МАЛЫН МАХНЫ ЗОХИЦУУЛАГЧ ҮЙЛЧЛЭЛИЙН ҮНДЭСЛЭЛ

1. МАЛЫН МАХНЫ ЗОХИЦУУЛАГ Ч ҮЙЛ Ч ЛЭЛИЙН ҮНДЭСЛЭЛ Докторант: С.Сэржмядаг Эрдэм шинжилгээний удирдаг ч : Доктор( D . Sc ), дэд профессор Б.Саранцэцэг Доктор( Ph . D ), дэд профессор Б.Энхтуяа ШИНЖЛЭХ УХААН, ТЕХНОЛОГИЙН ИХ СУРГУУЛЬ ХҮНС-БИОТЕХНОЛОГИЙН СУРГУУЛЬ

2. 1. Судлагдсан байдал Ч иглэсэн үйл ч лэлтэй хүнс Хоол хүнсний зохицуулаг ч үйл ч лэл Ч иглэсэн үйл ч лэлтэй хүнсний бүтээгдээхүүн гэдэг нь хүний бие махбодид бүхэлд нь, эсвэл тодорхой эрхтэн системийн үйл ажиллагааг дэмждэг уураг, үл орлогдох аминхү ч ил, тосны ханаагүй хү ч ил, нийлмэл нүүрс-ус, аминдэм, үлэмж болон би ч ил бодис, гэдэсний ашигтай микрофлорын би ч ил биетэн зэргийг агуулсан бүтээгдэхүүн юм (Л.Дамдинсүрэн, Л.Лхагваа, 2003). ОХУ-ын эрдэмтэн Б.А.Шендеровын хэлснээр ХХ зууны сүүл үеийн нээлтүүд болох атомын энергийг ашиглах, компьютер бүтээх, сансарт аялахтай а ч холбогдлоороо дүйхүйц гарамгай амжилтын нэг бол функционал буюу хүнсний зохицуулаг ч үйл ч лэлийн тухай баримтлал юм (В.Д.Харитонов, А.Г.Храмцов, 2002) З охицуулагч үйлчлэлтэй хүнсний талаар олон улсын хэмжээнд мөрдөх нэгдсэн нэр томъёолол, тодорхойлолт одоогоор үгүй, эмчилгээний зориулалтай хоол хүнсийг зохицуулах үйлчилгээтэй хүнсний төрөлд хамруулах эсэх асуудал маргаантай байна [ Ц.Батсүх, Ч .Өлзийбүрэн,Д.Нансалмаа, 2004, I.Elmadfa, C.Leitzmann, 2004 ].

3. ОХУ-ын академич Б.А.Шендеров: “ХХ зууны сүүл үеийн нээлтүүд болох атомын энергийг ашиглах, компьютер бүтээх, сансарт аялахтай ач холбогдлоороо дүйхүйц гарамгай амжилтын нэг бол функционал буюу хоол хүнсний зохицуулагч үйлчлэлийн тухай баримтлал юм” [Харитонов и др., 2002] гэж 10-аад жилийн өмнө тодорхойлж байхдаа дэлхийн хүнс судлал хүнсний зохицуулагч үйлчлэлийн баримтлалыг оллоо гэж ойлгосон нь хэрэг дээрээ одоо л энэ онолын баримтлал олдож байгаа юм. АНУ-ын Peroxisomal Diseases хэмээх шилдэг лабораторид Джон Хопкины удирдлагаар 1997 оноос өнөөг хүртэл хийсэн 10 000 улаан эсийн липидийн судалгаагаар “тархийг, бие махбодийг эмчилье гэвэл эсийн мембраныг эмчил ” гэсэн маш чухал дүгнэлт хийсэн нь бидний эрж хайж олсонтой утгын хувьд давхцаж байна [Кane P, 2005].

4. СУДАЛГААНЫ АЖЛЫН ЗОРИЛГО Таван хошуу малын махны улирлын хамаарал бүхий биологийн үнэт чанарын судалгаанд тулгуурлан зохицуулагч үйлчлэл бүхий хоол хүнсний үйлдвэрлэл, хэрэглээний шинжлэх ухааны үндэслэлийг тодруулахад судалгааны ажлын зорилго оршино.

5. СУДАЛГААНЫ АЖЛЫН ЗОРИЛТ Таван хошуу малын махны биохимийн үзүүлэлт болон тосны хү ч лийн динамикийг улирлаас хамааруулан судлах Таван хошуу малын махны зохицуулаг ч үйл ч лэлийг амьтны загвар дээр in vivo аргаар судлах Зарим малын махны зохицуулаг ч шинж ч анарыг амьтны элэгний бүтцийн жишээн дээр гистологи-морфологийн аргаар судлах Хүнсний зохицуулаг ч үйл ч лэлийн ерөнхий зар ч мыг боловсруулж, улмаар малын махны ангиллыг тэдгээрийн зохицуулаг ч үйл ч лэлийн судалгаанд үндэслэн бий болгох.

6. 2. СУДАЛГААНЫ ОБЪЕКТ, МАТЕРИАЛ, АРГАЗҮЙ 2.1. СУДАЛГААНЫ ОБЪЕКТ, МАТЕРИАЛ Үхэр, адуу, тэмээ, хонь, ямааны махаар бэлдсэн хоолоор тэжээсэн судалгааны амьтны эсийн мембраны төлвийг өөрчлөх малын махны зохицуулагч үйлчлэлийг улирлаас хамааруулан: Эсийн түвшинд in vivo аргаар судалж амьтны элэгний эсийн гистологи-морфологийн судалгаагаар баталгаажуулсан болно. Малын махны үйлчлэлээр зохицуулагдаж буй мембраны төлөв (ОБЪЕКТ) X ( Зохицуулж буй үзүүлэлт ) Y ( Зохицуулагдсан төлвийн үзүүлэлт ) õ 1 õ 2 õ 3 õ n y 1 y 2 y 3 y n z 1 z 2 z n Z-нөлөөллийн хүчин зүйл 2.1 дүгээр бүдүүвч. Таван хошуу малын махны зохицуулагч үйлчлэлийн хүчин зүйл ба зохицуулалт

7. Махны найрлагад оролцдог бодисоос зохицуулагч үйлчлэлтэй уураг, өөх тосны найрлага, тосны хүчлийн бүрдлийг улирлаас хамааруулан судлахдаа судалгааны объектын оролтын тал нь X n буюу махны биохимиийн үзүүлэлт, тосны хүчлийн бүрдэл, Z n буюу улирлын нөлөөлөл, гаралтын тал нь Y n буюу туршилтын амьтны цусны биохимийн хувьсах үзүүлэлтүүдээр тодорхойлогдон зохицуулагдаж буй систем (объект) болох эсийн мембраны зохицуулагдсан төлөв байдал б а туршилтын үр дүнг математик-статистикийн аргаар боловсруул лаа .

8. 2.2 Шинжилгээний аргазүй Малын махны үндсэн шимт бодисын судалгаанд стандартын болон задлан шинжилгээний түгээмэл аргуудыг ашиглан шинжилгээний давтамжийг дунджаар 3-5 удаа байхаар тооцсон ба хэлбэлзлийн коэффициент бүх тохиолдолд 5%-иас хэтрээгүй болно (зэрэгцээ тодорхойлолтын хоорондох зөрүү 0.5%-иас хэтрээгүй). Хавар, зун, өвлийн улиралд явуулсан судалгаанд хяналтын амьтны бүлэг, үхэр, адуу, тэмээ, хонь, ямааны махан хоолтой гэсэн 6 бүлгийн нийт135 вистер үүлдрийн цагаан хархны цусанд биохимийн үзүүлэлтийг “Монос” анагаах ухааны дээд сургуулийн эрдэм шинжилгээний төвийн лаборатор, “Хулж боржгон” клиникийн эмнэлгийн биохимийн лабораторид тодорхойлов. Амьтны элэгний эсийн гистологи-морфологийг Анагаах ухааны хүрээлэнгийн морфологийн лабораторид суд лав.

9. Амьтдын цусны ийлдэс дэх оксидазын сорил ыг т өрөл бүрйин ангижирсан нэгдлүүд цитохром оксидазагийн тусламжтай исэлддэгт үндэслэсэн тетраметил-р-фенилэнедиаминий урвалжийн аргаар, Цусан дахь саахар, холестерин (ХС), триглицерид (ТГ), их нягттай (ИНЛП), бага нягттай липопротейд (БНЛП) -ийг Итали улсын Screen Master төхөөрөмж дээр хэмжиж ммоль/л нэгжээр тодорхойлсон болно. Цусны улаан эсийн мембраны МДА-г гэрлийн шингээлтийг 535нм-т Specol дээр хэмжиж ммоль/л-ээр тодорхойлов (И.Д.Стальная нарын боловсруулсан аргазүй, 1986). Цусны улаан эсийн мембраны тэсвэрт чанар ыг тосны хэт исэлдэлтийг 3% H 2 O 2 -оор зориудаар өдөөсний дараах 1цагт улаан эсийн задралын эрчмийг Specol-д 420нм-д хэмжиж тодорхойлов. Ийлдэсний малондиальдегид (МДА)-ийг амьтдаас авсан цусны суспензээс улаан эсийг ялгасны дараа түүнд агуулагдах МДА-ийн хэмжээг И.Д.Стальная (1986) нарын аргаар тодорхойлж Specol-д 535нм-д гэрлийн шингээлтийг хэмжиж ммоль/л нэгжээр илэрхийлэв.

10. АНУ-ын хэсэг эрдэмтэд 10 000 улаан эсийн липидийн судалгаанд түшиглэн “эсийн мембраныг эмчлэх нь чухамдаа бие махбодийг эмчилнэ, тархийг эмчилнэ гэсэн үг” [ П.Кане, 2005 ] гэж цохон тэмдэглэсэн нь анхаарал татаж байна. Хоол хүнсний тодорхой нэг буюу хэд хэдэн үйлчлэл нь тэдгээрийн чиглэсэн үйлчлэл, харин эсийн мембраны төлвийг тодорхойлогч, өөрчлөгч үйлчлэлийг нь зохицуулагч үйлчлэл гэж үзсэн бидний шинэ баримтлал ёсоор хоол хүнсний найрлага дахь уураг, өөх тос, нүүрс-ус нь зохицуулагч үйлчлэл үзүүлнэ. 3. СУДАЛГААНЫ ҮР ДҮН 3.1.ХҮНСНИЙ ЗОХИЦУУЛАГЧ ҮЙЛЧЛЭЛИЙН ҮНДСЭН ЗАРЧМЫГ ТОДОРХОЙЛОХ СУДАЛГААНЫ ДҮН

11. Бидний дэвшүүлж буй зар ч маар хоол хүнсний зохицуулаг ч үйл ч лэл дараах үндсэн зарчмаар хэрэгжинэ . ХҮН ХООЛ ХҮНС      1дугаар зураг. Эсийн мембран ба хоол хүнсний зохицлын үндсэн зар ч им Õîîë õ¿íñíèé  ¿éë ч ëýë íü áèå ìàõáîäèéí ýñèéí ìåìáðàíû  òºëâèéã, õîîë õ¿íñíèé  ¿éë ч ëýë íü ýñèéí ìåìáðàíû  òºëâèéã ñààðìàãæóóëæ áàéíà.

12. Ìàëûí ìàõíû íàéðëàãûã á¿ðä¿¿ëýãч áîäèñîîñ çîõèöóóëàãч ¿éëчëýë ¿ç¿¿ëäýã íü óóðàã, ººõ òîñ áºãººä C onstant 9-21% ( óóðãèéí àãóóëàìæ ìàëûí òºðºë áà óëèðëààñ ¿íäñýíäýý õàìààðàëã¿é òîãòìîë) Ýíý òîõèîëäîëä V ariable ( õóâüñàæ áàéãàà çîõèöóóëàãч ¿éëчëýë íü ìàëûí òºðºë áà óëèðëààñ õàìààðч ººðчëºãäºõ ººõ òîñ ) òîñíû õàíàñàí õ¿чèë 40-55%, íýã õî¸ðëîñîí õîëáîîò õàíààã¿é õ¿чèë 30-50%, îëîí õî¸ðëîñîí õîëáîîò õàíààã¿é õ¿чèë 2.5-29% áàéãààã ñóäàëæ òîãòîîâ.

13. Малын махны зохицуулагч үйлчлэлийн улирлын хамаарал (махны найрлага дахь олон ханаагүй тосны хүчил : уураг) 3.1 дугаар хүснэгт Махны төрөл Хавар Зун Намар Зарим эх сурвалжид хүнсний эрдэм чадлыг томьёолсон байдал Судалгааг эх сурвалжтай дүйцүүлвэл адуу 1.6:1(  n+1 ) - 0.7:1 (  n+1 ) Халуун 2 Хүйтэн 4 Халуун хонь 0.5:1 (  +  ) 0.4:1 (  ) 0.4:1 (  ) Бүлээн 2 , бүлээн 1 Тэгш 3 Бүлээн Тэгш үхэр 0.5:1 (  +  ) 0.4:1 (  ) 0.3:1 (  n+1 ) Тэгш 2 , сэрүүн 1 , Бүлээн 3 Хүйтэн 4 сэрүүн ямаа 0.3:1 (  n+1 ) 0.2:1 (  n+1 ) - Сэрүүн 2 Сэрүүн 1 Сэрүүн тэмээ 0.1:1 (  ) - 0.1:1 (  ) Сэрүүн 3 Хүйтэн

14. Малын махны  ,  ,  +  буюу дундаж  үйл ч лэлийг тэдгээрийн найрлага дахь олон хоёрлосон холбоот ханаагүй тосны хү ч лийн агууламжаар нь ангилж үзвэл: адууны мах (21,02%,  n+1 )  хонины мах (8.67%,  )  үхрийн мах (7,69 %,  +  )  ямааны мах (5,20%,  )  тэмээний мах (2.48%,  n +1 ) гэсэн дараалалтай байна.

15. Малын махны зохицуулаг ч үйл ч лэлийн таблиц 3.2дугаар хүснэгт Тайлбар: 1. Тослог хүнсний бүтээгдхүүнд альфа үйл ч лэл 1 нэгжээс доош бол: бетта үйл ч лэл = 1-  , нэгж Хувьсаг ч : тогтмол үзүүлэлт (ОХХХХ:Уураг) Зохицуулаг ч үйл ч лэл үүнээс Альфа-үйл ч лэл Бетта-үйл ч лэл Гамма-үйл ч лэл 0.1:1  n+1 0.1 - 0.9 0.2:1  n+1 0.2 0.8 - 0.3:1  n+1 0.3 0.7 - 0.4:1  0.4 0.6 - 0.5:1  +  0.5 0.5 - 0.6:1  0.6 0.4 - 0.7:1  n+1 0.7 0.3 - 0.8:1  n+1 0.8 0.2 - 0.9:1  n+1 0.9 0.1 - 1:1  n+1 1 0 - 1 äýýø:1  n+1 1 äýýø 0 -

16. Õ¿íñíèé íàéðëàãà äàõü óóðàã, ººõ òîñ, í¿¿ðñ óñíû çîõèöóóëàã÷ ¿éë÷ëýë 3.3äóãààð õ¿ñíýãò Эсийн мембраны төлвийг тодорхойлж буй зохицуулаг ч үйл ч лэл ӨӨХ ТОС /Тосны хү ч ил/ НҮҮРС-УС УУРАГ Нэг хоёр ло сон холбоотой тосны ханаагүй хү ч ил Олон хоёрл о сон холбоотой тосны ханаагүй хү ч ил Тосны ханасан хү ч ил Энгийн Нийлмэл (шингэдэг) пептид полипептид Эсийн мембраны төлвийг өөр ч лөх үйл ч лэл   n+1    n+1   n+1 Эсийн мембраны  төлөвд үзүүлэх нөлөөлөл +  үйл ч лэлээр нэмэгдүүлнэ +  n+1 үйл ч лэлээр нэмэгдүүлнэ +  үйл ч лэлээр саармагжуулна +  үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна +  үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна Эсийн мембраны  төлөвд +  үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна +  үйл ч лэлээр нэмэгдүүлнэ +  үйл ч лэлээр нэмэгдүүлнэ +  n+1 үйл ч лэлээр нэмэгдүүлнэ +  n+1 үйл ч лэлээр нэмэгдүүлнэ +  n+1 үйл ч лэлээр нэмэгдүүлнэ Эсийн мембраны  төлөвд +  үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна +  n+1 үйл ч лэлээр саармагжуулна

17. 3. СУДАЛГААНЫ ҮР ДҮН 3.2 Малын махны химийн бүрдлийн улирлын хамаарлын судалгааны дүн

19. Адууны мах Намрын улиралд адууны махны уургийн агууламж Б.Энхтуяа нарын эрдэмтдийн судалгаанаас 3%, тосны агууламж 3.4% тус тус доогуур байна. Намартай харьцуулахад хаварт адууны махны уургийн агууламж 3.6%, тос 5.8% тус тус доогуур байна (3.1. дүгээр зураг). Үхрийн мах Намрын улиралд үхрийн махны уургийн агууламж (21%) дээрх судлаачдынхтай ойролцоо (20.87%), харин тосны агууламж бидний судалгаагаар 2.4% буюу 30%-аар их байна. Намартай харьцуулахад зун-хаврын улиралд үхрийн махны уургийн агууламж 9.5 ба8.4% тус тус бага, тос мөн 23ба 20% тус тус бага байна (3.2 дугаар зураг). Тэмээний мах Намрын улиралд тэмээний махны уургийн агууламж дээрх судлаачдын судалгаанаас11.5% их, тос5.%бага байна. Намрын улиралд тэмээний махны уургийн хэмжээ зуныхтай ойролцоо, тосны хэмжээ зуныхаас 5%бага байна (3.3 дугаар зураг).

20. Хонины мах Намрын улирлын хонины махны уураг, тосны агууламж Д.Рэгдэл, Б.Энхтуяа, Б.Майзул нарын судалгаатай ойролцоо байна. Намартай харьцуулахад зун - хаврын улиралд хонины махны уургийн агууламж 2.4 ба 9.1 % тус тус их , тосны агууламж намраас зунд 19.2%, хаварт 50.7% бага байна ( 3.4 дүгээр зураг ) . Ямааны мах Хаврын улиралд ямааны махны уургийн болон тосны агууламж дээрх судлаачд ын намрын судалгаанаас 12.4% доогуур, зуны улиралд хаврынхаас уургийн агууламж 10%, тосны хэмжээ 6.1% их байна ( 3.5 дугаар зураг ) .

21. 3.3 Малын махны тосны хү ч лийн улирлын хамаарлын судалгааны дүн 3.1ä¿ãýýð ãðàôèê 3.2äóãààð ãðàôèê 3.3äóãààð ãðàôèê

22. 3.4ä¿ãýýð ãðàôèê 3.5äóãààð ãðàôèê

23. Ханасан тосны хүчил Хавраас намарт адууны маханд 11.73% , үхрийн маханд 11.60% өсч, хонины мах- 1.25% ямааны мах- 2.4% тэмээний мах- 3.4% ,гэсэн дарааллаар буурсан 1 ханаагүй хүчил адууны маханд 5%, тэмээний маханд 3.4%, хонины маханд 3% ямааны маханд 5% өсч үхрийн маханд 9.6% буурсан байна. Олон хоёрлосон холбоот тосны хүчил хавраас намарт адууны маханд 16.8% буурсан нь элэгний эсийг гэмтээх хэт халалтын эсрэг механизм үйлчилж буйг харуулж байна. Намрын улиралд олон хх тосны ханаагүй хүчил ямааны маханд 2.4% үхрийн маханд 2%, хонины маханд 1.49%, тэмээний маханд 0.53%, буурсан нь дээрх таамаглалыг тодотгож байна.

24. Махны олон ханаагүй тосны хү ч лийн бүрдэл улирлаас хамаарсан өөр ч лөлт - хавраас намарт: адууны маханд: линолейний хү ч ил 7.4%-> 77.9% (өсөлт 52.7%) линолын хү ч ил 25.9% -> 20.1% (бууралт 22.4%) эйкозапентаений хү ч ил 66.7% -> 0 үхрийн маханд: линолейний хү ч ил 59.9%-> 61.4% (өсөлт 2.5%) линолын хү ч ил 40.1% -> 25.3% (бууралт 37%) тэмээний маханд: линолейний хү ч ил 33.5%-> 38.3% (өсөлт 13%) линолын хү ч ил 54.1% -> 43.1% (бууралт 20%) хонины маханд: линолейний хү ч ил 30.0%-> 26.0% (бууралт 13%) линолын хүчил 65.3% -> 68.7% (өсөлт 5.2%) ямааны маханд: линолейний хүчил 23.7%-> 22.6% (бууралт 4.6%) линолын хү ч ил 63.1% -> 40.5% (бууралт 15.8%)

25. Аль ч улиралд малын махны тосны нэг ханаагүй хү ч лийн 77-92% (зөвхөн хаварт адууны маханд 59.8%)-ийг олейний хү ч ил дангаараа эзэлж байгаа нь тосны хү ч лийн антиоксидант тогтолцоонд олейний хү ч ил зонхилох үүрэгтэйг харуулж байна. Омега 6 ба 3 хүчлийн харьцаа адууны маханд хавар 1:2.9, намар 1:3.9 үхрийн маханд хавар 1:1.5, зун 1:1.8, намар 1:1.6 тэмээний маханд зун 1:1.6, намар 1:1.13 хонины маханд хаварт 2.2:1, зунд 2.6:1, намарт 2.7:1 ямааны маханд хаварт 2.7:1, зунд 2.1:1, намарт 1.8:1 байна. Адуу, үхрийн махны тосны олон ханаагүй хүчилд омега 3 хүчлүүд, тэмээ, хонь, ямааны маханд омега 6 хүчил давамгайлж байна.

26. 3.4 Малын махны зохицуулаг ч үйл ч лэлийг амьтан дээр (in vivo) судалсан дүн 3.4.1 Судалгааны амьтны цусны ийлдсийн исэлдэх урвалын хурд урвал (ийлдэсний оксидаза фермент субстратыг исэлдүүлэн задлах хугацаа, сек) 3.4 дугаар хүснэгт ¹ амьтны бүлэг/ хоолны ангиллаар туршилт-1 /2006.02.15-03.01/ туршилт-2 /2006.06.24-07.07/ туршилт-3 /2006.10.23-11.07/ 1 n=8 Хяналт(улаан буудай) 10.30±2.66 17.50±2.35 9.67±0.82 2 n=8 ямааны мах 14.10±3.1* 23.68±0.98* 11.85±1.33 3 n=8 үхрийн мах 8.10±1.87 19.67±1.97 6.00±0.9* 4 n=8 хонины мах 7.90±2.59* 17.20±2.03 5.17±1.72* 5 n=8 адууны мах 7.10±1.32* 2.83±0.98* 6 n=8 тэмээний мах 13.90±2.1 21.50±1.64 11.17±0.98

29. О ксидаза фермент бүхий т усгай дискэн цаасан дээр малын мах аар хооллосон амьтдын ийлдсээс дусааж, цагаан өнгөнөөс хөх өнгөнд шилжих хугацааг хяналтын бүлэгт харьцуулан хэмжиж секундээр илэрхийл сэн дүнг 3.4 дугаар хүснэгтэнд үзүүлэв . Хаврын улиралд адууны махны исэлдлийг өдөөх, ямааны махны исэлдлийг удаашруулах үзүүлэлт харилцан урвуу байна. Намрын улиралд адууны махны исэлдлийг өдөөх эрчим (хурд) хонины махнаас 1.3дахин үхрийнхээс 1.9 дахин их байхад исэлдлийг удаашруулах эрчим тэмээний маханд 22.9%, ямааныхад 35.5% болж байна.

30. 3.4.2 Амьтны цусан дахь саахар, холестерин, их нягттай ба бага нягттай липопротеид, триглицеридийн судалгааны дүн 3.4.2.1 Ийлдэсний саахар /ммоль/л/ 3.13дугаар хүснэгт ¹ амьтны бүлэг ( хоолны ангиллаар ) туршилт-1 ( 2006.02.15-03.01 ) туршилт-2 ( 2006.06.24-07.07 ) туршилт-3 ( 2006.10.23-11.07 ) 1 n=8 х яналт (улаан буудай) 6.2 0 ±0.15 6.88±0.53 6.62±0.43 2 n=8 ямааны мах 8.05±0.33* 8.58±0.99 - 3 n=8 үхрийн мах 7.7 0 ±0.28* 6.42±1.03 5.76±1.32 4 n=8 хонины мах 6.89±0.92 - 5.42±0.36 5 n=8 адууны мах 6.49±0.44 - 5.2 0 ±0.11 6 n=8 тэмээний мах - 8.12±1.2 7.62±0.28

31. 3.10дугаар диаграмм. Ийлдэсний саахрын концентрац, хоолны төрөл ба улирлын хамаарал Я мааны махан хоолтой амьтны ийлдэсний саахрын концентрац хяналтын болон бусад төрлийн махан хоолтой амьтныхаас өндөр байгаа бөгөөд зунд хаврынхаас өссөн байна. Харин бусад махан хоолтой амьтны ийлдэсний саахрын концентрац 3 улиралд буурч, зөвхөн хяналтын бүлгийн амьтных зунд өссөн байна.

33. Ийлдсийн саахар тэмээний мах (1.45 дахин) > ямааны мах (1.23 дахин) > үхрийн мах (2.2 дахин) > хонины мах (2.4 дахин) > адууны мах гэсэн дараалалтай нэмэгдэхэд ий лдэсн ий оксидаза урвалын хурд адуу хонь,үхэр, ямаа, тэмээний махан хоолны дарааллаар удааш ирч байна. Судалгааны ерөнхий зүй тогтлыг үндэслэн хоол хүнсний альфа үйлчлэл маханд о лон х оёрлосон х олбоот тосны ханаагүй хүчил нэмэгдэхэд ий лдс ий н саахрыг бууруул ж зохицуулагч үйлчлэл үзүүлж байна.

34. 3.4.2.2 Сийвэнгийн холестерол (ммоль/л) 3.13 дугаар диаграмм. Ийлдэсний холестрол ба хоолны төрөл, улирлын хамаарал

35. Махан хоолтой амьтны гурван улирлын холестролын үзүүлэлт нь зуны улиралд үхрийн махаар хооллосноос бусад амьтанд улирал дараалан буурсан байна. Амьтны цусны ийлдэсний холестеролыг бууруулж зохицуулах үйлчлэл намрын улиралд холестерол хаврынхаас хяналтынхад 69.4%, адууны махан хоолтойд 61.7%, үхрийн махан хоолонд 80.7%, хонины махан хоолонд 81.9% тус тус буурснаас харагдаж байна.

36. 3.4.2.3 Ийлдэсний триглицерид (ммолл/л) Хяналтынхыг оролцуулаад малын махаар хооллосон бүх амьтны ийлдсийн холестерол, триглициридийг зохицуулаг ч үйл ч лэл нь намрын улиралд хавар болон зуны улирлаас холестерол 21-46% буурсан бол триглицерид намрын улиралд зуныхаас хяналтынхыг оролцуулаад махаар хооллосон бүх амьтанд 12-47.3% буурсан байна. 3.18 дугаар диаграмм. Ийлдэснийн триглицерид ба хоолны төрөл, улирлын хамаарал

37. 3.4.2.4 Цусны ийлдэс дэх их нягттай липопроте и д (ИНЛП), бага нягттай липопротейд(БНЛП)-ийн судалгааны дүн А. Амьтны цусны ийлдэсний их нягттай липопроте и д

38. Их нягттай (ИНЛП) ба бага нягттай липопротейд (БНЛП) нь “цөм ба бүрхүүлээс” тогтох ба цөм дээр хичнээн их холестерин, триглицерид байвал түүнийг БНЛП , харин цөм, бүрхүүлийн хооронд хичнээн их фосфолипид болон холестеролын эфир байвал түүнийг ИНЛП гэх буюу Бидний судалгаагаар Хаварт ямаа, үхэр, хонины махан хоолтой амьтны ийлдэсний ИНЛП-ын үзүүлэлт хяналтынхтай ойролцоо, харин адууны махаар хооллосон амьтанд хяналтынхаас 30,2% их байна Намарт буудайгаар хооллосон хяналтын амьтны ийлдэсний ИНЛП хаврынхаас 19.8%, таван төрлийн малын махны төрөл бүрд намарт хавраас 4.7-14.3% тус тус нэмэгдсэн байна.

39. Á. Àìüòíû öóñíû èéëäýñíèé áàãà íÿãòòàé ëèïîïðîòåéä

40. Хаврын улиралд туршилтын амьтны цусны ийлдэсний БНЛП-ийн концентрац ИНЛП-ийнхаас 0.7-1.8 дахин их байгаа нь энэ улиралд амьтны махбодид ханасан тосны хүчил зонхилж байгааг харуулж байна

41. 3.8 дугаар зураг . Тэмээний махаар хооллосон амьтны элэгний морфологи бүтэц ( зун ) Өсгөлт-160, будаг-гемотоксилин эозон Цөсний зам дагуух үрэвслийн эс ба тарган эсийн зураг Цөсний сувгийн ханын эсүүд үржил явагдсан байна. а -үржилт өөрчлөлт бүхий цөсний цоргын бүрхүүл эс, б -үрэвслийн нэвчдэс, в- тарган эс

42. Зуны улиралд цусны ийлдэсний БНЛП-ийн концентрац ямаа, тэмээний махаар хооллосон амьтанд хяналтынхаас 2 дахин ихэссэн үзүүлэлт нь тэмээний махны зохицуулагч үйлчлэлийн нөлөө гистологи-морфологийн судалгаанаас тодорхой харагдаж байна (3.8дугаар зураг) тухайлбал, тэмээний махны үйлчлэлээр цөсний сувгийн ханын эсүүд томорч таргалан хөөнгө байдалтай болсон нь цусны ийлдэсний БНЛП-ийг хэт ихэсгэж зохицуулж буйтай холбоотой байна.

43. 3.4.3 Малын махны зохицуулаг ч үйл ч лэлийг цусны улаан эсийн мембранд хэт исэлдэлтийн эр ч мээр судалсан дүн Б. Мембраны тэсвэрт ч анар (улаан эсийн задарлын эр ч им), ммоль/л

44. Өөх тосны хэт исэлдэлтийн процесс нь ямар ч эсийн мембраны тосны хоёрч давхаргат үеийг бүрдүүлэгч тосны ханаагүй хүчлийн хоёрлосон холбооны нүүрстөрөгчийн атомтай зэрэгцэн орших устөрөгчийн аллиль атомтай хүчилтөрөгчийн идэвхтэй хэлбэрүүд холбогдон RO 2 0 , ROH ерөнхий томъёо бүхий тосны хэт исэл, чөлөөт язгуур үүсгэн явагдаж байгаа хэт исэлдэлтийн гинжин урвал юм.

45. Бие махбодийн эд, эрхтэн тогтолцооны ерөнхий төлөв байдлыг цусны улаан эсээр төлөөлүүлээд, түүнийг устөрөгчийн хэт ислээр (H 2 O 2 ) зориудаар өдөөхөд мембраны төлөв байдал өөрчлөгдөх зүй тогтлыг авч үзсэний үндсэн дээр мембраны тэсвэрт чанарыг улаан эсийн задралын эрчмээр (гемолизоор) тодорхойлж судлахад тэмээ (0.53±0.03 ммоль/л), ямааны мах (0.54± - 0.088 ммоль/л)-аар хооллосон амьтанд цусны улаан эсийн мембраны тэсвэрт чанар хяналтын бүлгийн амьтдынхаас статистик магадлалаар ялгаа ажиглагдаагүй ойролцоо өх ямаа, тэмээ, үхрийн маханд ангижруулах чадавхи өндөртэй царцамтгай тосны ханасан хүчил П. Дорждэрэм, Б.Сүхбаатар нарын судлаачдынх 59.-61%, Б.Энхтуяа, Рэгдэл нарын судалснаар46.-51.4% , биднийхээр 48-55%агуулагддаг гэсэн судалгаатай тохирч байна.

46. 3.5 Судалгааны амьтны элэгний гистологи-морфологийн судалгааны дүн (зун, намрын улиралд) Зураг 13.Хяналтын бүлгийн үр тариагаар хооллосон амьтны элэгний морфологи бүтэц (зун) өсгөлт-160, будаг-гемотоксилин эозон, Элэгний бичил бүтэц хэвийн, эрүүл бүтэц а -Төвийн вен, б _элэгний эсийн бөөм тод хөхөөр будагдсан, сийвэн нь хөхөлбөр ягаан өнгөөр будагдсан, в -элэгний хэлтэнцэрийн завсар дах цөөн тооны нэг бөөмт дугираг эсүүд Зураг 13.Хяналтын бүлгийн үр тариагаар хооллосон амьтны элэгний морфологи бүтэц (зун) өсгөлт-160, будаг-гемотоксилин эозон, Элэгний бичил бүтэц хэвийн, эрүүл бүтэц а -Төвийн вен, б _элэгний эсийн бөөм тод хөхөөр будагдсан, сийвэн нь хөхөлбөр ягаан өнгөөр будагдсан, в -элэгний хэлтэнцэрийн завсар дах цөөн тооны нэг бөөмт дугираг эсүүд

47. Зуны улиралд үр тариагаар хооллосон хяналтын амьтны элэгний бүтэц хэвийн эрүүл байгаа (3.6 дугаар зураг) бол намрын улиралд ижил төрлийн хоолтой хяналтын амьтны элэгний эсийн бөөм томорсон, үхэжсэн, цитоплазм задарсан, эсийн сийвэн хагас задарсан буюу бүтэц алдагдсан байна Үүнийг намрын улиралд хяналтын амьтанд ИНЛП хаврынхаас 19.8%, зуныхаас 15.7% нэмэгдэж, БНЛП дээрх харьцуулалтаар 30.6 ба 42.8% буурсан үзүүлэлттэй холбож үзвэл энэ улиралд хяналтын амьтанд эсийн мембраны шингэрэлт хүчтэй явагдаж, улмаар эсийг гэмтээх нөхцөл бүрдсэн гэж үзэж болохоор байна. Үүнийг н амрын улирлын хоол хүнсний үйлдвэрлэлийн технологийн шийдэлд зайлшгүй тооцож, хүнсний бетта-зохицуулагч үйлчлэлээр элэгний эсийн хэвийн үйл ажиллагааг хангахад чиглэсэн улирлын хүнс үйлдвэрлэх технологийн нэг үндсэн өгөгдөл гэж үзэж байна.

48. Судалгааны амьтны элэгний гистологи-морфологийн шинжилгээний дүн (зун, намрын улиралд) Зураг 17. Тэмээний махаар хооллосон амьтны элэгний морфологи бүтэц (зун) ө сгөлт-160, будаг-гемотоксилин эозон, Цөсний зам дагуух үрэвслийн эс ба тарган эсийн зураг Цөсний сувгийн ханын эсүүд үржил явагдсан байна. а-үржилт өөрчлөлт бүхий цөсний цоргын бүрхүүл эс, б-үрэвслийн нэвчдэс, в-тарган эс Зураг 18. Тэмээний махаар хооллосон амьтны элэгний морфологи бүтэц ( намар ) өсгөлт-160, будаг-гемотоксилин эозон, элэгний бүтэц хэвийн дистроп байхгүй хаалган зам дунд зэргийн нэвчилттэй а -элэгний гурвал замын зураглал, артери, вен, цөсний цорго б -элэгний хэлтэнцэрт таславчит хэлтэнцэрт бүтэц, в -элэгний эсийн бөөм, сийвэн

49. Зуны улиралд туршилтын амьтныг тэмээний махаар хооллоход элэгний эсийн үрэвслийн нэвчдэс үүсч, эс хөөж таргалсан байна (3.8 дугаар зураг). Тэмээний махны олон хоёрлосон холбоот тосны хүчлийн агууламж бага (зун 3.01%, намар 2.48%), ханасан тосны хүчил 55.% эзэлж байгаа энэ чанараараа хүчтэй бета зохицуулагч үйлчлэл үзүүлэх (3.18 дугаар хүснэгт) бөгөөд Зуны улиралд тэмээний махны БНЛП, ИНЛП харьцаа 3.2:1 болж (үхэр, хонины махнаас 2.1 дахин их), БНЛП-ийн үзүүлэлт намрынхаас даруй 1.75 дахин их байгаа үзүүлэлт элэгний эсийг хөөлгөж таргалуулах болон үрэвсүүлэх үйлчлэл үзүүлж байна. Харин тэмээний махны β n+1 зохицуулагч үйлчлэл нь намрын улиралд хэт исэлдэлтийн уршгаар элэгний эс гэмтэх эмгэг жамыг хязгаарлаж, улмаар намарт элгийг эрүүлжүүлэх үйлчлэлтэй болохыг харуулж байна. Намрын улиралд тэмээний махаар хооллосон туршилтын амьтны элэгний бүтэц хэвийн, дистропи байхгүй байгаа нь зун намрын улиралд β , β n+1 зохицуулагч үйлчлэлтэй хоол хүнс үйлдвэрлэх технологийн онцлогийг тодотгож байна.

50. Судалгааны амьтны элэгний гистологи-морфологийн шинжилгээний дүн (зун, намрын улиралд) Зураг 15. Үхрийн махаар хооллосон амьтны элэгний морфологи бүтэц (Зун) Өсгөлт-160, будаг-гемотоксилин эозон, Элэгний базофилийн эс, цөөн тооны нэг бөөмт нэвчилттэй бүтэц, а-Төвийн вен, б-элэгний эсийн бөөм тод хөхөөр будагдсан, сийвэн нь хөхөлбөр ягаан өнгөөр будагдсан, в-элэгний хэлтэнцэрийн завсар дах цөөн тооны нэг бөөмт дугираг эсүүд Зураг 16.Үхрийн махаар хооллосон амьтны элэгний морфологи бүтэц ( намар ) Ө сгөлт-160, будаг-гемотоксилин эозон, элэгний эдийн тэжээлийн хувирал ба судаслаг дах үрэвслийн цөөн тооны нэвчдэст өөрчлөлт, а -уургийн мөхлөгт тэжээлийн хувирал болсон элэгний эсүүдийн сийвэнгийн өөрчлөлтүүд, б -судаслаг дагуух цөөн тооны үрэвслийн эс”лейкоцитууд”

51. Үхрийн мах нь тэмээнийхээс олон хоёрлосон холбоот тосны хүчлийг 2.4 дахин их, ханасан хүчлийг 6.7% бага агуулдаг чанараараа зуны улиралд БНЛП-ийн үзүүлэлтийг 2 дахин бууруулж, улмаар зуны улиралд элэгний эсэд таатай зохицуулагч үйлчлэл үзүүлж байна намрын улиралд хүн, амьтны бие махбодид илүүтэй хуримтлагд с ан хэт исэлдлийн процессийг саармагжуулах нөлөө үзүүлж чадахгүй байгаагаас энэ төрлийн хоолтой амьтны элэгний эдэд тэжээлийн хувирал, судаслаг дагуух үрэвслийн бага зэрэг нэвчдэст өөрчлөлт, элэгний эсийн сийвэнгийн өөрчлөлтүүд бий болсон байна (3.13 дугаар зураг). Ийнхүү махны улирлын хамааралтай зохицуулагч үйлчлэлийг таньж мэдсэний үндсэн дээр түүгээр өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх зориулалтын зохицуулагч үйлчлэлтэй хоол хүнс үйлдвэрлэх технологийг шинжлэх ухааны үндэстэй боловсронгуй болгох боломж бүрдэж байна.

52. Уураг 21. 3 %  Тосны ханасан хүчил 5 5 . 1 %  Тосны 1ханаагүй хүчил 4 4.9 %  Олон хоёрлосон холбоот ханаагүй хүчил 3.0 % Бүдүүвч 4.  n+1 хүнсний зохицуулагч үйлчлэлийн динамик загвар (Зуны улиралд) *гаралтын үзүүлэлтүүдийг хяналтынхтай харьцуулсан Зохицуулагч үйлчлэлтэй хүнсний үйлчлэлийн динамик загварыг дор үзүүлэв (бүдүүвч 4 ба 5).  n+1 хүнс ( тэмээний мах ) -ээр хооллосон амьтны элэг: цөсний зам дагуух үрэвслийн эс ба тарган эс, мөн цөсний сувгийн ханын эсүүдэд үжил явагдсан Исэлдэх урвалын хурд 23 %  Саахар 1 8 %  Холестерол 1. 6 дахин  Триглицерид 2 . 2 дахин  ИНЛП 2. 0 %  БНЛП 2.1дахин  Мембраны МДА  Мембраны тэсвэрт чанар  Амьтны элэг (зун)

53.  Уураг 21.0%  Тосны ханасан хүчил 52.0%  Тосны 1ханаагүй хүчил 45.5%  Олон хоёрлосон холбоот ханаагүй хүчил 2.5%  n+1 хүнс (тэмээний мах)-ээр хооллосон амьтны элэгний бүтэц хэвийн, дистроп байхгүй, хаалган зам дунд зэргийн нэвчилттэй Бүдүүвч 5.  n+1 хүнсний (тэмээний мах) зохицуулагч үйлчлэлийн динамик загвар (Намрын улиралд) *гаралтын үзүүлэлтүүдийг хяналтынхтай харьцуулсан Зохицуулагч үйлчлэлтэй хүнсний үйлчлэлийн динамик загварыг дор үзүүлэв (бүдүүвч 4 ба 5). Исэлдэх урвалын хурд 16%  Саахар 15%  Холестерол 1.4дахин  Триглицерид 1.6дахин  ИНЛП 12.6%  БНЛП 2.1дахин  МембраныМДА ойролцоо Мембраны тэсвэрт чанар  Амьтны элэг (намар)

54. Зохицуулагч үйлчлэлтэй хүнсний үйлдвэрлэлийн технологийн даалгавар буюу өгөгдөл үзүүлэлт болох махны тосны хүчлийн хөдлөлзүйн улирлын хамаарал, гаралтын буюу цусны ийлдсийн биохимийн үзүүлэлтүүдэ д тулгуурласан тэмээний махны намрын улирлын зохицуулагч үйлчлэлтэй хүнсний технологийн загварчлалыг энд үзүүл сэн

55. Технологийн дээрх үзүүлэлтүүдийг ашиглан зохицуулагч үйлчлэлтэй хоол хүнс зохион бүтээх хувилбарыг авч үзвэл : Өвлийн сүүлч, хавар, зуны улиралд бие махбодид исэлдлийн процесс өдөөх болон архаг өвчин, чихрийн шижин, хавдрын өвчний үед эсийн мембраны альфа төлвийг нэмэгдүүлэх хүнс зохион бүтээхэд адуу, хонины махны олон хоёрлосон холбоот тосны хүчлийн өндөр агууламж, оксидаза урвалыг эрчимтэй явуулах чадавхийг ашиглах, харин намрын улиралд элэг хамгаалах үйлдэлтэй хүнс зохион бүтээхэд тэмээ, ямааны махны исэлдэл хориглох үйлдлийг сонгон авч зохицуулагч үйлчлэлтэй хүнс үйлдвэрлэх юм.

56. Дүгнэлт 1. Бид хүнсний зохицуулагч үйлчлэлийг нээж олов. Эдүгээг хүртэл мэдэгдэж байсан уураг, өөх тос, нүүрс ус, эрдэс, аминдэмийн үйлчлэл нь чиглэсэн үйлчлэл, харин хоол хүнсний найрлага дахь уураг, өөх тос, нүүрс ус нь махбодид эсийн мембраны төлвийг өөрчлөгч үйлчлэлтэй бөгөөд энэ нь тэдгээрийн зохицуулагч үйлчлэл болж байна. 2. Хоол хүнсний халуун /  n+1/, хүйтэн / β n+1/, бүлээн /  /, сэрүүн /  / буюу махбодид халуун, бүлээн, хүйтэн, сэрүүн генераторын үүрэг гүйцэтгэж, улмаар халуун ба хүйтэн урвал явуулах шинж чанар нь тэдгээрийн зохицуулагч үйлчлэл (функционал мөн чанар)-ийн талаар шинэ баримтлал төдийгүй хоол хэмээгч мэдээллийг хэрхэн боловсруулах аас эхлээд хүмүүний эрүүл хоол зохион бүтээх, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх болон эмчилгээний хоолны технологийн үндсэн баримтлал бий болж байна. 3. Хавдрыг β n+1 өвчин гэж авч үзвэл эмчилгээ нь  n+1 хоол байна. 4. Хоол хүнсний  n+1 эрдэм чадлыг түүний найрлага дахь олон хоёрлосон холбоот ханаагүй тосны хүчил,  эрдэм чадлыг нэг ханаагүй тосны хүчил,  эрдэм чадлыг ханасан тосны хүчил, холестерол, энгийн нүүрс-ус,  n+1 эрдэм чадлыг уураг, шингэдэг нийлмэл нүүрс-ус бүрдүүлдэг байна.

57. Õýâëýë 1. Баавгай Ч., Болдсайхан Б. Монголын уламжлалт анагаах ухаан, УБ, 1990 2. Болдсайхан Б., Амарбаясгалан Р. Системийн ерөнхий онол, УБ, 2007 3. Дамдинсүрэн Л. Монгол оронд сүү, цагаан идээний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх шинжлэх ухаан, технологийн аүндсүүд /шинжлэх ухааны докторын диссертац, 2001, УБ/ 4. Kane Р., It’s All in the Fat: the Role of Essential Fatty Acids in Health The Fatty Acid Bio Medical Symposium, Atlantic City, New Jersey, 2005 5. Озава Дж. Макробиотика, М., Профит Стайл, 2004 6. Очирбат Б., Амарбаясгалан Р. Тархины загварчлалын асуудал анагаах ухаанд Шинжлэх ухаан, технологи 2, 2006 7. Харитонов В.Д., Храмцов А.Г., Евдокимов К.А, Лактулоза, функциональное питание и перспектива пищевого рынка России, Пищевая промышленность ¹ 8, 2002

58. Анхаарал тавьсанд баярлалаа