεί να είναι απλή, ελλειπτική, σύνθετη ή επαυξημένη.
π.χ. Υ Ρ Α
Ο Νίκος βλέπει τηλεόραση. (απλή)
Ρ
Θα έρθεις; (ελλειπτική, εννοείται το υποκείμενο: εσύ)
Υ Υ Ρ Α
Ο Δημήτρης και ο Αλέξης παίζουν ποδόσφαιρο. (σύνθετη)
Υ Ρ Α τοπικός προσδ.
Η Ιωάννα άφησε τα τετράδια στην έδρα. (επαυξημένη)
 Η λέξη ασφάλεια, όπως και όλα τα θηλυκά ουσιαστικά που προέρχονται
από επίθετα σε –ής (ασθενής – ασθένεια, επιμελής – επιμέλεια, απρεπής –
απρέπεια κλπ.), γράφεται με -ει- .
 Η λέξη σταυροδρόμι (σταυρός + δρόμος) όπως κι όλες οι λέξεις της
οικογένειας του σταυρού γράφονται με -αυ- (π.χ. σταυρώνω,
διασταυρώνω, σταυρωμένος, Σταύρος, σταυροβελονιά κλπ.)
 παίζω = ασχολούμαι με ένα παιχνίδι, υποδύομαι κάποιον ρόλο
πεζός = αυτός που πηγαίνει κάπου περπατώντας
1. Μετατρέπω τις παρακάτω προτάσεις σε ελλειπτικές:
 Εγώ δε φεύγω. __________________
 Λοιπόν, εσύ έχεις διαβάσει; __________________
 Για πού το έβαλες εσύ; __________________
 Ποιο είναι το όνομά σου; __________________
 Εγώ σου ζητώ συγγνώμη! __________________
 Ορίστε τα ρέστα σας, κύριε. __________________
 Σας εύχομαι καλή επιτυχία! __________________
 Εγώ σου εύχομαι καλημέρα! __________________
 Εσύ να ζήσεις χρόνια πολλά! __________________
 Εμείς παίζουμε. __________________

2. Συμπληρώνω στις παρακάτω ελλειπτικές προτάσεις τους όρους που
έχουν παραληφθεί:
 Ώρα για μάθημα! _________________________
 Τιμή ευκαιρίας! _________________________
 Καλή σχολική χρονιά! _________________________
 Καληνύχτα! _________________________
 Συμφωνούμε μαζί σου. _________________________
 Πότε ήρθες; _________________________
3. Βρίσκω το Υ, το Ρ, το Α ή το Κ στις παρακάτω προτάσεις και μετά γράφω
το είδος τους:
 Η Ελένη και η Χριστίνα μαγειρεύουν. ( ____________ )
 Ακούστηκε ένας θόρυβος. ( ____________ )
 Ο δρόμος μοιάζει μακρύς και ατελείωτος. ( _______________ )
 Η γιαγιά πλέκει ένα πουλόβερ για το εγγονάκι της. ( ____________ )
 Το παιδί ήταν καλά. ( ______________ )
 Τα αγόρια παίζουν κρυφτό στην αυλή του σχολείου. ( ___________ )
 Η μαμά και ο μπαμπάς κοιμούνται. ( _______________ )
 Τηλεφώνησε ο παππούς από το χωριό. ( ______________ )
 Καλή τύχη! ( ________________ )
 Θα φας παστίτσιο; ( __________________ )
4. Γράφω μια απλή πρόταση, μια ελλειπτική, μια σύνθετη και μια επαυξημένη:
 __________________________________________________
 __________________________________________________
 __________________________________________________
 __________________________________________________

Στο μάθημα της Κυκλοφοριακής Αγωγής τα παιδιά έμαθαν πώς να κινούνται
στον δρόμο με ασφάλεια. Η δασκάλα τούς εξήγησε ότι για να διασχίσουν ένα
σταυροδρόμι πρέπει να περνάνε από τη διάβαση των πεζών.

ΣΤΟΝ ΔΡΟΜΟ ΜΕ ΤΟΝ ΣΩΤΗΡΗ
 Οι εγκλίσεις είναι τρεις: η οριστική, η υποτακτική και η προστακτική.
Τι φανερώνουν οι εγκλίσεις:
(1) Η οριστική φανερώνει το πραγματικό, το βέβαιο.
π.χ. Η μαμά μαγειρεύει.
Χθες το βράδυ χιόνισε.
Το Σαββατοκύριακο θα πάμε στην εξοχή.
(2) Η υποτακτική φανερώνει αυτό που θέλουμε ή που περιμένουμε να γίνει.
π.χ. Ας φάμε. (= θέλω)
Όταν έρθει το καλοκαίρι, θα πάμε διακοπές στην Κρήτη. (=περιμένουμε)
(3) Η προστακτική φανερώνει προσταγή ή επιθυμία ή ευχή.
π.χ. Κλείσε την πόρτα.
Βοήθα με, Θεέ μου.
Λύστε τις ασκήσεις.
Ο σχηματισμός της υποτακτικής και της προστακτικής:
 Η υποτακτική σχηματίζεται παίρνοντας μπροστά ένα από τα μόρια ας,
να ή έναν από τους συνδέσμους για να, όταν, αν, πριν, άμα ή το
απαγορευτικό μη(ν).
 Η προστακτική έχει μόνο το β’ ενικό και β’ πληθυντικό πρόσωπο.
Χρόνοι των εγκλίσεων:
ΟΡΙΣΤΙΚΗ: ενεστώτας, παρατατικός, αόριστος, εξακολουθητικός μέλλοντας,
συνοπτικός μέλλοντας, παρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος
μέλλοντας
ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ: ενεστώτας, αόριστος, παρακείμενος
ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ: ενεστώτας και αόριστος
 Τα ρήματα που λήγουν σε -ώ σχηματίζουν το β΄ πληθυντικό πρόσωπο
της προστακτικής αορίστου με την κατάληξη –ήστε ενώ τα ρήματα που
τελειώνουν σε –ίζω έχουν κατάληξη –ίστε.
π.χ. ακολουθώ – ακολουθήστε
χτυπώ – χτυπήστε
διασχίζω – διασχίστε

 Όλα τα ρήματα στο β΄ πληθυντικό πρόσωπο στην προστακτική αορίστου
τελειώνουν σε –είτε (π.χ. δείτε, δεθείτε).
ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ ΑΝΩΜΑΛΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ
ΡΗΜΑΤΑ ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΑΟΡΙΣΤΟΣ
πλένω πλένε - πλένετε πλύνε – πλύντε
μένω μένε - μένετε μείνε – μείνετε
βλέπω βλέπε - βλέπετε δες – δείτε
λέω λέγε - λέγετε πες- πείτε
μαθαίνω μάθαινε - μαθαίνετε μάθε – μάθετε
στέλνω στέλνε - στέλνετε στείλε – στείλτε
μπαίνω μπαίνε - μπαίνετε μπες – μπείτε
ανεβαίνω ανέβαινε - ανεβαίνετε ανέβα – ανεβείτε
ντύνω ντύνε - ντύνετε ντύσε – ντύστε
πίνω πίνε - πίνετε πιες – πιείτε
φεύγω φεύγε - φεύγετε φύγε – φύγετε
δακρύζω δάκρυζε - δακρύζετε δάκρυσε – δακρύστε
δανείζω δάνειζε - δανείζετε δάνεισε – δανείστε
αθροίζω άθροιζε – αθροίζετε άθροισε - αθροίστε
 Τα ρήματα σε –έρνω και –ερνώ (π.χ. περνώ, σέρνω, γέρνω, κερνώ κ.ά.)
εκτός από το παίρνω γράφονται με -ε- .
 Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε –ημα (π.χ. όχημα, ποίημα, πάτημα, ξύπνημα,
ατύχημα, διήγημα, κλήμα = αμπέλι κ.ά.), εκτός από το κλίμα (= καιρός)
γράφονται με -η-.

1. Γράφω το β’ πληθυντικό των παρακάτω ρημάτων στην οριστική, στην
υποτακτική και στην προστακτική του ενεστώτα και του αορίστου:
ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ
Ενεστώτας Αόριστος Ενεστώτας Αόριστος Ενεστώτας Αόριστος
τρέχω
περπατώ
προσέχω
οδηγώ
προχωρώ
κοιτάζω
καβαλάω
διασχίζω
2. Συμπληρώνω τις προτάσεις με τους τύπους των ρημάτων παίρνω ή
περνώ:
 Της είπα να προσέχει όταν __________ τον δρόμο για να πάει στο
σχολείο, αλλά δεν ___________ από λόγια.
 Κάθε μέρα γυρνώντας από τη δουλειά __________ από τον φούρνο
της γειτονιάς και ________ μισό κιλό ψωμί.
 Σιγά σιγά το σχέδιό μας _________ σάρκα και οστά.
3. Υπογραμμίζω τα ρήματα των παρακάτω προτάσεων και γράφω μέσα στην
παρένθεση σε ποια έγκλιση βρίσκονται:
 Ο Γιώργος δεν προσέχει στο μάθημα. ( ____________ )
 Προσέξτε! ( _______________ )
 Τι να φάω; ( ______________ )
 Ρώτα τον Νικόλα για την άσκηση. ( ____________ )
 Το φαγητό μυρίζει υπέροχα. ( _____________ )
 Μακάρι να πάμε εκδρομή. ( ______________ )
 Μη γράφετε στο θρανίο! ( ______________ )
 Βγάλε τα παπούτσια σου αμέσως! ( ______________ )

 Αρχίζει να μαθαίνει τον ρόλο του. ( _____________ )
 Πρόσεχε στον δρόμο, όταν πηγαίνεις στο σχολείο. ( ____________ )
4. Γράφω την προστακτική ενεστώτα και την οριστική και προστακτική
αορίστου ενικού αριθμού των παρακάτω ρημάτων. Προσέχω την
ορθογραφία:
Οριστική Προστακτική Οριστική Προστακτική
μιλώ μίλα μίλησα μίλησε
χτυπώ
ζητώ
αγαπώ
κυκλοφορώ
παρακαλώ
κρατώ
μαθαίνω
βάζω
διασχίζω
ρωτώ
ανεβαίνω
κατεβαίνω
φροντίζω
βγαίνω

5. Στην παρακάτω συνταγή υπογραμμίζω τα ρήματα τα οποία βρίσκονται
στην οριστική και τα γράφω στην υποτακτική και στην προστακτική του
ίδιου χρόνου:
Ζεσταίνεις σε κατσαρολάκι τη σοκολάτα και 1/2 κούπα κρέμα γάλακτος,
ώσπου να λιώσει και ανακατεύεις συνεχώς. Βάζεις το μίγμα σε μπολ και το
αφήνεις να κρυώσει τελείως. Σε μπολ χτυπάς την υπόλοιπη κρέμα (και το
μπράντι), ώσπου να αρχίσει να πήζει. Την προσθέτεις στο μίγμα
σοκολάτας και ανακατεύεις.
Οριστική Υποτακτική Προστακτική
ζεσταίνεις να ζεσταίνεις ζέσταινε
_______________ ______________ _______________
_______________ ______________ _______________
_______________ ______________ _______________
_______________ ______________ _______________
_______________ ______________ _______________
6. Παρακάτω δίνονται οδηγίες πρώτων βοηθειών. Συμπληρώνω τις
καταλήξεις στα ρήματα με ει, η ή ι και τονίζω όπου πρέπει:
 Μην επιχειρ__τε να μεταφέρετε εσείς τον τραυματία.
 Ρωτ__στε τον τραυματία για την κατάστασή του.
 Συνεχ__ στε να τον κρατάτε ακινητοποιημένο εκεί που βρίσκεται.
 Κρατ__στε τον ζεστό.
 Φροντ__στε για την άμεση μεταφορά του στο νοσοκομείο.
 Δροσ__στε το κεφάλι και το σώμα του, αν έχει πυρετό.
 Βεβαιωθ___τε ότι δε διατρέχετε κανέναν κίνδυνο.
 Συνεννοηθ__τε με κάποιον ειδικό.
Το φυλλάδιο οδικής κυκλοφορίας λέει ότι οι πεζοί πρέπει να περνούν από τις
διαβάσεις, αφού πρώτα ελέγξουν τον δρόμο και δουν αν έρχονται οχήματα.
παίρνω – περνώ, σταματήστε, δεθείτε, δείτε, διασχίστε, ακολουθείτε,
κυκλοφορήστε

ΕΝΑ ΑΛΛΙΩΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ
Ουδέτερα ουσιαστικά
 -ο (π.χ. το βιβλίο) -μα (π.χ. το μάθημα, τα μαθήματα)
 -ι (π.χ. το παιδί) -σιμο (π.χ. το δέσιμο, τα δεσίματα)
 -ος (π.χ. το δάσος) -ας (π.χ. το κρέας, τα κρέατα)
-ως (π.χ. το φως, τα φώτα)
ΟΥΔΕΤΕΡΑ ΑΝΙΣΟΣΥΛΛΑΒΑ ΣΕ –μα
Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός
Ον: το γράμμα το μάθημα τα γράμματα τα μαθήματα
Γεν: του γράμματος του μαθήματος των γραμμάτων των μαθημάτων
Αιτ: το γράμμα το μάθημα τα γράμματα τα μαθήματα
Κλητ: - γράμμα - μάθημα - γράμματα - μαθήματα
Τα ουδέτερα ανισοσύλλαβα ουσιαστικά σε –μα:
 έχουν μια συλλαβή παραπάνω στη γενική ενικού και στον πληθυντικό
αριθμό.
 στη γενική πληθυντικού κατεβάζουν τον τόνο τους στην παραλήγουσα.
 γράφονται με δύο μ (-μμα) αν παράγονται από ρήματα, των οποίων ο
χαρακτήρας του θέματος είναι π, β, φ και πτ.
π.χ. βλέπω – βλέμμα, γράφω - γράμμα
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε –ημα γράφονται με η (π.χ. μηχάνημα)
ΕΞΑΙΡΟΥΝΤΑΙ: ίδρυμα, κατάλυμα, μήνυμα κ.ά.
 Τα ρήματα που τελειώνουν σε –αίνω γράφονται με -αι- (π.χ. μαθαίνω).
 Τα ρήματα στην παθητική φωνή τελειώνουν σε –αι στο α΄, β΄, γ΄ ενικό
και γ΄ πληθυντικό, ενώ στο α΄ και β΄πληθυντικό τελειώνουν σε –ε.
π.χ. (εγώ) κινούμαι, (εσύ) κινείσαι, (αυτός) κινείται, (αυτοί) κινούνται,
αλλά (εμείς) κινούμαστε, (εσείς) κινείστε

1. Μεταφέρω στον πληθυντικό αριθμό τα ονόματα στις παρακάτω φράσεις:
 το γράμμα του παππού ____________________________
 το ύψος του παιδιού ____________________________
 το χρώμα του παντελονιού ____________________________
 το ενοίκιο του διαμερίσματος ____________________________
 το κάταγμα του ποδιού ____________________________
 το σφύριγμα του διαιτητή ____________________________
 το βλέμμα του δασκάλου ____________________________
 το ερώτημα του μαθητή ____________________________
2. Συμπληρώνω τον παρακάτω πίνακα:
Ονομ. Ενικού Γεν. Ενικού Ονομ. Πληθ. Γεν. Πληθ.
το πάτωμα
του πλάσματος
τα στοιχήματα
των μηχανημάτων
του δικαιώματος
τα θεάματα
το κτήμα
3. Γράφω τα ουδέτερα ουσιαστικά σε -μα ή –μμα που παράγονται από τα
παρακάτω ρήματα:
βλέπω ___________ περνώ _____________
κλαίω ___________ ράβω _____________
κόβω ___________ θέλω _____________
φοράω ___________ μαθαίνω _____________
γράφω ___________ πράττω _____________

Στο Πάρκο Κυκλοφοριακής Αγωγής τα παιδιά μαθαίνουν πώς να κινούνται σε
έναν δρόμο που δε διαθέτει πεζοδρόμιο και πώς να συμπεριφέρονται όταν
είναι επιβάτες σ’ ένα όχημα. Μαθαίνουν ακόμα να αναγνωρίζουν τις ειδικές
πινακίδες και τα σήματα στον δρόμο που ρυθμίζουν την κυκλοφορία πεζών
και οχημάτων.

ΡΟΔΑ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΓΥΡΙΖΕΙ
 Έχουμε μάθει ότι κάποιες λέξεις προέρχονται από κάποια απλή, αρχική
λέξη (παράγωγες) και κάποιες άλλες είναι σύνθετες με αυτήν. Όλες
αυτές οι λέξεις μαζί λέμε ότι ανήκουν στην ίδια οικογένεια λέξεων.
1. Χρησιμοποιώ τους κατάλληλους τύπους των λέξεων παίζω, πεζός,
παίρνω και περνώ για να συμπληρώσω τις παρακάτω προτάσεις:
 Οι οδηγοί πρέπει να δίνουν πάντα προτεραιότητα στους _________ .
 Να ___________ πάντα στα σοβαρά τις συμβουλές που σου δίνω.
 Ο ________ έχει πάντα προτεραιότητα, αλλά πρέπει κι αυτός να
προσέχει όταν διασχίζει τον δρόμο.
 Μόνο όταν ανάβει πράσινο για τους ____________ , μπορούμε να
____________ απέναντι με ασφάλεια.
 Τα παιδιά __________ κρυφτό στο προαύλιο του σχολείου.
2. Για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις γράφω δύο παράγωγες και δύο
σύνθετες που ανήκουν στην ίδια οικογένεια:
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
ήλιος τόπος
παίζω γιατρός

Αιτία του ατυχήματος ήταν η απροσεξία του Γρηγόρη και οι επικίνδυνες
ακροβασίες του με το ποδήλατο. Για λίγο καιρό δεν μπορούσε να περπατήσει
και χρησιμοποιούσε αναπηρικό καροτσάκι.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6
Ιστορίες παιδιών

ΚΟΡΙΤΣΙ
 Μερικές λέξεις άλλοτε διατηρούν το τελικό –ν κι άλλοτε το χάνουν. Οι
λέξεις αυτές είναι οι εξής:
α) το θηλυκό άρθρο τη(ν),
β) η προσωπική αντωνυμία αυτή(ν)
γ) οι άκλιτες λέξεις δε(ν), μη(ν)
Οι λέξεις αυτές διατηρούν το τελικό –ν όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει
από:
α) φωνήεν, π.χ. την ημέρα, μην έρθεις, δεν ήρθα
β) τα σύμφωνα κ, π, τ, ψ, ξ (κάποτε ψάξε), π.χ. μην τρέχεις, δεν ξέρω
γ) τα δίψηφα σύμφωνα μπ, ντ, γκ, τσ, τζ, π.χ. τον μπαμπά, την τσάντα
Όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από οποιοδήποτε άλλο σύμφωνο, τότε
οι παραπάνω λέξεις χάνουν το τελικό –ν.
π.χ. μη φύγεις, τη φωτιά, το βιβλίο
ΠΡΟΣΟΧΗ!
Διατηρούν πάντα το τελικό –ν:
α) το επίρρημα σαν (π.χ. περπατάει σαν χελώνα)
β) η προσωπική αντωνυμία αυτόν – τον (π.χ. τον βρήκα, τον θυμήθηκα)
γ) η αόριστη αντωνυμία έναν (π.χ. είδα έναν να χορεύει)
δ) τα αρσενικά άρθρα «τον» και «έναν». Αυτό γίνεται για να μην υπάρξει
σύγχυση με τα ουδέτερα άρθρα «το» και «ένα».
(π.χ. τον θείο, έναν δάσκαλο αλλά το δώρο, ένα βρέφος)
 Καταλήξεις συνοπτικής προστακτικής
1) -είτε (β’ πληθυντικού, αόριστος παθητικής φωνής)
π.χ. δένομαι δεθείτε
2) –ήστε (β’ πληθυντικού, αόριστος ενεργητικής φωνής των ρημάτων
που λήγουν σε –ώ)
π.χ. αγαπώ αγαπήστε
3) –ίστε (β΄ πληθυντικού, αόριστος ενεργητικής φωνής των ρημάτων
που λήγουν σε –ίζω)
π.χ. χτίζω χτίστε

ΠΡΟΣΟΧΗ!
-είστε (αν το ρήμα τελειώνει σε –είζω, π.χ. δανείζω δανείστε)
-ύστε (αν το ρήμα τελειώνει σε –ύζω, π.χ. δακρύζω δακρύστε)
-οίστε (αν το ρήμα τελειώνει σε –οίζω, π.χ. αθροίζω αθροίστε)
1. Διαλέγω τη σωστή λέξη και συμπληρώνω το κείμενο:
_____ (Σαν, Σα) ήρθε το καλοκαίρι, με όλη ____ (την, τη) οικογένεια
μετακομίσαμε στο σπιτάκι του βουνού. Πήραμε μαζί μας και _____ (τον, το)
παπαγάλο μας αλλά και _____ (την, τη) μικρή κατάλευκη γάτα με ____ (την,
τη) μακριά ουρά.
Σε όλη ____ (την, τη) διαδρομή η αδερφή μου, η Μαρίνα, έκανε απανωτές
ερωτήσεις και ήθελε ___ (την, τη) απάντηση αμέσως.
_____ (Μην, μη) μιλάς άλλο, της είπα σε μια στιγμή κουρασμένος.
Εκείνη, όμως, _____ (δεν, δε) έλεγε να σταματήσει. ____ (Στην, στη)
τελευταία στροφή του δρόμου συναντήσαμε ____ (έναν, ένα) αγρότη που
έμενε μόνιμα στο ορεινό χωριό. Ο πατέρας σταμάτησε και _____ (τον, το)
καλημέρισε. Εκείνος ανταπέδωσε ____ (την,τη) καλημέρα με ένα γλυκό
χαμόγελο.
2. Διαγράφω το τελικό –ν, όπου δε χρειάζεται, στις παρακάτω φράσεις:
 Δεν ξέρω αν θα την καλέσω στο τραπέζι του γάμου.
 Μην νομίζεις ότι όλα είναι εύκολα.
 Σαν να μην έφτανε αυτό, ήρθε και η αρνητική απάντηση του πατέρα.
 Άφησε την Τασία να τελειώσει με την άσκηση.
 Κάλεσε μιαν νοσοκόμα για να περιποιηθεί τον ασθενή.
 Άνοιξε την μεγάλη σιδερένια αυλόπορτα και μπήκε στην αυλή.
3. Μεταφέρω τις παρακάτω προτάσεις στον άλλο αριθμό, αφού συμπληρώσω
τα γράμματα που λείπουν:
 Αφ__στε τα φώτα ανοιχτά!
_____________________________________
 Κοιμ__σου νωρίς!
_____________________________________

 Ποτ__στε τα φυτά!
_____________________________________
 Θυμηθ__τε τα ονόματα των συμμαθητών σας!
_____________________________________
 Προσπαθ__στε περισσότερο!
_____________________________________
Μέσα στον μπαξέ, δηλαδή στο περιβόλι, το κορίτσι ακούει τον ήχο του νερού,
που κυλάει από το σιντριβάνι, και τις φωνές των τζιτζικιών. Παίζει με μια
πεταλούδα και μια μέλισσα και απολαμβάνει τη φύση γύρω της.
Θυμάμαι:
 Το «σιντριβάνι» είναι τούρκικη λέξη και όλες τις ξένες λέξεις τις
γράφουμε όσο πιο απλά γίνεται.

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΥΣΤΙΚΟ
 Το ημι- είναι ένα αχώριστο μόριο που έχει τη σημασία «μισό» και
ενώνεται με λέξεις σχηματίζοντας σύνθετες λέξεις.
π.χ. ημι + κύκλος ημικύκλιο (μισός κύκλος)
 ΧΡΟΝΟΙ ΤΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ
ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΙΚΟΙ ΠΑΡΟΝΤΙΚΟΙ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ
π.χ. αγαπούσα
Ενεστώτας
π.χ. αγαπώ
Εξακολουθητικός μέλλ.
π.χ. θα αγαπώ
Αόριστος
π.χ. αγάπησα
π.χ. έχω αγαπήσει
Συνοπτικός μέλλ.
π.χ. θα αγαπήσω
π.χ. είχα αγαπήσει
Συντελεσμένος μέλλ.
π.χ. θα έχω αγαπήσει
 Καταλήξεις –τε και –ται
Στον ενεστώτα η κατάληξη –τε χρησιμοποιείται στο β΄ πληθυντικό
πρόσωπο της ενεργητικής φωνής (π.χ. εσείς πλένετε), ενώ η κατάληξη
–ται χρησιμοποιείται στο γ΄ ενικό πρόσωπο της παθητικής φωνής (π.χ.
αυτή πλένεται).
 Όλα τα ρήματα σε –αίνω γράφονται με αι (π.χ. μπαίνω).
 Τα ρήματα που τελειώνουν σε –αίνω σχηματίζουν τον αόριστο σε –ηκα
(π.χ. μπαίνω – μπήκα, ανεβαίνω – ανέβηκα).
 Τα ρήματα που τελειώνουν σε –εύω γράφονται με - ευ - (π.χ. κυριεύω).
Εξαιρούνται: κλέβω και σέβομαι

1. Σχηματίζω τις σύνθετες λέξεις και συμπληρώνω με αυτές τα κενά των
προτάσεων (προσέχω τον αριθμό και την πτώση):
ημί + διατροφή __________________
ημί + πολύτιμος __________________
ημί + φως __________________
ημί + ορεινός __________________
ημί + διαφανές __________________
ημί + διπλός __________________
ημί + όροφος __________________
 Το κολιέ είναι στολισμένο με ________________ λίθους.
 Η μαμά αγόρασε σεντόνια για ____________ κρεβάτι.
 Στο ξενοδοχείο που μείναμε η τιμή του δωματίου με ____________
ήταν 60€ τη βραδιά.
 Η Ελένη φορούσε ένα ______________ φόρεμα.
 Το γραφείο του είναι στον ______________ του κτιρίου.
 Ο παππούς του ζει σε ένα ______________ χωριό.
 Μέσα στο __________ της σπηλιάς διακρίναμε δεκάδες σταλαχτίτες,
που από τις άκρες τους έπεφτε το νερό.
2. Συμπληρώνω τα κενά με -ται ή -τε:
«Το μωρό κοιμά…… , μη φωνάζε……» είπε η μαμά.
- Μαμά, πεινάμε!
- Το φαγητό ετοιμάζε____, μην γκρινιάζε____ και οι δυο σας!
«Συνέχεια μας λέει: μη μιλά___, μην κάνε___ φασαρία, μην παίζε___
κοντά στο μωρό», ψιθυρίζει ο Ηλίας στον αδερφό του. «Ως πότε πια θα
γίνε___ ό,τι θέλει το μωρό; Μόνο μαζί του θα ασχολεί___ η μαμά;»
παραπονιέ___ ο μικρός Γιαννάκης.

3. Τα ρήματα των προτάσεων είναι σε λάθος χρόνο. Ξαναγράφω τις
προτάσεις σωστά:
 Χθες όλο το απόγευμα θα καθαρίζει το σπίτι.
__________________________________________
 Αύριο ξύπνησα στις 9 το πρωί.
___________________________________________
 Θα μαζέψουν τα πράγματά τους και θα φύγουν το προηγούμενο βράδυ.
__________________________________________________
 Από την επόμενη εβδομάδα πηγαίνετε μαζί στο φροντιστήριο.
__________________________________________________
 Μεθαύριο όλη την ημέρα έτρεξα σε δουλειές.
__________________________________________________
 Κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα στολίσαμε δένδρο.
__________________________________________________
4. Συμπληρώνω τον πίνακα βάζοντας τα ρήματα στο ίδιο πρόσωπο στους
υπόλοιπους χρόνους:
Ενεστώτας
Παρατατικός μαστίγωναν
Αόριστος κοιτάχτηκαν
Εξ. Μέλλ. θα κρατιόμαστε
Συνοπτ. Μέλλ. θα σκοτεινιάσει
Συντ. Μέλλ.
Τα παιδιά μπήκαν στη σπηλιά με τον θαρραλέο αρχηγό τους και, μολονότι
τους κυρίευε φόβος όσο φουρτούνιαζε η θάλασσα, συνέχισαν την πορεία τους.
Παρά το ημίφως, διέκριναν στον θόλο της σπηλιάς πολλούς σταλαχτίτες.

Ο ΑΔΕΡΦΟΣ ΤΗΣ ΑΣΠΑΣΙΑΣ
 Οι φωνές των ρημάτων
α) Τα ρήματα της ενεργητικής φωνής τελειώνουν σε –ω ή –ώ.
π.χ. παίζω, χτυπώ
β) Τα ρήματα της παθητικής φωνής τελειώνουν σε –ομαι, -άμαι, -ιέμαι, -ούμαι.
π.χ. ντύνομαι, θυμάμαι, αγαπιέμαι, θεωρούμαι
 Οριστική παθητικής φωνής
ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΙΚΟΙ
ΧΡΟΝΟΙ
ΠΑΡΟΝΤΙΚΟΙ
ΧΡΟΝΟΙ
ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ
ΧΡΟΝΟΙ
π.χ. ντυνόμουν
Ενεστώτας
π.χ. ντύνομαι
Εξακολουθητικός μέλλ.
π.χ. θα ντύνομαι
Αόριστος
π.χ. ντύθηκα
π.χ. έχω ντυθεί
Συνοπτικός μέλλ.
π.χ. θα ντυθώ
π.χ. είχα ντυθεί
Συντελεσμένος μέλλ.
π.χ. θα έχω ντυθεί
1. Βάζω τα ρήματα στη σωστή στήλη:
αισθάνομαι, γράφω, ντύνεσαι, έραβαν, πλύθηκες, φοβάμαι, λογαριάζετε,
ονομάζομαι, προχωρώ, παίρνω, καθόμαστε, διαβάζουμε
ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ

2. Δίπλα σε κάθε ρήμα γράφω το αντίστοιχο στην παθητική φωνή,
διατηρώντας το πρόσωπο στο οποίο βρίσκεται:
 πληγώνω _________________
 τραυματίζεις _________________
 πλένουν _________________
 κινώ _________________
 ντύνετε _________________
 χτενίζουμε _________________
 σπουπίζω _________________
 δένουμε _________________
 σκεπάζεις _________________
 ετοιμάζουν _________________
3. Συμπληρώνω τις καταλήξεις στα παρακάτω ρήματα:
Κάθε πρωί παίρν__ το λεωφορείο και έρχομ__ στη δουλειά μου. Καμιά
φορά, όταν το χάν__, ταλαιπωρούμ___ ώσπου να βρ__ ταξί. Όσοι
εργαζόμενοι μέν___ μακριά από τον τόπο της δουλειάς τους
ταλαιπωρούντ___ κάθε μέρα, αν δεν έχουν δικό τους αυτοκίνητο. Κι εγώ
σκέφτομ___ να πάρ__ σύντομα ένα αυτοκίνητο κι έτσι θα
πηγαινοέρχομ___ εύκολα.
εγώ κάθομ___ εσείς ζητάτ___ αυτός κεντά___
αυτός κοιμάτ___ αυτοί έρχοντ__ εσείς λέτ__
εμείς γράφουμ___ εσύ ξεκουράζεσ__ αυτός σηκώνετ__
εμείς ζεσταινόμαστ__ αυτή χαίρετ__ εμείς ερχόμαστ__
εσείς θέλετ__ εγώ τρέχ__ εγώ κουράζομ__
αυτός ακού__ εγώ φοβάμ___ εσείς πηγαίνετ__
Ο Δαμιανός ήταν πολύ ζηλιάρης. Είχε το ελάττωμα να θέλει να ασχολούνται
όλοι μαζί του και να μην του χαλάνε κανένα χατίρι. Επίσης, ήταν θυμωμένος
με τον μπαμπά του, γιατί πίστευε ότι αγαπούσε περισσότερο την αδελφή του.

Ο ΕΞΑΧΡΟΝΟΣ ΗΡΩΑΣ ΤΗΣ ΟΡΛΕΑΝΗΣ
 Αριθμητικά επίθετα είναι οι λέξεις που φανερώνουν αριθμό.
π.χ. πέντε, δεκατρία, εκατόν είκοσι έξι
1) Απόλυτα είναι τα αριθμητικά επίθετα που φανερώνουν ορισμένο
πλήθος από πρόσωπα, ζώα ή πράγματα.
π.χ. τρία τετράδια, δύο βιβλία
2) Τακτικά είναι τα αριθμητικά επίθετα που φανερώνουν σειρά (έχουν
τρία γένη και κλίνονται όπως τα επίθετα σε –ος, -η, -ο).
π.χ. πρώτος δρομέας, ένατη μέρα, δέκατο τρίτο παιχνίδι
Παρατηρήσεις:
 Τα απόλυτα αριθμητικά από το 1 έως το 19 γράφονται με μία λέξη. Τα
υπόλοιπα γράφονται με δύο λέξεις.
π.χ. οχτώ, δεκατέσσερα, είκοσι εφτά, ογδόντα εννιά
 Όσα αριθμητικά έχουν μέσα τους ολόκληρη τη λέξη εννιά ή εννέα
γράφονται με δύο ν, ενώ τα άλλα με ένα ν.
π.χ. εννιακοσιοστός αλλά ενενήντα, ένατος και ενενηκοστός
 Τα τακτικά αριθμητικά από το 13 και μετά γράφονται με δύο λέξεις.
π.χ. δέκατος τρίτος, δέκατος ένατος, εικοστός έκτος, εξηκοστός πρώτος
 Ο παρακάτω πίνακας περιέχει τα τακτικά αριθμητικά κάποιων αριθμών
από το 1 έως το 1.000:
Αριθμοί Τακτικά αριθμητικά
200 διακοσιοστός
300 τριακοσιοστός
400 τετρακοσιοστός
500 πεντακοσιοστός
600 εξακοσιοστός
700 εφτακοσιοστός
800 οχτακοσιοστός
900 εννιακοσιοστός
1.000 χιλιοστός
 Λέξεις σύνθετες με αριθμητικά
Πολλές σύνθετες λέξεις έχουν πρώτο συνθετικό ένα αριθμητικό
π.χ. έξι + μήνες εξάμηνο, οχτώ + ημέρες οχταήμερο
Αριθμοί Τακτικά αριθμητικά
10 δέκατος
20 εικοστός
30 τριακοστός
40 τεσσαρακοστός
50 πεντηκοστός
60 εξηκοστός
70 εβδομηκοστός
80 ογδοηκοστός
90 ενενηκοστός
100 εκατοστός

ΠΡΟΣΟΧΗ!
Κάποια αριθμητικά, όταν μπαίνουν στη θέση του πρώτου συνθετικού μιας
λέξης, αλλάζουν:
1) ένας μονο- (π.χ. ένας + δρόμος μονόδρομος)
2) δύο δισ- ή δι- (π.χ. δύο + συλλαβές δισύλλαβη)
3) τρεις ή τρία τρισ- ή τρι- (π.χ. τρεις + ημέρες τριήμερο)
4) τέσσερις ή τέσσερα τετρα- (π.χ. τέσσερις + μήνες τετράμηνο)
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Οι σύνθετες λέξεις με πρώτο συνθετικό το δύο (δισ-) γράφονται με γιώτα (ι),
ενώ αυτές στις οποίες το δυσ- δηλώνει δυσκολία ή κάποιο κακό αποτέλεσμα
γράφονται με ύψιλον(υ).
π.χ. δισέγγονο (δύο + εγγόνι) αλλά δυσνόητος (δύσκολα τον κατανοούμε)
1. Συμπληρώνω τα κενά με τα κατάλληλα αριθμητικά επίθετα:
 Ανέβηκα ________ (3) πατώματα και λαχάνιασα.
 Την προηγούμενη εβδομάδα έφαγα ______ (3) φορές ψάρι.
 Τα έργα στο μετρό θα ολοκληρωθούν σε ___________ (4) μήνες.
 Ο Νίκος είναι ____________ (4) χρόνια μεγαλύτερος από την
αδερφή του.
 Το βιβλίο που αγόρασα κόστιζε ________ (9) ευρώ.
 Η Β΄ Δημοτικού έχει ________________ (19) παιδιά.
2. Συμπληρώνω τα κενά με την κατάλληλη λέξη από την παρένθεση:
 Η κυρία μάς έβαλε στη Γλώσσα ένα _____________ (δυσέλιδο –
δισέλιδο) φυλλάδιο.
 Για αύριο έχουμε ορθογραφία το τελευταίο ______________
(δύστιχο – δίστιχο) του ποιήματος.
 Ο αδερφός μου είναι ___________ (δυσεύρετος – δισεύρετος). Έχει
πολλές δουλειές κι έχω να τον δω από την προηγούμενη βδομάδα.
 Όποτε της λέει η μαμά να τη βοηθήσει με τις δουλειές του σπιτιού,
εκείνη ______________ (δυσανασχετεί – δισανασχετεί).
 Η κυρία Μαριάνθη έχει δύο ____________ (δυσέγγονα – δισέγγονα).
 Ξαφνικά μ’ έπιασε _____________ (δύσπνοια – δίσπνοια) και δεν
μπορούσα ν’ αναπνεύσω.
 Ο Κωνσταντίνος αγόρασε ένα ___________ (δυθέσιο – διθέσιο)
αυτοκίνητο.

3. Γράφω τις φράσεις με τα απόλυτα και τα τακτικά αριθμητικά, όπως στο
παράδειγμα:
ΦΡΑΣΕΙΣ ΑΠΟΛΥΤΑ
ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ
ΤΑΚΤΙΚΑ
ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ
3 φορές τρεις φορές τρίτη φορά
99 αγώνες
14 μαθήματα
4 συλλαβές
125 μέρες
4. Γράφω το επίθετο που παράγεται από τις παρακάτω λέξεις:
παιδί _______________
διστάζω _______________
πνεύμα _______________
ειρήνη _______________
Έλληνας _______________
χορεύω _______________
προσέχω _______________
μαγεύω _______________
δροσίζω _______________
κουράζω _______________
προνοώ _______________
αρπάζω _______________
Ιταλός _______________
δράμα _______________
σώμα ________________
αλήθεια _______________
Οι αμερικανικές και βρετανικές εφημερίδες έγραψαν για τη συγκινητική
ιστορία του εξάχρονου ήρωα, που εξαιτίας ενός φοβερού τυφώνα ανέλαβε την
ευθύνη να φροντίσει μόνος του τα έξι μικρότερα αδέλφια του. Παρέμεινε
ψύχραιμος, μέχρι τα σωστικά συνεργεία να εντοπίσουν τη μητέρα τους.
Θυμάμαι:
 Τα αρσενικά ουσιαστικά σε –ώνας γράφονται με -ω- (π.χ. τυφώνας).
Εξαιρούνται: κανόνας, ηγεμόνας, κηδεμόνας, αλαζόνας,
Μακεδόνας, Στρυμόνας κ.ά.

ΕΝΟΤΗΤΑ 7
Η ελιά

Η ΕΛΙΑ
 Tι παθαίνουν τα φωνήεντα;
1) Έκθλιψη: το αστέρι τ’ αστέρι
(Φεύγει το τελευταίο φωνήεν της πρώτης λέξης.)
2) Αφαίρεση: θα έρθω θα ‘ρθω
(Φεύγει το πρώτο φωνήεν της δεύτερης λέξης.)
3) Αποκοπή: δώσε τα δώσ’ τα
(Φεύγει το τελευταίο φωνήεν της πρώτης λέξης. Η διαφορά από την
έκθλιψη είναι ότι εδώ η δεύτερη λέξη αρχίζει από σύμφωνο).
Το και παθαίνει έκθλιψη και γίνεται «κι» χωρίς απόστροφο πριν από λέξεις
που αρχίζουν από φωνήεν (π.χ. και άλλο κι άλλο). Συχνότερα
χρησιμοποιούμε το και, ενώ το κι χρησιμοποιείται
στη λογοτεχνία.
Το επίρρημα μέσα έχει μια ιδιοτροπία: άλλοτε παθαίνει έκθλιψη και
γίνεται μεσ’ (όταν η επόμενη λέξη ξεκινάει από φωνήεν)
και άλλοτε παθαίνει αποκοπή και γίνεται μες
(όταν η επόμενη λέξη ξεκινάει από –σ-).
π.χ. μέσα από μέσ’ από (έκθλιψη)
μέσα στο μες στο (αποκοπή)
1. Βάζω απόστροφο όπου χρειάζεται, όπως στο παράδειγμα:
από όλους  απ’ όλους
πού είσαι  ______________
πάρε το  ______________
του είπε  ______________
με άφησε  ______________
για άλλη φορά  ______________
πάρε τα όλα  ______________
κόψε τα  ______________

και άλλους  ______________
θα ακούσετε  ______________
για αυτόν  ______________
από το  ______________
φέρε το  ______________
δε με αφήνει  ______________
μέσα στο σπίτι  ______________
μέσα από  ______________
2. Γράφω τις φράσεις στον πληθυντικό αριθμό:
 η δυνατότητα της μαθήτριας ⇒ _________________________
 το καράβι διασχίζει τη θάλασσα ⇒ _________________________
 η αγγελία της εφημερίδας ⇒ _________________________
 τα έξοδα της κοινότητας ⇒ _________________________
 τα μέλη της οικογένειας ⇒ _________________________
 η ώρα της εξέτασης ⇒ _________________________
 η επανάληψη του μαθήματος ⇒ _________________________
 η απόφαση του συλλόγου ⇒ _________________________
 η κερήθρα της μέλισσας ⇒ _________________________
 η προσπάθεια της γυναίκας ⇒ _________________________
3. Συμπληρώνω τα κενά με μεσ’ ή μες:
 μέσα στο δάσος ____________________
 μέσα από το σπίτι ____________________
 μέσα από το παράθυρο ____________________
 μέσα στις φωλιές ____________________
 μέσα στη νύχτα ____________________
 μέσα στο σκοτάδι ____________________
 μέσα από τη θάλασσα ____________________

4. Φτιάχνω σύνθετες λέξεις και μετά σχηματίζω προτάσεις:
 ελαία + δέντρο ___________________
 ελαία + λάδι ___________________
 ελαία + παραγωγός ___________________
____________________________________________________
____________________________________________________
____________________________________________________
Η ελιά είναι το δέντρο που συμβολίζει την ελπίδα και την ειρήνη. Μεγαλώνει
με τη ζεστή φροντίδα του ήλιου και προσφέρει τους καρπούς της στους
ανθρώπους για πάρα πολλά χρόνια. Η ελιά είναι το δέντρο που ξεκουράστηκε
και ευλόγησε ο Χριστός.
Θυμάμαι:
 Τα ρήματα σε -ίζω γράφονται με γιώτα (ι).
Εξαιρούνται: αθροίζω, δανείζω, δακρύζω, πήζω, πρήζω, αναβλύζω,
κελαρύζω, συγχύζω, γογγύζω κ.ά.
 Τα ρήματα σε –ώνω γράφονται με -ω- (π.χ. μεγαλώνω).
 Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε -ι γράφονται με γιώτα (π.χ. κουτί).
Εξαιρούνται: βράδυ (αλλά βράδια), δάκρυ, στάχυ, δίχτυ, δόρυ, οξύ,
άστυ

ΟΙ ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ Η ΕΛΙΑ
 Όταν λέξεις ή προτάσεις τοποθετούνται η μία δίπλα στην άλλη, χωρίς να
ενώνονται με κάποιο σύνδεσμο (και, αλλά, όμως κλπ.), αλλά χωρίζονται
μεταξύ τους με κόμμα, λέμε ότι έχουμε ασύνδετο σχήμα.
π.χ. Το Σάββατο συναντήθηκα με τη Μαρία, την Ειρήνη, την Κατερίνα.
Στο πάρτι του Κώστα φάγαμε, χορέψαμε με την ψυχή μας,
χαρήκαμε την κάθε μας στιγμή.
 Οι αντωνυμίες που μας δείχνουν ότι το ίδιο πρόσωπο ενεργεί αλλά και το
ίδιο δέχεται την ενέργεια λέγονται αυτοπαθείς αντωνυμίες. Οι
αυτοπαθείς αντωνυμίες σχηματίζουν και τα τρία πρόσωπα και στους δύο
αριθμούς και δεν έχουν κλητική.
Ενικός αριθμός
α΄πρόσωπο β΄πρόσωπο γ΄ πρόσωπο
Ονομαστική ο εαυτός μου ο εαυτός σου ο εαυτός του/της
Γενική του εαυτού μου του εαυτού σου του εαυτού του/της
Αιτιατική τον εαυτό μου τον εαυτό σου τον εαυτό του/της
Πληθυντικός αριθμός
Ονομαστική ο εαυτός μας ο εαυτός σας ο εαυτός τους
Γενική
του εαυτού μας ή
των εαυτών μας
του εαυτού σας ή
των εαυτών σας
του εαυτού τους ή
των εαυτών τους
Αιτιατική
τον εαυτό μας ή
τους εαυτούς μας
τον εαυτό σας ή
τους εαυτούς σας
τον εαυτό τους ή
τους εαυτούς τους
 Θηλυκά ουσιαστικά σε –α
η καρδιά (οι καρδιές) η γιαγιά (οι γιαγιάδες)
Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.: η καρδιά η γιαγιά οι καρδιές οι γιαγιάδες
Γεν.: της καρδιάς της γιαγιάς των καρδιών των γιαγιάδων
Αιτ.: την καρδιά τη γιαγιά τις καρδιές τις γιαγιάδες
Κλητ.: - καρδιά - γιαγιά - καρδιές - γιαγιάδες
ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ

1. Στις παρακάτω προτάσεις σημειώνω Α όπου υπάρχει ασύνδετο σχήμα:
 Η μαμά αγόρασε ντομάτες, αγγούρια, καρότα, πατάτες. ( ___ )
 Απ’ όλα τα μαθήματα πιο πολύ αγαπούσε την Ιστορία, τα Μαθηματικά, τα
Καλλιτεχνικά. ( ___ )
 Πήγε διακοπές με τα ξαδέρφια της και πέρασε πολύ όμορφα. ( ___ )
 Χθες παίξαμε ένα διασκεδαστικό, συναρπαστικό παιχνίδι. ( ___ )
 Ο παππούς φύτεψε στον κήπο μια καρυδιά και μια λεμονιά. ( ___ )
 Οι διακοπές των Χριστουγέννων είναι απαραίτητες για μαθητές, για
εκπαιδευτικούς, για όλο το προσωπικό του σχολείου. ( ___ )
 Πήγα θέατρο με την Ελένη και την Αφροδίτη. ( ___ )
 Ο πατέρας φτιάχνει τον κήπο, η μητέρα μαγειρεύει, τα παιδιά διαβάζουν
τα μαθήματά τους. ( ___ )
2. Ενώνω τις παρακάτω προτάσεις σε μία πρόταση, ώστε να προκύψει
ασύνδετο σχήμα:
 Το πρωί σηκώθηκα. Ήπια το γάλα μου. Ντύθηκα. Έφυγα για το σχολείο.
____________________________________________________
 Πήγε να αγοράσει ψωμί του τοστ. Πήγε να αγοράσει γάλα. Πήγε να
αγοράσει χυμό.
____________________________________________________
____________________________________________________
 Τα παιδιά γύρισαν από το σχολείο. Έφαγαν το φαγητό τους. Πήγαν στα
δωμάτιά τους να διαβάσουν.
____________________________________________________
____________________________________________________
3. Στις παρακάτω προτάσεις υπογραμμίζω τις αυτοπαθείς αντωνυμίες:
 Συνέχεια ασχολείται με τους άλλους και δεν κοιτάει τον εαυτό του.
 Της αρέσει να περιποιείται τον εαυτό της.
 Έτσι όπως ζεις, κάνεις κακό στον εαυτό σου.
 Θεωρείτε τον εαυτό σας υπεύθυνο για το ατύχημα;
 Δεν κοιτάω πια τον εαυτό μου στον καθρέφτη.
 Εμείς είμαστε κύριοι του εαυτού μας και κανένας άλλος.

4. Συμπληρώνω τα κενά με την κατάλληλη αυτοπαθή αντωνυμία:
 Η Ειρήνη πήγε ένα διήμερο ταξιδάκι και ξαναβρήκε _______________ .
 Ο γιατρός μού είπε να προσέχω περισσότερο _________________ και
να ξεκουράζομαι.
 Δεν τους νοιάζει τίποτα παρά μόνο ________________ .
 Παιδιά, να προσέχετε __________________ .
 Είναι πολύ εγωιστής. Τον νοιάζει μόνο ___________________ .
 Όταν τρώμε πολλά φρούτα και λαχανικά, κάνουμε πολύ καλό στον
________________ .
 Μην κατηγορείς _________________, γιατί δε φταις εσύ αλλά ο
αδερφός σου.
 Οι γονείς πρέπει να μαθαίνουν τα παιδιά από μικρά να αγαπάνε και να
προσέχουν _________________ .
5. Αναλύω τα παρακάτω ρήματα, όπως στο παράδειγμα:
 ξυρίζεται ξυρίζει τον εαυτό του
 χτενίζεσαι _________________
 πλενόμαστε _________________
 βάφεται _________________
 σκουπίζονται _________________
 λούζεστε _________________
 μεταμφιέζεσαι _________________
 γυμνάζεστε _________________
6. Γράφω τι σημαίνουν τα παρακάτω ρήματα, όπως στο παράδειγμα:
 αυτοανακηρύσσομαι ανακηρύσσω τον εαυτό μου
 αυτοθυσιάστηκαν _____________________
 αυτοεξυπηρετείστε _____________________
 αυτοθαυμάζεται ______________________
 αυτοσυντηρούμαστε ______________________
 αυτοκαταστρέφεσαι ______________________

7. Συμπληρώνω τα κενά βάζοντας τα ουσιαστικά των παρενθέσεων στον
σωστό τύπο:
 Από τον σεισμό προκλήθηκαν μεγάλες __________ (ζημιά).
 Ο αδερφός της μπλέχτηκε σε καβγά κα άρχισαν να τον χτυπούν με
δυνατές ___________ (γροθιά) και ___________ (κλωτσιά).
 Ήταν μεγάλη η λαχτάρα της ___________ (γυναίκα) να ξαναδεί τον
άντρα της που έλειπε ταξίδι για τρεις μήνες.
 Ο παππούς φύτεψε ______________ (τριανταφυλλιά, πληθ.) στον κήπο.
 Οι _____________ (μαμά) μας ανησύχησαν, γιατί αργήσαμε να
γυρίσουμε από το σχολείο.
 Μπορεί το σαλόνι να είναι μικρό, αλλά οι ___________________
(κρεβατοκάμαρα) είναι μεγάλες.
 Ο μπαμπάς αγόρασε δυο ________________ (δωδεκάδα) αυγά.
 Η δασκάλα επέβαλε ______________ (τιμωρία) στον Μάριο, γιατί
χτύπησε έναν συμμαθητή του.
Οι ελαιοκαλλιεργητές, αφού φροντίσουν για την καλλιέργεια και την ανάπτυξη
των ελαιόδεντρων, όταν είναι ώρα, μαζεύουν τους καρπούς τους και τους
στέλνουν στο ελαιοτριβείο, για να φτιαχτεί το ελαιόλαδο από το
ελαιοπιεστήριο.
Θυμάμαι:
 Η λέξη «έλαιο» και όλες οι συγγενικές λέξεις γράφονται με ε και αι.
 Τα ουδέτερα παροξύτονα ουσιαστικά σε –είο γράφονται με –ει-.
Εξαιρούνται: θρανίο, πλοίο, ψηφίο, βυτίο, θηρίο, πτυχίο, τοπίο κ.ά.

Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ
Κύρια
 Ονόματα
Κοινά
Κύρια ονόματα λέγονται τα ουσιαστικά που φανερώνουν ένα ορισμένο
πρόσωπο, ζώο ή πράγμα και γράφονται με κεφαλαίο γράμμα στην αρχή.
Γράφονται με κεφαλαίο το πρώτο γράμμα:
1. τα κύρια ονόματα των ανθρώπων, των ζώων, των πραγμάτων
π.χ. Κατερίνα, Αζόρ, ‘Ελλη (το πολεμικό πλοίο)
2. τα ονόματα των μηνών και των ημερών
π.χ. Ιούλιος, Τετάρτη
3. τα ονόματα των εορτών και των αγίων
π.χ. Χριστούγεννα, Άγιος Νικόλαος
4. τα ονόματα των ηπείρων, των χωρών, των νομών, των πόλεων,
των χωριών, των νησιών, των δρόμων και των πλατειών
π.χ. Ελλάδα, οδός Πανεπιστημίου, Πλατεία Συντάγματος
5. τα εθνικά ονόματα (αυτά που δείχνουν από πού κατάγεται κάποιος)
π.χ. Έλληνας, Ιταλός, Κινέζος
6. τα γεωγραφικά ονόματα, δηλ. τα ονόματα των ποταμών, των
λιμνών, των θαλασσών κλπ.
π.χ. Αλφειός, Όλυμπος, Αιγαίο πέλαγος, Ατλαντικός ωκεανός
7. οι τίτλοι των βιβλίων
π.χ. Ο μικρός πρίγκιπας, Οδύσσεια
8. οι τίτλοι των εφημερίδων και των περιοδικών
π.χ. Η Καθημερινή, Όλα για την υγεία
9. τα ονόματα των έργων τέχνης, των μνημείων και των μουσείων
π.χ. Παρθενώνας, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
10. τα ονόματα των ιδρυμάτων και των οργανισμών
π.χ. Υπουργείο Υγείας, Ευρωπαϊκή Ένωση
11. οι λέξεις: Θεός, Παναγία, Χριστός, Άγιο Πνεύμα και τα συνώνυμά
τους: Πανάγαθος, Παντοδύναμος, Κύριος, Εσταυρωμένος,
Μεγαλόχαρη κλπ.
12. οι τιμητικοί τίτλοι: Σεβασμιότατος, Μακαριότατος κλπ.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ!
Ενώ τα κύρια ονόματα και τα εθνικά γράφονται με κεφαλαίο στην αρχή, τα
επίθετα που παράγονται από αυτά γράφονται με μικρό.
π.χ. Χριστούγεννα αλλά χριστουγεννιάτικο δέντρο,
Έλληνας αλλά ελληνικός καφές
Κοινά ονόματα είναι:
1. τα ουσιαστικά που φανερώνουν όλα τα πρόσωπα, τα ζώα ή τα
πράγματα που ανήκουν στο ίδιο είδος
(π.χ. μαθητής, γάτα, ποδήλατο)
2. τα ουσιαστικά που φανερώνουν ενέργεια, κατάσταση ή ιδιότητα
(π.χ. περπάτημα, θόρυβος, ομορφιά )
 Περιεκτικά ονομάζονται τα ουσιαστικά που φανερώνουν το μέρος όπου
περιέχει πολλά όμοια πρόσωπα, ζώα ή πράγματα.
Τα περιεκτικά ουσιαστικά σε –ώνας και –ιώνας γράφονται με ωμέγα «ω».
π.χ. ελαιώνας, στρατώνας, αμπελώνας, περιστερώνας, καλαμιώνας
Με «ω» γράφονται και τα περισσότερα αρσενικά ουσιαστικά σε –ώνας που
δεν είναι περιεκτικά.
π.χ. αιώνας, χειμώνας, αγώνας
ΕΞΑΙΡΟΥΝΤΑΙ: Μακεδόνας, Στρυμόνας, κανόνας, κηδεμόνας,
αλαζόνας, ηγεμόνας, συνδαιτημόνας
1. Συμπληρώνω τα πρώτα γράμματα που λείπουν με κεφαλαία ή μικρά,
ανάλογα με το τι φανερώνουν οι λέξεις:
 Το __αββατοκύριακο θα πάμε στην __άρνηθα και θα κάνουμε σκι.
 Η αγαπημένη μου εποχή είναι η __νοιξη.
 Θα πάω στο νησί της __εγαλόχαρης με το πλοίο «__εντέρης».
 Ήρθε ο θείος του __ώστα από τη __εσσαλονίκη.
 Τα παιδιά έφτιαξαν __ριστουγεννιάτικες κάρτες για τους γονείς τους.
 Μου αρέσει πιο πολύ ο __αλλικός καφές απ’ ό,τι ο __λληνικός.

2. Ξαναγράφω το κείμενο βάζοντας κεφαλαία όπου πρέπει:
Την κυριακή, 6 οκτωβρίου, πήγαμε στο ναύπλιο. Διασχίσαμε την αργολική
πεδιάδα, περάσαμε από το άργος και φτάσαμε στο ναύπλιο. Επισκεφτήκαμε
το παλαμήδι και το νησάκι μπούρτζι. Το μοραΐτικο τοπίο μάς γοήτευσε .
____________________________________________________
____________________________________________________
____________________________________________________
3. Δημιουργώ περιεκτικά ουσιαστικά από τις παρακάτω λέξεις:
 αμπέλι ________________
 άχυρο ________________
 καλάμι ________________
 περιστέρι ________________
 πεύκο ________________
 πορτοκαλιά ________________
 όρνιθα ________________
4. Συμπληρώνω τα κενά με ο ή ω και τονίζω όπου χρειάζεται:
 Ποιοι είναι οι καν__νες του παιχνιδιού;
 Ο τυφ__νας «Κατρίνα» προκάλεσε καταστροφές σε πολλές περιοχές του
Ειρηνικού ωκεανού.
 Το Σάββατο έχουμε τους αρραβ__νες της αδελφής μου.
 Η μακεδ__νική φάλαγγα αποτελούσε τον χαρακτηριστικό τρόπο
παράταξης των Μακεδ__νων.
 Αυτός είναι απατε__νας και πρέπει να προσέχουμε μη μας ξεγελάσει.
Εδώ και αιώνες οι μεσογειακοί λαοί χρησιμοποιούν κατά κανόνα το ελαιόλαδο
στην κουζίνα τους, αφού οι χώρες τους έχουν πολλούς ελαιώνες. Οι αρχαίοι
Έλληνες χρησιμοποιούσαν τα κλαδιά της ελιάς, για να στεφανώσουν τους
νικητές των Ολυμπιακών Αγώνων.

ΜΑΓΕΙΡΕΥΟΥΜΕ ΜΕ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ
 ΘΗΛΥΚΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΣΕ -η
η δίκη – οι δίκες η πόλη – οι πόλεις
α) Τα θηλυκά ουσιαστικά σε –η που έχουν πληθυντικό σε –ες είναι ισοσύλλαβα
και στη γενική πληθυντικού τονίζονται πάντα στη λήγουσα.
β) Τα θηλυκά ουσιαστικά σε –η που έχουν πληθυντικό σε –εις δεν ακολουθούν
την κλίση των θηλυκών σε –η, αλλά σχηματίζονται με τον δικό τους τρόπο.
Τα ουσιαστικά αυτά είναι παροξύτονα (π.χ. η λύση) και προπαροξύτονα
(π.χ. η απόφαση). Τα παροξύτονα τονίζονται σε όλες τις πτώσεις στην ίδια
συλλαβή, ενώ στα προπαροξύτονα κατεβαίνει ο τόνος σε όλες τις πτώσεις
του πληθυντικού κατά μία συλλαβή.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ!
η πόλη – της πόλης ή της πόλεως
ΕΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ
Ονομαστική η λίμνη η λύση η απόφαση
Γενική της λίμνης της λύσης της απόφασης
Αιτιατική τη λίμνη τη λύση την απόφαση
Κλητική - λίμνη - λύση - απόφαση
ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ
Ονομαστική οι λίμνες οι λύσεις οι αποφάσεις
Γενική των λιμνών των λύσεων των αποφάσεων
Αιτιατική τις λίμνες τις λύσεις τις αποφάσεις
Κλητική - λίμνες - λύσεις - αποφάσεις
 Τα υποκοριστικά είναι παράγωγα ουσιαστικά από άλλα ουσιαστικά και
δείχνουν ότι κάτι είναι μικρό ή μπορεί να παρουσιάζουν κάτι με τρόπο
τρυφερό και στοργικό.
ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ ΥΠΟΚΟΡΙΣΤΙΚΩΝ:
-άκι π.χ. παιδί – παιδάκι
-άκης π.χ. Γιώργος – Γιωργάκης
-άκος π.χ. γέρος – γεράκος
-ούλα π.χ. γάτα – γατούλα
-ούλης π.χ. πατέρας – πατερούλης
-ούλι π.χ. κρυφτό – κρυφτούλι
-ίτσα π.χ. φωτιά – φωτίτσα
-ούδι π.χ. άγγελος – αγγελούδι

-όπουλο π.χ. πρίγκιπας – πριγκιπόπουλο
-ίσκος π.χ. θάλαμος – θαλαμίσκος
-ίδιο π.χ. σάκα – σακίδιο
-ουδάκι π.χ. λαγός – λαγουδάκι
-αράκι π.χ. μήλο – μηλαράκι
 ΑΟΡΙΣΤΟΣ ΠΑΘΗΤΙΚΗΣ ΦΩΝΗΣ
Στην οριστική έγκλιση ο παθητικός αόριστος τελειώνει πάντα σε –ήκα.
π.χ. πλένομαι – πλύθηκα, ζεσταίνομαι – ζεστάθηκα
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Ο αόριστος της υποτακτικής λέγεται αλλιώς συνοπτική υποτακτική.
Αντίστοιχα, ο αόριστος της προστακτικής λέγεται και συνοπτική
προστακτική.
Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τον ενεστώτα. Ο ενεστώτας της
υποτακτικής λέγεται και εξακολουθητική υποτακτική ενώ ο ενεστώτας
της προστακτικής λέγεται και εξακολουθητική προστακτική.
1. Βάζω τα ουσιαστικά των παρενθέσεων στον σωστό τύπο:
 Πήγαμε στην Τήνο για να προσκυνήσουμε την __________ (εικόνα) της
Παναγίας.
 Η δασκάλα ζήτησε από τους μαθητές να σχεδιάσουν δύο παράλληλες
_________ (γραμμή).
 Ο κύριος Νίκος έχει τρεις γιους και δύο ____________ (θυγατέρα).
ΑΟΡΙΣΤΟΣ ΠΑΘΗΤΙΚΗΣ ΦΩΝΗΣ
ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ
ντύθηκα να ντυθώ -
ντύθηκες να ντυθείς ντύσου
ντύθηκε να ντυθεί -
ντυθήκαμε να ντυθούμε -
ντυθήκατε να ντυθείτε ντυθείτε
ντύθηκαν να ντυθούν -

 Δε μετανιώνω για τις ______________ (απόφαση) που πήρα.
 Ακούγαμε από μακριά τις ______________ (σειρήνα) της
πυροσβεστικής.
 Οι ________ (πόλη) θα ήταν ομορφότερες αν είχαν περισσότερα πάρκα.
 Μπλέχτηκαν οι __________ (άγκυρα) των δύο πλοίων.
 Το πρόσωπό μας μπορεί να πάρει πολλές ____________ (έκφραση)
όταν θέλουμε να δείξουμε τι αισθανόμαστε.
 Ο αριθμός των ____________ (γέννηση) αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια.
 Κάθε άνθρωπος πρέπει να έχει έναν αριθμό ___________ (ταυτότητα).
2. Σχηματίζω υποκοριστικά από τα παρακάτω ουσιαστικά:
 τραπέζι ____________
 άγγελος ___________
 τρένο ____________
 κοπέλα ___________
 μητέρα ___________
 παιδί ____________
 γάιδαρος ___________
 φίλος ___________
 φωνή ___________
 μπούκλα ___________
 κλωστή ____________
 βασιλιάς ___________
 μύτη ___________
 πόδι ___________
 κοιλιά ___________
 χέρι ___________

3. Συμπληρώνω τον πίνακα, όπως στο παράδειγμα:
ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ
ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ
πλένεσαι πλύθηκες να πλυθείς πλύσου
κρύβεστε
κουράζεστε
στέκεσαι
επισκέπτεστε
προετοιμάζεσαι
εκμεταλλεύεστε
διαλύεστε
σκέφτεσαι
ψήνεσαι
4. Γράφω την ονομαστική και γενική πληθυντικού των παρακάτω
ουσιαστικών:
 η θέση ________________ - ________________
 η σκέψη ________________ - ________________
 η ανάλυση ________________ - ________________
 η τάξη ________________ - ________________
 η επίσκεψη ________________ - ________________
 η τράπεζα ________________ - ________________
 η γιορτή ________________ - ________________
 η λίμνη ________________ - ________________
 η κατάληψη ________________ - ________________

Με το ελαιόλαδο φτιάχνουμε λαδολέμονο και λαδόξιδο για τις σαλάτες,
λαδόψωμο αλλά και νόστιμα λαδερά φαγητά.
Θυμάμαι:
Τα επίθετα σε –ινος, -ινη, -ινο φανερώνουν το υλικό από το οποίο είναι
φτιαγμένο το ουσιαστικό που συνοδεύουν και γράφονται με ι (γιώτα).
π.χ. μάλλινος, -η, -ο, ξύλινος, -η, -ο, πέτρινος, -η, -ο
Εξαιρούνται: ανεύθυνος,-η,-ο και υπεύθυνος,-η,-ο (σύνθετα με το
ουσιαστικό «ευθύνη»), καθώς και ακίνδυνος,-η,-ο και επικίνδυνος,-η,-ο
(σύνθετα με το ουσιαστικό «κίνδυνος») κ.ά.

ΕΝΟΤΗΤΑ 9
Η παράσταση αρχίζει

ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΡΩΜΑΙΟ
 Ο παρακείμενος φανερώνει κάτι που έγινε στο παρελθόν και έχει
τελειώσει τη στιγμή που μιλάμε.
π.χ. Η μαμά έχει ήδη μαγειρέψει το αγαπημένο φαγητό των παιδιών.
Ο παρακείμενος σχηματίζεται με το βοηθητικό ρήμα έχω και το
απαρέμφατο του ρήματος. Τον παρακείμενο τον συναντάμε στην οριστική
και στην υποτακτική έγκλιση.
π.χ. έχω διαβάσει (οριστική), να έχω διαβάσει (υποτακτική)
 Σύνθετες λέγονται οι λέξεις που σχηματίζονται από την ένωση δύο ή
περισσότερων λέξεων (π.χ. ήλιος + βασιλεύω = ηλιοβασίλεμα).
 Σχήματα λόγου
1. Όταν μια λέξη ή μια ολόκληρη φράση χρησιμοποιείται με την
πραγματική της σημασία, έχουμε κυριολεξία.
π.χ. γλυκιά σοκολάτα
2. Όταν μια λέξη ή μια φράση δε χρησιμοποιείται με την πραγματική της
σημασία, αλλά αποκτά μια άλλη, διαφορετική, τότε έχουμε μεταφορά.
π.χ. γλυκό φιλί
3. Παρομοίωση είναι το σχήμα λόγου στο οποίο, για να τονίσουμε μια
ιδιότητα ενός προσώπου ή ενός πράγματος, το συγκρίνουμε με κάτι
άλλο πολύ γνωστό, που έχει την ίδια ιδιότητα αλλά σε μεγαλύτερο
βαθμό. Στην παρομοίωση χρησιμοποιούμε για τη σύγκριση τις λέξεις:
σαν, όπως, λες και, μοιάζει με.
π.χ. Περπατάει αργά σαν χελώνα.
4. Όταν σε ένα κείμενο ή ένα ποίημα τα ζώα, τα φυτά και γενικά τα
άψυχα πράγματα (π.χ. δέντρα, βουνά, λουλούδια, αστέρια κ.ά.)
συμπεριφέρονται όπως ο άνθρωπος (δηλαδή αποκτούν ανθρώπινες
ιδιότητες), λέμε ότι έχουμε προσωποποίηση.
π.χ. Τα αστέρια κουβέντιαζαν με το φεγγάρι.
 Όταν γράφουμε, χρησιμοποιούμε μερικά σημάδια μεταξύ των λέξεων που
μας δείχνουν πώς πρέπει να διαβάσουμε αυτά που γράφουμε κι έτσι μας
διευκολύνουν στην ανάγνωση. Τα σημάδια αυτά λέγονται σημεία στίξης.
Σημεία στίξης είναι: η τελεία(.), το κόμμα(,), το θαυμαστικό(!), το
ερωτηματικό(;), τα αποσιωπητικά(...), τα εισαγωγικά(«»), η άνω και κάτω
τελεία (:), η παρένθεση (), η παύλα (-) κ.ά.

1. Σημειώνω Κ για την Κυριολεξία, Μ για τη Μεταφορά, Π για την
Παρομοίωση και π για την προσωποποίηση:
 Η θάλασσα ήταν αρκετά καθαρή. ( __ )
 «Ο Όλυμπος κι ο Κίσαβος, τα δυο βουνά, μαλώνουν». ( __ )
 Το δέρμα της ήταν απαλό σαν βελούδο. ( __ )
 Η γλώσσα του στάζει φαρμάκι. ( __ )
 «Κλαίνε τα δέντρα, κλαίνε και τα πουλιά ». ( __ )
 Ο Νίκος έχει μυαλό ξυράφι. ( __ )
 Το μωρό τρώει το φαγητό του. ( __ )
 Η πολλή δουλειά τρώει τον αφέντη. ( __ )
 Τα λόγια του ήταν γλυκά σαν μέλι. ( __ )
 Έτρεχε γρήγορα λες κι ήταν άνεμος. ( __ )
 Η θάλασσα είναι βαθιά. ( __ )
 Γιατί φοβάσαι ν’ ανθίσεις; ρωτά η αμυγδαλιά τη βερικοκιά. ( __ )
 Βαθιά σιωπή απλώθηκε γύρω. ( __ )
 Σερνόταν σαν φίδι. ( __ )
2. Βάζω τα κατάλληλα σημεία στίξης στις παρακάτω προτάσεις:
 Μια παροιμία λέει Άνθρωπος αγράμματος ξύλο απελέκητο
 Ποπο Τι ωραία μυρωδιά
 Το καλοκαίρι υπάρχουν άφθονα φρούτα αχλάδια καρπούζια πεπόνια
σύκα σταφύλια και ροδάκινα
 Σε πόση ώρα φεύγει το καράβι για τη Σαντορίνη ρώτησε η Μαρία
 Έτσι μου ‘ρχεται να
 Όλοι οι ήρωες της αρχαίας Ελλάδας Ηρακλής Θησέας Ιάσονας
έκαναν μεγάλα κατορθώματα
 Ανακοινώθηκε ότι η πτήση Αθήνα Θεσσαλονίκη θα έχει καθυστέρηση
45 λεπτά
 Θέλω να ξεκουραστώ να ηρεμήσω να ξαναβρώ το κέφι μου και να
ξεχάσω τις κακές στιγμές που έζησα
 Αν δε βιάζεσαι περίμενέ με λίγο
 Το λιοντάρι της Ρούμελης ο Καραϊσκάκης υπήρξε ένας από τους
μεγαλύτερους ήρωες της ελληνικής επανάστασης

 Ο Λεωνίδας ο βασιλιάς της Σπάρτης απάντησε στους Πέρσες
Μολών Λαβέ όταν του ζήτησαν να τους παραδώσει τα όπλα
 Ζήτω η Ελλάδα
3. Σχηματίζω σύνθετες λέξεις:
 αυτοκίνητο + δρόμος __________________
 στάχτη + δοχείο __________________
 ανεβαίνω + κατεβαίνω __________________
 ποτάμι + πλοίο __________________
 σφουγγάρι + πανί __________________
 χαρτί + σακούλα __________________
 μακριά + βουτιά __________________
 ανοίγω + κλείνω __________________
4. Συμπληρώνω τα κενά βάζοντας τα ρήματα των παρενθέσεων στον
παρακείμενο:
 Η συναυλία ______________________ (προγραμματίζομαι) για την
άλλη εβδομάδα.
 Παιδιά, ___________________ (τελειώνω) το διάβασμα;
 ___________________ (αποφασίζω) να χάσω 10 κιλά μέχρι το
καλοκαίρι.
 Ο Γιώργος ____________________ (μετακομίζω) στο Λονδίνο.
 ___________________ (πληρώνομαι) από τις δύο του μηνός.
 Η μαμά _________________ (σιδερώνω) και ________________
(τακτοποιώ) τα ρούχα.
 Η Νίκη __________________ (ενοχλούμαι) από τον τρόπο που της
μίλησες.
 ___________________ (χάνομαι) και δεν ξέρουμε πώς να βγούμε
στην κεντρική λεωφόρο.

Ο Ρωμαίος δεν πηγαίνει στο σχολείο αλλά μορφώνεται διαβάζοντας βιβλία και
παρακολουθώντας θέατρο. Έτσι, μαθαίνει τη ζωή, αφού όπως λένε, το
θέατρο είναι ο καθρέφτης της.
αστείος, -α, -ο, σκηνή, κωμωδία
Θυμάμαι:
 Οι μετοχές σε –οντας/-ώντας γράφονται με όμικρον όταν δεν τονίζεται το
(ο), ενώ όταν τονίζεται γράφονται με ωμέγα.
π.χ. παίζοντας, τραγουδώντας
 Τα ρήματα σε –αίνω γράφονται με -αι- (π.χ. μαθαίνω).
Εξαιρούνται: μένω, δένω, πλένω και τα παράγωγά τους

ΕΝΑΣ ΑΡΛΕΚΙΝΟΣ ΑΠΟ ΧΑΡΤΙ
 Όταν θέλουμε να δώσουμε οδηγίες ή να κατευθύνουμε κάποιον μπορούμε
να χρησιμοποιήσουμε διάφορες εγκλίσεις, δείχνοντας διαφορετικό ύφος
κάθε φορά. Συγκεκριμένα, χρησιμοποιούμε:
1. Οριστική, όταν θέλουμε το ύφος μας να είναι ουδέτερο και πιο έμμεσο.
π.χ. Διαβάζουμε τις οδηγίες, πριν το χρησιμοποιήσουμε.
2. Υποτακτική, όταν θέλουμε το ύφος μας να είναι πιο ευγενικό.
π.χ. Να διαβάσετε τις οδηγίες, πριν το χρησιμοποιήσετε.
3. Προστακτική, όταν θέλουμε το ύφος μας να είναι πιο άμεσο και
επιτακτικό.
π.χ. Διαβάστε τις οδηγίες, πριν το χρησιμοποιήσετε.
 Τα επιρρήματα είναι μικρές άκλιτες λεξούλες που προσδιορίζουν ρήματα
(μερικές φορές επίθετα ή άλλα επιρρήματα) και φανερώνουν:
1. Χρόνο: τώρα, χθες, αύριο, τότε, πριν, φέτος, πέρσι, κάποτε κ.ά.
2. Τόπο: εδώ, εκεί, μέσα, έξω, πίσω, μπροστά, αριστερά, δίπλα κ.ά.
3. Τρόπο: αργά, γρήγορα, δυνατά κ.ά.
4. Ποσό: λίγο, πολύ, τόσο, περισσότερο, λιγότερο κ.ά.
5. Επιβεβαίωση: ναι, μάλιστα, βέβαια, σίγουρα, αλήθεια, σωστά κ.ά.
6. Άρνηση: όχι, όχι βέβαια κ.ά.
7. Δισταγμό: ίσως, πιθανόν, μάλλον, άραγε κ.ά.
Για να εντοπίσουμε τα επιρρήματα, βρίσκουμε το
ρήμα και ρωτάμε πότε;(χρονικό), πού; (τοπικό),
πώς; (τροπικό), πόσο; (ποσοτικό). Τα επιβεβαιωτικά,
τα αρνητικά και τα διστακτικά επιρρήματα τα
καταλαβαίνουμε από το νόημά τους.

1. Δίνω οδηγίες με τρεις διαφορετικούς τρόπους:
 Στρώνουμε πανιά κάτω από τις ελιές. (οριστική)
____________________________________________________
____________________________________________________
 Να ανακατέψετε το αλεύρι με το μπέικιν πάουντερ. (υποτακτική)
____________________________________________________
____________________________________________________
 Τοποθετήστε τα μπισκότα σε λαδόκολλα. (προστακτική)
____________________________________________________
____________________________________________________
 Μυρίζουμε το άρωμα του τσαγιού. (οριστική)
____________________________________________________
____________________________________________________
 Πίνουμε μια γουλιά από τον καφέ. (οριστική)
____________________________________________________
____________________________________________________
 Να προσθέσετε τη ζάχαρη και τις βανίλιες στο μίγμα. (υποτακτική)
____________________________________________________
____________________________________________________
2. Υπογραμμίζω τα επιρρήματα στις παρακάτω προτάσεις και μετά τα
κατατάσσω στη σωστή ομάδα:
 Αύριο θα πάμε στο θέατρο.
 Κουράστηκα πολύ σήμερα, γιατί είχα πολύ διάβασμα για το σχολείο.
 Φεύγω για τη δουλειά νωρίς το πρωί και γυρίζω αργά το απόγευμα.
 Ίσως έρθω στο πάρτι γενεθλίων σου. Θα σου απαντήσω σίγουρα αύριο
στο σχολείο.
 Μόλις άρχισε να βρέχει, έτρεξα γρήγορα και πήγα κάτω από το υπόστεγο
για να μην βραχώ.
 Ο Νίκος έχει κρυφτεί πίσω από τον καναπέ.
 Πηγαίνουμε συχνά εκδρομές στην εξοχή.
 - Πήγες χθες σινεμά;
- ‘Οχι, γιατί διάβαζα για το διαγώνισμα των Μαθηματικών.
 Άραγε θα προλάβω να τελειώσω τα μαθήματά μου;
 Τα Χριστούγεννα πέρασαν γρήγορα κι έφτασαν ήδη οι Απόκριες.

 Όλο και κάπου θα πάμε για να γιορτάσουμε τα γενέθλιά μου.
 Έγραψα χάλια στο τεστ της Ιστορίας.
Χρονικά: ______________________________________________
____________________________________________________
Τοπικά: ______________________________________________
____________________________________________________
Τροπικά: _____________________________________________
____________________________________________________
Ποσοτικά: ____________________________________________
Βεβαιωτικά: ___________________________________________
Αρνητικά: _____________________________________________
Διστακτικά: ___________________________________________
3. Γράφω τα αντίθετα επιρρήματα:
αύριο _____________
συχνά _____________
ποτέ _____________
αρχικά _____________
νωρίτερα _____________
πάνω _____________
αριστερά _____________
μπροστά _____________
αργά _____________
φέτος _____________
πριν _____________
χαμηλά _____________
Για να κατασκευάσουμε έναν Αρλεκίνο, θα πρέπει να κόψουμε επτά
γεωμετρικά σχήματα: έναν κύκλο, δύο ισόπλευρα τρίγωνα, που το ένα θα είναι
μεγαλύτερο από το άλλο, και τέσσερα ισοσκελή τρίγωνα, δύο μικρά και δύο
μεγαλύτερα.

ΟΡΝΙΘΕΣ
 Ευθύ λόγο έχουμε όταν τα λόγια κάποιου μεταφέρονται όπως ακριβώς τα
είπε.
π.χ. «Το Σαββατοκύριακο θα πάμε στο χωριό» είπε ο πατέρας του.
« Τελείωσες τα μαθήματά σου;» με ρώτησε η μαμά.
 Πλάγιο λόγο έχουμε όταν ακούμε τα λόγια κάποιου, έτσι όπως μας τα
μεταφέρει ένα τρίτο πρόσωπο.
π.χ. Ο πατέρας τού είπε ότι το Σαββατοκύριακο θα πάνε στο χωριό.
Η μαμά με ρώτησε αν τελείωσα τα μαθήματά μου.
ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΕΥΘΥ ΛΟΓΟΥ ΣΕ ΠΛΑΓΙΟ
1. Προσθέτουμε ποιος είπε (ρώτησε, απάντησε κλπ.) κάτι.
2. Βάζουμε συνδέσμους (ότι, αν, να, πως κλπ.) για να ενώσουμε τις
προτάσεις (αν χρειάζεται).
3. Αλλάζουμε συνήθως το πρόσωπο των ρημάτων από πρώτο ή δεύτερο
σε τρίτο.
4. Δε βάζουμε παύλες και χρησιμοποιούμε τα ρήματα είπε, ρώτησε,
απάντησε κ.ά.
5. Μερικές φορές αλλάζουμε τον χρόνο του ρήματος.
Στον ευθύ λόγο τα λόγια κάποιου μπορεί να είναι μέσα σε εισαγωγικά («…»)
τα οποία παραλείπονται.
1. Μετατρέπω τον ευθύ λόγο σε πλάγιο:
 «Ποτέ δε θα ξεχάσω πόσο με στήριξες», μου είπε η Μαρίνα.
____________________________________________________
 «Ποιος ήταν στο τηλέφωνο, Νίκο;» ρώτησε η μαμά.
____________________________________________________
 «Διαβάστε καλά την ορθογραφία» είπε η δασκάλα στα παιδιά.
____________________________________________________
 «Τελείωσες τα μαθήματά σου;» τον ρώτησε ο μπαμπάς του.
____________________________________________________

 «Θέλετε να σας πω ένα παραμύθι;» ρώτησε η γιαγιά τα εγγόνια της.
____________________________________________________
 «Μπαμπά, κάηκε η λάμπα του δωματίου μου» είπε η Ιωάννα.
____________________________________________________
 «Μαρία, θα μου φέρεις ένα ποτήρι νερό;» ζήτησε η Αλίκη από τη Μαρία.
____________________________________________________
2. Μετατρέπω τον πλάγιο λόγο σε ευθύ:
 Ο ανακριτής ρώτησε ποιος οδηγούσε το αυτοκίνητο.
____________________________________________________
 Ο μπαμπάς είπε ότι θα επιστρέψει λίγο μετά το μεσημέρι.
____________________________________________________
 Ο γιατρός τού είπε να προσέχει τη διατροφή του.
____________________________________________________
 Οι γονείς της την ρώτησαν αν θα είναι εδώ μετά τις εννέα το βράδυ.
____________________________________________________
 Η μαμά με ρώτησε αν έγραψα καλά στο διαγώνισμα της Γλώσσας.
____________________________________________________
 Ο Δημήτρης είπε στον Πέτρο ότι έχασε όλους τους βόλους του.
____________________________________________________
 Η μαμά είπε στα παιδιά της ότι το φαγητό είναι έτοιμο.
____________________________________________________

Μερικοί από τους θεατές διαμαρτύρονταν για την τιμή του εισιτηρίου, την
οποία θεωρούσαν ακριβή. Κάποιοι διαμαρτύρονταν επειδή δεν υπήρχαν θέσεις
για να καθίσουν και άλλοι για την καθυστέρηση που υπήρχε στην έναρξη της
παράστασης.
ηθοποιός, σκηνοθέτης, ταμείο
Θυμάμαι:
 Οι λέξεις που τελειώνουν σε –τήριο γράφονται με -η-.
π.χ. εισιτήριο, πλυντήριο, δικαστήριο, γυμναστήριο κ.ά.
Εξαιρούνται: κτίριο, Αντίρριο, μαρτύριο
 Τα θηλυκά ουσιαστικά που τελειώνουν σε –εις στον πληθυντικό αριθμό
γράφονται με -ει-.
π.χ. η πόλη – οι πόλεις, η μέτρηση – οι μετρήσεις, η δύναμη–οι δυνάμεις
 Η λέξη «ηθοποιός» είναι σύνθετη (ήθος=χαρακτήρας + ποιώ). Γράφεται
με -η- (όπως το ήθος και ο ηθικός) και με -οι- (όπως ο
φαρμακοποιός κ.ά.).
 Η λέξη «σκηνοθέτης» γράφεται με -η-, όπως η σκηνή, ο σκηνογράφος και
τα σκηνικά.
 Ο αόριστος του ρήματος «κάθομαι» είναι κάθισα και γράφεται με -ι-.

ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ
 Ο Υπερσυντέλικος είναι ένας από τους χρόνους των ρημάτων. Ανήκει
στους παρελθοντικούς χρόνους και δείχνει ότι κάτι άρχισε και τελείωσε
στο παρελθόν, πριν γίνει κάτι άλλο. Σχηματίζεται με το βοηθητικό ρήμα
είχα και το απαρέμφατο του ρήματος.
π.χ. Είχα διαβάσει τα μαθήματά μου, όταν γύρισε η μαμά από τη δουλειά.
1. Στις παρακάτω προτάσεις υπογραμμίζω τα ρήματα και γράφω σε ποιο
χρόνο και σε ποια φωνή βρίσκονται:
 Δεν έγραψα καλά στο διαγώνισμα Ιστορίας.
_____________ , ______________
 Ευτυχώς ο οδηγός της μοτοσικλέτας δεν τραυματίστηκε σοβαρά.
_____________ , ______________
 Οι μαθητές συγκεντρώθηκαν στην αίθουσα εκδηλώσεων του σχολείου.
_____________ , ______________
 Από δω και πέρα θα πηγαίνουμε κάθε μέρα γυμναστήριο.
_____________ , ______________
 Ο Δημήτρης φοβάται τις αράχνες.
_____________ , ______________
 Χρησιμοποιούσαν αυτή τη συσκευή για δύο χρόνια.
_____________ , ______________
 Το φόρεμα πουλήθηκε σε καλή τιμή.
_____________ , ______________
 Η Νίκη είχε ετοιμαστεί από νωρίς.
_____________ , ______________
 Θα έχω τελειώσει τα μαθήματά μου μέχρι το απόγευμα.
_____________ , ______________
 Ο Γιώργος έχει πάει βόλτα στο πάρκο.
_____________ , ______________

2. Μεταφέρω τα ρήματα στον άλλο αριθμό, χωρίς να αλλάξω τον χρόνο και
το πρόσωπο που βρίσκονται:
ΕΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ
είχα ετοιμαστεί
ψαρεύουμε
αθωώθηκε
είχαν κοιμηθεί
κάθεστε
έχεις κουρέψει
βαφόσουν
είδαν
συγκεντρωνόμουν
ζεσταινόσουν
3. Κάνω χρονική αντικατάσταση:
Ενεστώτας τρώμε
Παρατατικός οδηγούσα
Αόριστος
Εξ. Μέλλ. θα κρυβόμαστε
Συν. Μέλλ.
Συντ. Μέλλ.

Ο κόσμος είχε σηκωθεί όρθιος και χειροκροτούσε με όλη του τη δύναμη. Οι
ηθοποιοί είχαν βγει όλοι στη σκηνή και χαιρετούσαν τους θεατές. Είχαμε
αρχίσει να κατεβαίνουμε τα σκαλιά, όταν χάσαμε τον κύριο Μαρσέλ.
πρόσκληση, αρχαίος, -α, -ο

Ο ΚΕΡΑΜΙΔΟΤΡΕΧΑΛΟΣ
 Ερωτηματικές αντωνυμίες λέγονται οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούμε
όταν ρωτάμε και είναι:
1) το άκλιτο «τι;» (π.χ. Τι ώρα είναι;)
2) το «ποιος, ποια, ποιο;» (π.χ. Ποιο είναι το αγαπημένο σου φαγητό;)
3) το «πόσος, πόση, πόσο;» (π.χ. Πόσα χρόνια έχω να σε δω;)
ΕΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ
Ονομ. ποιος ποια ποιο πόσος πόση πόσο
Γεν. ποιου ή
ποιανού
ποιας ή
ποιανής
ποιου ή
ποιανού
πόσου πόσης πόσου
Αιτ. ποιον ποια (ν) ποιο πόσο πόση πόσο
ΠλΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ
Ονομ. ποιοι ποιες ποια πόσοι πόσες πόσα
Γεν. ποιων ή
ποιανών
ποιων ή
ποιανών
ποιων ή
ποιανών
πόσων πόσων πόσων
Αιτ. ποιους ποιες ποια πόσους πόσες πόσα
ΠΡΟΣΟΧΗ: Ποιο/πιο – ποια/πια
 Η λέξη «ποιο» είναι το ουδέτερο γένος της ερωτηματικής αντωνυμίας,
ενώ η λέξη «πιο» είναι ποσοτικό επίρρημα και σημαίνει περισσότερο.
π.χ. Ποιο είναι το όνομά σου;
Έγραψα πιο καλά στη Γλώσσα παρά στην Ιστορία.
 Η λέξη «ποια» είναι το θηλυκό γένος της ερωτηματικής αντωνυμίας, ενώ
η λέξη «πια» είναι χρονικό επίρρημα και σημαίνει πλέον, κιόλας, ήδη.
π.χ. Ποια από τις δύο είναι η αδερφή σου;
Δεν αντέχω πια την γκρίνια σου.
1. Στις παρακάτω προτάσεις υπογραμμίζω τις ερωτηματικές αντωνυμίες:
 Ποιανού ιδέα ήταν να πάμε Αράχωβα για σκι;
 Ξέρεις ποιοι θα έρθουν μαζί μας σινεμά;

 Με ρώτησε ποιο φόρεμα της πηγαίνει πιο πολύ.
 Ποιους κάλεσες στο πάρτι γενεθλίων σου;
 Σε πόση ώρα φτάνουμε;
 Σκέφτηκες τι θα ντυθείς τις Απόκριες;
 Ποιες είναι οι καλύτερές σου φίλες;
 Σε ποιο σχολείο πηγαίνεις;
 Ποιανής κοπέλας είναι αυτό το δαχτυλίδι;
 Πόσο ζυγίζει αυτή η κούτα;
2. Συμπληρώνω με ποιο – πιο, ποια –πια:
 ________ αυτοκίνητο να πάρω;
 Δεν ήξερε τι να αποφασίσει _______ .
 ______ όμορφο τοπίο δεν έχω ξαναδεί.
 Δεν εργάζομαι ______ ως δημόσιος υπάλληλος.
 _______ μπλούζα να βάλω, τη μαύρη ή την κόκκινη;
 Το ________ σημαντικό είναι η υγεία.
 Δε σε αντέχω _______ ! Έχεις γίνει πολύ αντιδραστικός.
 Να είσαι _______ ευγενικός.
 Σε _______ χώρα μένουν τα ξαδέρφια σου;
 Ήθελε να μάθει ________ θέση ήταν ελεύθερη.
 Με ποιο χρώμα ανακάτεψες το μαύρο και έφτιαξες τον γκρι τοίχο για το
σκηνικό;
 Ξέρεις ποιο είναι το πιο μεγάλο αρχαίο θέατρο στην Ελλάδα;
παραμύθι, ζωγραφίζω, γραμματόσημο, ξεβιδώνω
Θυμάμαι:
 Η λέξη «γραμματόσημο» γράφεται με -μμ-, όπως το γράμμα και με -η-,
όπως το σήμα, το ένσημο, το παράσημο.

ΕΝΟΤΗΤΑ 10
Λέξεις φτερουγίζουν πέρα,
ταξιδεύουν στον αγέρα

ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΜΕ ΤΙΣ ΛΕΞΕΙΣ
 Όταν μια λέξη ή φράση χρησιμοποιείται με την πραγματική της σημασία,
λέμε ότι έχουμε κυριολεξία.
π.χ. Ο Βασιλάκης έφαγε όλο το φαγητό του.
 Όταν μια λέξη ή φράση δε χρησιμοποιείται με την πραγματική της σημασία,
αλλά αποκτά μια άλλη, διαφορετική, τότε λέμε ότι έχουμε μεταφορά.
π.χ. Έφαγα τον κόσμο για να σε βρω. Πού ήσουν;
1. Σημειώνω Κ για την Κυριολεξία και Μ για τη Μεταφορά:
 κοφτερό μυαλό ( ___ )
 πικρό φάρμακο ( ___ )
 πικρά λόγια ( ___ )
 γλυκιά φωνή ( ___ )
 κοφτερό μαχαίρι ( ___ )
 ράγισε η καρδιά μου ( ___ )
 γλυκό πορτοκάλι ( ___ )
 το ποτήρι ράγισε ( ___ )
 κλείνω μια συμφωνία ( ___ )
 κλείνω την πόρτα ( ___ )
2. Αντιστοιχίζω τις μεταφορές της πρώτης στήλης με τις σημασίες τους στη
δεύτερη στήλη :
Αγριεύεται στα σκοτάδια. ● ● Μιλάει πολύ, ακατάπαυστα.
Θα τρίβεις τα μάτια σου. ● ● Δεν έχω διάθεση.
Δε βάζει γλώσσα μέσα. ● ● Με είδε.
Με πήρε το μάτι του. ● ● Φοβάται το σκοτάδι.
Δεν έχω όρεξη για τέτοια. ● ● Δε θα το πιστεύεις.
Έριχνε κλεφτές ματιές. ● ● Με τρόμαξες.
Μου ‘κοψες τη χολή. ● ● Κρυφοκοίταζε.
Βάλε ένα χεράκι να τελειώσω ● Με εμπιστεύτηκε και μου τα
πιο γρήγορα. ● είπε όλα.
Μου άνοιξε την καρδιά του. ● ● Βοήθησέ με με τις δουλειές.

3. Σχηματίζω φράσεις ή προτάσεις με τις παρακάτω λέξεις,
χρησιμοποιώντας την κυριολεκτική και τη μεταφορική σημασία τους κάθε
φορά:
 χάνω
____________________________________________________
____________________________________________________
 καρδιά
____________________________________________________
____________________________________________________
 ξύλο
____________________________________________________
____________________________________________________
 κρατώ
____________________________________________________
____________________________________________________
 τρέχω
____________________________________________________
____________________________________________________
 πλημμυρίζω
____________________________________________________
____________________________________________________
Στα παιχνίδια με τις λέξεις τα παιδιά άλλοτε ψάχνουν να βρουν λέξεις που
ξεκινούν από ένα συγκεκριμένο γράμμα ή συλλαβή και άλλοτε ψάχνουν λέξεις
με ομοιοκαταληξία.
γλώσσα, γρίφος, θυμάμαι

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ
 Αόριστες αντωνυμίες είναι αυτές που τις χρησιμοποιούμε για να
περιγράψουμε ένα πρόσωπο, ένα ζώο ή ένα πράγμα που δεν το
ονομάζουμε, είτε γιατί δεν το ξέρουμε είτε γιατί δεν το θυμόμαστε είτε
γιατί δε θέλουμε να το ονομάσουμε.
π.χ. Κάποιος πήρε τηλέφωνο. / Δεν ξέρω τίποτα. / Δε μίλησε κανείς.
Αόριστες αντωνυμίες είναι οι εξής:
 ένας, μία/μια, ένα
 κανένας/κανείς, καμία/καμιά, κανένα
 κάποιος, κάποια, κάποιο
 μερικοί, μερικές, μερικά
 κάτι, κατιτί
 τίποτα
 κάθε
 καθένας, καθεμιά (ή καθεμία), καθένα
 καθετί
 άλλος, άλλη, άλλο
 κάμποσος, κάμποση, κάμποσο
 ο/η/το τάδε
 ο/η/το δείνα
π.χ. Αν έρθει ο δείνα και σου πει να πας εκεί, τι θα κάνεις;
Όταν νιώσω καλύτερα, θα σου πω να βρεθούμε την τάδε μέρα.
Έχεις φάει τίποτα όλη μέρα;
Έχω κάμποσες μέρες να δω την Άννα.
 Το αχώριστο μόριο α- ή αν- (όταν η λέξη ξεκινάει από φωνήεν) σημαίνει
άρνηση, στέρηση ή έλλειψη.
π.χ. γνωστός – άγνωστος, άξιος – ανάξιος

1. Συμπληρώνω τα κενά με την κατάλληλη αόριστη αντωνυμία:
 Σε ____________ περίπτωση δε θα πάει στο πάρτι, γιατί είναι
τιμωρημένος.
 Πήγα για περπάτημα στην εξοχή και όταν γύρισα ένιωθα __________
άνθρωπος.
 ___________ δε θα βγει διάλειμμα αν πρώτα δεν τελειώσει την άσκηση.
 _________ χτύπησε την πόρτα.
 _________ είδη ζώων είναι υπό εξαφάνιση.
 Δυστυχώς δεν υπάρχουν __________ εισιτήρια για την ταινία.
 Η αδερφή μου είναι πολύ περίεργη και θέλει να ξέρει το __________ .
 Έχω πάει σπίτι του ______________ φορές για να παίξουμε.
2. Υπογραμμίζω τις αόριστες αντωνυμίες που υπάρχουν στις παρακάτω
προτάσεις:
 Κάθε Σαββατοκύριακο πηγαίνουμε στο εξοχικό μας.
 Ένας κύριος με πέρασε για άλλη.
 Ο καθένας μπορεί να το κάνει αυτό.
 Δεν είναι σωστό να ακούς τι λέει ο δείνα και ο τάδε.
 Κάποια μέρα θα μάθει την αλήθεια.
 Πήρε μερικά πράγματα και έφυγε από το σπίτι του.
 Έφαγα κάμποσα σοκολατάκια.
 Μερικοί τον κατηγόρησαν άδικα.
 Δεν έχω ακούσει τίποτα σχετικά με τον τσακωμό των δύο παιδιών.
 Αν πάθει κάτι ο Δημήτρης, θα τρελαθώ.
3. Πώς λέγεται αυτός που:
 δεν έχει ταλέντο _________________
 δεν είναι ορατός _________________
 δεν είναι ηθικός _________________
 δεν είναι σεμνός _________________
 δεν είναι ήσυχος _________________
 δε φυλάσσεται _________________
 δεν είναι υπεύθυνος __________________

 δεν είναι φιλόξενος __________________
 δεν είναι αλατισμένος __________________
 δεν μπορείς να τον ξεχάσεις _________________
Ο Παύλος, πριν αρχίσει να μαθαίνει γράμματα, ξεκαρδιζόταν κάθε φορά που
άκουγε τον ψαρά από την Ιταλία να μιλάει σε μια γλώσσα που δεν
καταλάβαινε. Μεγαλώνοντας, όμως, συνήθισε και τις ξένες γλώσσες και την
καθαρεύουσα, που του φαινόταν αστεία όταν ήταν μικρός.
 Τα ρήματα σε –ίζω γράφονται με γιώτα (ι) (π.χ. συνηθίζω, ξεκαρδίζομαι)
Εξαιρούνται: αθροίζω, δανείζω, δακρύζω, πήζω, πρήζω, συγχύζω κ.ά.
 Τα ρήματα σε –ώνω και οι παράγωγες λέξεις γράφονται με -ω-.
π.χ. μεγαλώνω – μεγαλώνοντας – μεγαλωμένος

ΣΕΛΙΔΑ 111
ΧΟΡΕΥΟΝΤΑΣ ΜΕ... ΑΝΗΚΟΥΣΤΟΥΣ ΗΧΟΥΣ
 Τροπικοί προσδιορισμοί λέγονται οι λέξεις ή οι φράσεις που μας
βοηθούν να εκφράσουμε τον τρόπο, δηλαδή να απαντήσουμε στην ερώτηση
«πώς;».
ΤΡΟΠΙΚΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ
Τροπικά επιρρήματα
έτσι, ωραία, μαζί, χωριστά, καλά, βιαστικά,
αλλιώς, κάπως, απότομα, άσχημα κ.ά.
Επιρρηματικές εκφράσεις
που δηλώνουν τρόπο
σιγά σιγά, έτσι κι έτσι, έτσι κι αλλιώς,
όπως όπως κ.ά.
Τροπικές μετοχές τελειώνουν σε –οντας ή –ώντας
Εμπρόθετοι προσδιορισμοί
λέξεις που συνοδεύονται από τις προθέσεις
με ή χωρίς
π.χ. Θα φύγουμε μαζί για το σχολείο.
Έφυγε από τη δουλειά όπως όπως, μόλις τον πήραν τηλέφωνο από
το σχολείο της κόρης του.
Μπήκε στην τάξη γελώντας.
Μπήκε στο σπίτι με τα κλειδιά της αδερφής της.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ:
α) Οι μετοχές της ενεργητικής φωνής γράφονται με ο (-οντας) όταν
αυτό δεν τονίζεται και με ω (-ώντας) όταν αυτό τονίζεται.
π.χ. παίζοντας αλλά τραγουδώντας
β) Οι μετοχές της παθητικής φωνής έχουν κατάληξη –μένος, -μένη, -μένο.
β) Προθέσεις είναι οι άκλιτες λέξεις που μπαίνουν μπροστά από άλλες
λέξεις και μαζί με αυτές φανερώνουν τρόπο, τόπο, χρόνο, ποσό, αιτία κλπ.
Αυτές είναι:
α) μονοσύλλαβες: με, σε, για, ως, προς
β) δισύλλαβες: μετά, παρά, αντί, από, κατά, δίχως, χωρίς
γ) τρισύλλαβη: ίσαμε

1. Υπογραμμίζω τους τροπικούς προσδιορισμούς στις παρακάτω προτάσεις:
 Πήγαμε οδικώς στη Θεσσαλονίκη.
 Έτσι κι αλλιώς θα τα πούμε κι από κοντά.
 Μιλούσε στην τάξη χαμηλόφωνα, επειδή είχε πονόλαιμο.
 Έλυσα το πρόβλημα χωρίς δυσκολία.
 Μιλούσε με θαυμασμό για τον αδερφό της.
 Σιγά σιγά θα πετύχει τους στόχους του.
 Τον κοιτούσε με θυμό.
 Ο Νίκος τρέχει γρήγορα.
2. Συμπληρώνω με ο ή ω:
 Κατέβαινε τα σκαλιά χοροπηδ__ντας.
 Καπνίζει πάρα πολύ επιβαρύν__ντας την υγεία του.
 Μπήκε στην τάξη φωνάζ__ντας στον κολλητό του.
 Ρωτ__ντας πας στην πόλη.
 Προσπαθ__ντας πέτυχε τον στόχο του.
 Κουβεντιάζ__ντας μας βρήκε το πρωί.
3. Αντικαθιστώ τους υπογραμμισμένους τροπικούς προσδιορισμούς με
άλλους, διαφορετικής μορφής (επιρρήματα, φράσεις, μετοχές ή λέξεις με
προθέσεις), που να έχουν το ίδιο νόημα.
 Με τις φωνές δε θα καταφέρεις τίποτα.
____________________________________________________
 Η μαμά συχνά επεμβαίνει στις υποθέσεις των παιδιών της διακριτικά.
____________________________________________________
 Τα παιδιά διέσχισαν προσεχτικά τον δρόμο.
____________________________________________________
 Επέστρεψε με χαρά από το σχολείο, γιατί έγραψε «άριστα» στη φυσική.
____________________________________________________
 Θύμωσα που μου μίλησε η Άννα με αυτόν τον τρόπο.
____________________________________________________

ΣΕΛΙΔΑ 113
 Η Ευγενία κατάφερε να χορέψει κοπιάζοντας και προσπαθώντας.
 Οι κινήσεις της γίνονταν αργά και κοπιαστικά.
 Οι φίλοι της τη συγχάρηκαν χειροκροτώντας στη Νοηματική Γλώσσα.
 Η δασκάλα της την κοίταξε υπερήφανα και την αγκάλιασε.

Ο ΔΙΣΚΟΣ ΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΥ
Κύριες
 ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ
Δευτερεύουσες
Οι κύριες (ή ανεξάρτητες) προτάσεις έχουν ολοκληρωμένο νόημα και
μπορούν να σταθούν μόνες τους στον λόγο.
π.χ. Θα πάμε στο πάρκο.
Αντίθετα, οι δευτερεύουσες (ή εξαρτημένες) προτάσεις δεν μπορούν να
σταθούν μόνες τους στον λόγο, αλλά συνοδεύουν κύριες ή άλλες
δευτερεύουσες προτάσεις.
π.χ. Μόλις τελειώσεις τα μαθήματά σου. (Αυτή η δευτερεύουσα πρόταση δεν
μπορεί να σταθεί μόνη της, παρά μόνο δίπλα σε κύρια πρόταση).
π.χ. Θα πάμε στο πάρκο, μόλις τελειώσεις τα μαθήματά σου.
 ΧΡΟΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
Οι χρονικές δευτερεύουσες προτάσεις ξεκινούν (εισάγονται) με τις
παρακάτω λέξεις ή εκφράσεις που χρησιμοποιούνται ως χρονικοί σύνδεσμοι:
π.χ. Όταν άρχισε να βρέχει, πήγαμε κάτω από το υπόστεγο.
(δευτερεύουσα χρονική) (κύρια)
Συγύριζα το δωμάτιό μου, ενώ η μαμά μαγείρευε.
(κύρια) (δευτερεύουσα χρονική)
 ΚΑΝΟΝΕΣ ΣΥΛΛΑΒΙΣΜΟΥ
α) Ένα σύμφωνο ανάμεσα σε δυο φωνήεντα το συλλαβίζουμε με το δεύτερο
φωνήεν (π.χ. έ – λα).
β) Δυο σύμφωνα ανάμεσα σε δυο φωνήεντα τα συλλαβίζουμε με το δεύτερο
φωνήεν, εφόσον από αυτά αρχίζει λέξη ελληνική (π.χ. κα – θρέ – φτης).
όταν, σαν, καθώς, μόλις, ενώ, αφού, αφότου, πριν (να), προτού,
ώσπου, έως ότου να, κάθε που κ.ά.

ΣΕΛΙΔΑ 115
Αν δεν αρχίζει ελληνική λέξη, τότε τα χωρίζουμε και το πρώτο σύμφωνο το
συλλαβίζουμε με το προηγούμενο φωνήεν, ενώ το δεύτερο με το ακόλουθο
(π.χ. αρ - κού – δα).
γ) Τρία σύμφωνα ανάμεσα σε δυο φωνήεντα τα συλλαβίζουμε με το ακόλουθο
φωνήεν, εφόσον από τα δύο πρώτα τουλάχιστον σύμφωνα αρχίζει λέξη
ελληνική (π.χ. κά – στρο). Αν δεν αρχίζει ελληνική λέξη, τα χωρίζουμε και το
πρώτο σύμφωνο το συλλαβίζουμε με το προηγούμενο φωνήεν, ενώ τα άλλα
δύο με το ακόλουθο (π.χ. άν – θρω – πος).
δ) Τα δίψηφα φωνήεντα, οι δίφθογγοι, οι καταχρηστικοί δίφθογγοι και οι
συνδυασμοί αυ και ευ στον συλλαβισμό λογαριάζονται σαν ένα φωνήεν.
(π.χ. παι – δί / αη – δό – νι / κο – ροϊ – δεύ – ω)
1. Αντικαθιστώ τις υπογραμμισμένες λέξεις ή φράσεις με χρονικές
προτάσεις:
 Φεύγοντας κλείδωσε καλά την πόρτα.
____________________________________________________
 Μελετώντας για το διαγώνισμα, άρχισα να νυστάζω.
____________________________________________________
 Τρώγοντας μας έρχεται η όρεξη.
____________________________________________________
 Μετά την επιστροφή του από τη Γαλλία ήταν πιο ήρεμος και ξεκούραστος.
____________________________________________________
 Με τη λήξη της παράστασης οι θεατές χειροκρότησαν τους ηθοποιούς.
____________________________________________________
2. Κυκλώνω τις κύριες προτάσεις και υπογραμμίζω τις δευτερεύουσες
χρονικές:
 Να είσαι σπίτι, προτού νυχτώσει.
 Όποτε μας το επιτρέπει ο καιρός, πηγαίνουμε εκδρομή στην εξοχή.
 Καθώς σιδέρωνα, έγινε διακοπή ρεύματος.
 Θα πας να παίξεις με τον Αλέξανδρο, αφού λύσεις τα προβλήματα.

 Πριν από τις εξετάσεις τον Αγγλικών, η Μαρία είχε πολλή αγωνία.
 Σαν έμαθε τα νέα, δάκρυσε από τη συγκίνηση.
 Πρόσεχε το μωρό, έως ότου να γυρίσω από το γραφείο.
 Όταν αρχίσει να βράζει το νερό, κατέβασέ το από το μάτι της κουζίνας.
3. Συλλαβίζω τις παρακάτω λέξεις:
κελαηδώ ______________ αγγούρι ______________
εχθρικός ______________ ενθαρρύνω ______________
εκστρατεία ______________ δύσκολος ______________
αμμουδιά ______________ γαϊδουράκι ______________
πραγματικότητα ______________ γάιδαρος ______________
αρχηγός ______________ συλλογισμός ______________
μαϊντανός ______________ σκέφτομαι ______________
αρρώστια ______________ σφάλμα ______________
Η γραφή επιτρέπει στον άνθρωπο να καταγράφει τις πληροφορίες που δεν
μπορεί να συγκρατήσει στη μνήμη του σε ένα υλικό, συνήθως χαρτί,
χρησιμοποιώντας χαρακτήρες και σύμβολα.
Θυμάμαι:
 Το ρήμα «συγκρατώ» είναι σύνθετη λέξη (συν + κρατώ). Το ν από την
πρόθεση συν άλλοτε παραμένει όπως είναι και άλλοτε μετατρέπεται σε λ,
μ ή γ.
π.χ. συν + νέφος = σύννεφο
συν + γνώμη = συγγνώμη (και συγνώμη)
συν + λαμβάνω = συλλαμβάνω
συν + μαθητής = συμμαθητής

www.zois-school.grinfo@zois-school.gr2109617817Αβέρωφ12-14,16452
ΠΑΙΔΙΚΟΣΣΤΑΘΜΟΣ|ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ|ΔΗΜΟΤΙΚΟ|ΓΥΜΝΑΣΙΟ|ΛΥΚΕΙΟ

γλώσσα δ΄ δημοτικού α΄τεύχος

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

Similar to γλώσσα δ΄ δημοτικού α΄τεύχος

More from Εκπαιδευτήρια Γεωργίου Ζώη

γλώσσα δ΄ δημοτικού α΄τεύχος