Uploaded byssuserb994bc
388 views

цаг хугацааны товч түүх

ncdkslcj

Embed presentation

Download to read offline
1 / 123
2 / 123
3 / 123
4 / 123
5 / 123
6 / 123
7 / 123
8 / 123
9 / 123
10 / 123
11 / 123
12 / 123
13 / 123
14 / 123
15 / 123
16 / 123
17 / 123
18 / 123
19 / 123
20 / 123
21 / 123
22 / 123
23 / 123
24 / 123
25 / 123
26 / 123
27 / 123
28 / 123
29 / 123
30 / 123
31 / 123
32 / 123
33 / 123
34 / 123
Most read
35 / 123
36 / 123
Most read
37 / 123
Most read
38 / 123
39 / 123
40 / 123
41 / 123
42 / 123
43 / 123
44 / 123
45 / 123
46 / 123
47 / 123
48 / 123
49 / 123
50 / 123
51 / 123
52 / 123
53 / 123
54 / 123
55 / 123
56 / 123
57 / 123
58 / 123
59 / 123
60 / 123
61 / 123
62 / 123
63 / 123
64 / 123
65 / 123
66 / 123
67 / 123
68 / 123
69 / 123
70 / 123
71 / 123
72 / 123
73 / 123
74 / 123
75 / 123
76 / 123
77 / 123
78 / 123
79 / 123
80 / 123
81 / 123
82 / 123
83 / 123
84 / 123
85 / 123
86 / 123
87 / 123
88 / 123
89 / 123
90 / 123
91 / 123
92 / 123
93 / 123
94 / 123
95 / 123
96 / 123
97 / 123
98 / 123
99 / 123
100 / 123
101 / 123
102 / 123
103 / 123
104 / 123
105 / 123
106 / 123
107 / 123
108 / 123
109 / 123
110 / 123
111 / 123
112 / 123
113 / 123
114 / 123
115 / 123
116 / 123
117 / 123
118 / 123
119 / 123
120 / 123
121 / 123
122 / 123
123 / 123
Ñòèâåí Õîêèíã Öàã õóãàöààíû òîâ÷ ò¿¿õ
Òàëàðõàë Ýíýõ¿¿ íîìûã Æåéíä çîðèóëàâ. 1982 îíä Õàðâàðäàä ˸áîâûí áàãö ëåêöèéã óíøñàíûõàà äàðàà áè îðîí çàé öàã õóãàöààíû òóõàé õÿëáàðøóóëñàí íîì áè÷èæ ¿çýõýýð øèéäñýí þì. Òýð ¿åä ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö, õàð í¿õíèé òóõàé îëîí òîîíû íîì áàéñíû äîòîð Ñòèâåí Âàéíáåðãèéí "Ýõíèé ãóðâàí õîðîì" øèã ñàéí íîì, ýíä íýðèéã íü äóðäàõûí õýðýãã¿é ìóó íîì ÷ áàéñàí áèëýý. Ãýõäýý îð÷ëîí ñóäëàë áîëîí êâàíò îíîëûã ñóäëàõ õ¿ñëèéã íàäàä òºð¿¿ëñýí îð÷ëîí åðòºíö õààíààñ ¿¿ññýí áý? ÿàæ, ÿàõ ãýæ ¿¿ññýí áý? òýð ìºõºõ ¿¿, õýðýâ ìºõºõ áîë ÿàæ ìºõºõ âý? çýðýã àñóóäëûã òýäíèé íýã íü ÷ õºí人ã¿é þì øèã ñàíàãääàã. Ýäãýýð àñóóëòûã áèä á¿ãäýýðýý ñîíèðõäîã. Ãýòýë ýäãýýð àñóóäëûã øèéäýõýä òóñàëäàã ìàòåìàòèêèéí ó÷ðûã öººí òîîíû ìýðãýæèëòýí ë îéëãîæ ÷àäàõààð òèéì èõ ìýäëýã, óð ÷àäâàð øààðäñàí øèíæèéã îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààí îëæýý. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, öààøäûí õóâü çàÿàíû òàëààðõ ¿íäñýí òºñººëëèéã ìàòåìàòèêã¿éãýýð øèíæëýõ óõààíû áîëîâñðîë îëîîã¿é õ¿ì¿¿ñò ÷ îéëãîìæòîéãîîð èëòãýí ºã¿¿ëæ áîëíî. ¯¿íèéã ë áè ýíý íîìäîî ã¿éöýëä¿¿ëýõèéã õè÷ýýñýí þì. Èíãýæ ÷àäñàí ýñýõèéã ìèíü óíøèã÷èä ø¿¿íý áèç ýý. Íîìîíä îðñîí òîìú¸î á¿ð õóäàëäàí àâàã÷äûí òîîã õî¸ð äàõèí áóóðóóëäàã ãýæ íàäàä õýëæ áàéñàí. Òýãýõýä íü áè ÿìàð ÷ òîìú¸îã¿éãýýð àñóóäàëä õàíäàõààð øèéäñýí þì. Ãýëýý ÷ ýöñèéí ýöýñò íýã ë òîìú¸î, Ýéíøòåéíèé àëäàðò E=mc^2 òîìú¸îã îðóóëëàà. Ýíý íü ÷àäâàðëàã óíøèã÷äûí ìààíü òýí õàãàñûã ¿ðãýý÷èõã¿é ãýäýãò áè èòãýæ áàéíà. Õàæóóãèéí õàòèíãèðàëò õàòóóðàë áóþó õºäºë㺺íèé ìýäðýëèéí ýñèéí ºâ÷íººð ºâäñºíèéã ìèíü ýñ òîîöâîë áóñàä á¿õ ç¿éëä íàìàéã àç ò¿øèæ áàéëàà. Ýõíýð Æåéí, õ¿¿ Ðîáåðò, Òèììè, îõèí Ëþñè íàðûí ìààíü íàäàä ¿ç¿¿ëñýí òóñëàìæ äýìæëýã àìüäðàëûí õýâèéí áàéäàëäàà ýðãýí îðæ, àæèëäàà àìæèëò ãàðãàõ áîëîëöîî îëãîñîí. Îíîëûí ôèçèêèéã ñîíãîñîí ìààíü áàñ àç áîëîâ, ó÷èð íü òýð á¿õýëäýý îé óõààíä ìèíü áàéñàí þì. Òýãýõýýð ìèíèé áèåèéí äîðîéòîë íîöòîé ñààä áîëîîã¿é. Øèíæëýõ óõààíû íàéç íºõºä ìèíü á¿ãäýýðýý òóéëûí èõ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéëàà. Àæëûí ìààíü ýõíèé, "ñîíãîäîã" ¿åä îéðûí òóñëàã÷, õàìòðàã÷èä ìààíü Ðîæåð Ïåíðîóç, Ðîáåðò Ãåðîê, Áðåíäîí Êàðòåð, Æîðæ Ýëëèñ íàð áàéâ. Íàäàä òóñàëæ, õàìòðàí àæèëëàñàí òýäýíäýý òàëàðõàæ áàéíà. Ýëëèñòýé õàìòðàí áè÷ñýí "Îðîí-öàãèéí òîì õýìæýýíèé á¿òýö" íîì 1973 îíä õýâëýãäñýíýýð ýíý ¿å ºíäºðëºñºí þì. Óã íîìîîñ íýìýëò ìýäýýëýë àâ÷ áîëíî ãýæ óíøèã÷äàäàà çºâëºìººðã¿é áàéíà. Ó÷èð íü òýð íîì õýòýðõèé ìàòåìàòèê øèíæòýé, òýãýýä ÷ óíøèõàä õ¿íä. Òýð ¿åýñ õîéø èë¿¿ îéëãîìæòîé áè÷èæ ñóðñàí ãýäýãòýý áè èòãýëòýé áàéäàã. 1974 îíîîñ ýõýëñýí àæëûíõàà õî¸ð äàõü, "êâàíòûí" ¿åäýý Ãàððè Ãèáñîí, Äîí Ïåéæ, Æèì Õàðòë íàðòàé ãîëëîí àæèëëàñàí þì. Òóñëàìæ ãýäýã ¿ãèéí øóóä óòãààð ÷, øèëæñýí óòãààð ÷ òóñëàìæ ¿ç¿¿ëñýí òýäýíäýý áîëîí øàâü íàðòàà áè ìàø èõ òàëàðõàæ áàéíà. Øàâü íàðààñàà õîöðîõã¿é áàéõ õýðýãöýý øààðäëàãà íàìàãò øèãäýõýýñ íàìàéã àâàðñàí õàìãèéí ÷óõàë ò¿ëõýö áîëñîí ãýäýãò áè èòãýäýã. Ýíý íîìûã áîëîâñðóóëàõàä øàâü íàðûí ìààíü íýã Áðàéí Óèòò èõ òóñ õ¿ðãýñýí áèëýý. Íîìûíõîî àíõíû íîîðãèéã áè÷÷èõñýí áàéñàí 1985 îíä áè óóøèãíû
õàòãàëãàà òóñëàà. Òºâºíõºä ãóóðñ ñóóëãàõ õàãàëãàà õèéëãýõ õýðýãòýé áîëæ, õàãàëãààíû äàðàà áè ÿðüæ ÷àäàõàà áîëüñîí þì. Èíãýýä õàðèëöàõ áîëîìæîî áàðàã àëäàâ. Íîìîî äóóñãàæ ÷àäàõã¿é íü äýý ãýæ òýð ¿åä áîäîæ áàéëàà. Ãýâ÷ Áðàéí íîìûã çàñàæ ñàéæðóóëàõàä òºäèéã¿é Êàëèôîðíèéí Ñàííèâåëèéí Words plus, Inc êîìïàíèéí Âîëò Âîëòîøîîñ íàäàä áýëýãëýñýí õàðèëöààíû Living center ïðîãðàììûã àøèãëàæ ñóðàõàä ìèíü òóñàëñàí. Ýíý ïðîãðàììûí òóñëàìæòàéãààð íîì, ºã¿¿ëýë áè÷èæ, Ñàíííâåëèéí ººð íýã êîìïàíè Speech Ðlus-ààñ íàäàä áýëýãëýñýí ÿðèà íèéëýãæ¿¿ëýã÷èéí òóñëàìæòàéãààð õ¿ì¿¿ñòýé ÿðüæ ÷àääàã áîëîâ. Äýâèä Ìýéñîí ýíý íèéëýãæ¿¿ëýã÷èéã æèæèãõýí ïåðñîíàë êîìïüþòåðèéí õàìò òýðãýíöýðò ìèíü ñóóðèëóóëæ ºãñºí þì. Ýíý ñèñòåì á¿ãäèéã ººð÷èëñºí áèëýý. ¯íýíäýý áè îäîî äóó õîîëîéãîî àëäàõààñ ºìíºõ ¿åýñýý èë¿¿ äýýð õàðèëöàæ ÷àääàã áîëñîí. Íîìûí àíõíû õóâèëáàðòàé òàíèëöàæ, ýíý íîìûã ñàéæðóóëàõàä òóñ áîëîõ çºâëºãºº ºã÷ áàéñàí õ¿ì¿¿ñò òàëàðõàë èëýðõèéëüå. ßëàíãóÿà, Âàntam bîîês õýâëýëèéí ãàçðûí ðåäàêòîð Ïåòåð Ãóççàðäè ìààíü ñàéòàð òàéëáàðëàãäààã¿é ãýæ ¿çñýí ç¿éëñèéíõýý òóõàé ñàíàë àñóóëãàòàé çàõèäëóóäûã àð àðààñ íü èëãýýæ áàéëàà. Ǻâëºãºº, çàëðóóëãûí ìàø óðò æàãñààëòûã õ¿ëýýí àâààä áè ìàø èõ öî÷èðäñîíîî õ¿ëýýõ õýðýãòýé ãýâ÷ Ãóççàðäèéí çºâ áàéñàí. Ãóççàðäè àëäààã ìèíü ò¿íøèæ áàéñíû à÷ààð ýíý íîì ñàéí áîëñîí ãýäýãò áè èòãýäýã. Áè ººðèéí òóñëàã÷ Êîëèí Âèëëüÿìñ, Äýâèä Òîìàñ, Ðåéìîíä Ëýôëåìì íàðòàà, íàðèéí áè÷èã Æóäè Ôåëë, Ýíí Ðàëüô, Øåðèë Áèëëèíãòîí, Ñüþ Ìýéñè áîëîí ñóâèëàã÷ íàðòàà ã¿í òàëàðõëàà èëýðõèéëüå. Ãîíâèëë-ýíä-Êàéþñ-Êîëëåæ, Øèíæëýõ Óõààí, Òåõíèêèéí Ñóäàëãààíû Õîðîî, Ëåâåðõóëì, Ìàê-Àðòóð, Íóôôèëä, Ðàëüô Ñìèòèéí Ñàíãààñ øèíæëýõ óõààíû ñóäàëãàà ýìíýëãèéí á¿õ çàðäëûã äààãààã¿éñýí áîë áè þóíä ÷ õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéñàí. Òýäýíä ìàø èõ òàëàðõàæ áàéíà. Ñòèâåí Õîêèíã, 1987 îíû 10 ñàðûí 20
Óäèðòãàë Áèä åðòºíöèéí òàëààð áàðàã þó ÷ ìýäýõã¿é àìüäàð÷ áàéíà. Àìüäðàëûã òýòãýã÷ íàðíû ãýðëèéã ¿¿ñãýäýã ìåõàíèçìèéí òóõàé, îãòîðãóéä áèäíèéã óíàãà÷õàëã¿é äýëõèé äýýð áàðüæ áàéäàã òàòàëöëûí òóõàé ÷ þì óó ýñâýë áèäíèéã á¿ðä¿¿ëäýã, á¿òöýýñ íü áèä ººðñ人 ãîë òºëºâ õàìààðäàã àòîìûí òóõàé òºäèé ë ñîíèðõîõã¿é áàéíà. Áàéãàëü ÿàãààä èéì áàéäàã âý, îãòîðãóé õààíààñ ¿¿ññýí áý, ýñâýë òýð ýíäýý ë áàéñàí óó, õýðýâ öàã õóãàöàà õýçýý íýã öàãò áóöàæ óõàðâàë ¿ð äàãàâàð øàëòãààíûõàà ºìíº áàéõ óó, ¿ã¿é þó, õ¿í òºðºëõòíèé òàíèí ìýäýõ¿éä ýöñèéí çààã áèé þó ãýäãèéã áîäîæ ñóóäàã õ¿í (èéì íóõàöòàé àñóóëò òàâüäàãã¿éãýý ÷ ñàéí ìýäýõã¿é) õ¿¿õä¿¿äèéã ýñ òîîöâîë õîâîð àæýý. Þóã õàð í¿õ ãýõ âý, áîäèñûí õàìãèéí æèæèã õýñýã þó âý, ÿàãààä áèä ºíãºðñíèéã ìýääýã, èðýýä¿éã ìýääýãã¿é âý, õýðâýý ýõëýýä ýìõ çàìáàðààã¿é áàéñàí áîë îäîîãèéí, õàðàãäàõóéö ýìõ öýãö ÿàæ áèé áîëîâ, ÿàãààä îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéíà âý ãýäãèéã ìýäýõèéã õ¿ñäýã õ¿¿õä¿¿ä ÷ áàéäàã, áè òýäýíòýé òààðàëäàæ áàéñàí. Ýöýã ýõ, áàãø íàð ýäãýýð àñóóëòûí èõýíõýä ìºðºº õàâ÷èí õàðèóëàõ ýñâýë îé óõààíä íü á¿¿ð ò¿¿ðõýí õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí øàøíû äîìãîîñ ýø òàòàõ ¿çýãäýë íèéãýìä ìààíü áàéñààð ë áàéíà. Èéìýðõ¿¿ àñóóëò õ¿íèé îéëãîõóéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäëûã òîäîðõîé èëýðõèéëäýãýýñ çàðèìä íü ýäãýýð àñóóëò òààëàãääàãã¿é àæ. Ãýòýë ôèëîñîôè, áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààíû õºãæèë èéìýðõ¿¿ àñóóäëûí à÷ààð ¿íäñýíäýý óðàãø àõèñàí áèëýý. Èéìýðõ¿¿ òºðëèéí àñóóëò òàâèõûã õ¿ñäýã íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí òîî íýìýãäýæ áàéãàà áà òýä çàðèìäàà íèëýýä õà÷èðõàëòàé õàðèóëòûã ñîíñîæ áàéíà, Áèä ìàø áàãûã ÷, ìàø òîìûã ÷ àëü àëèíûã íü õàìðàõ ¿¿äíýýñ ñóäàëãààíûõàà õàÿàã àòîì ðóó ÷, îä ðóó ÷ èæèëõýí òýëæ áàéíà.1974 îíû õàâàð ñàíñðûí "Âèêèíã" õºëºã Àíãàðàã äýýð ãàçàðäàõààñ õî¸ð îð÷èì æèëèéí ºìíº áè Ëîíäîíãèéí Âàíãûí Íèéãýìëýãýýñ çîõèîí áàéãóóëñàí, õàðü ãàðàãèéí èðãýíøëèéã õàéõ áîëîëöîîã õýëýëöñýí áàãà õóðàëä îðîëöîí Àíãëèä áàéëàà. Çàâñàðëàãààíû öàãààðàà çýðãýëäýýõ òàíõèìä áîëæ áàéãàà îëîí õ¿íòýé õóðëûã ñîíèðõîí òèéø îðñîí þì. Òýãýýä áè øèíæëýõ óõààíû àõìàä áàéãóóëëàãóóäûí íýã áîëîõ Âàíãèéí Íèéãýìëýãò øèíý ãèø¿¿í ýëñ¿¿ëýõ, ýðòíèé íýãýí çàíøëûí ãýð÷ áîëæ áàéãààãàà òºäºëã¿é îéëãîñîí áèëýý. Òýðã¿¿í ýãíýýíä, òàõèð äóòóó õ¿íèé òýðãýíöýðò ñóóñàí íýãýí çàëóó ýõíèé õóóäñóóäàä íü Èñààê Íüþòîíû ãàðûí ¿ñýã õàäãàëàãäàí áàéäàã íîìîíä íýðýý èõýä óäààí áè÷èâ. Ò¿¿íèéã áè÷èæ äóóñàõàä àëãà òàøèëò íèæèãíýñýí þì. Ñòèâåí Õîêèíã òýð ¿åä àëü õýäèéí äîìîã áîë÷èõñîí áàéëàà. ªíººäºð Õîêèíã Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëüä òýð íýãýí öàãò Íüþòîí, õîæèì Ï.À.Ì. Äèðàê-íýã íü õàìãèéí òîìûã íºãºº íü õàìãèéí áàãûã ñóäàëæ áàéñàí àëäàðò õî¸ð ñóäëàà÷èéí õ¿ðòýæ áàéñàí Ëþêàñèéí íýðýìæèò ìàòåìàòèêèéí Ïðîôåññîð áîëæýý. Õîêèíã áîë òýäíèé ç¿é ¸ñíèé çàëãàìæëàã÷ ìºí. Ìýðýãæëèéí áèø õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí òóóðâèñàí Õîêèíãèéí ýíýõ¿¿ àíõíû íîì íü ºðãºí îëîí óíøèã÷äàä òóñòàé îëîí ç¿éëèéã àãóóëñàí áàéíà. Íîì àãóóëãûíõàà áàãòààìæààð òºäèéã¿é, çîõèîã÷èéíõîî îþóí óõààí õýðõýí àæèëëàäàãèéã ¿ç¿¿ëæ áàéãààðàà ñîíèðõîëòîé. Òà á¿õýí ýíý íîìíîîñ ôèçèê, îäîí îðîí, îð÷ëîí ñóäëàë õèéãýýä ýð çîðèãèéí îãòîëöëîë äýýðõ òîäîðõîé íýýëòèéã îëæ õàðíà. Ãýõäýý ýíý íü áàñ Áóðõàíû òóõàé ... òýãýõäýý Áóðõàí áàéõã¿éí òóõàé íîì áàéæ ìýäýõ þì. Áóðõàí ãýäýã ¿ã ýíý íîìîíä îëîíòîî òààðàëäàíà. Îð÷ëîí åðòºíöèéã òóóðüâèæ áàéõäàà Áóðõàíä ÿìàð íýã ñîíãîëò áàéñàí áîëîâ óó ãýñýí Ýéíøòåéíèé àëäàðò àñóóëòûí õàðèóã îëîõ ýðýëä Õîêèíã ìîðäæýý. Õîêèíã, ººðèéíõ íü áè÷ñýí÷ëýí, Áóðõíû ñàíààã îéëãîæ ìýäýõèéã
îðîëäñîí áàéíà. Ýíý õàéãóóëûí ÿâöàä îäîîãîîð õ¿ðýýä áóé ¿ð ä¿í íü á¿ð ÷ ãàéõàëòàé àãààä îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä õèë õÿçãààðã¿é öàã õóãàöààíä ýõëýë, òºãñãºëã¿é, Á¿òýýã÷èéí õóâüä õèéõ ç¿éë ¿ã¿é àæýý. Êàðë Ñýéãàí, Êîðíèëëûí Èõ Ñóðãóóëü, Íüþ-Éîðê, Èòàê
Íýãä¿ãýýð á¿ëýã Îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé áèäíèé òºñººëºë Íýã óäàà àëäàðòàé íýãýí ýðäýìòýí (ò¿¿íèéã Áåðòðàí Ðàññåë áàéñàí ãýëöäýã) îäîí îðíû òàëààð îëîí íèéòýä çîðèóëñàí ëåêö óíøæýý. Òýðýýð äýëõèé íàðûã, íà𠺺𺺠ìàíàé ãàëàêòèê ãýãäýõ îääûí òîì ÷óóëãàíû òºâèéã òîéðîí õýðõýí ýðãýäýãèéã òàéëáàðëàæ ë äýý. Ëåêöèéí òºãñãºëä òàíõèìûí àðûí ýãíýýíýýñ õèæýýë íàñíû, æèæèãõýí õàòàãòàé áîñîîä "Áèäýíä ÿðüñàí á¿õýí ÷èíü äýìèé ç¿éë áàéíà. ¯íýí õýðýãòýý äýëõèé ÷èíü àâàðãà ÿñò ìýëõèéí íóðóóí äýýð áàéãàà õàâòãàé òàâàã þì" ãýâ. Ýðäýìòýí ìààíü ýåëäýãõýí èíýýìñýãëýýä "Õàðèí ÿñò ìýëõèé þóí äýýð òîãòäîã âý?" ãýõýä "Õ¿¿ ìèíü, ÷è ¿íýõýýð óõààíòàé õ¿¿ áàéíà. ßñò ìýëõèé ººð íýã ÿñò ìýëõèé äýýð, òýð íü áàñ ÿñò ìýëõèé äýýð, ãýõ ìýòýýð äîîøëîíî äîî" ãýæ ºíººõ õàòàãòàé õàðèóëñàí ãýäýã. Îð÷ëîí åðòºíö ÿñò ìýëõèéí ýöýñ òºãñãºëã¿é öàìõàã áîëîõ òóõàé èéì òºñººëºë áèäíèé èõýíõýä èíýýäòýé ñàíàãäàíà, ãýõäýý ÿàãààä áèä ººðñäèé㺺 èë¿¿ çºâ ìýääýã ãýæ áîääîã âý? Îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààð áèä þóã ìýääýã âý, ¿¿íèéãýý áèä ÿàæ ìýäñýí áý? Îð÷ëîí åðòºíö õààíààñ ¿¿ññýí, îäîî õààøàà ÿâæ áàéíà? Îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéñàí óó, õýðýâ áàéñàí áîë ò¿¿íýýñ ºìíº þó áîëñîí áîë? Öàã õóãàöààíû ìºí ÷àíàð þó âý? Òýðýýð õýçýý íýã öàãò çîãñîõ óó? Çàðèì òàëààð ãàéõàìøèãò øèíý òåõíèêèéí à÷ààð áèé áîëñîí ôèçèêèéí ñ¿¿ë ¿åèéí îëîëòóóä àëü ýðò òàâèãäñàí àñóóëòóóäûí çàðèìûíõ íü ÷ áîëîâ õàðèóëòûã ýöýñëýí îëîõîä õ¿ðãýæ áàéíà. Öàã õóãàöàà ºíãºð÷, ýäãýýð õàðèóëò äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýäýã ãýäýã øèã èëýðõèé áîëæ ÷ ìàãàä, ýñâýë ÿñò ìýëõèéí öàìõàã ãýäýã øèã èíýýäòýé ç¿éë ÷ áîëæ ìàãàä. (Àëü íü ÷ áàéëàà ãýñýí) öàã õóãàöàà ë ¿¿íèéã øèéäíý. Á¿ð Ìݪ 340 îíä Ãðåêèéí ôèëîñîôè÷ Àðèñòîòåëü "Òýíãýð îãòîðãóéí òóõàé" õýìýýõ íîìîíäîî äýëõèé õàâòãàé áèø, õàðèí Ẻðºíõèé ãýäýãò èòã¿¿ëýõ õî¸ð ÷óõàë áàðèìòûã ãàðãàí òàâüæýý. Íýãä, ñàðíû õèðòýëò íàð, ñàðíû õîîðîíä äýëõèé îðîõîä òîõèîäîã ãýäãèéã Àðèñòîòåëü îéëãîñîí áàéíà. Äýëõèé ñàðàí äýýð ÿìàãò äóãóé ñ¿¿äýð òóñãàäàã, ýíý íü äýëõèé áºìáºðöºã õýëáýðòýé áàéõàä ë áîëîìæòîé. Õýðýâ äýëõèé õàâòòàé, çýýðýíöýã õýëáýðòýé áàéñàí áîë íàð çýýðýíöýãèéí òýíõëýã òàøàà áàéðëàõ ¿åä ë õèðòýëò ¿ðãýëæ òîõèîäîã áèø áîë ñ¿¿äýð íü ñóíàñàí çóóâàí õýëáýðòýé áàéõ áàéñàí. Õî¸ðò, àÿëàë æóóë÷ëàëûí òóðøëàãààñàà ãðåê÷¿¿ä ºìíºä á¿ñ¿¿äýä Àëòàí ãàäàñ óìàðäûíõààñ äîîð õàðàãääàãèéã ìýääýã áàéëàà (Àëòàí ãàäàñ óìàðä òóéëûí õàðàëäàà áàéðëàäàã ó÷ðààñ òýð íü óìàðä òóéëä áàéãàà àæèãëàã÷èéí ýãö äýýð, õàðèí ýêâàòîð äýýðõ àæèãëàã÷èéí õóâüä òýíãýðèéí õàÿàíä áàéãàà ìýò õàðàãääàã). Àëòàí ãàäàñ îäíû õàðàãäàõ áàéäàë Åãèïåò, Ãðåê õî¸ðò ÿëãààòàé áàéäãèéã ìýäýýä Àðèñòîòåëü äýëõèéí òîéðãèéí óðò 400000 ¿åòýé òýíö¿¿ ãýäãèéã ÷ òîîöîîëîí ãàðãàæýý. ¯å ãýäýã íü ÿìàð õýìæèãäýõ¿¿í áîëîõ íü òîäîðõîéã¿é áîëîâ÷ ýíý íü õî¸ð çóóí ÿàðä îð÷èì áºãººä ÷èíãýâýë Àðèñòîòåëèéí õèéñýí òîîöîî ºíºº õ¿ëýýí çºâøººðäºã óòãààñ áàðàãöààëáàë õî¸ð äàõèí èõ áàéãàà þì. Äýëõèé áºìáºðöºã õýëáýðòýé ãýäýã äýýð ãðåê÷¿¿äýä ãóðàâ äàõü áàðèìò ÷ áàéæýý. Õýðýâ äýëõèé Ẻðºíõèé áèø þì áîë áèä ÿàãààä òýíãýðèéí õàÿàíààñ ãàð÷ èðæ áàéãàà õºëºã îíãîöíû äàðâóóëûã ýõýëæ õàðààä, äàðàà íü õºëºã îíãîöûã ººðèéã íü õàðäàã âý? Äýëõèé õºäºë㺺íã¿é, õàðèí íàð, ñàð, îä, ýðõýñ ò¿¿íèéã òîéðîí òîéðîã çàìààð ýðãýäýã ãýæ Àðèñòîòåëü áîääîã áàéëàà. Òýðýýð äýëõèé áîë îð÷ëîí åðòºíöèéí òºâ, õàðèí òîéðîã
õºäºë㺺í áîë õàìãèéí òºãñ õºäºë㺺í ìºí ãýñýí çºí÷ ¿çýëäýý èòãýäýã áàéñàí ó÷ðààñ èéí ¿çæýý. Ýíý ñàíààã îð÷ëîí ñóäëàëûí á¿õýë á¿òýí çàãâàð áîëãîí II çóóíä Ïòîëåìåé õºãæ¿¿ëñýí þì. Äýëõèé íü ñàð, íàð, îäîä, áîëîí òýð ¿åä ìýäýãäýæ áàéñàí Áóä, Öîëìîí, Àíãàðàã, Áàðõàñáàäü, Ñàí÷èð ãýñýí òàâàí ãàðàã, íèéò íàéìàí õ¿ðýýãýýð õ¿ðýýë¿¿ëýí òºâä íü îðøèíî (çóðàã 1.1). çóðàã 1.1 Õàðèí ãàðàãóóä çîõèõ õ¿ðýýíäýý áàðèãäàí, òýíãýð îãòîðãóéä àæèãëàãäàõ íèëýýä íàðèéí íèéëìýë çàìóóäûã íü òîîöîæ áîëîõóéö áàãà òîéðãîîð õºäºëäºã. Õàìãèéí ãàäíàõ õ¿ðýýíä áèå áèåíýýñýý èæèë çàéä ò¿ãñýí, á¿ãä íèéëýýä íýãýí öóë áîëæ òýíãýð îãòîðãóéãààð çàìíàäàã ¿ë- õºäëºõ îäîä áàéðëàíà. Óã õ¿ðýýíèé öààíà þó áàéðëàäàãèéã òîäîðõîé òàéëáàðëààã¿é áàéäàã ÷ ÿìàð÷ òîõèîëäîëä ýíý (çóðàã1.1) íü õ¿í òºðºëõòíèé àæèãëàí õ¿ðòäýã îð÷ëîí åðòºíöèéí õýñýã îãòõîí ÷ áèø àæýý. Ïòîëåìåéí çàãâàð íü îãòîðãóé äàõü òýíãýðèéí ýðõýñèéí áàéðëàëûã óðüä÷èëàí õýëýõýä çîðèóëàãäñàí íèëýýä ñàéí òîãòîëöîî áàéëàà. Ãýõäýý òýäíèé áàéðëàëûã óðüä÷èëàí õýëýõèéí òóëä ñàðíû òóóëàõ çàì çàðèì ãàçðàà äýëõèéä õî¸ð äàõèí îéðòäîã ãýñýí ¿íäýñëýëèéã Ïòîëåìåé äýâø¿¿ëýõ ¸ñòîé áîëæýý! Ýíý íü íýã áàéðëàëäàà ñàð áóñàä áàéðëàëààñàà õî¸ð äàõèí òîì áîëæ õàðàãäàõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã! Ïòîëåìåé ýíý äóòàãäëûã óõààðñàí áàéäàã. Ãýñýí õýäèé ÷ ò¿¿íèé îíîë ãàçàð ñàéã¿é áèø ÷ ãýëýý åðºíõèé人 õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áàéæýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ Ïòîëåìåéí çàãâàð ¿ë-õºäëºõ îääûí õ¿ðýýíèé öààíà äèâààæèí, òàìä çîðèóëñàí óóäàì çàéã ¿ëäýýñíýýðýý äàâóó áàéñàí òóë Õðèñòèéí ñ¿ì õèéäèéíõýí ýíý çàãâàðûã Àðèóí Áè÷ýýñòýé òîõèð÷ áàéíà õýìýýí õ¿ëýýí àâñàí þì.
Ãýâ÷ 1514 îíä Ïîëüøèéí ãýãýýíòýí Íèêîëàé Êîïåðíèê á¿ð ÷ ýíãèéí çàãâàðûã äýâø¿¿ëýâ. (Ñ¿ì õèéäèéíõýí ººðèéã íü òýðñ ¿çýëòýí ãýæ çàðëàõààñ áîëãîîìæèëñîíäîî òýð ¿¿ Êîïåðíèê çàãâàðàà ýõýíäýý íýðã¿éãýýð óõóóëàí ñóðòàë÷èëæ ýõýëæýý.) Íàð òºâ áîëæ õºäºë㺺íã¿é áàéäàã, õàðèí äýëõèé õèéãýýä áóñàä ãàðàã ò¿¿íèéã òîéðîí òîéðîã çàìààð ýðãýäýã ãýäýãò ò¿¿íèé ãîë ñàíàà îðøèíî. Ýíý ñàíààã íóõàöòàé àâ÷ ¿çýõ õ¿ðòýë áàðàã çóóí æèë ºíãºðñºí þì. Êîïåðíèêèéí òààìàãëàñàí òîéðîã çàìóóä àæèãëàëòòàé òýð á¿ð òààðàõã¿é áàéñàí ÷ ò¿¿íèé îíîëûã õîæèì îäîí îðîí ñóäëàà÷ Ãåðìàíû Èîãàíí Êåïëåð, Èòàëèéí Ãàëèëåî Ãàëèëåé õî¸ð èë öàãààí äýìæèæ ýõýëñýí áàéíà. 1609 îíä Àðèñòîòåëü-Ïòîëåìåéí îíîë ýöñèéí àìüñãàëàà àâ÷ýý. Òýð æèë Ãàëèëåé ººðèéí çîõèîñîí îãòîðãóéí äóðàíãààð øºíèéí òýíãýð îãòîðãóéã àæèãëàæ ýõýëñýí þì. Äóðàíãàà Áàðõàñáàäü ãàðàã ðóó ÷èãë¿¿ëñýí Ãàëèëåé Áàðõàñáàäèéã òîéðîí ýðãýæ áàéãàà õýä õýäýí æèæèã äàãóóë áóþó ñàðóóäûã îëæ õàðæýý. Ýíý íü òýíãýðèéí ýðõýñ Àðèñòîòåëü, Ïòîëåìåéí áîäñîí øèã äýëõèéã øóóä òîéðîí ýðãýõ àëáà ¿ã¿é ãýñýí ¿ã. (Ìàãàäã¿é õóó÷èí ÿíçààð íü äýëõèé îð÷ëîíãèéí òºâä òàéâàí áàéæ áàéäàã, õàðèí Áàðõàñáàäèéí ñàðíóóä Áàðõàñáàäèéã òîéðîí ýðãýæ áàéãàà ìýò õàðàãäàõààð ìàø íàðèéí íèéëìýë çàìààð äýëõèéã òîéðîí õºäºëäºã ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Ãýõäýý Êîïåðíèêèéí îíîë èë¿¿ ýíãèéí áàéëàà.) ßã òýð ¿åä Èîãàíí Êåïëåð ãàðàãóóä òîéðîã çàìààð áèø, õàðèí çóóâàí (çóóâàí áîë ãîíçãîé òîéðîã) çàìààð õºäºëäºã ãýñýí òààìàãëàëûã ¿íäýñ áîëãîí Êîïåðíèêèéí îíîëûã ººð÷èëñºí áàéíà. Óðüäà÷ òààìàãëàëóóä îäîî ë íýã þì àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé òààðëàà. Êåïëåðèéí õóâüä çóóâàí íü òîéðãîîñ òèéì ÷ òºãñ áèø áàéñàí ó÷ðààñ çóóâàí òîéðîã çàìóóä íü íèëýýä çîõèîìîë, òîõèðîìæã¿é øèíæòýé áàéæýý. Áàðàã ñàíàìñàðã¿éãýýð çóóâàí òîéðîã çàì àæèãëàëòòàé ñàéòàð òààð÷ áàéñíûã îëæ ìýäýýä ÷ Êåïëåð ýíýõ¿¿ áàðèìòûã ãàðàãóóä ñîðîíçîí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëýýð íàðûã òîéðîí ýðãýäýã ãýñýí ñàíààòàéãàà íýãòãýæ ÷àäààã¿é þì. Òàéëáàð íü á¿ð õîæóó 1687îíä Èñààê Íüþòîí ôèçèêèéí øèíæëýõ óõààíä óðüä õýâëýãäýæ áàéñàí á¿òýýë¿¿äýýñ ìàãàäã¿é õàìãèéí ÷óõàë íü áîëîõ "Áàéãàëèéí ôèëîñîôèéí ìàòåìàòèê çàð÷ìóóä" õýìýýõ íîìîî õýâë¿¿ëýõ ¿åä ë îëäñîí áèëýý. Íüþòîí ýíý íîìîíäîî îðîí çàé, öàã õóãàöààíä áèåñ õýðõýí õºäºëäºã òóõàé îíîëûã äýâø¿¿ëñýí òºäèéã¿é òýðõ¿¿ õºäºë㺺íèéã çàäëàí øèíæëýõ ìàòåìàòèêèéí íàðèéí àðãóóäûã áîëîâñðóóëñàí þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöºä á¿õ áèå áóñàä äóðûí áèåòýé òýäíèé ìàññ èõ, õîîðîíäûí çàé íü áàãà áàéõ òóòàì óëàì õ¿÷òýé òàòàëöäàã ãýñýí á¿õ åðòºíöèéí òàòàëöëûí õóóëèéã ¿¿ñãýë ¿íýí áîëãîí òîìú¸îëñîí áàéíà. Ýíý áîë áèåèéã ãàçàð óíàãàäàã òýð õ¿÷ þì. (Íüþòîíû òîëãîé äýýð óíàñàí àëèì ò¿¿íèéã ñýíõð¿¿ëñýí òóõàé ºã¿¿ëýë çîõèîìîë ãýäýã íü ìýäýýæ. Íüþòîí ººðºº ýíý òàëààð "àëèì óíàñàíààñ áîëæ" "ýðýãö¿¿ëýë áîäîëä äàðàãäñàí" áàéõ ¿åä òàòàëöëûí òóõàé ñàíàà îðæ èðñýí ãýæ ºã¿¿ëæýý.) Öààøëààä óã õóóëú ¸ñîîð òàòàëöëûí õ¿÷íèé íºëººãººð ñàð äýëõèéã òîéðîí çóóâàí òîéðîã çàìààð çàìíàäàã, õàðèí äýëõèé áîëîîä ãàðàãóóä çóóâàí òîéðîã çàìààð íàðûã òîéðîí ýðãýäýã ãýäãèéã òýðýýð ¿ç¿¿ëñýí þì. Êîïåðíèêèéí çàãâàð Ïòîëåìåéí òýíãýð îãòîðãóéí õ¿ðýýí¿¿äýýñ, äàøðàìä íü îð÷ëîí åðòºíö óãààñ õèë õÿçãààðòàé áàéõ òóõàé òºñººë뺺ñ àíãèæðóóëñàí áèëýý. Òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýõ äýëõèéí õºäºëãººíººñ áîëæ òýíãýð îãòîðãóéä ººð÷ëºãääºãèéã íü ýñ òîîöâîë "¿ë-õºäëºõ îäîä" áàéðëàëàà ¿ë ººð÷èëäºã ó÷ðààñ òýäíèéã ìàíàé íàðòàé àäèë, ãàãöõ¿¿ õýòýðõèé èõ àëñëàãäñàí áèåò ãýæ òààìàãëàõ íü ç¿é ¸ñíû áàéâ. Òàòàëöëûí òóõàé îíîë ¸ñîîð îäîä áèå áèåäýý òàòàãääàã, èéìä îãò õºäºë㺺íã¿é áàéæ ÷àäàõã¿é ãýäãèéã Íüþòîí îéëãîñîí áàéíà. Òýä á¿ãäýýðýý ÿìàð íýã öýã äýýð óíà÷èõã¿é þó? Òóõàéí ¿åèéí òýðã¿¿íèé ººð íýã ñýòãýã÷ Ðè÷àðä Áåíòëèä 1691 îíä áè÷ñýí çàõèäàëäàà õýðâýý îðîí çàéí òºãñãºëºã ìóæèä òºãñãºëºã òîîíû îäîä áàéñàíñàí áîë òèéì þì ¿íýõýýð áîëîõ
áàéñàí ãýæ Íüþòîí ºã¿¿ëæýý. Õàðèí òºãñãºëã¿é òîîíû îäîä òºãñãºëã¿é îðîí çàéä èõ áàãà ÿìàð íýã õýìæýýãýýð íýãýí æèãä ò¿ãñýí áîë èéì þì õýçýý ÷ òîõèîëäîõã¿é, ÿàãààä ãýâýë òýäýíä óíà÷èõààð òºâ öýã áàéõã¿é ãýäãèéã Íüþòîí áîäîæ ¿çñýí àæýý. Ýíý ¿íäýñëýë áîë òºãñãºëã¿éí òóõàé ÿðèàíä òóëãàð÷ áîëîõ áýðõøýýëèéí æèøýý þì. Òºãñãºëã¿é îð÷ëîí åðòºíöºä äóðûí öýãèéã òºâ ãýæ ¿çýæ áîëíî, ó÷èð íü ò¿¿íýýñ àëü ÷ ç¿ãò òºãñãºëã¿é òîîíû îäîä áàéíà. Á¿õ îä òºâ ð¿¿ òýì¿¿ëæ áèå áèå äýýðýý óíàõ òºãñãºëºã íºõöëèéã ñîíãîí àâààä, àâ÷ ¿çýæ áóé ìóæèéí ãàäíà áàðàã íýãýí æèãä òàðõñàí îäíîîñ áàãà áàãààð íýìáýë ÿìà𠺺ð÷ëºëò¿¿ä ãàðàõ âý ãýäãèéã òîîöîõ íü èë¿¿ çºâ õàíäëàãà áîëîõûã áóð õîæèì ë îéëãîñîí áèëýý. Íüþòîíû õóóëèàð íýìýëò îäîä àíõíû îääîä åðºíõèé人 íºëººëºõã¿é, òýãýõýýð îäîä ñîíãîí àâñàí ìóæèéí òºâ ð¿¿ óðüäûí àäèë óíàñààð áàéíà. Áèä õè÷íýýí ÷ îä íýìëýý ãýñýí òýä áèå áèå äýýðýý óíàõ ë áîëíî. Õýðýâ òàòàëöàë ¿ðãýëæ òàòàõ õ¿÷ õýâýýð áàéäàã áîë òºãñãºëã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéí òîãòâîðòîé çàãâàð áîëîìæã¿é ãýäýã íü ºíºº ¿åä òîäîðõîé áîëæýý. Îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà ýñâýë õóìèãäàæ áàéíà ãýæ õýí ÷ áîäîæ áàéãààã¿é õîðüäóãààð çóóíààñ ºìíºõ øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýýíèé åðºíõèé òºëºâèéã àâ÷ ¿çýõ íü ñîíèðõîëòîé þì. Îð÷ëîí åðòºíö òîãòâîðòîé òºëºâò ¿ðãýëæ áàéñàí, ¿ã¿é áîë ºíãºðñºí ¿åä öàã õóãàöààíû òîäîðõîé íýã àãøèíä îäîî áàéãààòàéãàà îéðîëöîî áàéäëààð á¿òýýãäñýí ãýæ ¿çýæ áàéâ. Çàðèì òàëààð ¿¿íèéã ìºíõèéí ¿íýíä èòãýõ õóíèé õàíäëàãààð, ìºí òýä ººðñ人 õºãøèð÷, ¿õëýý ãýõýä îð÷ëîí åðòºíö ìºíõ, ººð÷ëºãäºõã¿é ¿ëäýíý ãýæ òàéòãàðäàãààð òàéëáàðëàæ áîëîõ þì. Òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë íü îð÷ëîí åðòºíö òîãòâîðòîé áàéõ áîëîìæã¿éã ¿ç¿¿ëñýí ãýäãèéã îéëãîñîí õ¿ì¿¿ñ ÷ îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéõ ¸ñòîé ãýæ áîäîæ áàéñàíã¿é. ¯¿íèé îðîíä òýä òàòàëöëûí õ¿÷èéã ìàø õîë çàéä ò¿ëõýõ õ¿÷ áîëãîí îíîëûã ººð÷ëºí õóâèðãàõûã îðîëäæýý. Ýíý íü ãàðàãèéí õºäºë㺺íèé òààìàãëàãäàõ áàéäëûã ººð÷뺺ã¿é ÷ òºãñãºëã¿é òàðõñàí îääûí õóâüä îéðûí îä õîîðîíäûí òàòàõ õ¿÷ õîëûí îääûí ò¿ëõýõ õ¿÷òýé òýíöñýí òýíöâýð áàéæ áîëîõûã íºõöºëä¿¿ëñýí þì. Ãýõäýý èéì òýíöâýð òîãòâîðòîé áóñ áàéíà ãýæ áèä ¿çäýã áèëýý. Ó÷èð íü ÿìàð íýã ìóæèéí õ¿ðýýíä îäîä º÷¿¿õýí òîäèé îéðòîõîä ë òýäíèé õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷ íýìýãäýí, ò¿ëõýëöëèéí õ¿÷íýýñ èõ áîëæ îäîä óëàì ë îéðòîíî. ͺ㺺òýéã¿¿ð îä õîîðîíäûí çàé º÷¿¿õýí òºäèé íýìýãäâýë ò¿ëõýëòèéí õ¿÷ äàâóó áîëæ çàé íü óëàì íýìýãäýíý. Òºãñãºëã¿é òîãòâîðòîé îð÷ëîí åðòºíöèéí çàãâàðûí ýñðýã ººð íýã ýñýðãó¿öëèéã 1823 îíä èéì çàãâàðûí òóõàé áè÷ñýí, Ãåðìàíû ôèëîñîôè÷ Ãåéíðèõ Îëáåðñ äýâø¿¿ëñýí ãýäýã. ¯íýíäýý Íüþòîíû ¿åä îëîí õ¿í èéì àñóóäëûã ñóäàëæ áàéñàí áºãººä Îëáåðñèéí ºã¿¿ëýë ÷ íîöòîé ýñýðã¿¿öëèéã èëýðõèéëñýí ºã¿¿ëë¿¿äèéí äîòîð àíõíûõ íü áàñ áèø þì. Òýðýýð õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ºðãºí ýøëýãäýõ áîëæýý. Òºãñãºëã¿é, òîãòâîðòîé îð÷ëîí åðòºíöºä õààøàà ÷ õàðñàí, õàðö ÿìàð íýã îäîí äýýð ñààòíà ãýäýãò àñóóäëûí ãîë íü îðøäîã. Òýãýõýýð øºíº áàéñàí ÷ òýíãýð îãòîðãóé á¿õýëäýý íàð øèã ãýðýëòýíý ãýæ òºñººëæ áîëíî. Îëáåðñûí ýñðýã-¿íäýñëýãýý íü õîëûí îääûí ãýðýë çàìäàà áàéãàà áèåä øèíãýñýíèé óëìààñ á¿äãýðýõ ¸ñòîé ãýäýãò òóëãóóðëàäàã. Ãýõäýý òóõàéí òîõèîëäîëä ýíý áèå ººðºº îä øèã õóðö ãýðýëòýõ õ¿ðòëýý õàëíà. Íàð øèã õóðö ãýðýëòýõ øºíèéí òýíãýðèéí òóõàé ä¿ãíýëòýýñ çàéëñõèéõ öîðûí ãàíö áîëîìæ áîë îäîä ¿ðãýëæ ãýðýëòýæ áàéãààã¿é, õàðèí ºíãºðñºí ¿åèéí òîäîðõîé íýã öàãò ãýðýëòýæ ýõýëñýí ãýæ òààìàãëàõ ÿâäàë þì. Ýíý òîõèîëäîëä øèíãýýæ áàéãàà áèå íü ãýðýëòýæ àìæààã¿é áàéæ áîëíî ýñâýë õîëûí îääûí ãýðýë áèäýíä õàðààõàí èðýýã¿é áàéæ áîëíî. Ãýâ÷ îäîä ÿàãààä
ãýðýëòýæ ýõýëñýí áý? ãýñýí àñóóëò ¿¿ñëýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñëèéí òóõàé ¿¿íýýñ á¿ð ºìíº õýëýëöýæ áàéñàí íü ýðãýëçýýã¿é. Ñàíñàð îãòîðãóéí òàëààðõ ýðòíèé ñóðãààë, Æ¿¿ä- Õðèñò-Ëàëûí óëàìæëàë ¸ñîîð áîë ìàíàé îð÷ëîí åðòºíö öàã õóãàöààíû òèéì ÷ õîëûí áèø òîäîðõîé íýã õóãàöààíû ºìíº ¿¿ññýí áàéíà. Èéì ¿¿ñýëä òóñ áîëîõ íýã ¿íäýñëýãýý íü îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéãààã òàéëáàðëàõàä "Àíõäàã÷ Øàëòãààí" çàéëøã¿é ãýäãèéã óõààðñàí ÿâäàë áàéâ, (Îð÷ëîí åðòºíöèéí àëèâàà ¿éë ÿâäëûã ºìíºõ çàðèì ¿éë ÿâäëààðàà íºõöºëäöºã ãýæ òàéëáàðëàäàã, ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíöèéí ººðèéíõ íü îðøèí áàéõóéã ò¿¿íä ýõëýë áàéñàí , òîõèîëäîëä ë èéì ìàÿãààð òàéëáàðëàæ áîëíî.) ªºð íýã ¿íäýñëýãýýã Àðèóí Àâãóñòèí "Áóðõàíû õîò" íîìîíäîî äýâø¿¿ëñýí þì. Èðãýíøèë äýâøèí õºãæäºã áºãººä äýâøëèéã õýí õèéæ, õýí ñàéæðóóëñàíûã áèä ñàíàæ áàéäàã : ãýæ òýðýýð ¿çæýý. Èéìä õ¿í, èíãýõëýýð îð÷ëîí åðòºíö ÷ òèéì óäààí îðøèí áàéñàí áàéæ òààðàõã¿é. "¯¿ñýë" õýìýýõ íîì ¸ñîîð îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ññýí òîõèðîìæòîé îí öàãèéã áàðàãöààëáàë Ìݪ 5000 îí ãýæ Àðèóí Àâãóñòèí òîîöîîëñîí áàéíà. (Ýíý íü èðãýíøëèéí ýõëýë ãýæ àðõåîëîãè÷äûí òîîöäîã ñ¿¿ëèéí ìºñºí ãàëàâûí òºãñãºë Ìݪ 10000 îð÷èì æèëýýñ òèéì ÷ çºðººòýé áèø áàéãààãààðàà ñîíèðõîëòîé.) Õàðèí îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñëèéí òóõàé ñàíàà áóðõàíû îðîëöîîòîé õîëáîîòîé áàéäàã ó÷ðààñ Àðèñòîòåëü áîëîí ãðåêèéí èõýíõ ôèëîñîôè÷äîä ýíý ñàíàà òààëàãääàãã¿é áàéæ. Òèéìýýñ òýä õ¿í òºðºëõòºí, ò¿¿íèéã õ¿ðýýëýí áóé åðòºíö îðøèí áàéñàí, öààøèä ìºíõºä îðøèí áàéõ áîëíî ãýæ ¿çñýí þì. Èðãýíøëèéí äýâøëèéí òóõàé ¿íäýñëýãýýã ýðòíèé ýðäýìòýä àëü õýäèéí àâ÷ ¿çýýä õ¿í òºðºëõòíèéã èðãýíøëèéí ýõýíä íü óäàà äàðààëàí àâàà÷ñàí óñàí áîëîí ººð áóñàä ãàëàâ ¿å ¿å òîõèîæ áàéñàí ãýæ õàðèóëæýý. Îð÷ëîí åðòºíö öàã õóãàöààíä ýõëýëòýé ýñýõ, îðîí çàéä òºãñãºëòýé þó, ¿ã¿é þó ãýäýã àñóóäëûã á¿ð õîæèì ôèëîñîôè÷ Èììàííóèë Êàíò 1781 îíä õýâë¿¿ëñýí "Öýâýð îþóí óõààíû ø¿¿ìæëýë" ãýäýã (ìàø á¿ðõýã) àñàð òîì á¿òýýëäýý ãÿðõàé àâ÷ ¿çñýí áàéäàã. Îð÷ëîí åðòºíö ýõëýëòýé ãýñýí ñýäýâ ÷, îð÷ëîí åðòºíö ìºíõºä îðøèí áàéñàí ãýñýí ýñðýã ñýäýâ ÷ èæèëõýí õ¿÷òýé ¿íäýñëýëòýé áàéäàã õýìýýí Êàíò ¿çñýí ó÷ðààñ ýäãýýð àñóóäëûã öýâýð îþóí óõààíû àíòèíîìè (ººðººð õýëáýë çºð÷ë¿¿ä) ãýæ íýðëýñýí þì. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéãààã¿é áîë àëèâàà ¿éë ÿâäëûã ºìíº öàã õóãàöààíû òºãñãºëã¿é ¿å áàéõ áàéñàí, ãýõäýý ýíý íü óòãàã¿é ãýñíýýðýý Êàíò ñýäâèéã ¿íäýñëýæýý. Îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéñàí áîë ¿¿íèé ºìíº öàã õóãàöààíû òºãñãºëã¿é ¿å áàéõ áàéñàí, òýãýõëýýð îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä òîäîðõîé íýã öàãò ãýíýò ¿¿ñýõ ¸ñòîé âý? õýìýýñýíýýðýý ýñðýã ñýäâèéã ¿íäýñëýæ áàéëàà. Õýðýã äýýðýý ñýäâèéí õóâüä ÷, ýñðýã ñýäâèéí õóâüä ÷ Êàíòûí ñîíãîñîí ¿íäýñëýë èæèë áºãººä àëü àëü íü îð÷ëîí åðòºíö ºíº ìºíõºä îðøèí áàéñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí öàã õóãàöàà óðüä ìºíõºä áàéñàí ãýñýí ò¿¿íèé òàéëáàðã¿é ¿íäýñëýë äýýð òóëãóóðëàäàã. Õîéíî áèäíèé ¿çýõ÷ëýí öàã õóãàöààíû òóõàé îéëãîëò îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñëýýñ ºìíº ÿìàð÷ óòãà õîëáîãäîëã¿é áèëýý. ¯¿íèéã Àðèóí Àâãóñòèí àíõëàí çààæýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿òýýõýýñýý ºìíº Áóðõàí þó õèéæ áàéñíûã Àâãóñòèíààñ àñóóõàä èéìýðõ¿¿ àñóóëò òàâèõ õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí òàìûã áýëäýæ áàéñàí ãýäýã óòãààð þó ÷ õàðèóëààã¿é áàéíà. Îðîíä íü òýðýýð öàã õóãàöàà áîë Áóðõàíû á¿òýýñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí ñàëøã¿é øèíæ, îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõýýñ ºìíº öàã õóãàöàà áàéãààã¿é ãýæ õýëæýý. Òîãòâîðòîé ººð÷ëºãääºãã¿é îð÷ëîí åðòºíöºä èõýíõ õ¿ì¿¿ñ èòãýæ áàéõ ¿åä ò¿¿íä ýõëýë áàéñàí óó, ¿ã¿é þó ãýäýã àñóóëò ¿íýíäýý ôèëîñîôè, øàøèí õî¸ðò õàìààð÷ áàéëàà. Àæèãëàãäàí õàðàãäàõ á¿õíèéã îð÷ëîí åðòºíö ìºíõºä îðøèí áàéñàí ãýäýã îíîëîîð ÷, îð÷ëîí åðòºíö òîäîðõîé íýã öàãò, ìºíõºä îðøèí áàéñàí ìýò õàðàãäàõààð á¿òýýãäñýí ãýñýí îíîëîîð ÷ òàéëáàðëàæ áîëíî. Ãýâ÷ 1929 îíä Ýäâèí Õàááë áèä õààøàà ÷
õàðñàí õîëûí ãàëàêòèêóóä áèäíýýñ óëàì ë õîëäîæ áàéíà ãýñýí íýí ÷óõàë íýýëò õèéñýí þì. ªºðººð õýëáýë îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà. Ýíý íü ýðò ¿åä á¿õ áèå ººð õîîðîíäîî îéð áàéñàí ãýñýí ¿ã. Àðàâ ýñâýë õîðèí ìÿíãàí ñàÿ îð÷èì æèëèéí ºìíº òýä á¿ãäýýðýý íýã öýãò áàéæ îð÷ëîí åðòºíöèéí íÿãò òºãñãºëã¿é áàéñàí áîëîëòîé. Õàááëûí íýýëò îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñëèéí àñóóäëûã øèíæëýõ óõààíû òàëáàðò îðóóëñàí þì. Õàááëûí àæèãëàëòóóä èõ òýñðýëò ãýãäýõ ¿å áàéñíûã èëòãýäýã. Ýíý ¿åä îð÷ëîí åðòºíö òºãñãºëã¿é áàãà õàðèí íÿãò íü õÿçãààðã¿é èõ áàéæýý. Òèéì íºõöºëä øèíæëýõ óõààíû á¿õ õóóëü óòãàà àëäàõ òºäèéã¿é èðýýä¿éã óãòàí õýëýõ á¿õ áîëîìæ àëäàãäàíà. Òýñðýëòèéí ¿åýñ ºìíº ÿìàð íýãýí ¿éë ÿâäàë áîëñîí áîë òýð íü îäîî áîëæ áàéãàà ¿éë ÿâäàëä ÿàãààä ÷ íºëººëæ ÷àäàõã¿é. Àæèãëàãäàõ ¿ð äàãàâàð áàéõã¿é ó÷èð ò¿¿íèéã îãò òîîöîõã¿é áàéæ áîëíî. Óðüäàõ öàã õóãàöàà íü åðººñ òîäîðõîéëîãäîõã¿é ãýäýã óòãààð èõ òýñðýëòèéã öàã õóãàöààíû ýõëýë ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Öàã õóãàöààã òîîëîõ èéì ýõëýë ºìíº àâ÷ ¿çýæ áàéñíààñ ìàø èõ ÿëãààòàéã òýìäýãëýå. ¯ë ººð÷ëºãäºõ îð÷ëîí åðòºíöºä öàã õóãàöààíû ýõëýë íü îð÷ëîí åðòºíöèéí ãàäíà îðøèõ ÿìàð íýã ç¿éëýýð òîäîðõîéëîãäîõ ¸ñòîé áàéäàã áºãººä èéì îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýëä ôèçèê øàëòãààí õýðýãã¿é áàéâ. Èéìä Áóðõàí îð÷ëîí åðòºíöèéã öàã õóãàöààíû äóðûí àãøèíä á¿òýýñýí ãýæ òºñººëæ áîëíî. Õàðèí îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã þì áîë ò¿¿íèéã ¿¿ñãýñýí ôèçèê øàëòãààí áàéæ òààðíà. Óðüäûíõ øèãýý ÷óõàì Áóðõàí ë îð÷ëîí åðòºíöèéã èõ òýñðýëòèéí ¿åä ýñâýë èõ òýñðýëò áîëñîí áàéëàà ÷ àðàé õîæóó îäîî õàðàãäàæ áàéãààòàé íü àäèëààð á¿òýýñýí õýìýýí òºñººëæ áîëîõ ÷ ò¿¿íèéã èõ òýñðýëòýýñ ºìíº á¿òýýãäñýí ãýæ ¿çýõ áîëîìæã¿é áîëîõ þì. Òýëæ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé òºñººëºë á¿òýýã÷èéã õººääºãã¿é ÷ òýðýýð àæëàà ýõýëñýí áàéõ ¸ñòîé îí ñàðä õÿçãààðëàëò òàâüäàã áèëýý! Îð÷ëîí åðòºíöèéí ìºí ÷àíàðûí òóõàé, ò¿¿íä ýõëýë áàéñàí óó, òºãñãºë áàéõ óó ãýäýã òàëààð ÿðèõûí òóëä øèíæëýõ óõààíû îíîë ãýæ þó âý ãýäãèéã òîäðóóëàõ õýðýãòýé. Îíîë áîë îð÷ëîí åðòºíöèéí ýñâýë ò¿¿íèé àëü íýã õýñãèéíõ íü òóõàé çàãâàð òºäèé áºãººä óã çàãâàðûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã áèäíèé õèéñýí àæèãëàëòòàé õîëáîõ ä¿ðì¿¿äèéí öîãö ãýñýí ìàø ýíãèéí ¿çëèéã áè áàðèìòàëíà. Ýíý çàãâàð áèäíèé îþóí ñàíààíä ë áàéäàã áà ò¿¿íä ÿìàð÷ óòãà áàéëàà ãýñýí ººð áîäèò øèíæ ¿ã¿é áèëýý. Îíîë: íýãä, äóðûí öººí õýäõýí ýëåìåíòèéã áàãòààñàí çàãâàðûí õ¿ðýýíä îëîí òîîíû àæèãëàëòûã íàðèéí òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé, õî¸ðä, èðýýä¿éí àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íãèéí òóõàé òîäîðõîé òààìàãëàëûã ãàðãàõ ¸ñòîé ãýñýí õî¸ð øààðäëàãûã õàíãàæ áàéâàë ñàéí ãýãäýíý. Æèøýý íü, á¿õ þì øîðîî, àãààð, ãàë, óñ ãýñýí äºðâºí ìàõ áîäèîñ òîãòîíî ãýñýí Àðèñòîòåëèéí îíîë íü îíîë ãýæ òîîöîãäîõîîð õàíãàëòòàé ýíãèéí áàéãàà ÷ ÿìàð÷ òîäîðõîé òààìàãëàë ºãäºãã¿é. Òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë íü áèåñ ìàññ ãýãäýõ õýìæèãäýõ¿¿íäýý øóóä, òýäãýýðèéí õîîðîíäûí çàéí êâàäðàòàä óðâóó ïðîïîðöèîíàëü õ¿÷ýýð òàòàëöäàã ãýñýí á¿ð èë¿¿ ýíãèéí çàãâàðûã ¿íäýñ áîëãîäîã. Ãýõäýý Íüþòîíû îíîë íàð, ñàð, ãàðàãóóäûí õºäºë㺺íèéã òóí íàðèéí óðüä÷èëàí õýëäýã þì. Ôèçèêèéí àëèâàà îíîë íîòîëæ áîëîõã¿é òààìàãëàë áàéäàã ãýäýã óòãààð ÿìàãò ò¿ð çóóðûí øèíæòýé. Îíîë òóðøèëòûí áàðèìòòàé õè÷íýýí îëîí óäàà òààð÷ áàéñàí ÷ äàðààãèéí óäààä òóðøèëòòàé çºð÷èëäºõã¿é ãýõ áàòàëãàà áàéäàãã¿é. ªºðººð õýëáýë òààìàãëàëòàé íü òààðàõã¿é áàéãàà öîð ãàíö àæèãëàëòûã èëð¿¿ëñýíýýð îíîëûã íÿöààæ áîëíî. Øèíæëýõ óõààíû ôèëîñîôè÷ Êàðë Ïîïïåðèéí ºã¿¿ëñýí÷ëýí ñàéí îíîëûí çàéëøã¿é øèíæ áîë òýðýýð çàð÷ìûí õóâüä òóðøèëòààð íÿöààãäàõóéö òààìàãëàëóóä äýâø¿¿ëäýã áàéõ ÿâäàë þì. Øèíý òóðøèëòóóä îíîëûí òààìàãëàëûã áàòëàõ áîëãîíä îíîë àìüäðàõ ÷àäâàðàà áýõæ¿¿ëæ, ò¿¿íä èòãýõ áèäíèé èòãýë ÷ áýõæäýã. Ãýâ÷ öîî øèíý íýã ë àæèãëàëò îíîëòîé çºð÷èëäâºë áèä íýã áîë òýð îíîëîîñ òàòãàëçàõ, ¿ã¿é áîë ò¿¿íèéã çàñ÷ ÿíçëàõ õýðýãòýé áîëäîã. Ó÷èð áàéäàë íààíàäàæ èéì áàéíà,
ãýõäýý àæèãëàëòûã ÿâóóëñàí õ¿íèé ÷àäâàðò ýðãýëçýæ áàéõ íü õýçýýä çºâäíº. Àìüäðàë äýýð øèíý îíîëûã ºìíºõ îíîëûí ºðãºòãºë áîëãîí õýðýãëýõ íü îëîíòîî. Æèøýý íü, Áóä ãàðàãèéí òàëààðõ ìàø íàðèéí àæèãëàëòóóä ò¿¿íèé õºäºë㺺í õèéãýýä òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëûí òààìàãëàë õîîðîíä áàãà çýðýã çºð¿¿ áàéãààã èëð¿¿ëñýí þì. Áóä ãàðàã Íüþòîíû îíîëä áàéäãààñ àðàé ººðººð õºäëºõ ¸ñòîéã Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òààìàãëàñàí. Ýéíøòåéíèé òààìàãëàë àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé ÿã òààð÷ áàéõàä Íüþòîíûõ çºðñºí ãýäýã áàðèìò øèíý îíîë çºâ áîëîõûí øèéäâýðëýã÷ íýã íîòîëãîî áîëñîí áàéäàã. Ãýâ÷ àìüäðàë äýýð áèä îäîî áîëòîë Íüþòîíû îíîëûã àøèãëàäàã, ó÷èð íü áèäíèé áàéíãà øàõóó òààðàëäöàã òîõèîëäëóóäàä Íüþòîíû îíîëûí òààìàãëàë õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûíõîîñ áàðàã ÿëãàãäàõã¿é. (Íüþòîíû îíîëòîé àæèëëàõ íü Ýéíøòåéíèé îíîëòîé àæèëëàõààñ èë¿¿ õÿëáàð áàéäãààðàà ÷ èõýýõýí äàâóó òàëòàé!) Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿õýëä íü òàéëáàðëàõ íýãäìýë íýã îíîëûã á¿òýýõ íü øèíæëýõ óõààíû ýöñèéí çîðèëãî þì. Ãýõäýý èõýíõ ýðäýìòäèéí áàðèìòëàæ áóé õàíäëàãà àñóóäëûã õî¸ð õýñýãò õóâààäàã. Ýõíèé õýñýãò îð÷ëîí åðòºíö öàãèéí àÿñààð õýðõýí õóâèðàõèéã áèäýíä ºã¿¿ëýõ õóóëèóä áàãòàíà. (Òîäîðõîé íýã öàãò îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð áàéãààã ìýäâýë ò¿¿íòýé õîæèì þó òîõèîëäîõûã ôèçèêèéí ýäãýýð õóóëü áèäýíä õýëæ ºãäºã.) Óäààõ õýñýãò îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéí àñóóäàë áàãòàíà. Çàðèì íü øèíæëýõ óõààí çºâõºí ýõíèé õýñãèéã ñóäëàõ ¸ñòîé, àíõíû òºëºâèéí àñóóäàë áîë ôèëîñîôè õèéãýýä øàøíû àñóóäàë áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã þì. Èéì ¿çëèéí òàëûíõàí á¿õíèéã ÷àäàã÷ Áóðõàí îð÷ëîí åðòºíöèéã ººðèéíõºº õ¿ññýíýýð ë ýõë¿¿ëñýí ãýæ ÿðüöãààäàã. Õýðýâ òýäíèé çºâ áîë òýðýýð îð÷ëîí åðòºíöèéã äóðûí áàéäëààð õºãæäºã áàéõààð á¿òýýæ ÷ ÷àäíà. Îð÷ëîí åðòºíöèéã òîäîðõîé õóóëèíä çàõèðàãäàí ç¿é òîãòîëò áàéäëààð õºãæèõèéã íü Áóðõàí áîëãîîæ ë äýý. Òýãýõýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéã çàëæ æîëîîäñîí õóóëèóä áàéñàí ãýæ áîäîõ íü ìºí ë ¿íäýñëýëòýé áèëýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿õýëä íü òàéëáàðëàõ îíîëûã íýã àìüñãààãààð á¿òýýõýä áýðõøýýë áàéãàà íü èëýðõèé áàéíà. Èíãýýä áèä çîðèëòûã õýñã¿¿äýä õóâààæ, òóñãàé îíîëóóä áàéãóóëäàã. Òóñãàé îíîë á¿ð àæèëàëòèéí õÿçãààðëàãäìàë òîäîðõîé õýñãèéã òàéëáàðëàäàã áºãººä òýð õýñãèéí òóõàé òààìàãëàëûã áóñàä õýìæèãäýõ¿¿íèé íºëººã ¿ë õàðãàëçàí ýñâýë òýäíèéã õýäýí òîîãîîð îðëóóëààä õèéäýã þì. Èéì õàíäëàãà òóí áóðóó áàéæ ÷ ìàãàä. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíöºä á¿õ ç¿éë áóñäààñàà çààâàë õàìààðäàã áîë àñóóäëûã ñàëàíãè òóñàä íü øèéäâýðëýýä ò¿¿íèé á¿ðýí ã¿éöýò øèéäýëä õ¿ðýõã¿é áàéõ áîëîìæ áèé. Ãýõäýý ºìíº íü áèäíèé äýâøèë èéì çàìààð ë ÿâæ èðæýý. ¯¿íèé ñîíãîäîã æèøýý áîë õî¸ð áèåèéí õîîðîíä ¿éë÷ëýõ òàòàëöëûí õ¿÷ íü áèå òóñ á¿ðèéí íýã ë øèíæýýñ, ÷óõàìäàà ìàññààñ õàìààðäàã ÷ þóíààñ á¿ðäñýíýýñ ¿ë õàìààðäàã ãýæ ºã¿¿ëýõ òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë þì. Òýãýõýýð íàð, ãàðèãóóäûí õºäëºõ òîéðîã çàìûã òîîöõîä òýäíèé á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèé òóõàé îíîë õýðýãã¿é àæýý. Ýä¿ãýý ýðäýìòýä îð÷ëîí åðòºíöèéã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë, êâàíò ìåõàíèê ãýñýí õî¸ð ãîë òóñãàé îíîëîîð òàéëáàðëàæ áàéíà. Àëü àëü íü ýíý çóóíû ýõíèé õàãàñûí îþóíû èõ îëîëò áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òàòàëöëûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýë, îð÷ëîí åðòºíöèéí òîì õýìæýýíèé á¿òöèéã òîäðóóëáàë õýäýí ìèëèýñ ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä õîðèí äºðâºí òýã á¿õèé) ìèëü õ¿ðòýëõ áóþó îð÷ëîí åðòºíöèéí àæèãëàãäàõ ìóæèéí çààã õ¿ðòýëõ õýìæýýíèé á¿òöèéã òîäîðõîéëäîã. Õàðèí êâàíò ìåõàíèê íýã èí÷èéã ñàÿûí ñàÿä õóâààñàíòàé òýíöýõ òèéì áàãà õýìæýýíèé ¿çýãäëèéã ñóäàëäàã þì. Õàðàìñàëòàé íü ýíý õî¸ð îíîë òààðäàãã¿é àãààä íýãýí çýðýã ¿íýí áàéæ ÷àääàãã¿é. Ýíý õî¸ðûã çºð÷èëã¿éãýýð áàãòààñàí òàòàëöëûí êâàíò îíîë ãýñýí øèíý îíîëûã õàéõ íü îð÷èí ¿åèéí ôèçèêèéí ñóäàëãààíû ãîë ÷èãëýëèéí íýã, ýíýõ¿¿ íîìûí ãîë ñóäëàãäàõóóí þì. Èéì îíîë îäîîãîîð áàéõã¿é áºãººä ò¿¿íèéã óäààí õ¿ëýýõ õýðýãòýé áàéæ áîëîõ ÷ ò¿¿íä áàéõ ¸ñòîé îëîí øèíæ òýìäãèéã áèä ìýääýã áîëñîí. Òàòàëöëûí êâàíò îíîëûí ºãºõ òààìàãëàëóóäûí òàëààð
áèä íèëýýä ç¿éë ìýäñýíèéã äàðààãèéí á¿ëã¿¿äýýñ òà á¿õýí îëæ ¿çíý. Õýðýâçýý îð÷ëîí åðòºíö äóðûí áàéäëààð áèø, õàðèí òîäîðõîé õóóëüä çàõèðàãäàí õºãæäºã ãýæ ¿çäýã áîë ýöñèéí ýöýñò òóñãàé á¿õ îíîëûã îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿õ ç¿éëèéã òîäîðõîéëäîã á¿ðýí ã¿éöýò, íýãäìýë íýã îíîëä íýãòãýõ õýðýãòýé áîëíî Ãýõäýý èéì á¿ðýí íýãäìýë îíîëûí õàéãóóëä íîöòîé íýã ïàðàäîêñ áèé. Øèíæëýõ óõààíû îíîëûí òàëààð äýýð äýýð ºã¿¿ëñýí ç¿éëä áèä îð÷ëîí åðòºíöºä õ¿ññýí àæàãëàëòàà õèéæ, àæàãëàëòûíõàà ¿íäñýí äýýð ëîãèê ä¿ãíýëò õèéæ ÷àäàõ óõààíò àìüòàí ãýäãèéã ¿ç¿¿ëäýã. Èéì áàéäëààð áèä îð÷ëîí åðòºíöèéã çàõèðäàã õóóëèóäûã îéëãîõîä óëàì á¿ð îéðòîõ ¸ñòîé ãýæ áîäîõ ¿íäýñòýé. Õàðèí íýãäìýë îíîä ¿íýõýýð áàéäàã áîë òýð íü áèäíèé àæèëëàãààíä ÿìàð íýã áàéäëààð áàñ íºëººëºõ ¸ñòîé. Òýãýõýýð óã îíîë ò¿¿íèéã õàéõ áèäíèé õàéãóóëûí ¿ð ä¿íã ÷ òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé. Õàðèí àæèãëàëòààñ áèä çºâ ä¿ãíýëò õèéíý ãýäãèéã ÿàãààä òýðýýð òîäîðõîéëîõ ó÷èðòàé ãýæ? Áèä áóðóó ä¿ãíýëòýíä õ¿ðýõ ýñâýë ÿìàð÷ ä¿ãíýëòýíä õ¿ðýõã¿é áàéõèéã àäèëõàí òîäîðõîéëîõ ó÷èðã¿é ãýæ ¿¿? Ýäãýýð àñóóëòàíä ìèíèé ºã÷ ÷àäàõ öîðûí ãàíö õàðèóëò ìààíü áàéãàëèéí øàëãàðàëûí äàðâèí÷ çàð÷èì äýýð ¿íäýñëýñýí þì. ªºðèé㺺 íºõºí ¿éëäâýðëýæ ÷àäàõ îðãàíèçìûí õóâüä ãåíåòèê ºãºãäëèéí õóâüä òºäèéã¿é òóñäàà áîäãàëèóäûí òºëºâøèëä ÿëãàà çàéëøã¿é ãàðíà ãýäýãò ñàíàà ìààíü îðøèíî. Ýíý íü çàð÷èì áîäãàëü õ¿ðýýëýí áàéãàà åðòºíöèéíõºº òàëààð áóñäààñàà ÷àäàëòàé ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Áîäãàëü àìüäðàõ ¿ð óäìàà ¿ëäýýõ èë¿¿ áîëîëöîîòîé, òýãýõýýð òýäíèé ñýòãýëãýý, ¿éëäëèéí õýëáýð íü íî¸ëîõ áîëíî. Îþóí ñýòãýëãýý øèíæëýõ óõààíû íýýëò ãýæ áèäíèé íýðëýäýã ç¿éë óðüäüí öàãò àìüäðàõ äàâóó áàéäëûã õàíãàæ áàéñàí. ªã¿¿ëñýí á¿õýí îäîî õýâýýð ãýõýä ó÷èð äóòàãäàëòàé þì. Ó÷èð íü áèäíèé õèéñýí øèíæëýõ óõààíû íýýëò ººðñäèéã ìààíü ¿ã¿é õèéæ ÷ ÷àäíà, èéì þì òîõèîëäîõã¿é áàéëàà ÷ á¿ðýí íýãäìýë îíîë àìüä ¿ëäýõ áîëîìæóóäàä ìààíü òºäèéëºí ººð÷ëºëò îðóóëàõã¿é áàéæ ìàãàä. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíö ç¿é òîãòëîîðîî õºãæäºã áîë áàéãàëèéí øàëãàðàëûí ¿ð ä¿íä îëæ àâñàí ýðýãö¿¿ëýí áîäîõ ÷àäâàðóóä ìààíü á¿ðýí íýãäìýë îíîëûí õàéãóóëä èëýð÷, áóðóó ä¿ãíýëò¿¿äýýñ çàéëñõèéõýä òóñàëíà ãýæ áîäîæ áîëíî. Îäîîãîîð áèäýíä áàéãàà òóñãàé îíîëóóä õàìãèéí ýýäðýýòýéãýýñ áóñàä òîõèîëäîëä íàðèéí òîäîðõîé òàìàãëàëûã ãàðãàæ ÷àääàã ó÷ðààñ îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ òºãñ îíîëûí õàéãóóëûã àìüäðàëûí áîäèò õýðýãöýýíèé ¿¿äíýýñ çºâòãºõºä áýðõøýýëòýé áàéíà. Ãýõäýý èéìýðõ¿¿ ýñýðã¿¿öýë õàðüöàíãóéí îíîë, êâàíò ìåõàíèê õî¸ðûí ýñðýã äýâøèãäýæ áîëîõ áàéñàí ÷ ÷óõàì ýäãýýð îíîë öºìèéí ýíåðãè, ìèêðîýëåêòðîíèêèéí õóâüñãàëä áèäíèéã õ¿ðãýñýí áèëýý! Èéìä á¿ðýí íýãäìýë îíîëûí íýýëò íü õ¿í òºðºëõòºí òýñ÷ ¿ëäýõýä òóñ áîëîõã¿é, áèäíèé àìüäðàëûí õýìíýëä ÷ íºëººëºõã¿é áàéæ ìàãàä. Ãýõäýý èðãýíøëèéí ýõíýýñ ë õ¿í òºðºëõòºí ººð õîîðîíäîî õîëáîîã¿é, ó÷èð íü îëäîõã¿é ¿éë ÿâäëóóäûã òààëäàãã¿é áàéëàà. Òýä äýëõèé åðòºíöèéí ¿íäñýí ç¿é òîãòëûã ìýäýõèéã ìàøèä èõýýð õ¿ñ÷ áàéâ. ªíººäºð ÷ ãýñýí áèä ýíä áàéãààãàà áîëîí õààíààñ ¿¿ññýíýý ìýäýõèéã õ¿ñæ áàéíà. Ìýäëýãò òýì¿¿ëýõ õ¿í òºðºëõòíèé àãóó õ¿ñýë áèäíèé õóâüä ýðýëýý ¿ðãýëæë¿¿ëýõ õàíãàëòòàé öàãààòãàë þì. Òýãýýä ÷ çîðèëãî ìààíü îðøèí ñóóãàà îð÷ëîí åðòºíöºº á¿ðýí ã¿éöýò òàéëáàðëàõààñ îãòõîí ÷ äóòàõã¿é.
Õî¸ðäóãààð á¿ëýã Îðîí çàé, öàã õóãàöàà Áèåñèéí õºäºë㺺íèé òàëààðõ îð÷èí öàãèéí òºñººëºë ìààíü Ãàëèëåé, Íüþòîí õî¸ðîîñ ýõòýé. Òýäíýýñ ºìíº õ¿ì¿¿ñ àëèâàà áèåèéí æàì ¸ñíû òºëºâ íü òàéâàí òºëºâ áºãººä õ¿÷ ýñâýë èìïóëüñèéí íºëººãººð ë áèå õºäºëæ ýõýëäýã ãýæ ¿çñýí Àðèñòîòåëèéí ¿çýëä èòãýæ áàéëàà. Õ¿íä áèåèéã äýëõèé õ¿÷òýé òàòäàã ó÷ðààñ òýð íü õºíãºíººñºº õóðäàí óíàõ ¸ñòîé ãýäýã íü ýíäýýñ ìºðäºí ãàðäàã. Àðèñòîòåëèéí óëàìæëàëààð îð÷ëîí åðòºíöèéã æîëîîääîã á¿õ õóóëèéã äàí ãàíö îþóí óõààíààð ýðýãö¿¿ëýí îëæ áîëîõ áºãººä òýäíèéã òóðøëàãààð øàëãàõ íü òèéì ÷ çàéëøã¿é áèø áàéäàã. Èéìýýñ Ãàëèëåéãýýñ ºìíº ÿíç á¿ðèéí áèå ¿íýõýýð ÿíç á¿ðèéí õóðäòàé óíàäàã óó ãýäãèéã õýí ÷ áîäîæ áàéñàíã¿é. Ãàëèëåé ÿíç á¿ðèéí æèíòýé áèåèéã Ïèçàãûí öàìõàãààñ óíàãàí Àðèñòîòåëèéí ñóðãààë õóäàë áîëîõûã ¿ç¿¿ëñýí ãýæ ÿðüöäãààäàã. ¯¿íèéã ñàíààíààñàà çîõèîñîí áàéõàà, ãýõäýý Ãàëèëåé ¿¿íòýé òºñòýé ç¿éëèéã ¿íýõýýð õèéæýý. Òýðýýð ÿíç á¿ðèéí æèíòýé áºìáºëºãèéã ãºëãºð, íàëóó õàâòãàéãààð ºíõºð¿¿ëñýí áàéíà. Ýíý íü õ¿íä áèåèéã äîîø ÷èãýýð íü óíàãàõòàé àäèë ÷ õóðä áàãàòàé ó÷ðààñ àæèãëàõàä àìàð þì. Ãàëèëåéí õýìæèëò óã áèåñèéí õóðä òýäíèé æèíãýýñ ¿ë õàìààðàí èæèë õóðäòàé ºñ÷ áàéãààã ¿ç¿¿ëýâ. Æèøýýëáýë, áºìáºëºã àâ÷, àðâàí ìåòð òóòàìä íýã ìåòð äîîø õàçàéñàí íàëóó õàâòãàéãààð ºíõºð¿¿ëáýë áºìáºëºã õè÷íýýí õ¿íä áàéñàí ÷ íýã ñåêóíäûí äàðàà ñåêóíäýä íýã ìåòð, õî¸ð ñåêóíäûí äàðàà ñåêóíäýä õî¸ð ìåòð ãýõ ìýò õóðäòàéãààð óíàíà. Òóãàëãàí òóóõàé ºäíººñ õóðäàí óíàõ íü ìýäýýæ áîëîâ÷ ýíý íü àãààðûí ýñýðã¿¿öýõ õ¿÷íýýñ áîëæ ºä àðàé óäààí óíàäàãòàé õîëáîîòîé. Àãààðûí ýñýðã¿¿öëýýðýý òºäèé ë ÿëãààã¿é õî¸ð áèåèéã, æèøýý íü õî¸ð ººð òóãàëãàí òóóõàéã óíàãàâàë òýä èæèë õóðäòàéãààð óíàíà. Ãàëèëåéí õèéñýí õýìæèëòèéã õºäºë㺺íèé òóõàé õóóëèíäàà Íüþòîí ãîë çàð÷èì áîëãîí õýðýãëýñýí þì. Ãàëèëåéí ñîðèë òóðøèëòóóäàä íàëóó õàâòãàéãààð ºíõºðºõ áèåä íýã ë õ¿÷ (áèåèéí æèí) ÿìàãò ¿éë÷èëæ, ¿ð ä¿íä íü áèåèéí õóðä òîãòìîë ºñ÷ áàéâ. Ýíý íü õ¿÷íèé áîäèò íºëºº ºìíº áîäîæ áàéñàí÷ëàí áèåèéã õºäºë㺺íä îðóóëäàã òºäèéõºí áèø, õàðèí áèåèéí õóðä ººð÷ëºãäºõºä õ¿ðãýäýãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Õýðýâ áèåä õ¿÷ ¿éë÷ëýýã¿é áîë òóõàéí áèå òîãòìîë õóðäòàéãààð øóëóóí õºäëºíº ãýäãèéã ÷ áàñ çààæýý. Ýíýõ¿¿ ñàíàà 1687îíä Íüþòîíû õýâë¿¿ëñýí "Ìàòåìàòèê çàð÷ìóóä" íîìîíä àíõ òîäîðõîé èëýðõèéëýãäñýí áºãººä Íüþòîíû íýãä¿ãýýð õóóëü ãýäãýýðýý àëäàðøñàí þì. Áèåä õ¿÷ ¿éë÷ëýâýë ò¿¿íä þó òîõèîëäîõûã Íüþòîíû õî¸ðäóãààð õóóëü çààäàã. Òóõàéí áèå õ¿÷íèé õýìæýýòýé ïðîïîðöèîíàëü õóðäàòãàëòàé áîëîõ áóþó õóðäàà ººð÷ëºíº ãýæ òýð õóóëü ºã¿¿ëäýã. (Æèøýý íü, õ¿÷ õî¸ð äàõèí íýìýãäâýë õóðäàòãàë ÷ õî¸ð äàõèí ºñíº.) Ò¿¿íýýñ ãàäíà áèåèéí ìàññ (ººðººð õýëáýë áîäèñûí òîî) èõ áàéõ òóñàì õóðäàòãàë íü áàãà áîëäîã. (Ìàññ íü õî¸ð äàõèí íýìýãäñýí áèåä òóõàéí õ¿÷ ¿éë÷èëáýë õî¸ð äàõèí áàãà õóðäàòãàë ¿¿ñíý.) Îéëãîõîä äºõºì íýãýí æèøýýã ìàøèíààð ¿ç¿¿ëæ áîäíî. Õºäºëã¿¿ð õýäèé õ¿÷òýé áàéíà õóðäàòãàë ÷ òºäèé èõ áàéíà, ãýâ÷ ìàøèí ìààíü èõ æèíòýé áîë òóõàéí õºäºëã¿¿ðèéí õóâüä õóðäàòãàë íü áàãà áîëäîã. Õºäºë㺺íèé ýíýõ¿¿ õóóëèàñ ãàäíà Íüþòîí á¿õ áèå áóñàä àëèâàà áèåòýé òóñ á¿ðèéíõýý ìàññòàé ïðîïîðöèîíàëü õ¿÷ýýð òàòàëöäàã ãýñýí, òàòàëöëûí õ¿÷èéã òîäîðõîéëäîã õóóëèéã íýýñýí áèëýý. Èéìýýñ íýã áèåèéíõ íü (À áèå ãýå) ìàññ õî¸ð äàõèí èõýñâýë òýäíèé õîîðîíä ¿éë÷ëýõ õ¿÷ áàñ õî¸ð äàõèí èõñýíý. Èæèë ìàññòàé õî¸ð áèåýñ á¿òñýí øèíý À áèåèéã òºñººëæ
áîëîõ ó÷ðààñ òà äàðààõ áàéäëààð áîäîõ. ó÷èðòàé. Ýäãýýð áèå òóñ á¿ð  áèåèéã èæèë õ¿÷ýýð òàòíà. Èéìä À áà  õîîðîíä ¿éë÷ëýõ íèéò õ¿÷ òýðõ¿¿ èæèë õ¿÷íýýñ õî¸ð äàõèí èõ áîëäîã. Õàðèí òýäíèé íýã íü òýðõ¿¿ ìàññààñ õî¸ð äàõèí, íºãºº íü ãóðàâ äàõèí èõ ìàññòàé áàéñø áîë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ çóðãàà äàõèí ºñºõ áàéëàà. Îäîî áèäýíä á¿õ áèå èæèë õóðäòàé óíàäàã íü îéëãîìæòîé áîëëîî. Æèí íü õî¸ð äàõèí íýìýãäñýí áèå ººðèéã íü äîîø òàòàõ òàòàëöëûí õ¿÷èéã õî¸ð äàõèí èõ áîëãîõûí õàìò õî¸ð äàõèí èõ ìàññòàé áîëîõ þì. Íüþòîíû õî¸ðäóãààð õóóëèàð ýíý õî¸ð íºëººëºë áèå áèåíýý á¿ðýí õ¿÷èíã¿é áîëãîõ òóë õóðäàòãàë íü àëü ÷ òîõèîëäîëä èæèë áàéíà. Òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû õóóëü áèåñ õîîðîíäîî õýäèé çàéòàé áàéíà òýäíèé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ òºäèé áàãà áàéíà ãýæ ºã¿¿ëäýã. Ýíý õóóëèàð áîë èæèë õî¸ð îäíû õîîðîíäûí çàé õî¸ð äàõèí íýìýãäýõýä òàòàëöëûí õ¿÷ íü äºðºâ äàõèí áàãàñíà. Äýëõèé, ñàð, ãàðàãóóäûí òîéðîã çàìûã Íüþòîíû õóóëü ºíäºð íàðèéâ÷ëàëòàé óðüä÷èëàí õýëæ ÷àääàã þì. Õýðâýý îääûí òàòàõ õ¿÷ çàéíààñ õàìààð÷ àðàé õóðäàí áàãàñäàã áàéñàí áîë ãàðàãèéí òîéðîã çàìóóä çóóâàí áèø, õàðèí íàð ðóó ìóøãèðñàí áàéäàëòàé áàéõ áàéëàà. Õàðèí àðàé óäààí áàãàñäàã áàéñàí áîë õîëûí îääûí òàòàõ õ¿÷ äýëõèéí òàòàõ õ¿÷íýýñ äàâàõ áàéâ. Ãàëèëåé, Íüþòîí íàðûíõààñ Àðèñòîòåëèéí ¿çëèéí ÿëãàãäàõ ãîë ÿëãàà íü òýðýýð òàéâàí òºëºâèéã áèåä õ¿÷ ýñâýë èìïóëüñ ¿éë÷ëýýã¿é ¿åä òóõàéí áèåèéí îðøèæ áîëîõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé òºëºâ ãýæ ¿çñýí þì. Òóõàéëáàë äýëõèé òàéâàí òºëºâò áàéäàã ãýæ Àðèñòîòåëü ¿çæýý. Ãýâ÷ Íüþòîíû õóóëèóäààñ òàéâàí áàéäëûí õîñã¿é ýõ õýìæ¿¿ð áàéõã¿é ãýäýã ÿã óðãàí ãàðäàã þì. À áèå òàéâàí, õàðèí  áèå À áèåòýé õàðüäóóëàõàä òîãòìîë õóðäòàé õºäºëæ áàéíà ãýæ, ýñâýë  áèå òàéâàí áàéæ, À áèå õºäºëæ áàéíà ãýæ õýëýõýä îíöûí ÿëãàà áàéõã¿é. Æèøýý íü, ìàíàé äýëõèé òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýäãèéã, áàñ íàðûã òîéðñîí ò¿¿íèé õºäºë㺺íèéã ò¿ð ìàðòààä äýëõèé òàéâàí áàéæ, õàðèí ãàëò òýðýã óìàð ç¿ãò öàãò åðýí ìèëèéí õóðäòàé ÿâæ áàéíà ãýæ ýñâýë ãàëò òýðýã áàéðàíäàà áàéæ, õàðèí ò¿¿íèé äîîðõ äýëõèé öàãò åðýí ìèëèéí õóðäòàé ºìíº ç¿ã ð¿¿ õºäºëæ áàéíà ãýæ õýëæ áîëíî. Ýíý ãàëò òýðãýí äîòîð õºäºëæ áàéãàà áèåèéã òóðøèí ¿çñýí ÷ Íüþòîíû á¿õ õóóëü áèåëýõ ë áîëíî. Æèøýý íü, ãàëò òýðãýí äîòîð øèðýýíèé òåííèñ òîãëîíãîî òà îäîí áºìáºã òºìºð çàìûí äàëàíãèéí äýðãýäýõ øèðýýí äýýðõ áºìáºã øèã Íüþòîíû õóóëüä çàõèðàãäàæ áàéãààã îéëãîõ áîëíî. Òýãýõýýð ãàëò òýðýã õºäºëæ áàéíà óó, äýëõèé õºäºëæ áàéíà óó ãýäãèéã õýëýõ ÿìàð÷ àðãà áàéõã¿é.Òàéâàí áàéäëûí ¿íýìëýõ¿é (àáñîëþò) ýõ õýìæ¿¿ð áàéõã¿é ãýñýí ¿íäýñëýë íü öàã õóãàöààíû ººð ººð àãøèíä áîëñîí õî¸ð ¿éë ÿâäàë îðîí çàéí íýã öýãò áîëñîí ýñýõèéã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿éã èëýðõèéëäýã þì. Æèøýý íü, õºäºëæ áàéãàà ãàëò òýðãýí äîòîðõ îäîí áºìáºã øèðýýíýýñ ýãö äýýø îéãîîä áóöàæ óíàõäàà øèðýýíèé íýã öýã äýýð íýã ñåêóíäûí çàéòàéãààð õî¸ð óäàà îéñîí ãýæ ¿çüå. Îäîí áºìáºã õî¸ðîíòîî îéõ õîîðîíä ãàëò òýðýã äº÷ îð÷èì ìåòð çàéã òóóëàõ ó÷ðààñ òºìºð çàìûí äàëàí äýýðõ õ¿íä îäîí áºìáºãèéí õî¸ð óäààãèéí îéëò äº÷ îð÷èì ìåòð çàéòàé áîëñîí ìýò õàðàãäàõ àæýý. Èéìä ¿íýìëýõ¿é òàéâàí òºëºâ áàéõã¿é íü àëèâàà ¿éë ÿâäàëä Àðèñòîòåëèéí áîäîæ áàéñàí÷ëàí îðîí çàéí ¿íýìëýõ¿é áàéðëàë îíîîæ áîëîõã¿éã ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ¯éë ÿâäëûí áàéðëàë, òýäíèé õîîðîíäûí çàé ãàëò òýðãýíä ÿâàà àæèãëàã÷, äàëàí äýýðõ àæèãëàã÷ õî¸ðûí õóâüä ÿëãààòàé áàéõ ¸ñòîé áºãººä ýäãýýð àæèãëàã÷èéí íýãíèéõ íü òýìäýãëýñýí áàéðëàëûã íºãººãèéíõººñ íü èë¿¿ä ¿çýõ ÿìàð÷ ¿íäýñëýë áàéõã¿é áèëýý.¯íýìëýõ¿é áàéðëàë áóþó áèäíèé íýðëýæ çàíøñàíààð ¿íýìëýõ¿é îðîí çàé áàéõã¿é íü ¿íýìëýõ¿é Áóðõàíû òóõàé ñàíààòàé íü àâöàëäàõã¿é áàéñàí ó÷ðààñ Íüþòîí ¿¿íä ñýòãýë èõ çîâæýý. ªºðèéíõ íü íýýñýí õóóëèóäààñ ¿íýìëýõ¿é îðîí çàé áàéõã¿é ãýæ óðãàí ãàð÷ áàéñàí ÷ ¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàõààñ Íüþòîí ¿íýíäýý òàòãàëçñàí þì. Íüþòîíû óõààëàã áèø ýíý èòãýë
¿íýìøëèéíõ íü òºëºº îëîí õ¿í òóõàéëáàë áîäèò á¿õ áèåò ìºí îðîí çàé, öàã õóãàöàà ÷ õîîñîí õóóðìàã ãýæ ¿çäýã áàéñàí ôèëîñîôè÷, õàìáà Áåðêëè íèëýýä ø¿¿ìæèëñýí áàéäàã. Áåðêëèéí ¿çëèéí òàëààð ñîíñîîä äîêòîð Æîíñîí "Áè ¿¿íèéã èíãýæ ë íÿöààæ áàéíà!" õýìýýí ÷àíãà äóóãààð õýëýýä, òîì ÷óëóóã ºøèãëºí õºëºº ãýìòýýæýý. Àðèñòîòåëü ÷, Íüþòîí ÷ ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíä èòãýæ áàéëàà. ªºðººð õýëáýë õî¸ð ¿éë ÿâäàë õîîðîíäûí õóãàöààã íýãýí óòãàòàéãààð õýìæèæ áîëîõ áà õýìæèã÷èä çºâ ÿâäàã öàãòàé ë áîë õýìæèëòèéã õýí õèéñíýýñ ¿ë õàìààðàí ¿ð ä¿í íü íýã áàéõ áîëíî ãýæ òýä ¿çñýí þì. Öàã õóãàöààã îðîí çàéãààñ á¿ðýí òóñäàà,ò¿¿íýýñ ¿ë õàìààðäàã ãýæ òîîöæýý. Åðäèéí óõààíû òºñººëºë ÷ èéì áàéâ. Ãýâ÷ îðîí çàé, öàã õóãàöààíû òóõàé òºñººë뺺 áèä ººð÷ëºõºä õ¿ðñýí þì. Åðäèéí óõààí äýýð ¿íäýñëýñýí òºñººëë¿¿ä ìààíü àëèì ýñâýë õàðüöàíãóé óäààí õºäºëäºã ãàðàã ìýòèéí õóâüä òîõèð÷ áàéäàã ÷ ãýðëèéí õóðäòàéãààð áîëîí ò¿¿íä îéðîëöîî õóðäòàé õºäºëæ áàéãàà ç¿éëèéí õóâüä èëò òîõèðîìæã¿é áîëäîã àæýý. Ãýðýë òºãñãºëºã áîëîâ÷ ìàø èõ õóðäòàéãààð òàðõäàãèéã 1676 îíä Äàíèéí ýðäýìòýí, îäîí îðîí ñóäëàà÷ Îëå Õðèñòåíñåí иìåð òîãòîîñîí þì. Áàðõàñáàäèéí ñàðíóóä Áàðõàñáàäèéã òîãòìîë õóðäòàé òîéðäîã ãýâýë òýðõ¿¿ ñàðíóóä Áàðõàñáàäèéí öààãóóð äàëä îðîîä ãàð÷ èðýõ õóãàöàà íü çºðººä áàéãààã иìåð àæèãëàæýý. Äýëõèé, Áàðõàñáàäü õî¸ð íàðûã òîéðîí ýðãýäýã áîëîõîîð òýäíèé õîîðîíäûí çàé ººð÷ëºãääºã. Áàðõàñáàäèàñ áèä õýäèé õîë áàéíà Áàðõàñáàäèéí ñàðíóóäûí õèðòýëò òºäèé èõ îðîéòäîãèéã иìåð òýìäýãëýæ àâ÷ýý. ¯¿íèéãýý òýðýýð áèäíèéã õîë áàéõ ¿åä ñàðíóóäûí ãýðýë áèäýíä èðòëýý èë¿¿ õîë çàì òóóëäàãààð òàéëáàðëàâ. Äýëõèéãýýñ Áàðõàñáàäü õ¿ðòýëõ çàéã иìåð òèéì ÷ íàðèéí õýìæèæ ÷àäààã¿é ó÷ðààñ ãýðëèéí õóðäûã 140000 ìèëü/ñ ãýæ òîãòîîñîí áàéäàã. Ãýòýë îð÷èí öàãèéí óòãà íü 186000ìèëü/ñ áàéäàã þì. Ãýëýý ÷ ãýðýë òºãñãºëºã õóðäòàé òàðõäàã ãýäãèéã íîòîëñîí òºäèéã¿é, ò¿¿íèéã õýìæñýí иìåðûí îëîëò íü Íüþòîíû "Ìàòåìàòèê çàð÷ìóóä" íîì õýâëýãäýí ãàðàõààñ àðâàí íýãýí æèëèéí ºìíº òîõèîñíîîðîî îíöãîé áàéëàà. Àíãëèéí ôèçèê÷ Æåéìñ Êëàðê Ìàêñâåëë öàõèëãààí áîëîí ñîðîíçîí õ¿÷èéã òîäîðõîéëîõîä õýðýãëýäýã áàéñàí òóñãàé õî¸ð îíîëûã 1865 îíä íýãòãýõ õ¿ðòýë ãýðëèéí òàðõàëòûí òóõàé çºâ îíîë áàéñàíã¿é. Õî¸ð îðîí õîñîëñîí öàõèëãààí-ñîðîíçîí îðîíä äîëãèîí ìàÿãèéí ¿åëçýë áàéæ áîëîõ áà òýä öººðìèéí óñàí äýýðõ äîëãèî øèã òîãòìîë õóðäòàé òàðõäàã ãýäãèéã Ìàêñâåëëèéí òýãøèòãýë óðüä÷èëàí õýëñýí þì. Ýäãýýð äîëãèîíû óðò (ººðººð õýëáýë äîëãèîíû çýðãýëäýý íóðóó õîîðîíäûí çàé) ìåòð ýñâýë ìåòð ãàðàí áàéâàë ýíý íü ðàäèî äîëãèîí ãýæ áèäíèé íýðëýäýã äîëãèîí áàéíà. Èë¿¿ áîãèíî äîëãèîíóóäûã ñàíòèìåòðèéí ýðýìáèéíõ áîë) áè÷èë-äîëãèîí ýñâýë(íýã ñàíòèìåòðèéã àðâàí ìÿíãàä õóâààñíààñ áàãà áîë) õýò óëààí äîëãèîí ãýæ íýðëýäýã. ¯çýãäýõ ãýðëèèí äîëãèîí íýã ñàíòåìåòðèéã äº÷ººñ íàÿí ñàÿ äàõèí õóâààñàíòàé òýíöýõ óðòòàé áàéíà. Õýò ÿãààí, ðåíòãåí, ãàììà öàöðàãèéí äîëãèîíóóä á¿ð áîãèíî áàéäàã. Ðàäèî õèéãýýä ãýðëèéí äîëãèîí íü òîãòìîë òîäîðõîé õóðäòàé òàðõàõ ¸ñòîé ãýäãèéã Ìàêñâåëëèéí îíîë óðüä÷èëàí õýëñýí þì. Ãýõäýý Íüþòîíû îíîë ¿íýìëýõ¿é òàéâàí áàéäëûí òóõàé òºñººëëèéã ¿ã¿é õèéñýí ó÷ðààñ îäîî ãýðëèéí òîãòìîë õóðäíû òóõàé ÿðèõäàà ò¿¿íèéã þóòàé õàðüöóóëæ òîäîðõîéëîõûã çààæ ºãºõ õýðýãòýé áàéëàà. ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð õàà ñàéã¿é, òýð á¿¿ õýë "õîîñîí" îðîí çàéä ÷ áàéõ "ýôèð" ãýãäýõ ÿìàð íýã îð÷èí áàéíà ãýæ ¿çæýý. Äóóíû äîëãèîí àãààðò ÿàæ òàðõäàãèéí íýãýí àäèë ãýðëèéí äîëãèîí ýôèðò òýãæ òàðõäàã áàéæ áîëîõ òóë ãýðëèéí õóðäûã ýôèðòýé õàðüöóóëàõ õýðýãòýé. Ýôèð äîòîð õàðèëöàí àäèëã¿é õóðäòàé õºäºëæ áóé àëæèãëàã÷äàä ãýðýë ÿíç á¿ðèéí õóðäòàé èðæ áàéãàà ìýò ¿çýãäýõýýð áîëîâ÷ ýôèðò õàðüöóóëñàí ãýðëèéí õóðä òîãòìîë áàéõ þì. Òóõàéëáàë äýëõèé íàðûã òîéðîí ýôèðèéí äîòîð
õºäºëæ áàéãàà áîëîõîîð äýëõèéí õºäºë㺺íèé äàãóó (ãýðëèéí ¿¿ñã¿¿ðèéí ç¿ã õºäëºõ ¿åä) õýìæñýí ãýðëèéí õóðä íü õºäºë㺺íèé ÷èãò òýãø ºíöºãººð (ººðººð õýëáýë áèä ¿¿ñã¿¿ð ð¿¿ õºä뺺ã¿é ¿åä) õýìæñýí ãýðëèéí õóðäûã äàâæ áàéõ ¸ñòîè. 1887 îíä (õîæèì ôèçèêèéí ñàëáàðò Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí àíõíû Àìåðèê õ¿í áîëñîí) Àëüáåðò Ìàéêåëüñîí áîëîí Ýäâàðä Ìîðëè íàð Êëèâëåíäèéí Õàâñðàãà Óõààíû Ñóðãóóëüä ìàø íàðèéí òóðøèëò õèéæýý. Òýä äýëõèèí õºäºë㺺íèé äàãóó õýìæñýí ãýðëèéí õóðäíû óòãûã òýãø ºíöºãººð õýìæñýí óòãàòàé íü õàðüöóóëñàí áàéíà. Ãàéõàëòàé íü õî¸ð óòãà ÿã òýíö¿¿ áîëîõûã òýä èëð¿¿ëñýí þì! Ìàéêåëüñîí, Ìîðëè íàðûí òóðøèëòûí ¿ð ä¿íã á¿õ (áèå ýôèðèéí äîòîð õºäºëæ áàéõäàà õýìæýýãýýðýý áàãàñ÷ öàãèéí ÿâàëò óäààøèðäàã ãýäãýýð òàéëáàðëàñàí õýä õýäýí îðîëäëîãî (õàìãèéí àëäàðòàé íü Äàíèéí ôèçèê÷ Õåíäðèê Ëîðåíöèéíõ) 1887-îîñ 1905 îíä ãàð÷ýý. Ãýõäýý òýð ¿åèéã õ¿ðòýë õýíä ÷ òàíèë áàéãààã¿é, Øâåéöàðûí ïàòåíòèéí òîâ÷îîíû àæèëòàí Àëüáåðò Ýéíøòåéí 1905 îíä õýâë¿¿ëñýí àëäàðò á¿òýýëäýý ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíû îéëãîëòîîñ òàòãàëçâàë ÿìàð÷ ýôèð õýðýãã¿é ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Õýäõýí äîëîî õîíîãèéí äàðàà ÿã èéì ¿çëèéã Ôðàíöûí òýðã¿¿íèé ìàòåìàòèê÷äûí íýã Àíðè Ïàóíêàðå èëýðõèéëëýý. Àñóóäëûã ìàòåìàòèêèéí ¿¿äíýýñ øèéäñýí Ïàóíêàðåãèéí ¿íäýñëýãýýíýýñ Ýéíøòåéíèé ¿íäýñëýãýýí¿¿ä ôèçèêò èë¿¿ îéð áàéâ. Ýéíøòåéíèéã øèíý îíîë á¿òýýã÷ ãýæ ÿðüäàã ÷ Ïàóíêàðåãèéí íýðèéã ò¿¿íèé ÷óõàë õýñã¿¿äèéã áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîí äóðääàã áèëýý. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä õºäºëæ áàéãàà á¿õ àæèãëàã÷èéí õóâüä òýäíèé õºäºë㺺íèé õóðäíààñ ¿ë õàìààðàí àäèëõàí áàéõ ¸ñòîé ãýäýãò õàðüöàíãóéí ãýãäýõ ýíý îíîëûí ñóóðü ¿¿ñãýë ¿íýí îðøèíî. Ýíý ¿¿ñãýë ¿íýí íü õºäºë㺺íèé òóõàé Íüþòîíû õóóëèóäûí õóâüä ¿íýí áàéñàí áîë îäîî òýð íü Ìàêñâåëëèéí îíîëä, ãýðëèéí õóðäàíä ÷ õàìààòàé áîëëîî. Èéìä äóðûí àæèãëàã÷èéí õýìæñýí ãýðëèéí õóðä àæèãëàã÷èä ÿìàð õóðäààð õºäºëæ áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí àäèë áàéõ ¸ñòîé. Ýíý ýíãèéí çàð÷ìààñ õýä õýäýí, àëäàðòàé ìºðäºë㺺 óðãàí ãàðñàí áèëýý. Òýäíýýñ õàìãèéí àëäàðòàé íü Ýéíøòåéíèé E=mc^2 (ýíä E-ýíåðãè, m -ìàññ, ñ -ãýðëèéí õóðä) ãýñýí àëäàðò òîìú¸îíä èëðýëýý îëñîí ìàññ, ýíåðãè õî¸ð òýíö¿¿ õèéãýýä þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àäàõã¿é ãýäýã õóóëü áèç ýý. Ìàññ, ýíåðãè õî¸ð òýíö¿¿ áîëîõîîð õºäºëæ áàéãàà áèåèéí ýíåðãè íü ìàññàà íýìýãä¿¿ëíý. Òîäðóóëáàë ýíåðãè èõ áàéõ òóñàì õóðäûã íýìýãä¿¿ëýõýä áýðõøýýë ó÷ðàõ áîëíî. Ýíý íºëºº ¿íýíäýý ãýðëèéí õóðäàíä îéðîëöîî õóðäòàé õºäºëæ áàéãàà áèåòèéí õóâüä ë ÷óõàë áàéäàã. Õýðýâ ÿìàð íýã áèåòèéí õóðä ãýðëèéí õóðäíû 10 õóâüä õ¿ðâýë ò¿¿íèé ìàññ õýâèéíõýýñýý 0,5 õóâèàð èõ áîëíî, õàðèí ãýðëèéí õóðäíû 90 õóâüä õ¿ðâýë ìàññ íü õýâèéíõýýñýý õî¸ð äàõèí èõ áîëîõ þì. Ãýðëèéí õóðäàíä äºõºõèéí õýðýýð áèåòèéí ìàññ óëàì íýìýãäýæ, èéí öààø õóðäñàõàä óëàì èõ ýíåðãè øààðäàãäàíà. ¯íýíäýý òýðýýð ãýðëèéí õóðäàíä õýçýý ÷ õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é, ó÷èð íü òýð ¿åä ò¿¿íèé ìàññ òºãñãºëã¿é èõ áîëîõ áºãººä ìàññ ýíåðãèòýé òýíö¿¿ òóë òèéì õóðäàíä õ¿ðýõýä òºãñãºëã¿é èõ ýíåðãè øààðäàãäàõàä õ¿ðíý. Èéìä æèðèéí àëèâàà áèåò õàðüöàíãóéí çàð÷ìààð ÿìàãò ãýðëèéí õóðäíààñ õýòðýõã¿é õóðäòàé õºäëºíº. Ǻâõºí ãýðýë áîëîí õóâèéí ìàññã¿é áóñàä äîëãèîí ë ãýðëèéí õóðäòàé õºäºëæ ÷àäíà. Õàðüöàíãóéí îíîëûí ººð íýã àëäàðò ìºðäºë㺺 ÷ îðîí çàé öàã õóãàöààíû òàëààðõ áèäíèé òºñººëëèéã ººð÷èëñºí þì. Íüþòîíû îíîëûí õóâüä ãýðëèéí èìïóëüñ íýã öýãýýñ íºãººä õ¿ðñýí áîë ÿíç á¿ðèéí àæèãëàã÷ ò¿¿íèé òóóëñàí õóãàöààí äýýð (öàã õóãàöàà ¿íýìëýõ¿é ó÷ðààñ) ñàíàë íèéëäýã ÷ ãýðýë õýð õîë çàì òóóëñàí òóõàéä (îðîí çàé ¿íýìëýõ¿é áèø ó÷ðààñ) ÿìàãò ñàíàë çºðäºã. Ãýðëèéí õóðä íü ò¿¿íèé òóóëñàí çàéã õóãàöààíä íü õóâààñàíòàé òýíö¿¿ áîëîõîîð ÿíç á¿ðèéí àæèãëàã÷ ãýðýëä ººð ººð õóðä îíîîíî. Õàðüöàíãóéí îíîëûí õ¿ðýýíä õàðèí ýñðýãýýð á¿õ àæèãëàã÷ ãýðýë ÿìàð õóðäòàé òàðõäàã äýýð ñàíàë íèéëýõ ¸ñòîé áàéäàã. Ãýõäýý ãýðëèéí òóóëñàí çàéíû òóõàéä ñàíàë ÷ºðñºí õýâýýð áàéäàã
òóë ãýðýë õýäýí öàã ÿâñàí äýýð ÷ ñàíàë çºðºõ áîëíî. (ßâàëòûí õóãàöàà áîë àæèãëàã÷äûí ñàíàë íèéëäýãã¿é ãýðëèéí òóóëñàí çàéã òýäíèé ñàíàë íèéëäýã ãýðëèéí õóðäàíä õóâààñàíòàé òýíö¿¿.) ªºðººð õýëáýë õàðüöàíãóéí îíîë ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíû îéëãîëòîíä öýã òàâüñàí þì! Àæèãëàã÷ á¿ð ººðò áàéãàà öàãààð õýìæèõ öàã õóãàöààíû ººðèéí ãýõ õýìæ¿¿ðòýé áàéõ ¸ñòîé áºãººä àæèãëàã÷ á¿ðò áàéãàà íýã çàãâàðûí öàãóóä íü òààðàõã¿é áàéæ áîëîõ àæýý. Ãýðëèéí èìïóëüñ ýñâýë ðàäèî äîëãèîí èëãýýæ ¿éë ÿâäàë õýçýý, õààíà áîëñîíûã òîäîðõîéëîõäîî ðàäèî äîëãèîíîîð á¿ðòãýã÷ àøèãëàæ áîëíî. Èëãýýñýí äîõèîíû çàðèì õýñýã ¿éë ÿâäàë äýýð ýðãýí îéõ áºãººä àæèãëàã÷ ýíýõ¿¿ öóóðàé-äîõèîã õ¿ëýýí àâñàí õóãàöààãàà òýìäýãëýäýã. Äîõèîã èëãýýãýýä ýðãýí õ¿ëýýí àâñàí õóãàöààíû äóíäàæààð òóõàéí ¿éë ÿâäàë õýçýý áîëñîíûã òîãòîîõ áºãººä ¿éë ÿâäàë õ¿ðòýëõ çàé íü ÿâæ èðýõýä çàðöóóëñàí õóãàöààíû ýíý äóíäæèéã ãýðëèéí õóðäààð ¿ðæ¿¿ëñýíòýé òýíö¿¿. (¯éë ÿâäëûã îðîí çàéí òîäîðõîé íýã öýãò, öàã õóãàöààíû òîäîðõîé íýã àãøèíä áîëñîí ÿìàð íýã ç¿éë ãýäýã óòãààð îéëãîíî.) ªã¿¿ëñýí á¿õíèéã îðîí-öàãèéí äèàãðàììûí æèøýý áîëîõ 2.1 çóðàãò ¿ç¿¿ëëýý. Áèå áèåòýéãýý õàðèëöàí àäèëã¿é õºäºëæ áàéãàà àæèãëàã÷èä ýíý àðãûã àøèãëàí íýã ¿éë ÿâäàëä ÿëãààòàé öàã, áàéðëàë îíîîíî. ßíç á¿ðèéí àæèãëàã÷èéí õèéñýí õýìæèëòèéí íýã íü ÷ áóñäààñàà èë¿¿-çºâ áàéõã¿é ÷ á¿ãä ººð õîîðîíäîî õîëáîîòîé. Áóñàä àæèãëàã÷èéí õàðüöàíãóé õóðäûã ìýäýæ áàéâàë òýä ¿éë ÿâäàëä ÿìàð öàã, áàéðëàë îíîîõûã àæèãëàã÷ á¿ð íàðèéí òîîöîæ ÷àäíà. Áèä öàã õóãàöààã óðòààñ íàðèéí òîäîðõîé õýìæèæ ÷àääàã áîëñîí áîëîõîîð çàéã íàðèéí òîäîðõîéëîõûí òóëä ºíºº ÷óõàì èéì àðãûã õýðýãëýæ áàéíà. ¯íýíäýý ìåòðèéã ÷ ãýñýí öåçèéí öàãààð õýìæñýí 0.000000003335640952 ñåêóíäûí õóãàöààíä ãýðëèéí òóóëæ ºíãºðäºã çàé ãýæ òîäîðõîéëäîã. (Ýíý òîî íü Ïàðèñò õàäãàëàãääàã òóñãàé öàãààí àëòàí òóéâàí äýýðõ õî¸ð òýìäýãëýë õîîðîíäûí çàéãààð ìåòðèéã òîäîðõîéëäîã óëàìæëàëò òîäîðõîéëîëòòîé òààðäàã.) ¯¿í÷ëýí ãýðëèéí ñåêóíä ãýãäýõ á¿ð ÷ òîõèðîìæòîé, óðòûí øèíý íýãæèéã àøèãëàæ áîëíî. ¯¿íèéã íýã ñåêóíäýä ãýðëèéí òóóëàõ çàé ãýæ íèéòýýð òîäîðõîéëäîã. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä çàéã öàã õóãàöàà áîëîí ãýðëèéí õóðäààð òîäîðõîéëäîã áîëîõîîð àæèãëàã÷ á¿ð ãýðëèéí õóðäûã íýãýí óòãàòàéãààð (òîäîðõîéëîëò ¸ñîîð 0.000000003335640952 ñåêóíäýä 1 ìåòð ãýæ) õýìæèõ íü àÿíäàà ìºðäºí ãàðäàã, Ýôèð îðøèí áàéãààã ÿàãààä ÷ èëð¿¿ëæ ÷àäàõã¿éã Ìàéêåëüñîí-Ìîðëèãèéí òóðøèëò ¿ç¿¿ëñýí áîëîõîîð ò¿¿íèé òóõàé îéëãîëòûã îðóóëæ òîîöîõ øààðäëàãà áàéõã¿é. Ãýõäýý õàðüöàíãóéí îíîë áèäíýýñ îðîí çàé, öàã õóãàöààíû òóõàé òºñººë뺺 ¿íäñýýð íü ººð÷ëºõèéã øààðäñàí þì. Öàã õóãöàà îðîí çàéãààñ á¿ðýí òóñäàà, ñàëàíãèä áóñ, õàðèí ò¿¿íòýé õîñîëæ îðîí-öàã ãýãäýõ íýãäìýë ç¿éëèéã ¿¿ñãýäýãèéã áèä õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé áîëëîî. Îðîí çàé äàõü öýãèéí áàéðëàëûã ãóðâàí òîî áóþó êîîðäèíàòààð òîäîðõîéëäîã íü ºäºð òóòìûí àìüäðàëä áàéäàã ë ç¿éë. Æèøýý íü, òàñàëãààí äàõü ÿìàð íýã öýãèéã íýã õàíàíààñ äîëîîí àëõàìä, íºãººãººñ ãóðâàí àëõàìä, øàëíààñ õî¸ð àëäûí ºíäºðò áàéíà ãýæ òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. Ýñâýë òóõàéí íýã öýã òèéì óðòðàã, òèéì ºðãºðºãò, äàëàéí ò¿âøíýýñ äýýø òèéì ºíäºðò áàéíà ãýæ òîäîðõîéëæ áîëäîã. Òîõèðîìæòîé ãóðâàí êîîðäèíàòûã àøèãëàæ áîëîõ ÷ òýä õÿçãààðëàãäìàë õ¿ðýýíä ë õýðýãëýãäýíý. Õýí ÷ ñàðíû áàéðëàëûã Ïèêàäèëëèéí Òîéðãèéí õîéíîîñ, áàðóóíààñ ìèëèýð òîîöîí, äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø ôóòààð [Ïèêàäèëëèéí Òîéðîã-Ëîíäîíãèéí õºë õºäºë㺺íòýé òàâàí ãóäàìæíû óóëçâàðò áàéðëàäàã òîéðîã. 1 ôóò=30.48 ñì] òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é. ¯¿íèé îðîíä íàð õ¿ðòýëõ çàéã ãàðàãóóäûí òîéðîã çàìûí õàâòãàé õ¿ðòýëõ çàé, ñàðûã íàðòàé õîëáîñîí øóëóóí áîëîí Àëüôà Öåíòàâð ãýõ ìýò îéðûí îäòîé íàðûã õîëáîñîí øóëóóí õîîðîíäûí ºíöãèéã çààæ ò¿¿íèéã òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Òýãëýý ÷ ýäãýýð êîîðäèíàò ìàíàé ãàëàêòèê äàõü íàðíû áàéðëàëûã ýñâýë áóñàä ãàëàêòèêèéí äóíäàõ ìàíàé ãàëàêòèêèéí áàéðëàëûã òîãòîîõîä
òºäèéëºí õýðýãëýãäýõã¿é. ¯íýíäýý íèéò îð÷ëîí åðòºíöèéã ººð õîîðîíäîî õîëáîî á¿õèé òóñãààð õýñã¿¿äèéí öîãöîëáîð ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Õýñýã òóñ á¿ðò öýãèéíõ íü áàéðëàëûã òîãòîîæ áîëîõ ãóðâàí êîîðäèíàò á¿õèé ººð ººð òîãòîëöîîã õýðýãëýæ áîëíî. ¯éë ÿâäàë áîë îðîí çàéí òîäîðõîé öýãò, òîäîðõîé íýã öàã õóãàöààíä áîëäîã ç¿éë. Òýãýõýýð ¿éë ÿâäëûã äºðâºí òîî áóþó äºðâºí êîîðäèíàòààð òîãòîîæ áîëíî. Êîîðäèíàòûí ñîíãîëò áàñ ë äóðûí áàéõ àãààä îðîí çàéí íàðèéí òîäîðõîé ãóðâàí êîîðäèíàò, öàã õóãàöààíû äóðûí íýã õýìæýýñèéã àâ÷ áîëíî. Îðîí çàéí äóðûí õî¸ð êîîðäèíàò õîîðîíä ÿëãàà áàéäàãã¿éí íýãýí àäèë õàðüöàíãóéí îíîëä îðîí çàéí áîëîí öàã õóãàöààíû êîîðäèíàò õîîðîíä áîäèò ÿëãàà áàéõã¿é. Îðîí çàéí íýã êîîðäèíàò íü îðîí çàéí õóó÷èí êîîðäèíàòûí õî¸ðûõ íü õîñëîë áàéõ êîîðäèíàòûí øèíý òîãòîëöîîã ñîíãîæ áîëîõ þì. Æèøýý íü, äýëõèéí ãàäàðãóó äýýðõ öýãèéí áàéðëàëûã Ïèêàäèëëèéí Òîéðãèéí õîéíîîñ, áàðóóíààñ ìèëèýð õýìæèí òîãòîîõûí îðîíä Ïèêàäèëëèéí Òîéðãîîñ ç¿¿í õîéø ýñâýë áàðóóí õîéø õýäýí ìèëüä áàéãààãààð òîãòîîæ áîëíî. Ýíý÷ëýí õàðüöàíãóéí îíîëä (ñåêóíäààð õýìæäýã) õóó÷èí öàã õóãàöàà äýýð Ïèêàäèëëèéí Òîéðãèéí õîéä òàëààñ (õýìæñýí ãýðëèéí ñåêóíäèéí) çàéã íýìñýí öàã õóãàöààíû øèíý êîîðäèíàòûã õýðýãëýæ áîëäîã. Àëèâàà ¿éë ÿâäëûí äºðâºí êîîðäèíàòûã îðîí-öàã ãýãäýõ äºðâºí õýìæýýñò îðîí çàé äàõü ò¿¿íèé áàéðëàëûã òîäîðõîéëîã÷ ãýæ ¿çýõ íü òóñòàé þì. ĺðâºí õýìæýýñò îðîí çàéã òºñººëºõºä àìàðã¿é. Áè ººðºº ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéã ÷ ÷àäàí ÿäàí òºñººëäºã þì! Õàðèí äýëõèéí ãàäàðãóó øèã Õî¸ð õýìæýýñò îðîí çàéã äèàãðàììààð èëýðõèéëýõýä õýö¿¿ áèø. (Àëèâàà öýãèéí áàéðëàëûã íü óðòðàã, ºðãºðºã ãýñýí õî¸ð êîîðäèíàòààð èëýðõèéëæ áîëäîã ó÷ðààñ äýëõèéí ãàäàðãóó õî¸ð õýìæýýñòýé.) Öàã õóãàöààíû òýíõëýã íü äýýø ÷èãëýñýí, õàðèí îðîí çàéã èëýðõèéëñýí íýã òýíõëýãèéã íü õºíäëºí áàéðëóóëñàí äèàãðàììóóäûã áè åðºíõèé人 õýðýãëýíý. Îðîí çàéí íºãºº õî¸ð òýíõëýãèéã îðõèñîí ýñâýë çàðèì òîõèîëäîëä íýãèéã íü àëñëàëòàíä ä¿ðñýëñýí áàéãàà. (2.1 çóðãèéíõ øèã äèàãðàììûã îðîí-öàãèéí äèàãðàìì ãýæ íýðëýíý.) Æèøýý íü, 2.2 çóðàãò öàã õóãàöààã æèëýýð õýìæèí, äýýø ÷èãýëñýí òýíõëýãýýð èëýðõèéëñýí áîë íàðíààñ Àëüôà Öåíòàâð õóðòýëõ çàéã Ìèëèýð õýìæèí, õºíäëºí òýíõëýã äàãóó óóëñàí áàéíà. Íàð, Àëüôà Öåíòàâð õî¸ðûí îðîí-öàãò òóóëñàí çàìûã äèàãðàììûí ç¿¿í, áàðóóí òàëä áîñîîãîîð ¿ç¿¿ëñýí. Íàðíààñ öàöàðñàí ãýðëèéí öàöðàã - òàðõàæ, Àëüôà Öåíòàâðò äºðâºí æèëèéí äàðàà î÷íî.
çóðàã 2.1
çóðàã 2.2 Ãýðëèéí õóðä ¿¿ñã¿¿ðèéí õóðäíààñ ¿ë õàìààðàí òîãòìîë áàéäãèéã Ìàêñâåëëèéí òýãøèòãýë óðüä÷èëàí õýëæ, ýíý íü íàðèéí õýìæèëòýýð áàòëàãäñàíûã áèä ¿çñýí. Òîäîðõîé íýã öàãò, îðîí çàéíû òîäîðõîé íýã öýãýýñ ãàðñàí ãýðëèéí èìïóëüñ ÿâààíäàà õýìæýý, áàéðëàë íü æèðèéíõýý õóðäíààñ ¿ë õàìààðàõ ãýðëèéí õ¿ðýý áîëîí òàðõäàã ãýäýã íü ¿¿íýýñ óðãàí ãàðíà. Ñàÿíû íýã ñåêóíäûí ãýðýë 300 ìåòð ðàäèóñòàé õ¿ðýýã ¿¿ñãýí òàðõäàã áà õî¸ð ñåêóíäûí äàðàà õ¿ðýýíèé ðàäèóñ 600 ìåòð ãýõ ìýòýýð òîìîðäîã. Ýíý íü öººðìèéí óñ ðóó ÷óëóó øèäýõýä óñíû äîëãèîòîé èæèë þì. Ýäãýýð äîëãèî ÿâààíäàà òîìðîõ òîéðîã áàéäëààð òàðõäàã. Öººðìèéí õî¸ð õýìæýýñò ãàäàðãóó áîëîí öàã õóãàöààíû íýã õýìæýýñèéã íèéëñýí ãóðâàí õýìæýýñò çàãâàðûã òºñººëáºë óñàíä ÷ òàðõàõ äîëãèîí òîéðîã íü óñàíä ÷óëóó õ¿ðñýí òýð àãøèí, òýð öýã äýýð îðîéòîé êîíóñûã ¿¿ñãýíý. (çóðàã 2.3).
çóðàã 2.3 Ýíý ÿìàð íýã ¿éë ÿâäëààñ òàðõñàí ãýðýë íü äºðâºí õýìæýýñò îðîí-öàãò ãóðâàí õýìæýýñò êîíóñûã ¿¿ñãýäýã. Ýíý êîíóñûã òóõàéí ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí èðýýä¿éí êîíóñ ãýæ íýðëýíý. Òóõàéí ¿éë ÿâäàëä õ¿ð÷ ÷àäàõ ãýðëèéí èìïóëüñûã ¿¿ñãýñýí ¿éë ÿâäëûí îëîíëîã áîëîõ ãýðëèéí óðüäûí êîíóñ ãýãäýõ ººð íýã êîíóñûã ÷ çóðæ áîëíî (çóðàã 2.4ò õàðóóëñàí áàéíà.) ßìàð íýãýí ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí óðüäûí áà èðýýä¿éí êîíóñ îðîí-öàãèéã ãóðâàí õýñýãò õóâààíà (çóðàã 2.5). Òóõàéí ¿éë ÿâäëûí ¿íýìëýõ¿é èðýýä¿é áîë ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí èðýýä¿éí êîíóñ äîòîðõ ìóæ þì. Ýíý áîë çàð÷ìûí õóâüä Ð öýãò áîëñîí ¿çýãäëèéí íºëººã àâ÷ áîëîõ á¿õ ¿éë ÿâäëûí öîãö. Þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àäàõã¿é ó÷ðààñ Ð ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí êîíóñûí ãàäíà áàéãàà ¿éë ÿâäàëä Ð ¿éë ÿâäëààñ ¿¿ññýí äîõèî õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é. Èéìä Ð äýýð áîëñîí ¿çýãäýë òýäýíä íºëººëºõã¿é. Ð ¿éë ÿâäëûí ¿íýìëýõ¿é ºíãºðñºí íü ãýðëèéí óðüäûí êîíóñûí äîòîðõ ìóæààð èëýðõèéëýãäýíý. Ýíý áîë ãýðëèéí õóðäòàé ýñâýë ò¿¿íýýñ áàãà õóðäòàéãààð òàðõàæ ¿éë ÿâäàëä õ¿ðñýí äîõèîíóóäûã ¿¿ñãýñýí á¿õ ¿éë ÿâäëûí îëîíëîã þì. Èíãýõëýýð ýíý íü, Ð öýãò áîëîõ ¿çýãäýëä íºëººëºõ áîëîìæòîé á¿õ ¿éë ÿâöûí öîãö ìºí. Ð ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí óðüäûí êîíóñ äîòîð áàãòàõ îðîí çàéí òóõàéí íýã ìóæèéí õàà íýãòýý, òîäîðõîé íýã öàãò þó òîõèîñîíûã ìýäâýë Ð ¿éë ÿâäàëûí õ¿ðýýíä þó òîõèîõûã óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäíà. Ãýðëèéí óðüäûí áà èðýýä¿éí êîíóñ äîòîð áàãòààã¿é îðîí çàéí ìóæèéã ãàäààä òàë ãýæ íýðëýíý. Ãàäààä òàëä õàìààðàõ ¿éë ÿâäëóóä Ð ¿éë ÿâäàëä íºëººëºõ ÷ ¿ã¿é Ð ¿éë ÿâäëûí íºëººã ÷ àâàõã¿é.
çóðàã 2.4
çóðàã 2.5 Æèøýý íü, íàð ÿã îäîî ãýðýëòýõýý ãýíýò áîëèâîë òóõàéí àãøèíä ýíý íü äýëõèéí àìüäðàëä îãò íºëººëºõã¿é, ÿàãààä ãýâýë òýðýýð íàð áºõºõ ¿çýãäëèéí ãàäíà òàëä áàéõ áîëíî (çóðàã 2.6).
çóðàã 2.6 Íàðíààñ öàöàðñàí ãýðýë äýëõèéä õ¿ð÷ èðäýã òýð õóãàöààíû äàðàà áóþó íàéìàí ìèíóòûí äàðàà ë áèä ýíý òóõàé ìýäíý. Òýð ¿åä ë äýëõèé äýýðõ ¿çýãäýë¿¿ä íàð áºõºõ ¿çýãäëèéí ãýðëèéí èðýýä¿éí êîíóñò îðîõ áîëíî. ¯¿íèé íýãýí àäèë, îð÷ëîí åðòºíöèéí àëñëàãäñàí õýñýãò îäîî þó áîëæ áàéãààã áèä ìýääýãã¿é áºãººä áèäíèé õàðæ áàéãàà õîëûí ãàëàêòèêèéí ãýðýë õýäýí ñàÿ æèëèéí ºìíº öàöàðñàí, õàðèí áèäíèé îëæ íýýñýí õàìãèéí õîë áèåòèéí ãýðýë íàéìàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí ºìíº öàöàðñàí àæ.Òýãýõýýð îð÷ëîí åðòºíöèéã àæèãëàí õàðàõäàà áèä ò¿¿íèéã ºíãºðñºí ¿åä íü õàðæ áàéíà ãýñýí ¿ã. 1905 îíä Ýéíøòåéí, Ïàóíêàðå õî¸ð òàòàëöëûí íºëººã òîîöîîã¿éí íýãýí àäèëààð àñóóäàëä õàíäâàë òóñãàé ãýãäýõ õàðüöàíãóéí îíîëîîð àñóóäëûã øèéäíý ãýñýí ¿ã. Îðîí-öàã äàõü ¿éë ÿâäàë á¿ðèéí õóâüä (îðîí-öàãò òóõàéí ¿éë ÿâäëààñ öàöàðñàí ãýðëèéí òàðõàõ áîëîìæèò á¿õ çàìûí îëîíëîã áîëîõ) ãýðëèéí êîíóñûã áàéãóóëæ áîëîõ áà ãýðëèéí õóðä íü ÿìàð÷ ¿éë ÿâäëûí õóâüä, á¿õ ç¿ãò èæèë áàéäàã áîëîõîîð ãýðëèéí á¿õ êîíóñ íýãýí èæèë áàéõûí õàìò ç¿ã á¿ðò ÷èãëýñýí áàéíà. Óã îíîë þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àäàõã¿é ãýæ áàñ ºã¿¿ëäýã. Ýíý íü öàã õóãàöàà, îðîí çàéä àëèâàà áèåòèéí òóóëàõ çàì òóõàéí áèåò äýýð ºðíºñºí ¿éë ÿâäàë á¿ðèéí ãýðëèéí êîíóñûí äîòîðõ çóðààñààð èëýðõèéëýãäýõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëòãýíý (çóðàã 2.7). Á¿õ àæèãëàã÷èéí õóâüä ãýðëèéí õóðä (Ìàéêåëüñîí- Ìîðëèãèéí òóðøëàãûí ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí) èæèë áàéäãèéã òàéëáàðëàõàä òºäèéã¿é áèåò ãýðëèéí õóðäòàé îéðîëöîî õóðäòàé õºäëºõ ¿åä þó òîõèîëäîõûã òîäîðõîéëîõîä õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîë ìàø ñàéí òààð÷ áàéæýý. Ãýâ÷ ýíý îíîë íü áèåò¿¿ä õîîðîíäûíõîî çàéíààñ õàìààðàõ õ¿÷ýýð áèå áèåíýý òàòäàã ãýäýã òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëòîé òààðàõã¿é áàéâ. Íüþòîíû îíîë áèåòèéí àëü íýã íü õºäºëâºë áóñäàä ¿ç¿¿ëýõ õ¿÷ íü àãøèí çóóðò ººð÷ëºãääºã ãýäãèéã çààäàã þì. ªºðººð õýëáýë òàòàëöëûí ¿éë÷ëýë õàðüöàíãóéí îíîëûí øààðääàã øèã ãýðëèéí õóðäòàé òýíö¿¿ áóþó áàãà õóðäòàéãààð áèø, õàðèí òºãñãºëã¿é õóðäòàé òàðõàõ ¸ñòîé. Õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîëòîé òîõèðîõ òàòàëöëûí îíîë áàéãóóëàõ õýä õýäýí àìæèëòã¿é îðîëäëîãûã 1908-ààñ 1914 îíä Ýéíøòåéí õèéñýí þì. ¯¿íèé ýöýñò 1915 îíä òýðýýð õàðüöàíãóéí åðºíõèé ãýæ ºíºº áèäíèé íýðëýæ áàéãàà îíîëûã äýâø¿¿ëñýí áèëýý.
Òàòàëöàë áîë æèðèéí íýã õ¿÷ áèø áºãººä òýð íü îðîí-öàã ºìíº áîäîæ áàéñàí÷ëàí õàâòãàé áóñ, õàðèí ººðò àãóóëàãäàõ ìàññ, ýíåðãèéí íºëººãººð ìóðóéæ, "òîíãîéäîã"-èéí øàëòãààí þì ãýñýí õóâüñãàëò øèíæòýé ñàíàëûã Ýéíøòåéí äýâø¿¿ëýâ. Äýëõèé øèã áèåò¿¿ä òàòàëöëûí õ¿÷íýýñ áîëæ ìóðóéñàí òîéðîã çàìààð õºäëºõ øààðäëàãàã¿é áàéäàã. ¯¿íèé îðîíä òýä ìóðóé îðîí çàéä øóëóóíòàé íèëýýä òºñòýé, ãåîäåçèéí ãýãäýõ çàìààð çàìíàäàã. Ãåîäåçèéí ãýäýã íü çýðãýëäýý õî¸ð öýã õîîðîíäûí õàìãèéí äºò (ýñâýë õàìãèéí òîéðóó) çàì þì, Æèøýýëáýë äýëõèéí ãàäàðãà áîë õî¸ð õýìæýýñò ìóðóé îðîí çàé áºãººä äýëõèé äýýðõ èõ òîéðãèéã ãåîäåçèéí ãýõ àãààä ýíý íü õî¸ð öýãèéí õîîðîíäûí õàìãèéí äºò çàì áàéíà (çóðàã 2.8). Íèñýõ îíãîöíû äóðûí õî¸ð áóóäàë õîîðîíäûí õàìãèéí äºò çàì íü ãåîäåçèéí áàéäàã áîëîõîîð íèñýõ îíãîöíû ìýäýý÷ íàð ÷óõàì èéì çàìûã íèñãýã÷äýä ìýäýýëæ áàéäàã. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëîîð áèåñ äºðâºí õýìæýýñò îðîí-öàãò ÿìàãò øóëóóíààð çàìíàäàã ÷ ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä ìóðóé çàìààð çàìíàäàã ìýòýýð õàðàãääàã áàéíà. (¯íýìøèõèéí òóëä äîâîðõîã ãàçðûí äýýã¿¿ð íèñ÷ áàéãàà îíãîöûã àæèãëààðàé. Îíãîö ººðºº ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä øóëóóíààð íèñ÷ áàéãàà ÷ ñ¿¿äýð íü ãàçðûí õî¸ð õýìæýýñò ãàäàðãóó äýýð ìóðóé áàéäëààð øèëæäýã.) Íàðíû ìàññ íü îðîí-öàãèéã äºðâºí õýìæýýñò îðîí çàéä äýëõèé øóëóóíààð õºäºëæ áàéâ ÷ ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä òîéðîã çàìààð õºäºëæ áàéãàà ìýò õàðàãäàõààð ìóðóéëãàäàã àæýý. ¯íýíäýý õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òààìàãëàñàí ãàðàãèéí òîéðîã çàìóóä òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëûí òààìàãëàäàãòàé áàðàã ë òààðäàã. Ãýõäýý íàðàíä õàìãèéí îéð áàéæ, òàòàëöëûí õàìãèéí õ¿÷òýé íºëººíä îðæ, ìàø èõ ñóíàñàí òîéðîã çàìààð õºäºëäºã Áóä ãàðàãèéí õóâüä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë íü çóóâàí òîéðîã çàìûí èõ òýíõëýã àðâàí ìÿíãàí æèëä îéðîëöîîãîîð íýã îð÷èì õýìýý𠺺ð÷ëºãäºí íàðûã òîéðîí ýðãýõ ¸ñòîé ãýæ óðüä÷èëàí õýëñýí þì. ßëèõã¿é ÷ ãýëýý ýíý íºëºº 1915 îíîîñ ºìíº òýìäýãëýãäýí, Ýéíøòåéíèé îíîëûí àíõíû áàòàëãààíóóäûí íýã áîëæ òîäîðõîéëîãäñîí áèëýý. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ðàäèî äîëãèîíîîð á¿ðòãýã÷ òºõººðºìæ àøèãëàí áóñàä ãàðàãèéí òîéðîã çàì Íüþòîíû òààìàãëàëààñ áàãà áîëîâ÷ ãàæäàãèéã õýìæèæ ÷àäñàí áºãººä òýð íü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òààìàãëàëòàé òààð÷ áàéíà. Ãýðëèéí öàöðàãóóä îðîí-öàãò áàñ ãåîäåçîîð çàìíàõ ¸ñòîé. Îðîí çàé ìóðóéäàã ãýäýã íü ãýðýë øóëóóíààð òàðõäàãã¿éã ìºí èëýðõèéëäýã. Èéìä ãýðýë òàòàëöëûí îðîíãóóäûí íºëººãººð õàçàéõ ¸ñòîé ãýæ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë óðüä÷èëàí õýëäýã. Æèøýý íü, íàðòàé îéð îðøèõ öýãèéí ãýðëèéí êîíóñóóä íàðíû ìàññûí íºëººãººð ò¿¿í ð¿¿ áàãà çýðýã õàçàéõ ¸ñòîé ãýæ ýíý îíîë òààìàãëàäàã þì. Ýíý íü íàðíû õàæóóãààð ºíãºðºõ õîëûí îääûí ãýðýë áàãàã¿é ºíö㺺ð õàçàéí äýëõèé äýýð áàéãàà àæèãëàã÷èéí õóâüä îíäîî áàéðëàëä õàðàãäàõ ¸ñòîé (çóðàã 2.9) ãýñýí ¿ã. Òóõàéí îäíû ãýðýë ÿìàãò íàðàíä îéðõîíóóð ÿâæ ºíãºðäºã áîë áèä ãýðýë õàçàéäàã ýñýõèéã ýñâýë òóõàéí îä áèäýíä õàðàãäàæ áàéãàà ãàçðàà ¿íýõýýð áàéäàã ýñýõèéã õýëæ ÷àäàõã¿é áàéõ áàéñàí. Ãýâ÷ äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýæ, çàðèì îä íàðíû öààãóóð äàëä îðîîä ãàð÷ èðýõ ¿åä òýäíèé ãýðýë ãàæäàã. Èíãýýä òýäíèé õàðàãäàõ áàéðëàë íü áóñàä îäíîîñ õàðüöàíãóéãàà𠺺ð÷ëºãääºã. Íàðíû õóðö ãýðýë íü òýíãýð îãòîðãóéä ò¿¿íòýé çýðýãöýí îðøèæ áàéãàà îääûã õàðàõ áîëîìæ îëãîäîãã¿é ó÷ðààñ ýíý íºëººã àæèãëàõàä åðºíõèé人 ìàø áýðõ. Ãýõäýý èéì áîëîìæ íàðíû ãýðëèéã ñàð õàëõàëñàí, íàð õèðòýõ ¿åä òîõèîäîã. 1915 îíä Ýéíøòåéíèé òààìàãëàñàí ãýðëèéí õàçàéëòûã õýí ÷ òýð äàðóé øàëãàæ ÷àäààã¿é, ó÷èð íü Äýëõèéí Íýãä¿ãýýð Äàéí ýõýë÷èõñýí áàéëàà. Îíîëûí òààìàãëàæ áàéñàí÷ëàí ãýðýë íàðíààñ áîëæ ¿íýõýýð ìóðóéäàãèéã Áàðóóí Àôðèêààñ íàð õèðòýëòèéã àæèãëàæ áàéñàí Àíãëèéí ýêñïåäèö 1919 îíä õàðóóëæýý. Àíãëèéí ýðäýìòýä Ãåðìàíû îíîëûí çºâ áîëîõûã íîòîëñîí íü äàéíû äàðàà õî¸ð îðîí ýâëýðýõèéí áàñ íýã àãóó ¿éë áîëîí òýìäýãëýãäñýí áèëýý.
Òîõóóðõàëòàé íü ýíý ýêñïåäèöèéí àâñàí ôîòî çóðãàíä õîæèì õèéñýí øèíæèëãýý ë òýäíèé õýìæèõ ãýæ îðîëäîæ áàéñàí íºëºº õýìæèëòèéí àëäààíû çýðýãòýé òààðàõààð èõ áàéñíûã èëð¿¿ëñýí þì. Àíãëè÷óóäûí ¿ð ä¿í íýã áîë öýâýð àç áàéñàí, ¿ã¿é áîë øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýíä öººíã¿é òîõèîëääîã îëæ àâàõûã õ¿ññýíýý îëæ àâñàí òýð òîõèîë áàéæýý. Ãýõäýý íàðíààñ áîëæ ãýðýë ìóðóéäàã íü õîæèì õýä õýäýí àæèãëàëòààð òîäîðõîé áàòëàãäñàí þì. Äýëõèé øèã èõ ìàññòàé áèåèéí îéðîëöîî öàã õóãàöàà óäààøðàíà ãýäãèéã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë áàñ òààìàãëàñàí áèëýý. Ýíý íü ýíåðãè èõ áàéõ òóñàì äàâòàìæ ºíäºð áàéõ òîäîðõîé õàìààðàë ãýðëèéí ýíåðãè, äàâòàìæ (ººðººð õýëáýë ñåêóíä äýõ ãýðëèéí äîëãèîíû òîî) õîîðîíä áàéäãààñ óðãàí ãàðäàã. Äýëõèéí òàòàëöëûí îðîíä ãýðýë ÷àíõ äýýø òàðõäàã áîëîõîîð ýíåðãèý àëäàæ, ò¿¿íèé äàâòàìæ áàãàñäàã áàéíà. (Äîëãèîíû çýðãýëäýý íóðóó õîîðîíäûí õóãàöààíû õýìæýý èõñýíý ãýñýí ¿ã.) Èõ ºíäºðò áàéðëàñàí àæèãëàã÷èä äîîð áîëæ áàéãàà á¿õýí óäààí áîëæ áàéõ øèã ñàíàãäàõ ó÷èðòàé. Ýíý òààìàãëàëûã íýãèéã íü óñ ò¿ãýýõ öàìõàãèéí îðîé äýýð, íºãººã íü ò¿¿íèé ñóóðüò áàéðëóóëñàí ìàø íàðèéí õî¸ð öàãèéí òóñëàìæòàéãààð 1962 îíä øàëãàñàí þì. Ãàçàðò îéð áàéñàí öàã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëòîé ÿã òààð÷ óäààí ÿâæ áàéæýý. Äýëõèé äýýðõ ÿëãàâàðòàé ºíäºðò öàãóóä ÿëãààòàé ÿâäàã íü õèéìýë äàãóóëààñ èëãýýñýí äîõèîíä ñóóðèëàí àæèëëàäàã àãààðûí áîëîí óñàí çàìûí ìýäýýëýã÷ òîãòîëöîî áèé áîëñîíòîé õîëáîîòîéãîîð ºíººäºð èõýýõýí ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òààìàãëàëûã ¿ë õýðýãñâýë òóõàéí íýã áàéðëàëûí êîîðäèíàòóóäûã õýäýí ìèëèýð àëäààòàé òîîöîõ þì! Õºäºë㺺íèé òóõàé Íüþòîíû õóóëü îðîí çàé äàõü ¿íýìëýõ¿é áàéðëàëûí òóõàé ¿çýëä öýã òàâüñàí áîë õàðüöàíãóéí îíîë áèäíèéã ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíààñ ÷ºëººë뺺. Èõýð õ¿ì¿¿ñèéã æèøýý áîëãîí àâúÿ. Íýã íü óóëûí îðîé äýýð àìüäðàõààð îäñîí, íºãºº íü äàëàéí ò¿âøèíä àìüäðàõààð ¿ëäñýí ãýæ ¿çüå. Ýõíèéõ íü óäààõààñàà àðàé õóðäàí õºãøèðíº. Èíãýýä òýä óóëçàõ ¿åä íýã íü íºãººãººñºº õºãøèí õàðàãäàõ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä íàñíû ÿëãàà íü òóí áàãà áàéõ àâ÷ èõðèéí íýã íü ãýðëèéí õóðäòàé îéðîëöîî õóðä á¿õèé ñàíñðûí õºë㺺ð àëñûí àÿíä ìîðäñîí áîë á¿ð èõ áîëîõ áàéëàà. Áóöàæ èðýõäýý òýðýýð äýëõèé äýýð ¿ëäñýí èõðýýñýý òóí çàëóó õàðàãäàõ þì. ¯¿íèéã èõðèéí ïàðàäîêñ ãýäýã áîëîâ÷ ýíý íü ñýòãýëèéíõýý ã¿íä ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíä èòãýäýã õ¿ì¿¿ñò ë çîðèóëàãäñàí áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöàà ãýæ áàéäàãã¿é, õàðèí îðîíä íü áîäãàëü òóñ á¿ð õààíà áàéðëàæ, õýðõýí õºäºëæ áàéãààãààñàà õàìààðñàí öàã õóãàöààíû ººðèéí õýìæ¿¿ðòýé áàéíà. Îðîí çàé, öàã õóãàöààã äîòîîäîä íü ¿éë ÿâäàë áîëæ ºðíºäºã ÷ òýäãýýð ¿éë ÿâäëûí íºëººíä ¿ë àâòàõ ººð÷ëºãääºãã¿é òàëáàð ãýæ 1915 îíîîñ ºìíº òºñººëæ áàéëàà. Õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîëûí õóâüä ÷ áàéäàë èéì ë áàéâ. Áèå õºäºëæ, õ¿÷ òàòàæ, ò¿ëõýæ áàéõàä öàã õóãàöàà, îðîí çàé õî¸ð ë õýâýýð, íºëººíä ¿ë àâòàí áàéñàí þì. Îðîí çàé, öàã õóãàöààã òºãñãºëã¿é. ìºíõ ãýæ áîäîõ íü ç¿é ¸ñíû áàéæýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä íºõöºë áàéäàë îãò ººð áîëîâ. Îðîí çàé, öàã õóãàöàà ºíººäºð õóâüñàìòãàé õýìæèãäýõ¿¿í áîëñîí áºãººä áèå õºäºëæ ýñâýë õ¿÷ ¿éë÷èëæ áàéõäàà îðîí çàéí ìóðóéëò, öàã õóãàöààíä íºëººëæ, îðîí-öàãèéí á¿òýö íü áèå õýðõýí õºäºëæ, õ¿÷ ÿàæ ¿éë÷ëýõýä ýðãýýä íºëººëäºã. Îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ð îð÷ëîí åðòºíöºä áîëæ áàéãàà á¿õýíä íºëººëäºã òºäèéã¿é, ººðñ人 ÷ ò¿¿íèé õ¿ðýýíä áîëæ áàéãàà á¿õíèé íºëººíä îðäîã. Îðîí çàé, öàã õóãàöààíû òºñººëºëã¿éãýýð îð÷ëîí åðòºíö äýõ ¿éë ÿâäëûí òóõàé ÿðüæ áîëîõã¿éí íýãýí àäèë îðîí çàé, öàã õóãàöààã îð÷ëîí åðòºíöººñ àíãèä ÿðèõ íü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¸ñîîð óòãàã¿é þì. Îðîí çàé, öàã õóãàöààíû òóõàé ýíýõ¿¿ øèíý îéëãîö îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ ¿çýëä ìààíü ñ¿¿ëèéí õýäýí àðâàí æèëä õóâüñàë õèéëýý. Îðøèí áàéñàí, ìºíõºä îðøèí áàéñààð áàéõ, áàðàã
ººð÷ëºãääºãã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé õóó÷èí òºñººëºë ìààíü òîäîðõîé íýã õóãàöààíû ºìíº ¿¿ññýí, èðýýä¿éí àëü íýã öàãò îðøèõóéãàà àëäàæ ÷ áîëîõ õóâèð÷ ººð÷ëºãääºã, òýëæ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé òºñººë뺺ð ñîëèãäëîî. Äàðààãèéí á¿ëãýý ýíýõ¿¿ õóâüñãàëä çîðèóëàâ. Õýäýí æèëèéí ºìíº ýíý íü îíîëûí ôèçèê äýõ ñóäàëãààíû àæëûí ìààíü ýõëýë öýã áàéñàí áèëýý. Îð÷ëîí åðòºíö ýõëýëòýé áàéõ ¸ñòîé, òºãñãºëòýé ÷ áàéæ áîëîõûã Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë èëýðõèéëäýãèéã Ðîæåð Ïåíðîóç áèä õî¸ð ¿ç¿¿ëñýí þì.
Ãóðàâäóãààð á¿ëýã Òýëæ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíö Ñàðã¿é ò¿íýð õàðàíõóé øºíº òýíãýð îãòîðãóé ðóó õàðâàë á¿õíýýñ ò¿ð¿¿í òàíû õàðàõ õàìãèéí õóðö áèåò íü Öîëìîí, Óëààí Í¿äýí, Áàðõàñáàäü, Ñàí÷èð ãàðàãóóä áàéõ áîëíî. Ìàíàé íàðòàé òºñòýé ÷ áèäíýýñ àñàð õîë îðøèí áàéãàà îëîí òîîíû îääûã ÷ áàñ õàðíà. Äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýäýãýýñ áîëîîä ¿ë-õºäëºõ òýäãýýð îäíû çàðèì íü ººð õîîðîíäûí áàéðëàëàà ¿ë ÿëèã ººð÷èëñºí áàéäàã. ¯íýíäýý òýä îãò õºäºë㺺íã¿é áèø þì! Èéí ººð÷ëºãäºæ õàðàãääàã íü òýä áèäýíòýé õàðüöàíãóé îéðõîí áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýäýã áîëîõîîð òýä á¿ð õîëûí äýâñãýð îääîîñ ÿëãàð÷ ÿíç á¿ðèéí áàéðëàëä õàðàãääàã àæýý. Ýíý íü ýäãýýð îä õ¿ðòýëõ çàéã øóóä õýìæèõ áîëîìæèéã áèäýíä îëãîäîã àãààä òýä îéð áàéõ òóñìàà èë¿¿ õºäëºìòãèé õàðàãääàã þì. Ïðîêñèì Öåíòàâð ãýãäýõ õàìãèéí îéðûí îä áèäíýýñ ãýðëèéí äºðºâ îð÷èì æèëèéí àëñàä (ò¿¿íèé ãýðýë äýëõèéä èðòëýý äºðºâ îð÷èì æèëèéã òóóëäàã) áóþó áàðàãöààëáàë õîðèí ãóðâàí ñàÿûí ñàÿ ìèëèéí çàéä îðøäîã. Ýíãèéí í¿äýíä õàðàãäàõ èõýíõ îä áèäíýýñ ãýðëèéí õýäýí çóóí æèë àëñëàãäñàí áàéäàã þì. ¯¿íòýé õàðüöóóëáàë ìàíàé íàð ãýðëèéí íàéìõàí ìèíóòûí çàéä áàéäàã! Õàðàãäàõ îäîä øºíèéí òýíãýðò íèëäýý ò¿ãñýí ¿çýãääýã ÷ Òýíãýðèéí çààäàë ãýæ áèäíèé íýðëýäýã òýð õýñýãò ãîéä øèã¿¿ öóãëàñàí áàéäàã áèëýý. Òýíãýðèéí çààäàë îðøèí áàéãààã õàðàãäàõ îääûí èõýíõ õýñýã ìóøãèà ãýæ ºíºº áèäíèé íýðëýäýã ãàëàêòèêóóäûí íýã òºðºë áîëîõ ä¿ãðýã ìàÿãèéí õýëáýð ä¿ðñ á¿õèé ãàëàêòèêèéí äîòîð áàéðëàäàãààð òàéëáàðëàíà ãýñýí ñàíààã á¿ð 1750 îíä çàðèì îäîí îðîí ñóäëàà÷ èëýðõèéëæ áàéæýý. Õýäýí àðâàí æèëèéí äàðàà îäîí îðîí ñóäëàà÷ Âèëúÿì Ãåðøåëü îëîí òîîíû îäíû áàéðëàë, çàéí æàãñààëòûã ãàðãàõ ìàø í¿ñýð àæëûã õèéæ áàéõäàà ýíý ñàíààã áàòàëñàí þì. Ãýñýí õýäèé ÷ óã ñàíààã ýíý çóóíû ýõýýð ë á¿ðýí õ¿ëýýí çºâøººðñºí áèëýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí ä¿ð çóðàã ìààíü Àìåðèêèéí ýðäýìòýí, îäîí îðîí ñóäëàà÷ Ýäâèí Õàááë ìàíàé ãàëàêòèê öîðûí ãàíö íü áèø ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí 1924 îíîîñ ë ýõòýé þì. ¯íýíäýý àñàð èõ, õîîñîí çàéãààð òóñãààðëàãäñàí îëîí ãàëàêòèê îðøèí áàéäàã àæýý. ¯¿íèéã íîòëîõûí òóëä ýäãýýð ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéã òîäîðõîéëîõ øààðäëàãà Õàááëä òóëãàðñàí áºãººä òýäãýýð ãàëàêòèê îéðûí îääîîñ ÿëãààòàé íü îãò õºäºë㺺íã¿é þì øèã õàðàãäàõààð òèéì õîë áàéäàã áàéíà. Èéìýýñ çàéã õýìæèõäýý òýðýýð äàì àðãûã õýðýãëýõ õýðýãòýé áîëæýý. Îääûí ãÿëàëçàëò íü õýäèé òîîíû ãýðýë òóõàéí îäíîîñ öàöàðñàíààñ (ò¿¿íèé ãýðýëòýëòýýñ), ìºí õýð õîë áàéãààãààñ õàìààðäàã. Îéðûí îääûí òóõàéä òýäíèé ãÿëàëçàëò áîëîí çàéã õýìæýýä ãýðýëòýëòèéã íü òîîöîîëæ áîëäîã. ¯¿íèé ýñðýãýýð õýðýâ áèä áóñàä ãàëàêòèêèéí îääûí ãýðýëòýëòèéã ìýäâýë ãÿëàëçàëòûã íü õýìæèæ òóõàéí îä õ¿ðòýëõ çàéã òîîöîîëæ áîëîõ þì. Çàðèì òºðëèéí îä õýìæèëòýíä ºðòºõººð îéðõîí áàéõäàà ÷ èæèë ãýðýëòýëòòýé áàéäãèéã Õàááë îëæ àæèãëàñàí áºãººä èéì îääûã ººð ãàëàêòèêààñ îëáîë òýä èæèë ãýðýëòýëòòýé áàéíà ãýæ ¿çýýä ýíý ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéã òîîöîîëæ áîëíî ãýæ òýðýýð áîäñîí áàéíà. Íýã ãàëàêòèêèéí õ¿ðýýíä õýä õýäýí îäíû õóâüä õèéñýí èéìýðõ¿¿ òîîöîî èæèë çàéã èëýðõèéëæ áàéâàë òîîöîîã íàéäâàðòàé ãýæ ¿çýæ áîëíî. Èéì ìàÿãààð Õàááë åñºí ººð ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéã òîîöîîëæýý. Ìàíàé ãàëàêòèê áîë îð÷èí ¿åèéí îãòîðãóéí äóðàíãààð õàðæ áîëîõ, òóñ á¿ðäýý õýäýí çóóí ìÿíãàí ñàÿ îäûã àãóóëñàí áàéäàã õýäýí çóóí ìÿíãàí ñàÿ ãàëàêòèêèéí íýã ãýäãèéã ºíºº áèä ìýääýã áîëñîí. ªºð ÿìàð íýã ãàëàêòèê äýýð àìüäàð÷ áóé õýí íýãýíä ìàíàé ãàëàêòèê ÿìàðøóóõàí õàðàãäàõûã èëòãýõ ìóøãèà íýãýí ãàëàêòèêèéí çóðãèéã Ç.1 çóðàãò ¿ç¿¿ëëýý. Õºíäëºí㺺𺺠ãýðëèéí çóóí ìÿíãà îð÷èì æèë áàéäàã, ìóøãèðñàí õîîëîéíóóä äàõü îäîä íü òºâºº õýäýí çóóí ñàÿ æèë òóòàìä áàðàã íýã á¿òýí
òîéðäîã, óäààí ýðãýæ áóé ãàëàêòèê äýýð áèä àìüäàð÷ áàéíà. Ìàíàé íàð áîë ìóøãèðñàí íýã õîîëîéí äîòîð òàëä çàõäóó áàéðëàñàí æèðèéí, äóíäàæ õýìæýýíèé øàð îä þì. Äýëõèéã îð÷ëîíãèéí òºâ ãýæ ¿çäýã áàéñàí Àðèñòîòåëü, Ïòîëåìåéí ¿åýñ õîéø áèä ÿìàð èõ çàìûã òóóëàà âý! çóðàã 3.1 Îäîä ãýðýëò º÷¿¿õýí öýã áîëæ õàðàãäàõààð òèéì õîë áàéäàã. Òýäíèé õýìæýý, õýëáýðèéã ÷ áèä ìýäýõã¿é. Òýãýõýýð ÿíç á¿ðèéí õýëáýð. õýìæýýòýé îääûí òàëààð þó ãýæ ÿðèâàë çîõèëòîé âý? Äèéëýíõ îäíû õóâüä áèäíèé àæèãëàæ áîëîõ çºâõºí íýã îíöëîã øèûæ áàéäàã íü ò¿¿íýýñ èðýõ ãýðëèéí ºí㺠þì. Ïðèçì ãýãäýõ ãóðâàëæèí øèëýí äóíäóóð îðñîí íàðíû ãýðýë ñîëîíãî øèã ºí㺠ºíãèéí á¿ðäë¿¿ääýý (ñïåêòðòýý) çàäàðäàãèéã Íüþòîí íýýñýí áèëýý. Äóðàíãàà ÿìàð íýã îä ýñâýë ãàëàêòèê äýýð òîõèðóóëàí òýð îä ýñâýë ãàëàêòèêèéí ãýðëèéí ñïåêòðèéã èéì áàéäëààð àæèãëàæ áîëíî. ßëãààòàé îäîä ÿëãààòàé ñïåêòðòýé áàéäàã ÷ ÿíç á¿ðèéí ºíãºíèé ãÿëàëçàõ õàðüöàíãóé øèíæ íü óëàéññàí áèåòýýñ öàöàðäàã ãýðëèéíõòýé ÿìàãò àäèë áàéäàã. (¯íýíäýý óëàéññàí òóíãàëàã áèø áèåòýýñ öàöàðñàí ãýðýë òóõàéí áèåèéí òåìïåðàòóðààñ ë õàìààðàõ äóëààíû ãýãäýõ ìàø îíöãîé ñïåêòðòýé áàéäàã. Èéìä ãýðëèéíõ íü ñïåêòðýýñ òóõàéí îäíû òåìïåðàòóðûã òîäîðõîéëæ áîëíî ãýñýí ¿ã.) Ò¿¿íýýñ ãàäíà ìàø ºâºðìºö çàðèì ºí㺠îäíû ñïåêòðò îãò áàéäàãã¿éã, áàéõã¿é ýäãýýð ºí㺠îä á¿õýíä ººð ººð áàéäãèéã áèä ìýäñýí þì. Õèìèéí ýëåìåíò á¿õýí ºíãºíèé ºâºðìºö á¿ðäýëòýé áàéäãèéã áèä ìýääýã áîëîõîîð òýäíèéã îääûí ñïåêòðò áàéõã¿é ºíãºòýé õàðüöóóëæ, îäíû àãààð ìàíäàëä ÿìàð ýëåìåíò¿¿ä áàéãààã íàðèéí òîäîðõîéëæ ÷àäíà. Îäîí îðîí ñóäëàà÷èä áóñàä ãàëàêòèê äýýðõ îääûí ñïåêòðèéã ñóäàëæ ýõýëñýí 1920-èîä îíä á¿ð ÷ ãàéõàëòàé íýã ç¿éë èëðýâ. Áóñàä ãàëàêòèêèéí îäîíä áàéõã¿é ºíãºíèé ºâºðìºö íýãýí á¿ðäýë ìàíàé ººðèéí ãàëàêòèêèéí îääûí õóâüä èëýðñýí àòëàà òýä á¿ãäýýðýý ñïåêòðèéí óëààí òóéë ðóó õàðüöàíãóé èæèë õýìæýýòýé øèëæèæ áàéëàà. ¯¿íýýñ ãàðàõ ìºðäºë㺺ã îéëãîõûí òóëä Äîïëåðèéí ýôôåêòèéã ýõëýýä îéëãîõ õýðýãòýé. Áèäíèé ìýäñýí÷ëýí ¿çýãäýõ ãýðýë íü öàõèëãààí-ñîðîíçîí îðîíãèéí õýëáýëçýë áóþó äîëãèîíîîñ òîãòäîã. Ãýðëèéí äàâòàìæ (áóþó íýã ñåêóíä äýõ äîëãèîíû òîî) ñåêóíäýä äºðâºí çóóãààñ äîëîîí çóóí ñàÿûí ñàÿ õ¿ðòýëõ äîëãèîíûã àãóóëñàí ¿ëýìæ ºíäºð áàéäàã. ßëãààòàé äàâòàìæ á¿õèé ãýðë¿¿äèéã õ¿íèé í¿ä ÿíç á¿ðèéí ºí㺠áîëãîí õ¿ëýýí àâäàã áºãººä õàìãèéí
áàãà äàâòàìæòàé íü ñïåêòðèéí óëààí òóéë äýýð, õàìãèéí ºíäºð äàâòàìæòàé íü õºõ òóéë äýýð ¿çýãääýã þì. Îäîî áèäíýýñ òîäîðõîé çàéä áàéðëàñàí, òîãòìîë äàâòàìæòàé ãýðëèéí äîëãèîíûã öàöðóóëäàã îä ìàÿãèéí ãýðëèéí ¿¿ñã¿¿ðèéã äîòðîî òºñººëö㺺å. Áèäíèé õ¿ëýýí àâñàí äîëãèîíû äàâòàìæ öàöàðñàí ¿åèéíõòýéãýý àäèë áàéõ íü ìýäýýæ (ãàëàêòèêèéí òàòàëöëûí îðîí ÷óõàë íºëººòýé áèø áàéã). Îäîî ¿¿ñã¿¿ð áèäíèé ç¿ã õºäºëæ ýõýëñýí ãýæ òºñººëö㺺å. Äàðààãèéí äîëãèîí ãàðàõ ¿åä ¿¿ñã¿¿ð áèäýí ð¿¿ îéðòñîí áàéíà, òýãýõýýð äîëãèîíû íóðóó áèäýíä èðòëýý çàðöóóëäàã õóãàöàà íü îä õºäºë㺺íã¿é áàéõ ¿åèéíõýýñ áàãà áîëíî. Èéìä èðæ áàéãàà äîäãèîíû õî¸ð íóðóó õîîðîíäûí õóãàöàà áàãà áîëæ, íýã õîðîìûí äîòîð áèäíèé õ¿ëýýí àâàõ äîëãèîíû òîî (ººðººð õýëáýë äàâòàìæ) îä õºäºë㺺íã¿é áàéñàí ¿åèéíõýýñ èõ áîëíî ãýñýí ¿ã. Ýñðýãýýð, ¿¿ñã¿¿ð õîëäîõ ¿åä áèäíèé õ¿ëýýí àâàõ äîëãèîíû äàâòàìæ áàãàñíà. Ãýðëèéí òîõèîëäîëä ýíý íü áèäíýýñ õîëäîæ áóé îäîä óëààí òóéë ðóó øèëæèõ ñïåêòðòýé (óëààí øèëæèëò), õàðèí áèäýíä îéðòîæ áóé îäîä õºõ ð¿¿ øèëæèõ ñïåêòðòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Õóðä, äàâòàìæ õî¸ðûí èéì õàðüöààã Äîïëåðèéí ýôôåêò ãýäýã áºãººä ýíý íü áèäíèé ºäºð òóòìûí àìüäðàëä ÷ òîõèîëääîã. Çàìààð ÿâàà ìàøèíóóäûã àíõààðàí ñîíñîîðîé. Òýäíèéã îéðòîõ ¿åä õºäºëã¿¿ðèéí äóó ºíäºðñºæ (ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ãàðãàæ áóé äóóíû äîëãèîíû äàâòàìæ ºíäºð áîëæ), õàðèí ìàøèí õàæóóãààð ºíãºð÷ õîëäîõ ¿åä äóó íàìñäàã. Ãýðëèéí áîëîí ðàäèî äîëãèîíû ¿éëäýë áàñ èéì áàéäàã. Öàãäàà íàð ìàøèíû õóðäûã òýäíýýñ õ¿ëýýí àâñàí ðàäèî äîëãèîíû èìïóëüñèéí äàâòàìæààð òîäîðõîéëîõäîî ¿íýíäýý Äîïëåðèéí ýôôåêòèéã õýðýãëýæ áàéäàã áèëýý. ªºð ãàëàêòèêóóä áàéãàà ãýäãèéã íîòëîîä Õàááë àìüäðàëûí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýý ýäãýýð ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéí æàãñààëòûã çîõèîõ, òýäíèé ñïåêòðèéã àæèãëàõàä çîðèóëñàí áàéíà. Òýð ¿åä èõýíõ ýðäýìòýä ãàëàêòèêóóä òóí ýìõ öýãöã¿éãýýð ýðãýäýã ãýæ ¿çäýã áàéñàí áîëîõîîð óëààí øèëæèëòòýé ñïåêòð õýä áàéíà õºõ øèëæèëòòýé ñïåêòð òº÷íººí áàéõ ¸ñòîé õýìýýí áîäîæ áàéæýý. Òýãòýë èõýíõ ãàëàêòèê óëààí øèëæèëòèéã ¿ç¿¿ëæ, áàðàã á¿ãäýýðýý áèäíýýñ õîëäîæ áàéñàí íü ¿íýõýýð ãàéõàëòàé áàéâ! Ãýâ÷ ãàëàêòèêóóäûí óëààí øèëæèëòèéí õýìæýý òîõèîëäëûí øèíæòýé áèø, õàðèí áèäíýýñ ãàëàêòèê õ¿ðòýë çàéòàé øóóä ïðîïîðöèîíàëü ãýñýí íýýëòèéã 1929 îíä Õàááë çàðëàñàí íü á¿ð ãàéõàëòàé áàéëàà. ªºðººð õýëáýë ãàëàêòèê õýäèé õîë áàéíà òºäèé õóðäàí õîëäîæ áàéíà! Ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàé öàã òóòàì ºñ÷ áàéãàà áîëîõîîð ýíý íü îð÷ëîí åðòºíö ºìíº áîäîæ áàéñàí÷ëàí òîãòâîðòîé áàéæ ÷àäàõã¿éã, ÷óõàìäàà áîë òýëæ áàéãààã èëýðõèéëñýí þì. Îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéãààã íýýñýí íü õîðüäóãààð çóóíû îþóí ñýòãýëãýýíä ãàðñàí àãóó õóâüñãàëóóäûí íýã áàéëàà. ªìíº íü ýíý ñàíàà õýíèé ÷ óõààíä áóóãààã¿éã ºíºº áîäîîä ¿çýõýä ¿íýõýýð õà÷èðõàëòàé. Òàòàëöëûí íºëººãººð òîãòâîðòîé îð÷ëîí åðòºíö óäàõã¿é õóìèãäàæ ýõëýíý ãýäãèéã Íüþòîí áîëîîä áóñàä ýðäýìòýä òºñººëºõ ë áàéñàí ãýõäýý ¿¿íèé ýñðýãýýð îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà ãýæ òºñººëö㺺å îð÷ëîí åðòºíö àëãóóðõàí òýëæ áàéãàà áîë òàòàëöëûí õ¿÷ òýëýëòèéã ýöñèéí ýöýñò çîãñîîæ òýðýýð õóìèãäàæ ýõëýõ áîëíî. Õàðèí õàíàñàí òîäîðõîé õóðäíààñ äàâñàí õóðäòàéãààð òýëæ áàéãàà áîë òàòàëöàë íü òýëýëòèéã çîãñîîæ ÷àäàõã¿é áºãººä òýëýëò ìºíõºä ¿ðãýëæëýõ þì. Ýíý á¿õýí íü äýëõèéí ãàäàðãóóãààñ ñàíñàðûí õºëºã õººðºõ ¿åä ¿¿ñäýã íºõöºëòýé íèëýýä òºñòºé. Õýðâýý õºëãèéí õóðä òèéì ÷ èõ áèø áîë òàòàëöëààñ áîëîîä òýðýýð ýöñèéí ýöýñò çîãñîæ, ýðãýí óíàõ áîëíî. Õºëãèéí õóðä õàíàñàí òîäîðõîé (ñåêóíäýä äîëîîí îð÷èì ìèëü) õóðäíààñ èõ áîë òàòàëöëûí õ¿÷ ò¿¿íèéã áóöààæ ÷àäàõã¿é åðòºíöèéí òýëýëòèéã òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëûí ¿íäñýí äýýð XIX, XVIII çóóíä, á¿ð XVII çóóíû òåãñãºëä Óðüä÷èëàí õýëæ áîëîõ áàéñàí. Ãýâ÷ òîãòâîðòîé îð÷ëîí åðòºíöºä èòãýõ èòãýë ìàíàé çóóíû ýõýí õ¿ðòýë àëäàðõààðã¿é áàò áºõ áàéæýý. Ýéíøòåéí ÷ ãýñýí 1915 îíä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëîî òîìú¸îëñîí àòëàà îð÷ëîí åðòºíöèéã òîãòâîðòîé áàéëãàõûí òóëä Ýéíøòåéí òîìú¸îíäîî ñàíñðûí ãýãäýõ òîãòìîë
õýìæèãäýõ¿¿íèéã îðóóëàí îíîëîî ººð÷ëºí õóâèðãàñàí þì. ßìàð íýã ¿¿ñã¿¿ðýýñ ¿¿ñäýãã¿éãýýðýý áóñàä õ¿÷íýýñ ÿëãàðäàã. Ãýõäýý îðîí-öàãûí á¿òöýä áàãòäàã "òàòàëöëûí ýñðýã" õýìýýõ øèíý õ¿÷èéã òýðýýð îðóóëñàí áèëýý. Îðîí-öàã óãààñ òýëýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã áºãººä ýíý òýëýëò îð÷ëîí åðòºíö òîãòâîðòîé áàéíà ãýæ Ýéíøòåéí áàòëàâ. Ìàãàäã¿é öîð ãàíö õ¿í õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä èòãýæ áàéæýý. Òîãòâîðòîé áóñ îð÷ëîí åðòºíöèéã óðüä÷èëàí õýëñýí õàðüöàíãóé òààìàãëàëààñ çàéëñõèéõ àðãà çàìûã Ýéíøòåéí áîëîí áóñàä ýðäýìòýä õàéæ áàéõàä Îðîñûí ôèçèê÷, ìàòåìàòèê÷ Àëåêñàíäåð Ôðèäìàí õàðèí ýñðýãýýð ò¿¿íèéã òàéëáàðëàõèéã îðîëäîæ áàéâ Áèä õààøàà ÷ õàðëàà ãýñýí îð÷ëîí åðòºíö èæèë õàðàãäàõ áºãººä ýíý íü îð÷ëîí åðòºíöèéã ººð õàà íýã ãàçðààñ àæèãëàõàä ÷ ¿íýí áàéíà ãýñýí ìàø ýíãèéí õîåð òààìàãëàëûã Ôðèäìàí äýâø¿¿ëæýý. Ǻâõºí ýíý õî¸ð ñàíààí äýýð òóëãóóðëàí, îð÷ëîí åðòºíöèéã òîãòâîðòîé ãýæ áîäîæ áîëîõã¿éã Ôðèäìàí ¿ç¿¿ëñýí þì. ¯íýíäýý Ýäâèí Õàááëûí íýýëòýýñ õýäõýí æèëèéí ºìíº áóþó 1922 îíä Ôðèäìàí ò¿¿íèé íýýõ ç¿éëèéã çºâ òààìàãëàæ áàéæýý! Îð÷ëîí åðòºíö àëü ÷ ç¿ãò èæèë õàðàãäàíà ãýñýí òààìàãëàë áîäèò áàéäàë äýýð áèåëýõã¿é íü ìýäýýæ. Æèøýý íü, áèäíèé ¿çñýí÷ëýí ìàíàé ãàëàêòèêèéí çàðèì îä Òýíãýðèéí çààäàë ãýãäýõ ãýðýëò íàðèéõàí çóðâàñûã øºíèéí òýíãýðò ¿¿ñãýäýã. Ãýõäýý õîëûí ãàëàêòèê ðóó õàðàõ þì áîë òýä á¿õ ç¿ãò áàðàã ë èæèë òîîíû áàéíà. Èéìä áàãà õýìæýýíèé õ¿ðýýí äýõ ÿëãààã àíçààðàõã¿é îðõèæ, ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàéòàé õàðüöóóëñàí òîì õýìæýýíä àæèãëàëò õèéõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíö ¿íýíäýý á¿õ ç¿ãò áàðàã ë èæèë õàðàãäàõ ¸ñòîé. Áîäèò îð÷ëîí åðòºíöèéí îéðîëöîî òàéëáàð áîëîõ, Ôðèäìàíû òààìàãëàëûí õóâüä ýíý íü îëîí æèëèéí òóðø õàíãàëòòàé çºâòãºë áîëñîí þì. Ãýõäýý Ôðèäìàíû òààìàãëàë ¿íýíäýý ìàíàé îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ãàéõàëòàé íàðèéí òàéëáàð ºãäºãèéã õîæèì àçòàé òîõèîëäëîîð èëð¿¿ëñýí áèëýý. 1965 îíä Àìåðèêèéí õî¸ð ôèçèê÷, Íüþ-Æåðñè ìóæèéí Bell Telephone Laboratories êîìïàíèéí Àðíî Ïåíçèàñ, Ðîáåðò Âèëñîí íàð áè÷èë-äîëãèîíû ìàø ìýäðýìòãèé á¿ðòãýã÷èéã àøèãëàæ ¿çñýí áàéíà. (Áè÷èë-äîëãèîí íü ãýðëèéí äîëãèîíòîé ìàø òºñòýé, ãýõäýý ò¿¿íèé äàâòàìæ íü ñåêóíäýä àðâàí ìÿíãàí ñàÿ äîëãèîíû ýðýìáèéí áàéäàã.) Á¿ðòãýã÷ íü áàéõ ¸ñòîéãîîñ èë¿¿ èõ øóóãèàí á¿ðòãýñýí áàéñàí íü Ïåíçèàñ, Âèëñîí õî¸ðûã ãàéõàøðóóëæýý. Ýíý øóóãèàí õààíààñ èðñýí íü ìýäýãäýõã¿é áàéæ. Òýð õî¸ð á¿ðòãýã÷ýýñýý ñàíãàñ îëîîä, èéìýðõ¿¿ áîëîìæèò áóñàä õ¿÷èí ç¿éëèéã ýõëýýä øàëãàæ ¿çñýí ÷ óäàëã¿é òýäíèéã õýðýãñýõýý áîëüñîí áàéíà. Ãýðëèéí öàöðàãóóä òýíãýðèéí õàÿàíààñ èðæ á¿ðòãýãäýõäýý ÷àíõ äýýðýýñ èðæ á¿ðòãýãäýõ ¿åèéíõýýñýý èë¿¿ èõ àãààð ìàíäëûã òóóëäàã ó÷ðààñ àãààð ìàíäëûí äîòðîîñ èðñýí àëèâàà øóóãèàí á¿ðòãýã÷èéã ýãö äýýø ÷èãë¿¿ëýýã¿é ¿åä àðàé õ¿÷òýé áàéõ ó÷èðòàéã òýä îëæ ìýäæýý. Èë¿¿ øóóãèàí íü á¿ðòãýã÷èéã õààøàà ÷ ÷èãë¿¿ëñýí èæèë áàéñàí áîëîõîîð àãààð ìàíäëûí ãàäíààñ èðñýí áàéõ ¸ñòîé áîëîâ. Òýð íü ºäºð ÷, øºíº ÷, æèëèéí àëü ÷ óëèðàëä, äýëõèé òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýæ, íàðûã òîéðñîí ýðãýëòýý õèéæ áàéõàä ÷ èæèë áàéëàà. Òýãýõýýð ýíýõ¿¿ öàöðàã Íàðíû Ñèñòåìèéí öààíààñ, òýð á¿¿ õýë ìàíàé ãàëàêòèêèéí öààíààñ èðñýí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã, ýñðýã òîõèîëäîëä äýëõèéí õºäºëãººíººñ áîëîîä á¿ðòãýã÷ ÷èãëýëýý ººð÷ëºõ ó÷ðààñ öàöðàãèéí ýð÷èì ººð÷ëºãäºõ áàéñàí þì. ¯íýíäýý ýíý öàöðàã áèäýíä õ¿ðòëýý àæèãëàãäàõ áàðàã á¿õ îð÷ëîí åðòºíöººð íýâòýð÷ ãàðñàí íü èëýðõèé áºãººä òýðýýð ÿíç á¿ðèéí ÷èãò èæèë áàéãàà áîëîõîîð îð÷ëîí åðòºíö ÷ ãýñýí íààíàäàæ òîì õýìæýýíäýý á¿õ ÷èãò èæèë áàéõ ¸ñòîé àæ. Àëü ÷ ç¿ã ð¿¿ àæèãëàëò õèéëýý ãýñýí ýíý øóóãèàí àðâàí ìÿíãàä íýã õóâèàñ èë¿¿ áàéõààð õýçýý ÷ ººð÷ëºãäºõã¿é ãýäãèéã áèä îäîî ìýääýã áîëñîí. Èíãýæ Ïåíçèàñ, Âèëñîí õî¸ð Ôðèäìàíû ýõíèé òààìàãëàëûí ãàéõàëòàé íàðèéí áàòàëãààã ñàíàìñàðã¿éãýýð îëñîí þì. Áàðàã ë òýð ¿åä õºðø çýðãýëäýý Ïðèíñòîíû Èõ Ñóðãóóëèéí ôè÷èê÷ Áîá Äèêêå,
Æèì Ïèáëýñ íàð áè÷èë-äîëãèîíû ñóäàëãààã áàñ ÿâóóëñàí áàéíà. Òýä (íýãýí öàãò Àëåêñàíäåð Ôðèäìàíû øàâü áàéñàí) Æîðæ Ãàìîâûí äýâø¿¿ëñýí, ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö ìàø õàëóóí, íÿãò, óëàéòëàà õàëñàí áàéñàí òóõàé òààìàãëàëûã øàëãàñàí àæýý, Ìàø õîë ìóæèéíõ íü ãýðýë áèäýíä äºíãºæ îäîî ë èðæ ÷àäàõ ó÷ðààñ ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí ãýðýëòýëòèéã õàðæ áîëíî ãýñýí ñàíààã Äèêêå, Ïèáëýñ íàð ñàíàë áîëãîâ. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëò íü ýíý ãýðýë áèäýíä áè÷èë-äîëãèîíû öàöðàã áîëæ õàðàãäàõààð òèéì èõ óëààí øèëæèëòòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã çààñàí áàéíà. Ïåíçèàñ, Âèëñîí õî¸ð òýäíèé àæëûí òàëààð äóóëæ ìýäýýä, òýä ò¿¿íèéã îë÷èõñîí ãýæ îéëãîæ áàéõ ¿åñò Äèêêå, Ïèáëýñ íàð ýíýõ¿¿ öàöðàãèéã õàéõààð áýëäýæ áàéñàí àæ. Ýíý öàöðàãèéã èëð¿¿ëñýíèéõýý òºëºº Ïåíçèàñ Âèëñîí õî¸ð 1978 îíä (Ãàìîâûí òóõàé îãò äóðäàëã¿é Äèêêå, Ïèáëýñ íàðûã äóðäàõàä ë õýö¿¿äýæ ìýäýõ!) Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí þì. Áèä õààøàà ÷ õàðëàà ãýñýí îð÷ëîí åðòºíö èæèë õàðàãäàíà ãýäýãò õàìààðàõ ýíý á¿õ íîòîëãîîíä ¿íäýñëýí îð÷ëîí åðòºíöèéí äóíä ìàíàé ãàðàã îíöãîé íü þì ãýæ ¿çýæ áîëîõîîð áàéíà. Òóõàéëáàë, áóñàä á¿õ ãàëàêòèê áèäíýýñ õîëäîæ áàéãààã õàðñàí áîë áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí òºâä íü áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çýæ áîëíî. Ãýâ÷ îð÷ëîí åðòºíöèéã ººð ÿìàð íýã ãàëàêòèêààñ õàðñàí òîõèîëäîëä ÷ òýðýýð á¿õ ç¿ãò èæèë õàðàãäàõ ¸ñòîé ãýñýí ººð òàéëáàð ÷ áèé. Áéäíèé ¿çñýí÷ëýí ýíý áîë Ôðèäìàíû õî¸ðäàõü òààìàãëàë þì. Áèäýíä ýíý òààìàãëàëûã çºâøººðºõ ÷, ¿ã¿éñãýõ ÷ øèíæëýõ óõààíû íîòîëãîî áàéõã¿é. ¯¿íä áèä ç¿ãýýð ë èòãýäýã áºãººä õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö áèäíèé îð÷èìä ë á¿õ ç¿ãò èæèë õàðàãääàã, õàðèí îð÷ëîí åðòºíöèéí áóñàä öýãèéí îð÷èìä òèéì áèø áàéäàãñàí áîë òóí æèãòýé áàéõñàí, Ôðèäìàíû çàãâàðò á¿õ ãàëàêòèê áèå áèåýñýý õîëäîæ áàéäàã. Ýíý íü ¿ëýýõ òîîëîí ãàäàðãóó äýýð íü àëãóóðõàí òîäðîõ ìàø îëîí öýã á¿õèé áºìáºëºãòýé íèëýýä òºñòýé. Áºìáºëºã òýëæ òîìðîõîä äóðûí õî¸ð öýã õîîðîíäûí çàé èõñýíý, ãýõäýý ò¿¿íä òýëýëòèéí òºâ ãýæ íýðëý÷èõýýð íýã ÷ öýã áàéõã¿é. Ò¿¿íýýñ ãàäíà, öýã¿¿ä õîîðîíäîî õîë áàéõ òóñìàà áèå áèåýýñýý óëàì õóðäàí õîëääîã. ¯¿í÷ëýí, Ôðèäìàíû çàãâàðò äóðûí õî¸ð ãàëàêòèêèéí áèå áèåýñýý õîëäîõ õóðä òýäíèé õîîðîíäûí çàéòàé ïðîïîðöèîíàëü áàéäàã þì. Òýãýõýýð ýíý íü Õàááëûí íýýñýíòýé èæèë, ãàëàêòèêèéí óëààí øèëæèëò áèäíýýñ àëäñëàãäñàí çàéòàé íü øóóä ïðîïîðöèîíàëü áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã óðüä÷èëàí õýëñýí áàéíà. Çàãâàð íü òºäèéã¿é Õàááëûí àæèãëàëòûã óðüä÷èëàí õýëñýí íü àìæèëòòàé áèåëñýí ÷ Àìåðèêèéí ôèçèê÷ Õîâàðä Ðîáåðòñîí, Àíãëèéí ìàòåìàòèê÷ Àðòóð Âîêåð íàð îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí òàëààðõ Õàááëûí íýýëòýíä òîõèðóóëàí èéìýðõ¿¿ çàãâàðûã 1935 îíä äýâø¿¿ëýõ õ¿ðòýë Ôðèäìàíû àæèë ªðíºäºä òºäèé ë íýðä ãàðààã¿é ¿ëäñýí áèëýý. Ôðèäìàí ººðºº çºâõºí ãàíöûã íü èëð¿¿ëñýí ÷ ¿íýíäýý Ôðèäìàíû ñóóðü õî¸ð òààìàãëàëä òîõèðîõ ãóðâàí òºðëèéí çàãâàð áèé, (Ôðèäìàíû íýýñýí) ýõíèé õýâ çàãâàðò îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëò ãàëàêòèê õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷íèé íºëººãººð óäààøèð÷, ýöýñò íü çîãñîõ òèéì àëãóóðõàíààð ÿâàãäàíà, Õîæèì ãàëàêòèêóóä áèå áèåäýý îéðòîæ, îð÷ëîí åðòºíö õóìèãääàã. 3.2-ð çóðàãò çýðãýëäýý õî¸ð ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàé ÿâààíäàà õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Òýð íü òýãýýñ òîäîðõîé öýã õ¿ðòëýý ºñººä äàðàà íü àõèí òýã õ¿ðòëýý áàãàñíà.
çóðàã 3.2 Õî¸ðäàõü òºðëèéí øèéäýëä òàòàëöëûí õ¿÷ òýëýëòèéã óäààøðóóëñàí ÷ ò¿¿íèéã çîãñîîæ ÷àäàõààðã¿é õóðäòàéãààð îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ çàãâàðò ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàé õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã 3.3-ð çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ. Òýð íü òýãýýñ ýõëýõ áºãººä ãàëàêòèêóóä áèå áèåýñýý àëãóóðõíààð òàñðàëòã¿é õîëäîíî. çóðàã 3.3 Ýöýñò íü, îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèëòààñ çàéëàõàä äºíãºæ õ¿ðýëöýõ õóðäòàéãààð òýëæ áàéãàà ãóðàâäàõü òºðëèéí øèéäýë áàéíà. 3.4-ð çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí ýíý òîõèîëäîë äàõü ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàé íü áàñ ë òýãýýñ ýõëýõ áºãººä öààøäàà òºãñãºëã¿é ºñíº.
çóðàã 3.4 Ãýõäýý ãàëàêòèêóóäûí áèå áèåýñýý õîëäîõ õóðä áàãà áàãààð ñààðàõ áîëîâ÷ õýçýý ÷ òýã áîëòëîî óíàõã¿é àæýý. Îðîí çàé ÿìàð ÷ õèë õÿçãààðã¿é àòàë îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä òºãñãºëºã áàéäàã íü Ôðèäìàíû ýõíèé õýâ çàãâàðûí ºâºðìºö îíöëîã þì. Òàòàëöàë íü îðîí çàéã äýëõèéí ãàäàðãàòàé òºñòýé áîëãîí, ººðèé㺺 á¿ñëýí ìóðóéëãàõààð òèéì õ¿÷òýé áàéäàã. Õýí íýãýí õ¿í äýëõèéí ãàäàðãà äýýð òîäîðõîé íýã ÷èãèéã áàðèí ÿâñààð õýçýý ÷ äàâøã¿é ñààäòàé òóëãàðàõ þìóó ýðýã èðìýã äàâæ óíàõã¿éãýýð õààíààñ ÿâñàí òýð ãàçðàà ýöñèéí ýöýñò ýðãýí èðíý. Ôðèäìàíû ýõíèé çàãâàðò îðîí çàé ÿã èéì áàéäàã, ãýõäýý äýëõèéí ãàäàðãûí õî¸ð õýìæýýñíèé îðîíä ãóðâàí õýìæýýñòýé áàéäàã áèëýý. ĺðºâ äýõ õýìæýýñ áîëîõ öàã õóãàöàà áàñ òºãñãºëºã áîëîâ÷ ýíý íü ýõëýë, òºãñãºëòýé áóþó ýõýëñýí, òºãññºí õî¸ð õèë õÿçãààðòàé õýð÷èìòýé òºñòýé. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èìòàé íýãòãýâýë îðîí çàé, öàã õóãàöàà íü õèë, õÿçãààð ¿ã¿é àòëàà òºãñãºëºã áàéæ áîëîõûã äàðàà áèä àâ÷ ¿çíý. Õýí íýãýí íü îð÷ëîí åðòºíöèéã òîéðîîä àíõ ÿâñàí ãàçðàà ýðãýí èðæ áîëîõ òóõàé ñàíàà øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýíä àÿòàéõàí óðàí ñýòãýìæèéã òºð¿¿ëäýã ÷ ýíýõ¿¿ ãîðîî äóóñàõààñ ºìíº îð÷ëîí åðòºíö òýã õ¿ðòýë õóìèãäàõ íü èëýðõèé ó÷ðààñ òºäèé ë ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëã¿é þì. Îð÷ëîí åðòºíö òºãñºõººñ ºìíº àíõ ÿâñàí ãàçðàà áóöàæ èðýõèéí òóëä ãýðëýýñ èë¿¿ õóðäòàéãààð ÿâàõ õýðýãòýé áîëîõ ÷ ýíý íü áîëîìæã¿é áèëýý! Îð÷ëîí åðòºíö òýëýýä õóìèãääàã, Ôðèäìàíû ýõíèé çàãâàðò îðîí çàé äýëõèéí ãàäàðãà øèã äîòîãøîîãîî ìóðóéäàã. Èéìä ò¿¿íèé õýìæýý òºãñãºëºã. Îð÷ëîí åðòºíö ìºíõºä òýëäýã õî¸ðäàõü òºðëèéí çàãâàðò îðîí çàé ººð ìàÿãààð, ýìýýëèéí ñóóäàë øèã ìóðóéíà. Ýíý òîõèîëäîëä îðîí çàé òºãñãºëã¿é. Ýöýñò íü, äºíãºí äàíãàí õàíàñàí õóðä á¿õèé òýëýëòòýé, Ôðèäìàíû ãóðàâäàõü çàãâàðò îðîí çàé õàâòãàé (òýãýõýýð ìºí òºãñãºëã¿é) áàéäàã. Ãýõäýý Ôðèäìàíû àëü çàãâàð íü ìàíàé îð÷ëîí åðòºíöèéã òîäîðõîéëîõ âý? Îð÷ëîí åðòºíö ýöñèéí ýöýñò òýëýõýý áîëüæ õóìèãäàæ ýõëýõ ¿¿ ýñâýë ìºíõºä òýëñýýð áàéõ óó? Ýíý àñóóëòàíä õàðèóëàõûí òóëä îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí îäîîãèéí õóðä, äóíäàæ íÿãòûã ìýäýõ õýðýãòýé. Õýðýâ íÿãò íü òýëýëòèéí õóðäààñ õàìààðàõ õàíàñàí òîäîðõîé óòãààñ áàãà áàéâàë òàòàëöëûí õ¿÷ òýëýëòèéã çîãñîîõîä õýòýðõèé áàãàäíà. Õýðýâ íÿãò íü õàíàñàí óòãààñ èõ áàéâàë òàòàëöàëààñ áîëæ èðýýä¿éí àëü íýã àãøèíä òýëýëò çîãñîæ, îð÷ëîí åðòºíö õóìèãäàæ ýõýëíý. Áèäíýýñ õîëäîæ áàéãàà áóñàä ãàëàêòèêèéí õóðäûã Äîïëåðèéí ýôôåêòýýð äàìæóóëàí õýìæýýä òýëýëòèéí ºíººäðèéí õóðäûã òîäîðõîéëæ áîëíî. Òèéì õýìæèëòèéã ìàø íàðèéí õèéæ áîëîõ ÷ áóñàä ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéã äàì áàéäëààð õýìæäýã ó÷ðààñ òýð íü áèäýíä òºäèé ë òîäîðõîé áèø áàéäàã. Òýãýýä ÷ áèäíèé ìýäýæ áóé á¿õýí îð÷ëîí åðòºíö ìÿíãàí ñàÿ æèë òóòàìä 5-ààñ 10 õóâèàð òýëæ áàéãàà ãýäãýýð õÿçãààðëàãäàæ áàéíà. Ãýòýë îð÷ëîí åðòºíöèéí äóíäàæ íÿãòûí òàëààðõ òîäîðõîéã¿é ìààíü á¿ð ÷ èõ þì. Õýðýâ ººðèéí áîëîí áóñàä ãàëàêòèêèéí õàðàãäàõ á¿õ îäíû ìàññûã íýìáýë íèéëáýð íü òýëýëòèéí õóðäûã õàìãèéí áàãà îéðîëöîî óòãààð àâñàí, îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéã çîãñîîõîä øààðäëàãàòàé òýðõ¿¿ íÿãòûí çóóíû íýãýýñ áàãà áàéíà. Ãýõäýý áèäýíä øóóä àæèãëàãääàãã¿é ÷ îðøèí áàéãàà íü ãàëàêòèêóóä äàõü îääûí òîéðîã çàìä íºëººëºõ òàòàëöàëààðàà ìýäðýãääýã îëîí òîîíû "õàðàíõóé áèåñ" ìàíàé áîëîí áóñàä ãàëàêòèêò áàéõ ó÷èðòàé. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ãàëàêòèêóóä Ẻãíºðñºí áàéäëààð àæèãëàãääàã áºãººä Ẻãíºðñºí ýäãýýð ãàëàêòèê õîîðîíä á¿ð îëîí òîîíû õàðàíõóé áèå áàéãààã äýýðõèéí àäèë ãàëàêòèêóóäûí õºäºë㺺íä íºëººëºõ íºëººãººð íü ìýäýæ áîëíî. Á¿õ õàðàíõóé áèåèéí ìàññûã íýìýõýä ÷ òýëýëòèéã çîãñîîõîä øààðäëàãàòàé ìàññûí àðàâíû íýã îð÷èì ë á¿ðääýã. Ãýâ÷ á¿õ îð÷ëîí åðòºíöººð áàðàã æèãä òàðõñàí, áèäýíä õàðààõàí á¿ðòãýãäýýã¿é áàéãàà,
òýëýëòèéã çîãñîîõîä õ¿ðýëöýõ õàíàñàí óòãàíä îð÷ëîí åðòºíöèéí äóíäàæ íÿãòûã õ¿ðãýæ ÷àäàõ áóñàä òºðëèéí áèå îðøèí áàéõ áîëîìæèéã ¿ã¿éñãýæ áîëîõã¿é. Òýãýõäýý áèäýíä îäîî áàéãàà íîòîëãîîíóóä îð÷ëîí åðòºíö ìàãàäã¿é ìºíõºä òýëýõ òóõàé ºã¿¿ëæ áàéãàà ÷ õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö ÿàæ èéãýýä ýðãýí õóìèãääàã þìàà ãýõýä îð÷ëîí åðòºíö íààíàäàæ àðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí òóðø òýë÷èõñýí áîëîõîîð äîð õàÿæ òºäèé õóãàöàà ºíãºðºõººñ íààø ýíý íü òîõèîõã¿é ãýäýãò á¿ðýí èòãýæ áîëíî. ¯¿íä òýãòëýý èõ ñàíàà çîâîõ õýðýãã¿é áºãººä òýð ¿åä õ¿í òºðºëõòºí íóòàã ñýëãýí Íàðíû Ñèñòåìèéí öààíà áóóãààã¿é áàéõ ë þì áîë íàðòàéãàà õàìò áºõñºí áàéíà! Ôðèäìàíû çàãâàðûí á¿õ øèéäýë ºíãºðñºí ¿åä, öàã õóãàöààíû ÿìàð íýã àãøèíä (àðâààñ õîðèí ñàÿ æèëèéí ºìíº) çýðãýëäýý ãàëàêòèêóóäûí õîîðîíäûí çàé òýãòýé òýíö¿¿ áàéñàí áàéõ ¸ñòîé ãýäãýýðýý íèéòëýã þì. Èõ òýñðýëò ãýãäýõ ýíý àãøèíä îð÷ëîí åðòºíöèéí íÿãò, îðîí-öàãèéí ìóðóéëò òºãñãºëã¿é áàéñàí áàéæ òààðíà. Òºãñãºëã¿é òîîíû õóâüä ìàòåìàòèê áèåëäýãã¿é áîëîõîîð (Ôðèäìàíû øèéäë¿¿äèéí ¿íäýñ áîëñîí) õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¿ë áèåëýõ öýã îð÷ëîí åðòºíöºä áèé ãýäãèéã óã îíîë ººðºº óðüä÷èëàí õýëñýí ãýñýí ¿ã. Èéì öýãèéã ìàòåìàòèê÷èä îíöãîé ãýæ íýðëýäýã. ¯íýíäýý øèíæëýõ óõààíû á¿õ îíîë ìààíü îðîí-öàã òýãø, áàðàã õàâòãàé ãýäýã òààìàãëàë äýýð ñóóðèëñàí áîëîõîîð îðîí-öàãèéí ìóðóéëò òºãñãºëã¿é áàéõ èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã äýýð òýäãýýð îíîë áèåëýõã¿é þì. Èõ òýñðýëòèéí öýã äýýð óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæ àëäàãäàõóéö ó÷ðààñ ýíý íü èõ òýñðýëòýýñ ºìíº ÿìàð íýã ¿éë ÿâäàë áîëñîí áàéëàà ÷ ãýñýí ò¿¿ãýýð õîæèì áîëîõ ¿éë ÿâäëûã íü òîäîðõîéëæ áîëîõã¿éã èëýðõèéäíý. Ýíý÷ëýí, èõ òýñðýëòýýñ õîéø þó áîëñîíûã ë áèä ìýääýã áàéëàà ÷ ò¿¿íýýñ ºìíº þó áîëñîíûã áàñ òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é. Áèäíèé òóõàéä èõ òýñðýëòýýñ ºìíº áîëñîí ¿éë ÿâäëóóä ÿìàð÷ ¿ð äàãàâàðòàé áàéæ ÷àäàõã¿é áîëîõîîð òýäíèéã îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ øèíæëýõ óõààíû çàãâàðò òóñãàõ áîëîìæã¿é. Èéìä áèä ò¿¿íèéã çàãâàðààñ õàñ÷, öàã õóãàöàà èõ òýñðýëòýýñ ýõýëñýí ãýæ òîîöîõ õýðýãòýé. Öàã õóãàöààíä ýõëýë áàéñàí òóõàé ñàíàà ò¿¿íä áóðõàíëàã õ¿÷íèé îðîëöîî äàëäóóð àãóóëàãäàæ áàéäãààñ îëîíõ õ¿íä òààëàãääàãã¿é áîëòîé. (¯¿íýýñ ãàäíà èõ òýñðýëòèéí çàãâàðûã Êàòîëèê øàøíû Ñ¿ì õèéäèéíõýí ø¿¿ðýí àâ÷, èõ òýñðýëòèéí çàãâàð Áèáëèòýé òààð÷ áàéíà ãýæ 1951 îíä àëáàí ¸ñîîð çàðëàñàí áèëýý.) ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð èõ òýñðýëò á¿õèé øèéäëýýñ çàéëñõèéñýí õýä õýäýí îðîëäëîãî ãàð÷ýý. Òîãòîíãè òºëºâèéí îíîë íèëýýí äýìæëýã àâñàí þì. ¯¿íèéã íàöèñòóóäàä ýçëýãäñýí Àâñòðèàñ ä¿ðâýí ãàðñàí Õåðìàí Áîíäè, Òîìàñ Ãîóëä íàð ðàäèî äîëãèîíîîð á¿ðòãýã÷èéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àñóóäëûã äàéíû ¿åä òýäýíòýé õàìò ñóäàëæ áàéñàí Àíãëèéí èðãýí Ôðåä Õîéëûí õàìò 1948 îíä äýâø¿¿ëæýý. Ãàëàêòèêóóä áèå áèåýñýý òàðæ ñàðíèõ ¿åä òýäíèé õîîðîíäûí ñóë çàéä, òàñðàëòã¿é á¿ðýëäýõ øèíý áîäèñîîñ øèíý ãàëàêòèêóóä öàã ÿìàãò ¿¿ñ÷ áàéäàã ãýäýãò òýäíèé ñàíàà îðøèíî. Èéìä îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéí á¿õ öýãýýñ ãàäíà, öàã õóãàöààíû á¿õ àãøèíä áàðàã èæèë õàðàãäàõ þì. Áîäèñûí òàñðàëòã¿é á¿ðýëäýëòýýð õàðüöàíãóéí îíîëûã íèëýýä ººð÷ëºõèéã òîãòîíãè òºëºâèéí îíîë øààðäñàí áîëîâ÷ á¿ðýëäýõ òîõèðîìæòîé õóðä íü òóðøèëòòàé ÿìàð÷ çºð÷èë ¿¿ñãýõýýðã¿é áàãà (æèëä íýã êóá êèëîìåòðò íýã îð÷èì Ẻì) áàéâ. Ýíý îíîë íýãä¿ãýýð á¿ëýãò äóðäñàí øàëãóóðûí óòãààð áîë øèíæëýõ óõààíû çàéí îíîëûí æèøýý ìºí. Ó÷èð íü òýðýýð ýíãèéí áºãººä àæèãëàëòûí àðãààð øàëãàæ áîëîõ òîäîðõîé òààìàãëàëóóäûã ãàðãàäàã. Òýäãýýð òààìàãëàëûí íýã íü îð÷ëîí åðòºíöºä õààíà, õýçýý àæèãëàëò õèéñíýýñ ¿ë õàìààðàí îðîí çàéí äóðûí ìóæèä ãàëàêòèê õèéãýýä ¿¿íòýé òºñòýé áóñàä áèåèéí òîî èæèë áàéõ ¸ñòîé ãýæ ºã¿¿ëäýã. 1950-èàä îíû ñ¿¿ë, 1960-ààä îíû ýõýíä (ðàäèî äîëãèîíîîð á¿ðòãýã÷èéã ñàéæðóóëàõ àñóóäëààð äàéíû ¿åä Áîíäè, Ãîóëä, Õîéë íàðòàé áàñ àæèëëàæ áàéñàí) Ìàðòèí Ðàéëûí óäèðäñàí Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëèéí õýñýã îäîí îðîí
ñóäëàà÷ ãàäààä îðîí çàéãààñ èðñýí ðàäèî äîëãèîíû ¿¿ñã¿¿ðèéí æàãñààëòûã ãàðãàñàí áàéíà. Êåìáðèæèéí ýíý á¿ëýã ýäãýýð ðàäèî-¿¿ñã¿¿ðèéí èõýíõ õýñýã ìàíàé ãàëàêòèêèéí ãàäíà áàéõ ¸ñòîéã (òýäíèé èõýíõèéã ¿íýíäýý áóñàä ãàëàêòèêòàé àäèëòãàæ ÷ áîëîõîîð áàéæýý), ò¿¿íýýñ ãàäíà ñóë ¿¿ñã¿¿ð¿¿ä õ¿÷òýéãýýñýý õàìààã¿é èõ áàéãààã ¿ç¿¿ëñýí þì. Ñóë ¿¿ñã¿¿ð¿¿äèéã èë¿¿ àëñëàãäñàí ãýæ, õàðèí õ¿÷òýéã íü îéð áàéãàà ãýæ òàéëáàðëàñàí áàéäàã. Öààøèëáàë, àëñëàãäñàí ìóæèéí íýãæ ýçýëõ¿¿í äýõ æèðèéí ¿¿ñã¿¿ðèéí òîî îéðûíõîîñ èõ áàéâ. Ýíý íü áóñàä ìóæèéã áîäâîë öººí ¿¿ñã¿¿ðòýé áàéäàã, îð÷ëîí åðòºíöèéí èõ òîì ìóæèéí òºâä áèä îðøèí áàéíà ãýñýí ¿ã. Ýñâýë ðàäèî äîëãèîíóóä áèäýí ð¿¿ çàìíàæ ýõëýñýí ºíãºðñºí ¿åä ¿¿ñã¿¿ð¿¿ä îäîîãèéíõîîñ õàìààã¿é èõ áàéñàí ãýñýí ¿ã. Àëü àëü íü òîãòîíãè òºëºâèéí îíîëûí òààìàãëàëòàé çºð÷èëäºæ áàéâ. Ò¿¿íýýñ ãàäíà Ïåíçèàñ, Âèëñîí íàðûí 1965 îíä îëñîí áè÷èë-äîëãèîíû öàöðàã ºíãºðñºí ¿åä îð÷ëîí åðòºíö èõ íÿãòòàé áàéõ ¸ñòîéã áàñ ¿ç¿¿ëñýí þì. Èíãýýä òîãòîíãè òºëºâèéí îíîëîîñ òàòãàëçàõàä õ¿ðñýí áèëýý. Èõ òýñðýëò, èéìä öàã õóãàöààíû ýõëýë áàéõ ¸ñòîé ãýäýã øèéäëýýñ çàéëñõèéõ ººð íýã îðîëäëîãûã 1963 îíä Ǻâëºëòèéí õî¸ð ôèçèê÷ Åâãåíèé Ëèôøèö, Èñààê Õàëàòíèêîâ íàð õèéñýí þì. Èõ òýñðýëò íü ýöñèéí ýöýñò áîäèò îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé îéðîëöîî òàéëáàð ºãäºã Ôðèäìàíû çàãâàðóóäûí îíöëîã ãýñýí ñàíààã òýä èëýðõèéëýâ. Áîäèò îð÷ëîí åðòºíöòýé áàðàã èæèë áàéõ á¿õ çàãâàðààñ çºâõºí Ôðèäìàíû çàãâàðò ë èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã ¿¿ñäýã áîëòîé. Ôðèäìàíû çàãâàðóóäàä á¿õ ãàëàêòèê áèå áèåýñýý øóëóóí ÷èãëýëýýð ë õîëääîã. Èéìä ºíãºðñºí ¿åä öàãèéí àëü íýã àãøèíä òýä á¿ãäýýðýý íýã ãàçàð áàéñàí ãýõýä ãàéõàõ ç¿éë ãàðàõã¿é. Ãýâ÷ áîäèò îð÷ëîí åðòºíöºä ãàëàêòèêóóä ÿã øóëóóíààð òàðõäàãã¿é áºãººä òýäýíä áàãà çýðýã õàæóó òèéø øèëæèõ õóðä áàñ áàéñàí. Èéìä òýä á¿ãäýýðýý ÿã íýã ãàçàðò, áèå áèåäýý ìàø îéðõîí áàéñàí áàéõ àëáà ¿íýíäýý áàéõã¿é. Òýãâýë òýëæ áóé ºíººãèéí îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãýýñ áèø, õàðèí õóìèëòûí á¿ð ýðòíèé ÿìàð íýã øàòíààñ ýõëýñýí áàéæ áîëíî. Ó÷èð íü îð÷ëîí åðòºíö õóìèãäàõ ¿åä ò¿¿í äýõ á¿õ áººì ººð õîîðîíäîî ìºðãºë人ã¿é, õàðèí çàðèì íü áèå áèåíèéõýý äýðãýä¿¿ð íèñýí ºíãºðñºí áºãººä ¿¿íèé ¿ð ä¿íä îð÷ëîí åðòºíöèéí ºíººãèéí òýëýëò ÿâàãäàæ áàéíà. Èéì áàéâàë áîäèò îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòýýñ ýõýëñýí ýñýõèéã õýðõýí òîãòîîõ âý? Ôðèäìàíû çàãâàðòàé åðºíõèé人 òºñòýé, ãýõäýý áîäèò îð÷ëîí åðòºíö äýõ ãàëàêòèêóóäûí õóðäíû òîãòìîë áèø, òîõèîëäëûí øèíæèéã òîîöñîí çàãâàðóóäûí ñóäàëãààã Ëèôøèö, Õàëàòíèêîâ õî¸ð õèéæýý. Òýäãýýð çàãâàðûí ãàëàêòèêóóä áèå áèåýñýý ÿìàãò øóëóóíààð õîëääîãã¿é áàéñàí ÷ èõ òýñðýëòýýñ ¿¿ñ÷ áîëîõûã òýä ¿ç¿¿ëýõèéí õàìò ýíý íü á¿õ ãàëàêòèê íýã ë ç¿é òîãòëîîð òàðõàæ áàéõ ìàø õÿçãààðëàãäìàë çàãâàðóóäûí õ¿ðýýíä ë áèåëýõ áîëíî ãýæ áàòëàñàí þì. Èõ òýñðýëòèéã àãóóëààã¿é Ôðèäìàíûõ øèã çàãâàðóóä íü ò¿¿íèéã àãóóëñàí áàéäàã çàãâàðààñ òºãñãºëã¿é èõ áàéõààð áàéãàà òóë ¿íýíäýý èõ òýñðýëò áàéãààã¿é ãýæ ¿çýõ õýðýãòýé ãýñýí ñàíàëûã òýä äýâø¿¿ëæýý. Ãàëàêòèêóóä ÿìàð íýã îíöãîé ç¿é òîãòëîîð òàðõàõ àëáàã¿é ÷ îíöãîé öýã¿¿äèéã àãóóëñàí Ôðèäìàíûõ øèã çàãâàðûí èë¿¿ åðºíõèé àíãè áàéãààã õàðèí òýä õîæóó îéëãîæýý. Èíãýýä 1970 îíä òýä ººðñäèéí áàòàëãààíààñ òàòãàëçàâ. Õýðýâ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¿íýí áîë îð÷ëîí åðòºíöºä îíöãîé öýã áóþó èõ òýñðýëò áàéæ áîëíî ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýíýýðýý Ëèôøèö, Õàëàòíèêîâ íàðûí àæèë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéñàí þì. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëò, öàã õóãàöààíû ýõëýëòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë óðüä÷èëàí õýëäýã ¿¿? ãýñýí õàìãèéí ÷óõàë àñóóëòàíä ýíý àæèë õàðèóëò ºãººã¿é áàéäàã. Ýíý àñóóëòûí õàðèóã 1965 îíä Àíãëèéí ìàòåìàòèê÷, ôèçèê÷ Ðîæåð Ïåíðîóçûí äýâø¿¿ëñýí îãò ººð õàíäëàãààð îëæ àâñàí áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë äàõü ãýðëèéí êîíóñûí òºðõèéã òàòàëöàë ¿ðãýëæ òàòàõ õ¿÷ áàéäàã ãýäýãòýé íýãòãýõ çàìààð òàòàëöëûí îðîíãèéíõîî íºëººãººð õóìèãäàæ áóé îä ãàäàðãóó íü
ýöñèéí ä¿íäýý òýã õ¿ðòýë õóìèãäàõ ìóæààð õÿçãààðëàãääàã ãýäãèéã òýðýýð ¿ç¿¿ëñýí þì. Òóõàéí ìóæèéí ãàäàðãóó òýã áîëòëîî õóìèãääàã áîëîõîîð ýíý íü ò¿¿íèé ýçýëõ¿¿íä ÷ áàñ òîõèîõ ¸ñòîé. Îäîí äýýðõ á¿õ áîäèñ òýã ýçýëõ¿¿íòýé áîëæ, áîäèñûí íÿãò îðîí-öàãèéí ìóðóéëò òºãñãºëã¿é áîëíî. ªºðººð õýëáýë îðîí-öàãèéí ÿìàð íýã ìóæèä õàð í¿õ ãýãäýõ îíöãîé öýã ¿¿ñíý. ªíãºöõºí õàðàõàä Ïåíðîóçûí ýíý ä¿ãíýëò çºâõºí îäîíä õàìààðíà. Ýíý íü ýðò ¿åä îð÷ëîí åðòºíö á¿õýëäýý èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãòýé áàéñàí ýñýõ òàëààð þó ÷ ºã¿¿ëäýãã¿é þì. Ïåíðîóç òåîðåìîî áàòëàõ òýð ¿åä àñïèðàíò áàéñàí áè äîêòîðûí çýðýã õàìãààëàõ ñýäâýý øàìäàíãóé õàéæ áàéëàà. Ëóè Ãåðèãèéí ºâ÷èí ãýäãýýð íü õ¿ì¿¿ñ ìýääýã, "õàæóóãèéí õàòèíãèðàëò õàòóóðàë" áóþó õºäºë㺺íèé ìýäðýëèéí ýñèéí ºâ÷èí ãýñýí îíîøèéã íàäàä ¿¿íýýñ õî¸ð æèëèéí ºìíº òàâüæ, èõäýý ë íýã õî¸ð æèë àìüäàðíà ãýæ îéëãóóëñàí áàéâ. Áè äèññåðòàöèà äóóñãàõ õ¿ðòëýý àìüäàðíà ãýäýãòýý èòãýõã¿é áàéñàí èéì íºõöºëä ò¿¿í äýýð àæèëëàõ îíöûí áîäîëã¿é áàéñàí. Ãýâ÷ õî¸ð æèë ºíãºð뺺, õàðèí áè äîðäñîíã¿é. ¯íýíäýý àæèë ìààíü á¿òýìæòýé áàéæ Æåéí Âàéëä íýðòýé, ñàéõàí á¿ñã¿éòýé ñ¿éëýâ. Ãýðëýõèéí òóëä íàäàä àæèë õýðýãòýé, õàðèí àæèëä îðîõûí òóëä äîêòîðûí çýðýã õýðýãòýé áàéëàà. Òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí íºëººíä îðñîí àëèâàà áèå ýöñèéí ýöýñò îíöãîé öýã ¿¿ñãýõ ¸ñòîé ãýäýã Ïåíðîóçûí òåîðåìûã áè 1965 îíä óíøñàí þì. Õýðýâ Ïåíðîóçûí òåîðåìä öàãèéí ÷èãëýëèéã õóìèëò íü òýëýëò áîëîí õóâèðàõààð ýñðýã òèéø õàíäóóëáàë ýíý òåîðåìûí íºõöë¿¿ä ºíºº öàãò òîì õýìæýýíäýý Ôðèäìàíû çàãâàðààð áàðàã çºâ òîäîðõîéëîãääîã îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüä ÷ áèåëýõ þì ãýäãèéã óäàëã¿é áè îéëãîâ. Ïåíðîóçûí òåîðåì õóìèãäàæ áóé àëèâàà îä îíöãîé öýãò òºãñºõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëäýã. Öàãèéã óõðààñàí ¿åèéí ¿íäýñëýãýý Ôðèäìàíûõ øèã òýëæ áàéãàà àëèâàà îð÷ëîí åðòºíö îíöãîé öýãýýñ ýõýëñýí áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëñýí þì. Ìàòåìàòèê òîäîðõîé øàëòãààíû óëìààñ Ïåíðîóçûí òåîðåì îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä òºãñãºëã¿é áàéõûã øààðääàã. Èíãýýä ýíý òåîðåìûã àøèãëàí îð÷ëîí åðòºíö (îðîí çàéä òºãñãºë ¿ã¿é ôðèäìàíû çàãâàð ¸ñîîð) ýðãýí õóìèëòàíä îðîõã¿éãýýð òèéì õóðäàí òýëæ áàéëàà ÷ îíöãîé öýãòýé áàéñàí áàéõ ¸ñòîéã íîòîëæ ÷àäëàà. Îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã íîòîëñîí òåîðåìîîñ äýýðõ øàëòãààíûã áîëîí ìàòåìàòèê áóñàä íºõöëèéã àðèëãàõ ìàòåìàòèêèéí øèíý àðãóóäûã äàðààãèéí õýäýí æèëä íü áè áîëîâñðóóëñàí áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí ¿íýí, îð÷ëîí åðòºíöºä áèäíèé àæèãëàæ áàéãàà øèã ìàø îëîí áèå áàéäàã ãýäýã äýýð ¿íäýñëýæ èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîéã òºãñãºëä íü íîòîëñîí õàìòûí ºã¿¿ëëèéã 1970 îíä Ïåíðîóçòàé õàìòðàí áè÷ñýí ìààíü ¿¿íèé ¿ð ä¿í áàéëàà. Áèäíèé àæèë ìàø èõ ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàðñàí áºãººä òýäíèé çàðèìûã íü ìàðêñèñò ôèëîñîôèéã áàðèìòàëäàãèéí óëìààñ øèíæëýõ óõààíû äåòåðìèíèçìä èòãýäýã Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýä, çàðèìûã íü îíöãîé öýãèéí òóõàé îéëãîëò Ýéíøòåéíèé îíîëûí ñàéõíûã ãóòààæ áàéíà ãýæ ¿çñýí õ¿ì¿¿ñ èëýðõèéëñýí þì. Ãýõäýý ìàòåìàòèêèéí òåîðåìòîé íýã èõ ìàðãààã¿é. Ýöñèéí ä¿íäýý àæëûã ìààíü åðºíõèé人 õ¿ëýýí çºâøººðñºí áºãººä îäîî áàðàã á¿ãä îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãýýñ ¿¿ññýí ãýæ áîääîã. Òºñººëºë ìààíü ººð÷ëºãäºæ, äàðàà áèäíèé àâ÷ ¿çýõ÷ëýí îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõ ¿åä ¿íýíäýý ÿìàð÷ îíöãîé öýã áàéãààã¿é, êâàíòûí íºëººã õàðãàëçàæ ¿çâýë îíöãîé öýã ¿ã¿é áîëíî ãýäýãò ôèçèê÷äèéã èòã¿¿ëýõèéã ºíºº áè îðîëäîæ áàéãàà íü òîõóóòàé ìýò ñàíàãäàæ ìàãàäã¿é. Ýíý á¿ëýãò õýäýí ñàÿ æèë á¿ðýëäñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ õ¿ì¿¿íèé òºñººëºë õàãàñ çóóí õ¿ðýõã¿é õóãàöààíû äîòîð õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áàéñíûã àâ÷ ¿çëýý. Îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà ãýñýí Õàááëûí íýýëò àãóó óóäàì îð÷ëîí åðòºíöèéí äóíä ìàíàé ãàðàã îíöãîé áèø áîëîõûã îéëãîñîí íü ýíý ººð÷ëºëòèéí ýõëýë áîëñîí þì. Òóðøèëòûí áîëîí îíîëûí íîòîëãîî îëøðîõ
òóòàì îð÷ëîí åðòºíöºä öàã õóãàöààíû ýõëýë áàéõ ¸ñòîé ãýäýã íü óëàì á¿ð òîäîðõîé áîëîâ. Ýöýñò íü ¿¿íèéã 1970 îíä áè Ïåíðîóçòàé õàìòðàí Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã ¿íäýñëýí íîòîëëîî. Áèäíèé íîòîëãîî õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë á¿ðýí ã¿éöýò áèø ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Ó÷èð íü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë íü ôèçèêèéí á¿õ îíîë, ò¿¿íèé äîòîð óã îíîë ººðºº ÷ îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë äýýð áèåëýõã¿é ãýæ òààìàãëàäàãààñàà áîëîîä îð÷ëîí åðòºíö ÿàæ ¿¿ññýíèéã áèäýíä õýëæ ÷àääàãò¿é þì. Ãýõäýý õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë íü òóñãàé îíîë áàéæ ÷àäíà, òèéìýýñ îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåìóóä õºãæëèéí ìàø ýðòíèé ÿìàð íýã øàòàíäàà îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý õîðüäóãààð çóóíû ººð íýãýí àãóó, òóñãàé îíîë áîëîõ êâàíò ìåõàíèêèéí ñóäëàäàã áàãà õýìæýýíèé íºëººí¿¿äèéã ¿ã¿éñãýæ áîëîõîîðã¿é òèéì æèæèãõýí áàéñàí ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Èíãýýä 1970-ààä îíû ýõýíä áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ñóäàëãààíäàà ¿ëýìæ òîìä õàìààðàõ îíîëîîñ òóéëûí æèæèãò õàìààðàõ îíîëä øèëæèõýä õ¿ðñýí þì. Òóñãàé ýíý õî¸ð îíîëûã òàòàëöëûí êâàíòûí îíîëä íýãòãýõ îðîëäëîãóóä ðóó õàíäàõààñàà ºìíº êâàíò ìåõàíèêèéã ýõëýýä àâ÷ ¿çüå.
ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì Øèíæëýõ óõààíû îíîëûí ÿëàíãóÿà òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëûí íºëººãººð ôðàíöûí ýðäýìòýí Ìàðêóñ äå Ëàïëàñ îð÷ëîí åðòºíö áîë á¿ðýí øàëòãààíöñàí ãýñýí ñàíàëûã XIX çóóíû ýõýíä äýâø¿¿ëñýí þì. Õýðýâ öàã õóãàöààíû ÿìàð íýã àãøèí äàõü îð÷ëîí åðòºíöèéí òºëºâ áàéäëûí òóõàé á¿ðýí ã¿éöýò òàéëáàð ìýäýãäýæ áàéâàë ò¿¿íä òîõèîëäîæ áîëîõ á¿õíèéã óðüäààñ õýëæ ÷àäàõ øèíæëýõ óõààíû õóóëèóäûí öóãëóóëãà áàéõ ¸ñòîé ãýæ òýðýýð áîäñîí àæ. Æèøýýëáýë öàã õóãàöààíû ÿìàð íýã àãøèí äàõü íàð áîëîí ãàðàãóóäûí áàéðëàë, õóðäûã ìýäýæ áàéâàë öàã õóãàöààíû äóðûí ººð àãøèí äàõü Íàðíû Ñèñòåìèéí òºëºâèéã Íüþòîíû õóóëèéí òóñëàìæòàéãààð òîîöîîëæ ÷àäíà. Ýíý òîõèîëäîëä äåòåðìèíèçì òóí òîäîðõîé èëýð÷ áàéãàà ÷ Ëàïëàñ áóñàä á¿õ ç¿éëä òýð äóíäàà õ¿íèé ¿éëäëèéí õóâüä ÷ èéì õóóëèóä áàéíà ãýæ áàòëàí öààø ÿâñàí áèëýý. Øèíæëýõ óõààíû äåòåðìèíèçìèéí ñóðãààë ýíý åðòºíöèéí àìüäðàëä Áóðõàí îðîëöîõ ýðõèéã õÿçãààðëàæ áóéã ìýäýðñýí èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íèéã õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öñýí ÷ ýíý íü ìàíàé çóóíû ýõýí õ¿ðòýë øèíæëýõ óõààíû æèðèéí òààìàãëàë õýâýýð ¿ëäæýý. Àíãëèéí ôèçèê÷ Æîí Ðåëýé, Æåéìñ Æèíñ íàðûí õèéñýí òîîöîî îä ìàÿãèéí õàëóóí áèåñ òºãñãºëã¿é õýìæýýíèé ýíåðãè öàöðóóëàõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëýõ ¿åä èéì èòãýë ¿íýìøëýýñ òàòãàëçàõ õýðýãòýéã àíõ óõààðñàí þì. Òýð ¿åä áàðèìòàëæ áàéñàí õóóëèàð õàëóóí áèå òºðºë á¿ðèéí äàâòàìæòàé (ðàäèî äîëãèîí, ¿çýãäýõ ãýðýë, ýñâýë ðåíòãåí öàöðàã ãýõ ìýò) öàõèëãààí-ñîðîíçîí äîëãèîíûã òýíö¿¿ õýìæýýãýýð öàöðóóëàõ ¸ñòîé áàéâ. Òîäðóóëáàë, õàëóóí áèå íü ñåêóíäýä õî¸ðîîñ ãóðâàí ñàÿûí ñàÿ äîëãèîíû äàâòàìæòàé äîëãèîíä ÷, ñåêóíäýä íýãýýñ õî¸ð ñàÿûí ñàÿ äîëãèîíû äàâòàìæòàé äîëãèîíä ÷ òýíö¿¿ õýìæýýíèé ýíåðãè öàöðóóëàõ ¸ñòîé áàéëàà. Ãýòýë ñåêóíä äýõ äàâòàìæèéí òîî õÿçãààðã¿é áàéäàã òóë ýíý íü öàöàðñàí íèéò ýíåðãè òºãñãºëã¿é áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Èëò óòãàã¿é ýíý ä¿ãíýëòýýñ çàéëñõèéõèéí òóëä óã áèåýñ öàöàð÷ áàéãàà ãýðýë, ðåíòãåí òóÿà áîëîí áóñàä äîëãèîí äóðûí õýìæýýãýýð áèø, õàðèí êâàíò ãýãäýõ òîäîðõîé áàãöààð ë öàöðàõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã 1900 îíä Ãåðìàíû ýðäýìòýí Ìàêñ Ïëàíê äýâø¿¿ëëýý. Òýãýõäýý êâàíò á¿õýí äîëãèîíû äàâòàìæ ºíäºð áàéõ òóñàì èõ áàéõ òîäîðõîé òîîíû ýíåðãèòýé áàéíà. Èéìä íèëýýä ºíäºð äàâòàìæòàé íýã êâàíò öàöðàõäàà áàéõ ¸ñòîéãîîñ èë¿¿ ýíåðãè øààðäàõ þì. Èíãýõëýýð ºíäºð äàâòàìæòàé öàöðàëò ¿ã¿éñãýãäýæ òóõàéí áèåèéí öàöðóóëàõ ýíåðãèéí õýìæýý òºãñãºëºã áîëîõ þì. Êâàíòûí òààìàãëàë õàëóóí áèåñýýñ ãàðàõ öàöðàëòûí àæèãëàãäàõ óòãûã ìàø ñàéí òàéëáàðëàñàí ÷ äåòåðìèíèçìä õàìààðàõ ìºðäºë㺺 íü 1926 îíä Ãåðìàíû ººð íýã ýðäýìòýí Âåðíåð Ãåéçåíáåðã àëäàðò òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìàà òîìú¸îëîõ õ¿ðòýë èëðýýã¿é áàéíà. Áººìèéí èðýýä¿éí áàéðëàë, õóðäûã óðüä÷èëàí õýëýõèéí òóëä îäîîãèéí áàéðëàë, õóðäûã íü íàðèéí õýìæñýí áàéõ ¸ñòîé. ¯¿íèéã ã¿éöýòãýõ õàìãèéí õÿëáàð àðãà íü Ẻì ð¿¿ ãýðýë òóñãàõ ÿâäàë þì. Ãýðëèéí äîëãèîíû çàðèì õýñýã Ẻì äýýð ñàðíèäàã áºãººä ýíý íü ò¿¿íèé áàéðëàëûã òîäîðõîéëíî. Ãýâ÷ Ẻìèéí áàéðëàëûã ãýðëèéí äîëãèîíû íóðóó õîîðîíäûí çàéíààñ èë¿¿ íàðèéí òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é, òýãýõýýð Ẻìñèéí áàéðëàëûã ìàø íàðèéí òîãòîîõûí òóëä áîãèíî äîëãèîíû ãýðëèéã àøèãëàõ õýðýãòýé áîëäîã. Òýãýõäýý êâàíòûí òóõàé
Ïëàíêèéí òààìàãëàë ¸ñîîð äóðûí áàãà õýìæýýíèé ãýðëèéã àøèãëàæ ÷àäàõã¿é, õàìãèéí áàãàäàà íýã êâàíòûã ë àøèãëàõ ¸ñòîé. Ýíý êâàíò Ẻìèéã õºíäºæ ò¿¿íèé õóðäûã óðüä÷èëàí õýëýõèéí àðãàã¿éãýý𠺺ð÷èëäºã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà áàéðëàëûã èë¿¿ íàðèéí òîãòîîõ òóòàì õýðýãëýãäýõ ãýðëèéí äîëãèîíû óðò óëàì áîãèíî áîëæ íýã êâàíòûí ýíåðãè óëàì èõ áîëíî. ¯¿íýýñ áîëæ Ẻìèéí õóðä èõ õýìæýýãýý𠺺ð÷ëºãäºíº. ªºðººð õýëáýë Ẻìèéí áàéðëàëûã èë¿¿ íàðèéí òîãòîîõûã îðîëäîõ òóòàì ò¿¿íèé õóðäûã íàðèéí õýìæèõ áîëîìæ àëäàãäàíà, ýñðýãýýðýý ìºí ë èéì áàéíà. Áººìèéí áàéðëàëûí òîäîðõîéã¿éãýýð ¿ðæ¿¿ëñýí Ẻìèéí õóðäíû òîäîðõîéã¿éã Ẻìèéí ìàññààð ¿ðæ¿¿ëñýí ¿ðæâýð Ïëàíêèéí òîãòìîë ãýãäýõ òîäîðõîé òîîíîîñ áàãà áàéæ áîëîõã¿éã Ãåéçåíáåðã ¿ç¿¿ëñýí þì. Ò¿¿í÷ëýí ýíý õÿçãààðëàëò íü Ẻìèéí áàéðëàë ýñâýë õóðäûã õýìæèõ àðãààñ ÷, Ẻìèéí õýâ øèíæýýñ ÷ õàìààðàõã¿é. Èéìä Ãåéçåíáåðãèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ìàíàé åðòºíöèéí ñóóðü, ãàðöààã¿é øèíæ þì. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýëä ìààíü ã¿íçãèé ¿ð íºëºº ¿ëäýýñýí áèëýý. Òàâü ãàðóé æèë ºíãºðñºí ÷ ýäãýýð ¿ð äàãàâàðûí à÷ õîëáîãäëûã îëîí ôèëîñîôè÷èä îéëãîîã¿é, ¿¿íèé ýñðýã ìàðãàñààð ë áàéíà. Á¿ðýí øàëòãààëöñàí áàéõóéö îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààð øèíæëýõ óõààíû îíîë á¿òýýõ ãýñýí Ëàïëàñûí ìºðººäºë áèåëýõã¿é ãýäãèéã òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì èëòãýñýí þì. Ó÷èð íü îð÷ëîí åðòºíöèéí îäîîãèéí òºëºâ áàéäëûã ìàø íàðèéí õýìæèæ ÷àäààã¿é áîë èðýýä¿éí ¿éë ÿâäëóóäûã íàðèéí òîäîðõîé óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäàõã¿é íü ìýäýýæ! Îð÷ëîí åðòºíöèéí îäîîãèéí òºëºâ áàéäëûã õºíäºõã¿éãýýð àæèãëàæ ÷àäàõ åð áóñûí àìüòíû õóâüä ¿éë ÿâäëûã á¿ðýí òîäîðõîéëäîã õóóëèóäûí ÿìàð íýã öóãëóóëãà áàéäàã ãýæ òºñººëæ áîëîõ ÷ ¿õýæ, ¿ðýãääýã áèäíèé õóâüä îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ èéì çàãâàðóóä àíõààðàë òºäèé ë òàòàõã¿é. "Îêêàìûí òîíãîðîã"-èéí [Ó.Îêêàì (1285-1349)-àíãëèéí ôèëîñîôè÷. "Îêêàìûí òîíãîðîã"-èéí çàð÷ìûí óòãà íü òóðøëàãûí øàëãàëòàíä ºðòºõã¿é îéëãîëòóóäûã øèíæëýõ óõààíààñ çàéëóóëàõ õýðýãòýé ãýäýãò îðøèíî.] çàð÷èì ãýãäýõ õýìíýõ çàð÷ìûã àøèãëàí àæèãëàëòàíä ºðòºõã¿é áàéãàà á¿õ ¿íäýñëýëèéã îíîëîîñ àâ÷ õàÿñàí íü äýýð áàéõ. Èéì õàíäëàãûã 1920-èîä îíä Âåðíåð Ãåéçåíáåðã, Ýðâèí Øðåäèíãåð, Ïîëü Äèðàê íàð òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì äýýð ¿íäýñëýñýí êâàíò ìåõàíèê õýìýýõ øèíý îíîëûí õ¿ðýýíä ìåõàíèêèéã àõèí òîìú¸îëîõäîî áàðèìòàëñàí þì. Êâàíò ìåõàíèêèéí õ¿ðýýíä Ẻìñ íü àæèãëàëòàíä ºðòäºãã¿é òóñ òóñäàà, ñàéòàð òîäîðõîéëîãäñîí áàéðëàë áà õóðäòàé áàéäàãã¿é. Õàðèí áàéðëàë, õóðä õî¸ð õîñëîñîí êâàíò òºëºâò îðøäîã. Êâàíò ìåõàíèê íü àæèãëàëò öîð ãàíö òîäîðõîé ¿ð ä¿íòýé áàéíà ãýæ ¿çäýãã¿é. Õàðèí ýñðýãýýð áîëîìæèò, ÿíç á¿ðèéí îëîí ¿ð ä¿íòýé áàéíà õýìýýí ¿çýæ, òóñ á¿ðèéíõ íü ìàãàäëàëûã õýëæ ºãäºã. ªºðººð õýëáýë íýã ë çàìààð õºãæñºí îëîí òîîíû èæèë ñèñòåìä àäèëõàí õýìæèëòèéã õèéõýä íýã òîõèîëäîëä õýìæèëòèéí ¿ð ä¿í À-òàé, íºãºº òîõèîëäîëä Á-òýé òýíö¿¿ ãýõ ìýòýýð áàéæ áîëîõûã èëð¿¿ëíý ãýñýí ¿ã. Áàðàãöààëáàë õýäýí òîõèîëäîëä ¿ð ä¿íã¿¿ä À ýñâýë Á-òýé òýíö¿¿ áàéõûã òààìàãëàæ áîëîõ ÷, òîäîðõîé íýã õýìæèëòèéí òóñãàé ¿ð ä¿íã òààìàãëàõ áîëîìæã¿é. Èéìä ¿ë òààìàãëàãäàõ áóþó ñàíàìñàðã¿éí ýëåìåíòèéã êâàíò ìåõàíèê øèíæëýõ óõààíä îðóóëäàã. Ýéíøòåéí ººðºº ýíý ¿çýë áàðèìòëàëûí õºãæèëä èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ÷ ò¿¿íèéã õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öýæ áàéâ. Êâàíò îíîëä îðóóëñàí õóâü íýìðèéíõ íü òºëºº Ýéíøòåéíä Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòýýæ áàéëàà. Ãýñýí õýäèé ÷ îð÷ëîí åðòºíöèéã ñàíàìñàðã¿é òîõèîëäîë æîëîîääîã ãýäãèéã Ýéíøòåéí õýçýý ÷ õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãààã¿é. Ò¿¿íèé ýíý ìýäðýìæ íü "Áóðõàí øîî îðõèæ òîãëîäîãã¿é" ãýñýí àëäàðò ¿ãýíä íü èëðýëýý îëæýý. Ãýâ÷ êâàíò ìåõàíèê òóðøèëòòàé á¿ðýí òààð÷ áàéñàí ó÷ðààñ áóñàä èõýíõ ýðäýìòýí ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàõäàà äóðòàé áàéëàà. ¯íýíäýý, êâàíò ìåõàíèê òýðã¿¿ëýã÷ îíîë áºãººä îð÷èí ¿åèéí áàðàã á¿õ øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí ¿íäýñ áîëäîã þì. Ò¿¿íèé çàð÷ìóóä òåëåâèçîð, êîìïüþòåð çýðýã ýëåêòðîí òºõººðºìæ¿¿äèéí ÷óõàë õýñýã áîëîõ õàãàñ äàìæóóëàã÷, èíòåãðàëü ñõåìèéí àæëûí ¿íäýñ, ìºí
ò¿¿í÷ëýí îð÷èí ¿åèéí õèìè, áèîëîãèéí ñóóðü áîëäîã. Êâàíò ìåõàíèêèéã çîõèõ ¸ñîîð õàðààõàí õýðýãëýýã¿é áàéãàà, ôèçèêèéí öîð ãàíö òàëáàð íü òàòàëöàë, îð÷ëîí åðòºíöèéí òîì õýìæýýíèé á¿òýö þì. Ãýðýë äîëãèîíîîñ òîãòäîã ÷ ãýëýý çàðèì òîõèîëäîëä Ẻìñººñ á¿ðäñýí ìýò áàéäãèéã Ïëàíêèéí òààìàãëàë èëýðõèéëäýã. Ó÷èð íü ãýðýë çºâõºí áàãöààð áóþó êâàíò áàéäëààð ë öàöàð÷, øèíãýäýã. Ãåéçåíáåðãèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ÷ Ẻìñ çàðèì òîõèîëäîëäîî äîëãèîíòîé àäèë áàéäãèéã èëýðõèéëäýã þì. Ó÷èð íü òýä òîäîðõîé áàéðëàëã¿é áàéäàã õýäèé ÷ òîäîðõîé ìàãàäëàëò òàðõàëòòàéãààð "öàöàãäñàí" áàéäàã áàéíà. Áîäèò åðòºíöèéã Ẻì, äîëãèîíû òóõàé îéëãîëòîîð òîäîðõîéëäîã áàéñàí îãò ººð òºðëèéí ìàòåìàòèê äýýð êâàíò ìåõàíèêèéí îíîë ñóóðèëñàí þì. Ýíý íü Ẻì, äîëãèîíû îéëãîëòîîð òîäîðõîéëîãäîæ áîëîõ åðòºíöèéí òóõàé àæèãëàëò òºäèé áèëýý. Èíãýýä êâàíò ìåõàíèêèéí õ¿ðýýíä Ẻì/äîëãèîíû äóàëèçì ¿¿ñäýã. Çàðèì òîõèîëäîëä Ẻìèéã äîëãèîí ãýæ ¿çýõ íü çîõèìæòîé áàéäàã, çàðèì òîõèîëäîëä äîëãèîíûã Ẻì ãýæ ¿çýõ íü òóñòàé áàéäàã. Äîëãèîí ýñâýë Ẻìèéí õî¸ð öîãö õîîðîíä èíòåðôåðåíöè õýìýýõ ¿çýãäýë ¿¿ñäýã íü ¿¿íèé íýã ÷óõàë ìºðäºë㺺 þì. ªºðººð õýëáýë íýã äîëãèîíû íóðóó íºãººãèéíõºº õîòãîðòîé äàâõöàæ áîëíî. Ýíý ¿åä õî¸ð äîëãèîí íü áèäíèé áîääîã÷ëîí àðàé õ¿÷òýé äîëãèîí áîëæ íýìýãäýõèéí îðîíä áèå áèåíýý ñóëðóóëäàã áàéíà (çóðàã 4.1). çóðàã 4.1 Ãýðëèéí èíòåðôåðåíöèéí ýíãèéí æèøýý áîë ãîë òºëºâ ñàâàíãèéí õººñºíä àæèãëàãääàã ñîëîíãîðñîí ºí㺠þì. Ýíý íü õººñèéã ¿¿ñãýæ áàéãàà óñíû íèìãýí õàëüñíû õî¸ð òàëààñ ãýðýë òóññàíû ¿ð ä¿íä ¿¿ñäýã. Öàãààí ãýðýë ÿíç á¿ðèéí óðòòàé ãýðëèéí äîëãèîí áóþó ÿíç á¿ðèéí ºíãèéã àãóóëäàã. Ñàâàíãèéí õººñíèé íýã ãàäàðãóóãààñ òóññàí äîëãèîíû íóðóó õººñíèé íºãºº ãàäàðãóóãààñ òóññàí èæèë óðòòàé äîëãèîíû õîòãîðòîé äàâõöàíà. Äîëãèîíû ýíý óðòàä õàðãàëçàõ ºí㺠òóññàí ãýðýëä áàéõã¿é áîëîõîîð ñîëîíãîð÷ ¿çýãääýã áàéíà. Êâàíò ìåõàíèêèéí îðóóëæ èðñýí äóàëèçìààñ áîëæ Ẻìñò ÷ èíòåðôåðåíöè èëýðäýã. ¯¿íèé àëäàðòàé æèøýý íü õî¸ð í¿õòýé ÿëòàñíû òóðøèëò (çóðàã 4.2) þì.
çóðàã 4.2 Çýðýãöýý, íàðèéõàí õî¸ð í¿õ ãàðãàñàí ÿëòñûã òºñººëö㺺å. Í¿õòýé ÿëòàñíû íààä òàëä ÿìàð íýã òîäîðõîé ºíãèéí (ººðººð õýëáýë äîëãèîíû òîäîðõîé óðòòàé) ãýðëèéí ¿¿ñã¿¿ð áàéðëóóëúÿ. Èõýíõ ãýðýë ÿëòàñíû ãàäàðãóó äýýð òóñíà, ãýõäýý çàðèì íü í¿õýýð íýâòýðíý. Îäîî í¿õòýé ÿëòñûí öààä òàëä äýëãýö áàéãàà ãýæ òºñººëüå. Õî¸ð í¿õýýð ãàðñàí ãýðëèéí äîëãèîíóóä äýëãýöèéí äóðûí öýãò òóñàõ áîëíî. Ãýõäýý ¿¿ñã¿¿ðýýñ ãàðààä òóõàéí õî¸ð í¿õýýð äàìæèí äýëãýö õ¿ðòýë òóóëñàí çàé íü åðºíõèé人 ÿëãààòàé áàéíà. Ýíý íü í¿õýýð ãàðñàí äîëãèîíóóä äýëãýöýí äýýð èæèë ôàçààð òóñàõã¿é ãýñýí ¿ã. Çàðèì ãàçðàà òýä áèå áèåíýý ñóëðóóëíà, çàðèì ãàçðàà áèå áèåíýý äýìæèíý. ¯ð ä¿íä íü äýëãýöýí äýýð ãýðýëòýé, õàðàíõóé çóðààñ õîñîëñîí ºâºðìºö ä¿ðñ ¿¿ñäýã. ßã èéì çóðààñóóä ãýðëèéí ¿¿ñã¿¿ðèéã Ẻìèéí ¿¿ñã¿¿ðýýð æèøýýëáýë, òîäîðõîé õóðäòàé (òóõàéí äîëãèîí òîäîðõîé óðòòàé ãýñýí ¿ã) ýëåêòðîíóóäûí ¿¿ñã¿¿ðýýð ñîëèõ ¿åä ¿¿ñäýã íü ãàéõàëòàé. Ǻâõºí íýã í¿õ áàéõ ¿åä ÿìàð ÷ çóðààñ ¿¿ñýõã¿é, äýëãýöýí äýýð ýëåêòðîíóóäûí íýãýí õýâèéí òàðõàëò àæèãëàãääàãààðàà òóõàéí ¿çýãäýë á¿ð ÷ ãàéõàëòàé. Èéìä àõèàä íýã í¿õ ãàðãàõ íü äýëãýöèéí öýã á¿õýíä òóñàõ ýëåêòðîíóóäûí òîîã ç¿ãýýð ë èõýñãý÷èõäýã ãýæ áîäîæ áîëîõîîð, ãýâ÷ èíòåðôåðåíöèýñ áîëîîä ¿íýíäýý ýëåêòðîíóóäûí òîî çàðèì ãàçàð áàãàñäàã áàéíà. Ýëåêòðîíóóäûã í¿õýýð íýã íýãýýð íü öóâóóëàí íýâòðó¿ëáýë ýëåêòðîí á¿ð íýã áîë áàðóóí, ¿ã¿é áîë ç¿¿í í¿õýýð íýâòðýõ ó÷ðààñ íýã í¿õ áàéõ ¿åä äýëãýöýí äýýð àæèãëàãääàã íýãýí õýâèéí òàðõàëòàà ¿¿ñãýíý ãýæ áîäîæ áîëîõ þì. Ãýâ÷ çóðààñóóä íü ýëåêòðîíóóäûã íýã íýãýýð íü ÿâóóëàõàä ÷ èëýð÷ áàéâ. Èíãýõëýýð ýëåêòðîí á¿ð õî¸ð í¿õýýð íýãýí çýðýã íýâòýðñýí áàéõ ó÷èðòàé! Áººìñèéí èíòåðôåðåíöèéí
¿çýãäýë íü õèìè, áèîëîãèéí ¿íäñýí íýãæ, áèäíèéã áîëîí õ¿ðýýëýí áóé á¿õíèéã á¿òýýäýã òýðõ¿¿ º÷¿¿õýí "òîîñãî" áîëîõ àòîìóóäûí á¿òöèéã îéëãîæ ìýäýõýä ìààíü ìàø ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëñýí þì. Ýíý çóóíû ýõýýð àòîìûã àâ÷ ¿çýõäýý íàðûã ãàðàãóóä òîéðîí ýðãýäýãèéí íýãýí àäèë òºâä áàéðëàñàí ýåðýã öýíýãòýé öºìºº (ñºðºã öýíýãòýé Ẻìñ áîëîõ) ýëåêòðîíóóä òîéðîí ýðãýæ áàéäãààð òºñººëæ áàéëàà. Íàð áîëîí ãàðàã õîîðîíäûí òàòàëöàõ õ¿÷ ãàðàãóóäûã òîéðîã çàìä íü áàðüæ áàéäàã÷ëàí ýåðýã áà ñºðºã öýíýã õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷ ýëåêòðîíóóäûã òîéðîã çàìä íü òîãòîîæ áàéäàã õýìýýí áîäîæ áàéâ. ¯¿íýçñ óëáààëæ ¿¿ññýí õ¿íäðýë íü êâàíò ìåõàíèêààñ ºìíºõ ¿åèéí ìåõàíèêèéí áîëîí öàõèëãààíû õóóëèóä èéì õºäºë㺺í õèéæ áàéãàà ýëåêòðîí ýíåðãèý àëäàæ öºì äýýðýý óíàõ õ¿ðòëýý äîòîãøîî ìóøãèð÷ ýðãýíý õýìýýí óðüä÷èëàí õýëñýí ÿâäàë þì. Ýíý íü àòîìóóä, èéìä á¿õ áîäèñ ìàø èõ íÿãòòàé òºëºâ ð¿¿ äàðóé õóìèãäàíà ãýäãèéã èëýðõèéëæ áàéëàà. Óã õ¿íäðýëèéí çàðèì øèéäëèéã 1913 îíä Äàíèéí ýðäýìòýí Íèëüñ Áîð îëñîí þì. Ýëåêòðîíóóä äóðûí çàéä áèø, õàðèí òîäîðõîé çºâøººðºãäñºí çàéä áàéðëàñàí òîéðîã çàìóóäààð öºìèéã òîéðîí ýðãýäýã áàéæ áîëîõ þì ãýäãèéã òýðýýð ñàíàë áîëãîâ. Õýðýâ òèéì òîéðîã çàì á¿õýíä çºâõºí íýã ýñâýë õî¸ð ýëåêòðîí áàéæ áîëíî ãýæ òºñººëñºí áîë àòîìûí õóìèãäàëòûí òóõàé àñóóäàë øèéäýãäýõ áàéëàà. Ó÷èð íü ýëåêòðîíóóä õàìãèéí áàãà ðàäèóñ, ýíåðãèòýé òîéðîã çàìûã ýçëýýä ò¿¿íýýñ äîòîãøîî ìóøãèðàí îðæ ÷àäàõã¿é þì. Ýíý çàãâàð öºìèéã çºâõºí íýã ýëåêòðîí òîéðäîã õàìãèéí ýíãèéí àòîì áîëîõ óñòºðºã÷èéí àòîìûí á¿òöèéã ìàø ñàéí òàéëáàðëàñàí ÷ çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìóóä èë¿¿ íàðèéí íèéëìýë àòîìóóäàä õýðõýí õóâààðèëàãäàõ íü îéëãîìæã¿é áàéñàí þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà òýä õÿçãààðëàãäìàë òîîòîé áàéõ òóõàé ñàíàà äýíä¿¿ çîõèîìîë ìýò õàðàãäàæ áàéâ. Óã áýðõøýýëèéã êâàíò ìåõàíèêèéí îíîë øèéäñýí áèëýý. ֺ캺 òîéðîí ýðãýæ áàéãàà ýëåêòðîíûã õóðäààñàà õàìààðàõ óðòòàé äîëãèîí ìýòýýð òºñººëºõ áîëîìæòîé áîëñîí þì. Çàðèì òîéðîã çàìûí õóâüä ò¿¿íèé óðò íü (áóòàðõàé áèø) á¿õýë òîîí óðòòàé ýëåêòðîí äîëãèîíòîé òààðäàã áîëîëòîé. Ýäãýýð òîéðîã çàìûí õóâüä äîëãèîíû íóðóó ýðãýëò á¿ðò äàâõàðääàã òóë äîëãèîíóóä íü íýìýãäýíý. Èéì òîéðîã çàìóóä Áîðûí çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìòàé òààðàõ þì. Ãýâ÷ óðò íü á¿õýë òîîí óðòòàé äîëãèîíòîé òààðäàãã¿é òîéðîã çàìûí õóâüä äîëãèîíû íóðóó á¿õýí ýëåêòðîíóóä ýðãýõèéí õýðýýð ýðò îðîé àëèí áîëîâ÷ äîëãèîíû õîòãîðòîé òààðíà. Èéì òîéðîã çàìóóä çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìóóä áàéæ ÷àäàõã¿é. Àìåðèêèéí ýðäýìòýí Ðè÷àðä Ôåéíìàíû ñàíàà÷èëñàí ò¿¿õèéí íèéëáýð ãýãäýõ àðãà äîëãèîí/ Ẻìèéí äóàëèçìûã òîäîðõîé òºñººëºõ ñàéõàí áîëîìæ îëãîäîã. Ýíý àðãûí ¿åä Ẻìèéã ñîíãîäîã áîëîí êâàíòûí áóñ îíîëä ¿çäýã÷ëýí îðîí-öàãò öîð ãàíö ò¿¿õ áóþó çàìòàé ãýæ òîîöäîãã¿é þì. Õàðèí Ẻì À -ààñ  -ä áîëîìæèò á¿õ çàìààð î÷èæ áîëíî õýìýýí ¿çíý. Çàì á¿ðò íýã íü äîëãèîíû õýìæýýã, íºãºº íü ìº÷ëºã (ººðººð õýëáýë íóðóó ýñâýë õîòãîð) äýõ áàéðëàëûã çààäàã õî¸ð òîî õîëáîîòîé áàéíà À-ãààñ  ä î÷èõ ìàãàäëàëûã òýäãýýð á¿õ çàìûí äîëãèîíûã íýìæ îëäîã. Çýðãýëäýý õýä õýäýí çàìûã ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëáàë ìº÷ëºã äýõ ôàç ýñâýë áàéðëàë íü ýðñ ÿëãàðíà. Ýíý íü òóõàéí çàìä õàðãàëçàõ äîëãèîí áèå áèåíýý áàðàã á¿ðýí ñóëðóóëíà ãýñýí ¿ã. Ãýâ÷ çýðãýëäýý çàðèì çàìûí õóâüä ôàçóóä íü òºäèé ë ººð÷ëºãääºãã¿é. Òýäãýýð çàìûí äîëãèîíóóä ñóëðàõã¿é. Èéì çàìóóä Áîðûí çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìòàé òààðíà. Òîäîðõîé ìàòåìàòèê õýëáýðýýð èëýðõèéëýãäñýí èéì òºñººëºë äýýð òóëãóóðëàí èë¿¿ íàðèéí íèéëìýë àòîìûí áîëîí íýãýýñ èë¿¿ öºìèéã òîéðîí ýðãýäýã ýëåêòðîíóóäûí à÷ààð õîëáîãääîã îëîí òîîíû àòîìààñ á¿òñýí ìîëåêóëóóäûí çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìóóäûã ÷ õàðüöàíãóé õÿëáàð òîîöîîëæ áîëäîã. Ìîëåêóëóóäûí á¿òýö õèéãýýä òýäíèé
ººð õîîðîíäîî õîëáîãäîõ áàéäàë õèìè, áèîëîãèéã á¿õýëä íü òîäîðõîéëäîã áîëîõîîð êâàíò ìåõàíèê íü ýðãýí òîéðîíäîî õàðæ áàéãàà á¿õíýý òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí çºâøººðñºí õÿçãààðûí äîòîð, îéðîëöîîãîîð óðüä÷èëàí õýëýõèéã çàð÷ìûí õóâüä áèäýíä çºâøººðäºã þì. (Ãýâ÷ àìüäðàë äýýð îëîí ýëåêòðîí àãóóëñàí ñèñòåìä øààðäàãäàõ òîîöîîíóóä íü áîäîãäîìã¿é òèéì íàðèéí ýýäðýýòýé áàéäàã áèëýý.) Îð÷ëîí åðòºíöèéí òîì õýìæýýíèé á¿òöèéã Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òîäîðõîéëäîã áîëîëòîé. Óã îíîëûã ñîíãîäîã ãýæ íýðëýäýã, ÿàãààä ãýâýë òýðýýð áóñàä îíîëòîé òîõèðîõ áàéäëûã çàéëøã¿é òîîöäîã êâàíò- ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûã õàðãàëçäàãã¿é þì. Ýíý îíîë àæèãëàëòòàé îãò çºð÷èëä îðîõã¿é áàéãààãèéí øàëòãààí íü áèäíèé ¿ðãýëæ ìýäýð÷ áàéãàà òàòàëöëûí àëèâàà îðîí ìàø ñóë áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Ãýõäýý ºìíº äóðäñàí îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåì õàð í¿õ áîëîí èõ òýñðýëò ãýñýí äîð õàÿæ õî¸ð òîõèîëäîëä òàòàëöëûí îðîí ìàø õ¿÷òýé áîëîõ ¸ñòîéã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Òèéì õ¿÷òýé îðîíä êâàíò ìåõàíèêèéí íºëººí¿¿ä ÷óõàë áàéõ ¸ñòîé. Èéìä ñîíãîäîã (ººðººð õýëáýë êâàíò áóñ) ìåõàíèê àòîìóóä òºãñãºëã¿é íÿãòòàé áîëîí õóìèãäàõ ¸ñòîé ãýæ òààìàãëàñàíààðàà ººðèéí ìºõëèéã çºãíºñºí øèã õàðüöàíãóéí ñîíãîäîã åðºíõèé îíîë òºãñãºëã¿é íÿãòòàé öýã¿¿äèéã óðüä÷èëàí õýëñýí ãýäýã óòãààðàà ìºõ뺺 ººðºº çºãíºæ áàéíà. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã êâàíò ìåõàíèêòàé íèéë¿¿ëñýí á¿ðýí íýãäìýë îíîë áèäýíä õàðààõàí àëãà, ãýõäýý ò¿¿íä áàéõ ¸ñòîé çàðèì íýã øèíæèéã áèä ìýääýã áîëñîí. Õàð í¿õ áîëîí èõ òýñðýëòèéí õóâüä õèéæ áîëîõ ä¿ãíýëò¿¿äèéã äàðààãèéí á¿ëã¿¿ääýý òîìú¸îëñîí áèëýý. Õàðèí îäîî áàéãàëèéí áóñàä õ¿÷íèé òóõàé á¿õ òºñººëëèéã ìààíü íýãäìýë, íýã êâàíò îíîëä îðóóëàõ ãýñýí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí îðîëäëîãóóäàä àíõààðëàà õàíäóóëúÿ.
Òàâäóãààð á¿ëýã Áººìñ áà áàéãàëü äàõü õ¿÷í¿¿ä Îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿õ áîäèñ øîðîî, àãààð, ãàë, óñ ãýñýí ¿íäñýí äºðâºí ìàõáîäèîñ á¿ðääýã õýìýýí Àðèñòîòåëü ¿çýæ áàéâ. Øîðîî, óñ õî¸ðûã äîîø ÷àíãààäàã òàòàõ õ¿÷, ãàë, àãààð õî¸ðûã äýýø áîëãîäîã õººðãºõ õ¿÷ ãýñýí õî¸ð õ¿÷íèé íºëººíä ýäãýýð ìàõáîäü ºðòäºã àæýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿ðäëèéã áîäèñ, õ¿÷ õî¸ðò õóâààñàí ýíý õóâààëò ºíººã õ¿ðòýë õýðýãëýãäýæ áàéíà. Áîäèñ òàñðàëòã¿é, ººðººð õýëáýë áîäèñûí äóðûí õýñýã óëàì áàãà õýñã¿¿äýä òýõäýý öààøèä õóâààãäàõã¿é ìàø º÷¿¿õýí òèéì ¿ðòýñ áîëîõã¿éãýýð, òºãñãºëã¿é õóâààãäàæ ÷àäíà ãýäýãò Àðèñòîòåëü èòãýæ áàéñàí þì. Ãýõäýý ãðåêèéí çàðèì ôèëîñîôè÷ æèøýý íü Äåìîêðèò áîäèñ óã ÷àíàðààðàà ìºõëºã á¿òýöòýé áºãººä ÿíç á¿ðèéí, îëîí òîîíû àòîìààñ (àòîì ãýäýã ãðåê ¿ã íü "¿ë õóâààãäàõ" ãýñýí óòãàòàé) á¿õ þì òîãòîíî ãýñýí ¿çëèéã áàðèìòàëæ áàéëàà. Ìàðãààí àëü íýã òàëûíõ íü çºâèéã íîòëîõ áîäèò ÿìàð÷ íîòîëãîîã¿éãýýð õýäýí çóóíûã äàìíàí ¿ðãýëæèëñýí þì. Ãýâ÷ õèìèéí íýãäë¿¿ä äàíäàà òîäîðõîé õóâü õýìæýýãýýð íýãääýãèéã àòîìóóä ìîëåêóë õýìýýõ íýãæèéã ¿¿ñãýí á¿ëýãëýäýãýýð òàéëáàðëàæ áîëíî ãýäãèéã 1803 îíä Àíãëèéí õèìè÷, ôèçèê÷ Æîí Äàëüòîí ¿ç¿¿ëæýý. Ãýõäýý ìàíàé çóóíû ýõýí õ¿ðòýë äýýðõ õî¸ð ñóðãààë õîîðîíäûí ìàðãààí àòîìèñòóóäàä àøèãòàéãààð ýöýñëýí öøéäýãäýýã¿é ë áàéëàà. Ýíý ìàðãààíûã øèéäâýðëýõ ôèçèê íîòîëãîîíû íýãýí ÷óõàë õýñãèéã Ýéíøòåéí èëð¿¿ëñýí þì. 1905 îíä, õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîëûí òàëààðõ àëäàðò á¿òýýëýýñýý õýäõýí äîëîî õîíîãèéí ºìíº áè÷ñýí ºã¿¿ëýëäýý øèíãýí ç¿éëä áàéãàà òîîñíû æèæèãõýí Ẻìñèéí òîãòâîðã¿é, ýìõ çàìáàðààã¿é, Áðîóíû ãýãäýõ õºäºë㺺íèéã òîîñíû ýäãýýð Ẻìèéã øèíãýíèé àòîìóóä ìºðãºäºãººð òàéëáàðëàæ áîëíî ãýäãèéã Ýéíøòåéí ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Àòîìóóä ¿ë õóâààãäàõ ç¿éë áèø ãýñýí óòãàòàé õýä õýäýí ¿íäýñëýë òýð ¿åä áàéæýý. Õýäõýí æèëèéí óðüä Êåìáðèæèéí Òðèíèòè Êîëëåæèéí Æ.Æ.Òîìñîí õàìãèéí õºíãºí àòîìûí ìàññààñ ìÿíãà äàõèí áàãà ìàññòàé ýëåêòðîí ãýãäýõ áîäèñûí Ẻì áàéäãèéã èëð¿¿ëñýí áàéâ. Òîìñîíû òóðøèëòüø òºõººðºìæ îð÷èí ¿åèéí çóðàãòíû ä¿ðñíèé áîðòîãûã èõýýõýí ñàíàãäóóëäàã. Óëàéñãàñàí ìåòàëë óòàñ íü ýëåêòðîí ¿¿ñã¿¿ðèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áºãººä ýëåêòðîíóóä ñºðºã öýíýãòýé ó÷èð ôîñôîðîîð á¿ðñýí äýëãýö ð¿¿ òýäíèéã õóðäëóóëàõûí òóëä öàõèëãààí îðîíã àøèãëàæýý. Ýëåêòðîíóóä äýëãýöýí äýýð òóñàõ ¿åä ò¿¿í äýýð î÷ ¿ñýð÷ áàéëàà. Óäàëã¿é ýäãýýð ýëåêòðîí àòîìîîñ òàñàð÷ ãàðñàí íü òîäîðõîé áîëæ, 1911 îíä Àíãëèéí ôèçèê÷ Ýðíåñò Ðåçåðôîðä áîäèñûí àòîìóóä ¿íýõýýð äîòîîä á¿òýöòýéã, òýä ýåðýã öýíýãòýé ìàø º÷¿¿õýí öºì ò¿¿íèéã òîéðîí ýðãýõ ýëåêòðîíóóäààñ òîãòäîã ãýäãèéã áàñ íîòîëñîí þì. Ðàäèî-èäýâõò àòîìûí öàäðóóëäàã ýåðýã öýíýã á¿õèé àëüôà-Ẻìñ íü àòîìòàé ìºðãºëäºõ ¿åäýý õýðõýí õàçàéæ áàéãààã ñóäëàí ýíý ä¿ãíýëòýíä Ðåçîðôîðä õ¿ð÷ýý. Ýëåêòðîí õèéãýýä "àíõíû" ãýñýí óòãà á¿õèé ãðåê ¿ãíýýñ ãàðàëòàé ïðîòîí ãýãäýõ ýåðýã öýíýãòýé Ẻìñººñ àòîìûí öºì òîãòäîã ãýæ ýõýíäýý áîäîöãîîæ áàéñàí þì. Ó÷èð íü ïðîòîí áîäèñûã á¿ðä¿¿ëäýã ñóóðü õýñýã ãýæ òîîöîãääîã áàéëàà. Ãýâ÷ öºìèéí äîòîð ïðîòîíòîé áàðàã òýíö¿¿ ìàññòàé, ãýõäýý öàõèëãààí öýíýãã¿é íåéòðîí ãýäýã ººð Ẻìñ áàéäãèéã 1932 îíä Ðåçåðôîðäûí õàìòðàã÷, Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëèéí Æåéìñ ×åäâèê èëð¿¿ëýâ. Ýíý íýýëòèéíõýý òºëºº ×åäâèê Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòýí, Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëèéí (ìèíèé îäîî àæèëëàæ áàéãàà) Êîíâèëë-ýíä-Êàéóñ êîëëåæèéí òýðã¿¿íýýð ñîíãîãäñîí þì. Õîæèì òýðýýð õàìòðàí ç¿òãýã÷èäòýéãýý ñàíàë çºðñíèé óëìààñ ýíýõ¿¿ àëáàí òóøààëààñàà òàòãàëçàõàä õ¿ðñýí áèëýý. Äàéíû äàðàà áóöàæ èðñýí õýñýã çàëóóñ àõìàä àëáàí õààã÷èä îëîí æèëèéí
ºìíººñ ë õàøèæ áàéñàí àëáàí òóøààëäàà áàéñààð áàéãààã ýñýðã¿¿öýõ áîëñîí ¿åýñ ýõýëñýí õýð¿¿ë ìàðãààí êîëëåæèä áàéíãà ÿâàãäàæ áàéñàí àæýý. Ýíý á¿õýí íàäààñ á¿ð ºìíº áîëñîí õýðýã, áè êîëëåæèä 1965 îíîîñ àæèëëàæ ýõýëñýí áºãººä òýð ¿åä êîëëåæèéí ººð íýã òýðã¿¿í, Íîáåëèéí øàãíàëò Íåâèëë Ìîòò áàñ ë îãöðîõ õýðýãòýé áîëæ òýìöëèéí ÿã òºãñãºë òîõèîñîí þì. Õîðüõîí æèëèéí ºìíº ïðîòîí, íåéòðîíûã "ýãýë" Ẻìñ ãýæ ¿çýæ áàéñàí ÷ ïðîòîí õèéãýýä èõ õóðäòàé õºäºëäºã ýëåêòðîíóóäûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí òàëààðõ òóðøèëòóóä ¿íýí õýðýãòýý ïðîòîíóóä ÷ á¿ð æèæèã Ẻìñººñ òîãòäîãèéã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Êàëèôîðíèéí òåõíîëîãèéí äýýä ñóðãóóëèéí ôèçèê÷ Ìþððåé Ãåëë-Ìàíí ýäãýýð Ẻìèéã êâàðê ãýæ íýðëýâ. Êâàðêèéí ñóäàëãààãààðàà Ãåëë-Ìàíí 1969 îíä Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí þì. Êâàðê ãýäýã íýð Æåéìñ Æîéñûí íýãýí ø¿ëãèéí "Ìàñòåð Ìàðêèéí ãóðâàí êâàðê!" ãýñýí îéëãîìæã¿é ìºðíººñ ¿¿äýëòýé. Áîäëîîð íü áîë, quark ãýäýã ¿ã òºãñãºëèéí t ¿ñãèéã íü ê ¿ñãýýð ñîëüñîí quart (êóîðò) ãýäýã ¿ã øèã äóóäàãäàõ ¸ñòîé áîëîâ÷ òýð íü lark ãýäýã ¿ãòýé õýìíýë òààðàõààð äóóäàãääàã. Áèäíèé íýðëýäýãýýð u-êâàðê, d-êâàðê, õà÷èí êâàðê, ãî¸ êâàðê, b-êâàðê, t- êâàðê ãýñýí äîð õàÿæ çóðãààí "àìò" á¿õèé õýä õýäýí òºðëèéí êâàðê áèé ãýæ ¿çäýã. Òîäîðõîé "àìòòàé" êâàðê á¿ð áàñ óëààí, íîãîîí, öýíõýð ãýñýí ãóðâàí "ºíãºòýé" áàéíà. (Ýíý áîë ç¿ãýýð ë òýìäýãëýãýý ãýäãèéã îíöëîõ íü ç¿éòýé, ÿàãààä ãýâýë êâàðêóóäûí õýìæýý ¿çýãäýõ ãýðëèéí äîëãèîíû óðòààñ õàìààã¿é áàãà, òýãýõýýð ¿ãèéí åðäèéí óòãààð òýäýíä ºí㺠áàéõã¿é. Øèíý Ẻìñ, ¿çýãäëèéí íýðèéã ãðåê öàãààí òîëãîéí ¿ñãýýð õÿçãààðëàëã¿é ººðèéí óðàí çîõèîìæîîð áîäîæ îëîõ íü îð÷èí ¿åèéí ôèçèê÷äýä èë¿¿ òààëàãääàãò ë õýðãèéí ó÷èð îðøèíî!) Ïðîòîí, íåéòðîí õî¸ð íü ÿíç á¿ðèéí ºíãèéí ãóðâàí êâàðêààñ òîãòîíî. Ïðîòîíä u-êâàðê õî¸ð, d-êâàðê íýã, íåéòðîíä d-êâàðê õî¸ð, u-êâàðê íýã àãóóëàãäàíà. Áººìñ áóñàä (õà÷èí, ãî¸, b, t) êâàðêààñ ÷ òîãòîæ áîëîõ áîëîâ÷ òýð á¿õ êâàðê íü àðàé èë¿¿ ìàññòàé áºãººä ïðîòîí, íåéòðîí áîëæ ìàø õóðäàí çàäàðäàã. Àòîì ÷, ò¿¿íèé äîòîð îðøèõ íåéòðîí, ïðîòîí ÷ õóâààãääàã ãýäãèéã áèä ìýäëýý, îäîî òýãýõýýð æèíõýíý ýãýë Ẻì áóþó á¿ãäèéã á¿ðä¿¿ëäýã òýðõ¿¿ àíõäàã÷ òîîñãî íü þó âý? ãýñýí àñóóëò ¿¿ñëýý. Ãýðëèéí äîëãèîíû óðò àòîìûí õýìæýýíýýñ ¿íýõýýð èõ ó÷ðààñ àòîìûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã æèðèéí àðãààð "õàðàõ" íàéäâàð áèäýíä àëãà. Ýíý çîðèëãîä òóí áàãà óðòòàé äîëãèîí õýðýãòýé. ªìíºõ á¿ëãýýñ áèä êâàíò ìåõàíèêèéí îíîëîîð á¿õ Ẻì äîëãèîí øèíæòýé áºãººä Ẻìèéí ýíåðãè èõ áàéõ òóñàì çîõèõ äîëãèîíû óðò íü òºäèé áàãà áàéäãèéã ìýäñýí. Èéìä òàâèãäñàí àñóóëòàíä õàðèóëàõ õàðèó ìààíü áèäíèé ìýäýëä áàéãàà Ẻìñèéí ýíåðãè õýð èõ áàéõààñ õàìààðíà, ó÷èð íü áèäíèé àæèãëàæ ÷àäàõ áàãà õýìæýýíèé óðò ò¿¿ãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Áººìèéí ýíåðãèéã ýëåêòðîí-âîëüò õýìýýõ íýãæýýð õýìæäýã. (Òîìñîí òóðøèëòäàà ýëåêòðîíûã õóðäàñãàõûí òóëä öàõèëãààí îðîíã àøèãëàñàíûã áèä ìýäíý. Íýã âîëüò õýìæýýíèé öàõèëãààí îðîíä ýëåêòðîíû îëæ àâàõ ýíåðãèéã ýëåêòðîí-âîëüò ãýäýã.) Øàòàëòûí òºðëèéí õèìèéí óðâàëààñ ÿëãàðäàã õýäõýí ýëåêòðîí-âîëüò ýíåðãèòýé Ẻìñèéã ë àøèãëàæ ÷àääàã áàéñàí àðâàí åñä¿ãýýð çóóíä àòîìûã áîäèñûí õàìãèéí ýãýë õýñýã ãýæ ¿çýæ áàéëàà. Ðåçåðôîðäûí òóðøèëòàíä àëüôà-Ẻìèéí ýíåðãè ñàÿ ýëåêòðîí-âîëüò õ¿ð÷ýý. Òóí ñàÿõàíààñ áèä öàõèëãààí-ñîðîíçîí îðíû òóñëàìæòàéãààð Ẻìñèéã ýõëýýä ñàÿ, äàðàà íü ìÿíãàí ñàÿ ýëåêòðîí-âîëüò ýíåðãèòýé áîëòîë õóðäëóóëæ ñóðñàí. Èíãýýä õîðèí æèëèéí ºìíº õàìãèéí ýãýë ãýæ áèäíèé òîîöîæ áàéñàí Ẻìñ ¿íýíäýý á¿ð º÷¿¿õýí Ẻìñººñ òîãòäîãèéã ìýäñýí þì. Òýãâýë á¿ð èõ ýíåðãèä øèëæèõ ¿åä ýäãýýð º÷¿¿õýí Ẻìñ ººðñ人 á¿ð ÷ º÷¿¿õýí Ẻìñººñ òîãòîõ áîë óó? Ýíý íü á¿ðýí ìàãàäëàëòàé íºõöºë ìºí ÷ áàéãàëü äýýðõ á¿ãäèéã á¿ðä¿¿ëñýí àíõíû "òîîñãîíóóä"-ûí òóõàé ìýäýý áàðèìòûã áèä àâ÷èõñàí ýñâýë áàðàã àâñàí ãýæ ¿çýæ áîëîõ îíîëûí çàðèì ¿íäýñëýë áèäýíä áàéíà. ªìíºõ á¿ëýãò ÿðèëöñàí
Ẻì/äîëãèîíû äóàëèçìûã òîîöîí ãýðýë, òàòàëöëûã îðîëöóóëàí îð÷ëîí åðòºíö äýýðõ á¿õ ç¿éëèéã Ẻìñèéí òóõàé îéëãîëòîîð òîäîðõîéëîí òàéëáàðëàæ áîëíî. Áººì íü ñïèí [ñïèí- ýðãýõ, òîéðîõ ãýñýí óòãàòàé ¿ã] õýìýýõ øèíæòýé áàéäàã. Ñïèíèéã òîäîðõîé òºñººëºõ íýã àðãà íü Ẻìèéã òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýæ áàéãàà æèæèãõýí ýýð¿¿ë ìýòýýð òºñººëºõ ÿâäàë þì. Áººì ýðãýëòèéí ÿã òîäîðõîé òýíõëýãã¿é áàéäàã ãýæ êâàíò ìåõàíèê ¿çäýã áîëîõîîð èéì ä¿ð çóðàã òººðºãäºëä îðóóëæ ÷ ìýäíý. ¯íýíäýý Ẻìèéí ñïèí ãýäýã íü Ẻì ÿíç á¿ðèéí òàëààñàà ÿìàð õàðàãäàæ áîëîõûã áèäýíä ºã¿¿ëäýã. 0 ñïèíòýé Ẻì öýãòýé òºñòýé áºãººä òýð íü á¿õ òàëààñàà àäèë õàðàãäàíà (çóðàã 5.1.I). 1 ñïèíòýé Ẻìèéã ñóìààð ç¿éðë¿¿ëæ áîëíî. Òýðýýð ÿíç á¿ðèéí òàëààñàà ººð ººðººð õàðàãäàõ áºãººä á¿òýí 360° ãðàäóñûí ýðãýëòèéí äàðàà ë ýõíèé áàéäàëäàà îðíî (çóðàã 5.1.II). 2 ñïèíòýé Ẻìèéã õî¸ð òàëäàà ¿ç¿¿ð á¿õèé ñóìòàé ç¿éðë¿¿ëæ áîëíî, ò¿¿íèé àëèâàà áàéðëàë õàãàñ (180°) ýðãýëòèéí äàðàà äàâòàãäàíà. Ýíý÷ëýí èõ ñïèíòýé Ẻì àíõíû áàéäàëäàà á¿òýí ýðãýëòèéí á¿ð áàãà õóâü õýñãýýð ýðãýí îðäîã. Ýíý á¿õýí òóí èëýðõèé, õàðèí á¿òýí ýðãýëòèéí äàðàà ºìíºõ òºðõºº îëäîãã¿é ººð Ẻìñ áàéäàã íü ãàéõìààð áºãººä òýäíèéã á¿òýí õî¸ð óäàà ýðã¿¿ëýõ õýðýãòýé! Èéì Ẻìèéã 1/2 ñïèíòýé ãýäýã þì. Îð÷ëîí åðòºíö äýõ ìýäýãäýæ áóé á¿õ Ẻìèéã áîäèñûã á¿ðä¿¿ëäýã 1/2 ñïèíòýé Ẻì, áîäèñûí Ẻì õîîðîíä ¿éë÷ëýõ õ¿÷í¿¿äèéã á¿òýýäýã 0,1,2 ñïèíòýé Ẻì ãýñýí õî¸ð á¿ëýã áîëãîí õóâààæ áîëíî. Áîäèñûí Ẻì Ïàóëèéí õîðèãèéí çàð÷èìä çàõèðàãääàã. ¯¿íèéã 1925 îíä Àâñòðèéí ôèçèê÷ Âîëüôãàíã Ïàóëè íýýñýí áºãººä íýýëòèéíõýý òºëºº 1945 îíä Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí þì. Òýðýýð îíîëûí ôè÷èê÷ õ¿íèé ñîíãîäîã äóóðàéë áàéæýý. Ó÷èð íü ÿìàð÷ õîòîä ò¿¿íèéã áàéõàä ñîðèë òóðøèëòóóä ãàæóóäàõ áîëíî ãýæ ÿðüöãààäàã þì! Ïàóëèéí õîðèãèéí çàð÷èì èæèë õî¸ð Ẻì àäèë òºëºâò áàéæ ÷àäàõã¿é ººðººð õýëáýë òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí îíîîñîí òýðõ¿¿ õÿçãààðëàëòààñ áîëæ èæèë áàéðëàë, èæèë õóðäòàé áàéæ ÷àäàõã¿é ãýæ ºã¿¿ëäýã. Ýíý çàð÷èì ÿàãààä 0, 1, 2 ñïèíòýé Ẻìñèéí ¿¿ñãýäýã õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëýýð áîäèñûí Ẻì ìàø èõ íÿãòòàé òºëºâ áîëîí õóìèãääàãã¿éã òàéëáàðëàäàã ó÷ðààñ ìàø ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Áîäèñûí Ẻìñèéí áàéðëàë áàðàã èæèë áàéâàë õóðä íü ÿëãààòàé áàéõ ¸ñòîé, òýãýõýýð òýä ýíý áàéðëàë äýýðýý óäààí òîãòîæ ÷àäàõã¿é ãýñýí ¿ã. Åðòºíö á¿ðýëäýõýä õîðèãèéí çàð÷èì îðîëöîîã¿éñýí áîë êâàðêóóä òóñãààð, íàðèéí òîäîðõîé ïðîòîí, íåéòðîíóóäûã ¿¿ñãýæ ÷àäàõã¿é áàéñàí. Èíãýñýí áîë òýä ýëåêòðîíû õàìò òóñãààð, íàðèéí òîäîðõîé àòîìóóäûã ÷ ¿¿ñãýæ ÷àäàõã¿é áàéõ áàéëàà. Òýä á¿ãäýýðýý íýãýí èæèë ºòãºí "áàíòàí" áîëîí õóìèãäàõ áàéæýý.
çóðàã 5.1 Êåìáðèæèéí Ìàòåìàòèêèéí òýíõèìèéí (íýãýí öàãò Íüþòîíû, îäîî ìèíèé õàøèæ áóé) Ëþêàñûí íýðýìæèò Ïðîôåññîðûí àëáàí òóøààëä õîæèì ñîíãîãäñîí Ïîëü Äèðàê 1928 îíä îíîëîî äýâø¿¿ëýõýýñ ºìíº ýëåêòðîí áîëîí 1/2 ñïèíòýé áóñàä Ẻìèéí òóõàé çºâ òºñººëºë áàéãààã¿é þì. Äèðàêèéí îíîë íü êâàíò ìåõàíèêòàé ÷, õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîëòîé ÷ òààðñàí àíõíû îíîë áàéâ. Ýíý îíîëä ýëåêòðîíû ñïèí ÿàãààä 1/2-òîé òýíö¿¿ áàéäãèéí ººðººð õýëáýë ýëåêòðîí àíõíû áàéäàëäàà íýã óäààãèéí á¿òýí ýðãýëòýýð áèø, õàðèí õî¸ð á¿òýí ýðãýëòýýð îðäîã øàëòãààíûã ìàòåìàòèêèéí ¿¿äíýýñ òàéëáàðëàñàí áàéäàã. Ýëåêòðîíä ýñðýã-ýëåêòðîí áóþó ïîçèòðîí ãýñýí õîñëîã÷ áàéõ ¸ñòîéã Äèðàêèéí îíîë óðüä÷èëàí õýëñýí þì. 1932 îíä ïîçèòðîíûã íýýñíýýð Äèðàêèéí îíîë áàòëàãäàæ, 1933 îíä òýðýýð ôèçèêèéí ñàëáàðò Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí áèëýý. Îäîî áèä Ẻì á¿õýí ýñðýã-Ẻìòýé áàéäãèéã, òýä õîîðîíäîî ìºðãºëäâºë áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéäãèéã (annihilate ) ìýääýã áîëñîí. (Õ¿÷èéã 纺äºã Ẻìñèéí õóâüä ýñðýã-Ẻìñ íü ººðñºäòýé íü àäèë áàéäàã.) Ýñðýã-Ẻ캺ñ òîãòñîí á¿õýë á¿òýí ýñðýã-åðòºíö, ýñðýã-õ¿ì¿¿ñ áàéæ áîëîõîîð. Ãýõäýý ººðèéíõºº ýñðýãòýé òààðàëäààä ò¿¿íòýé ãàð áàðèí ìýíä÷èëýõ ãýâ äýý! Í¿ä ãÿëáàì ãýðýë ãÿëñõèéæ òà õî¸ð õî¸óë ¿ã¿é áîëîõ íü òýð. Áèäíèé ýðãýí òîéðîíä ÿàãààä ýñðýã-Ẻ캺ñ õàìààã¿é îëîí Ẻì áàéäàã âý ãýäýã íü õàìãèéí ÷óõàë àñóóëò áºãººä ýíý á¿ëýãò ò¿¿í ð¿¿ àõèí õàíäàõ áîëíî. Áîäèñûí Ẻìñ õîîðîíäûí õ¿÷ ýñâýë õàðèëöàí ¿éë÷ëýë á¿õýí 0, 1, 2 ãýñýí á¿õýë òîîí ñïèíòýé Ẻìñººð 纺ãääºã ãýæ êâàíò ìåõàíèêò ¿çäýã. Ýëåêòðîí ýñâýë êâàðê ãýõ ìýò áîäèñûí Ẻì õ¿÷èéã 纺äºã Ẻìèéã ÿëãàðóóëäàã áàéíà. Ýíý ÿëãàðàëòààñ ¿¿äýëòýé òèéðýëò Ẻìñèéí õóðäûã ººð÷èëäºã. Äàðàà íü 纺ã÷-Ẻì áîäèñûí ººð íýã Ẻìòýé ìºðãºëäºí ò¿¿íä øèíãýí îðíî. Ýíý ìºðãºëò áîäèñûí ýíýõ¿¿ õî¸ð Ẻìèéí õîîðîíä õ¿÷ ¿éë÷èëæ áàéãàà øèãýýð õî¸ð äàõü Ẻìèéí õóðäûã ººð÷èëíº.
Ǻºã÷-Ẻìñ Ïàóëèéí çàð÷èìä çàõèðàãääàãã¿é íü òýäíèé ãîë îíöëîã þì. Ýíý íü ñîëèëöîãäîõ Ẻìñèéí òîîíä õÿçãààðëàëò áàéõã¿é áîëæ ¿¿ñýõ õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ èõ áîëíî ãýñýí ¿ã. Ãýõäýý 纺ã÷-Ẻìñèéí ìàññ èõ áàéâàë òýäíèé ¿¿ñýõ, õîë çàéä ñîëèëöîõ íü áýðõøýýëòýé áîëäîã. Èéìä òýäíèé 纺æ áóé õ¿÷ áîãèíî ¿éë÷ëýëèéí áàéíà. Õýðýâ 纺ã÷-Ẻìñ õóâèéí ìàññã¿é áàéâàë õîë ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷í¿¿ä ¿¿ñäýã. Áîäèñûí Ẻì õîîðîíä ñîëèëöîãäîæ áàéãàà 纺ã÷-Ẻìñèéã âèðòóàëü ãýæ íýðëýäýã, ÿàãààä ãýâýë "áîäèò" Ẻìñººñ ÿëãààòàé íü òýäíèéã Ẻì á¿ðòãýã÷ýýð øóóä á¿ðòãýæ ÷àääàãã¿é þì. Ãýõäýý õýìæèæ áîëîõ íºëººëëèéã âèðòóàëü Ẻìñ ¿ç¿¿ëäýã áîëîõîîð òýäíèé îðøèí áàéãààã áèä ìýäýæ ÷àäíà. Òýä áîäèñûí Ẻì õîîðîíä ¿éë÷èëäýã õ¿÷í¿¿äèéã ¿¿ñãýäýã. Çàðèì òîõèîëäîëä 0, 1, 2 ñïèíòýé Ẻìñ áîäèò Ẻìñ øèã ÷ áàéäàã, òýð ¿åä íü òýäíèéã øóóä á¿ðòãýæ áîëíî. Ñîíãîäîã ôèçèêèéí ¿¿äíýýñ òèéì Ẻìñ áèäýíòýé ãýðëèéí ýñâýë òàòàëöëûí äîëãèîí áàéäàëòàé òààðàëääàã áàéíà. Áîäèñûí Ẻìñ ººð õîîðîíäîî âèðòóàëü 纺ã÷-Ẻìñèéã ñîëèëöîí õàðèëöàí ¿éë÷ëýõ ¿åä òýä ÿëãàðäàã áàéæ ìàãàäã¿é. (Æèøýý íü, õî¸ð ýëåêòðîí õîîðîíäûí õàðèëöàí ò¿ëõýëöëèéí öàõèëãààí õ¿÷ íü øóóä á¿ðòãýæ áîëäîãã¿é âèðòóàëü ôîòîíóóä ñîëèãäñîíû ¿ð ä¿íä ¿¿ñäýã. Ãýõäýý ýëåêòðîíóóä áèå áèåíèéõýý äýðãýä¿¿ð çºðæ ºíãºðâºë ãýðëèéí äîëãèîí áàéäëààð á¿ðòãýãäýõ áîäèò ôîòîíóóä ÿëãàðàõ áîëîìæòîé.) Ǻºã÷-Ẻìñèéã òýäíèé 纺æ áóé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ áîëîí ÿìàð Ẻìñòýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýæ áàéãààãààñ íü õàìààðóóëàí äºðâºí òºðºëä õóâààæ áîëíî. Ýíý õóâààëò òóí çîõèîìîë ãýäãèéã, òóñãàé îíîëóóäûã áîëîâñðóóëàõàä ë òîõèðîìæòîé áàéäãààñ ººð íóõàöòàé ç¿éë ¿¿íä áàðàã áàéõã¿éã òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé. Ýë äºðâºí õ¿÷èéã íýã ë õ¿÷íèé ººð ººð òºðºë ãýæ òàéëáàðëàõ íýãäìýë îíîëûã ýöñèéí ýöýñò á¿òýýæ ÷àäíà ãýäýãò èõýíõ ôèçèê÷ èòãýäýã þì. ¯¿íèéã îð÷èí ¿åèéí ôèçèêèéí ýðõýì çîðèëãî ãýæ îëîíõè íü õýëäýã. Ýíý äºðâºí õ¿÷íèé ãóðâûã íü íýãòãýõ îðîëäëîãûã òóí ñàÿõàí àìæèëòòàé õèéæ äóóñãàñàí áºãººä ýíý á¿ëýãò áè ¿¿íèé òóõàé ºã¿¿ëýõ ãýæ áàéíà. ¯ëäñýí íýã òºðºë áîëîõ òàòàëöëûí õ¿÷èéã íýãòòýõ àñóóäëûã áèä æààõàí õîéíî àâ÷ ¿çíý. Ýõëýýä òàòàëöëûí õ¿÷íèé òóõàé ÿðüÿ. Òàòàëöëûí õ¿÷í¿¿ä ò¿ãýýìýë øèíæòýé, ººðººð õýëáýë Ẻì á¿õýí ººðèéí ìàññ ýñâýë ýíåðãèä òîõèðñîí òàòàëöëûí õ¿÷íèé íºëººã àìñäàã. ĺðâºí õ¿÷íýýñ õàìãèéí ñóë íü òàòàëöëûí õ¿÷ þì. Òàòàëöàë íü õîë çàéä ¿éë÷èëäýã áºãººä ¿ðãýëæ òàòàõ õ¿÷ áàéäàã ãýñýí õî¸ð øèíæèéã àãóóëäàãã¿éñýí áîë áèäíèé èëð¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéñàí ÷ áàéæ ìýäýõ ìàø ñóë õ¿÷ áèëýý. Òýãýõýýð äýëõèé, íàð ìýòèéí òîì áèåèéí òóñãààð Ẻìñ õîîðîíäûí òàòàëöëûí ìàø ñóë õ¿÷ íèéëýýä ìàø èõ õ¿÷èéã ¿¿ñãýæ ÷àäíà ãýñýí ¿ã. Õ¿÷íèé ¿ëäñýí ãóðâàí òºðºë çºâõºí áàãà çàéä ¿éë÷èëäýã, ¿ã¿é áîë çàðèìäàà òàòäàã, çàðèìäàà ò¿ëõäýã, èéìä åðºíõèé人 òýíö÷èõäýã. Òàòàëöëûí îðîíä õàíäàõ êâàíò ìåõàíèê õàíäëàãà áîäèñûí õî¸ð Ẻì õîîðîíä ¿éë÷ëýõ òàòàëöëûí õ¿÷ íü ãðàâèòîí ãýãäýõ 2 ñïèíòýé Ẻ캺ð 纺ãääºã õýìýýí ¿çäýã þì. Ãðàâèòîí õóâèéí ìàññã¿é, èéìä ò¿¿íèé 纺äºã õ¿÷ õîë ¿éë÷ëýëèéí áàéíà. Íàð, äýëõèé õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷ ýíý õî¸ð áèåèéã á¿ðä¿¿ëäýã Ẻìñ ãðàâèòîíóóä ñîëèëöñîíîîð ¿¿ñäýã. Ñîëèëöñîí Ẻìñ íü âèðòóàëü áàéäàã ÷ òýä õýìæèëòýíä ãàðöààã¿é ºðòºõ íºëººã ¿¿ñãýäýã áóþó äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýõýä õ¿ðãýäýã! Áîäèò ãðàâèòîíóóä ñîíãîäîã ôèçèêò òàòàëöëûí ãýæ íýðëýãääýã ìàø ñóë, èéìä îäîî áîëòîë àæèãëàãäààã¿é, á¿ðòãýõýä áýðõøýýëòýé áàéãàà äîëãèîíîîñ òîãòäîã áàéíà. Õ¿÷íèé äàðààãèéí òºðºë íü ýëåêòðîí, êâàðê øèã öàõèëãààí öýíýãòýé Ẻìñòýé õàðèëöàí ¿éë÷èëäýã áîëîâ÷ ãðàâèòîí ìýòèéí öýíýãã¿é Ẻìñòýé ¿éë÷ëýëöäýãã¿é öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷ þì. Öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷ òàòàëöëûíõààñ íèëýýä õ¿÷òýé. Õî¸ð ýëåêòðîí õîîðîíäûí öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷ òàòàëöëûíõààñ áàðàã (íýãèéí àðä äº÷èí õî¸ð òýãòýé) ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ äàõèí èõ. Ãýõäýý ýåðýã, ñºðºã ãýñýí õî¸ð òºðëèéí öàõèëãààí
öýíýã áàéäàã. Ýåðýã öýíýãèéí õîîðîíä ñºðºã öýíýã õîîðîíäûíõ øèã ò¿ëõýëöëèéí õ¿÷ ¿éë÷èëäýã, õàðèí ýåðýã, ñºðºã öýíýãèéí õîîðîíä òàòàëöëûí õ¿÷ ¿éë÷èëíý. Äýëõèé ýñâýë íàð øèã òîì áèå áàðàã èæèë òîîíû ýåðýã, ñºðºã öýíýãòýé áàéäàã. Òýãýõýýð Ẻìñ õîîðîíäûí òàòàõ, ò¿ëõýõ õ¿÷ áèå áèåòýéãýý áàðàã òýíöýæ, öýâýð öàõèëãààí-ñîðîíçîíû õ¿÷ òóí áàãà ¿ëäýíý. Ãýâ÷ àòîì, ìîëåêóëûí õýìæýýíä öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷ äàâàìãàéëäàã áàéíà. Òàòàëöëûí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëýýð äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýäýãèéí íýãýí àäèë öºìèéí õ¿ðýýíä ñºðºã öýíýãòýé ýëåêòðîí, ýåðýã öýíýãòýé ïðîòîí õîîðîíäûí öàõèëãààí-ñîðîíçîí òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð ýëåêòðîíóóä àòîìûí öºìèéã òîéðîí ýðãýäýã àæýý. Öàõèëãààí-ñîðîíçîí ¿éë÷ëýëèéã ôîòîí ãýãäýõ 1 ñïèíòýé, ìàññã¿é îëîí òîîíû âèðòóàëü Ẻìèéí ñîëèëöëîîð òåñººëäºã þì. Ñîëèëöîõ ôîòîíóóä áàñ âèðòóàëü Ẻìñ áàéíà. Ãýõäýý ýëåêòðîí çºâøººðºãäñºí íýã òîéðîã çàìààñ öºìä îéð áàéðëàñàí ººð íýã òîéðîã çàì ðóó øèëæèõ ¿åä ýíåðãè ÷ºëººëºãäºí æèðèéí í¿äýíä ýñâýë ôîòî çóðãèéí õàëüñ ìýòèéí ôîòîí á¿ðòãýã÷èä ¿çýãäýõ ãýðýë áîëæ àæèãëàãäàõ áîäèò ôîòîíóóä öàöàðäàã. Ýíý÷ëýí, áîäèò ôîòîí àòîìòàé ìºðãºëäºõ ¿åä ýëåêòðîí öºìòýé îéð íýã òîéðîã çàìààñ öºìººñ àðàé õîë ººð òîéðîã çàìä øèëæèõ áîëîìæòîé. Ôîòîíû ýíåðãèéã øèíãýýí àâñíû à÷ààð óã øèëæèëò ÿâàãääàã. Ãóðàâäàõü òºðëèéí õ¿÷èéã öºìèéí ñóë õ¿÷ ãýæ íýðëýäýã. Òýð íü ðàäèî-èäýâõò øèíæèéã õàíãàæ, 1/2 ñïèíòýé áîäèñûí Ẻì á¿õýíä ¿éë÷èëäýã áîëîâ÷ ôîòîí, ãðàâèòîí ìýòèéí 0,1,2 ñïèíòýé Ẻìñò ¿éë÷èëäýãã¿é. Çóó îð÷èì æèëèéí ºìíº öàõèëãààí, ñîðîíçîí õî¸ðûã Ìàêñâåëë íýãòãýñýíèé íýãýí àäèë 1967 îíä Ëîíäîíãèéí Èìïåðèàä- Êîëëåæèéí Àáäóñ Ñàëàì, Õàðâàðäûí Èõ Ñóðãóóëèéí Ñòèâåí Âàéíáåðã íàð ñóë õ¿÷èéã öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷òýé íýãòãýñýí îíîëûã íýãýí çýðýã äýâø¿¿ëýõýýñ ºìíº öºìèéí ñóë õ¿÷èéã òºäèé ë ìýääýãã¿é áàéëàà. Ôîòîíîîñ ãàäíà, ñóë õ¿÷èéã 纺äºã, õ¿íä âåêòîðò áîçîíóóä ãýæ íýðëýãääýã, 1 ñïèíòýé àõèàä ãóðâàí Ẻì áàéíà ãýñýí òààìàãëàëûã Âàéíáåðã, Ñàëàì õî¸ð äýâø¿¿ëñýí þì. Òýðõ¿¿ Ẻìñèéã W (íýìýõ), W ( õàñàõ), Z (Z òýã) ãýæ íýðëýäýã áºãººä òóñ á¿ðèéíõ íü ìàññ 100 Ãý îð÷èì áàéäàã (Ãý íü ãèãà-ýëåêòðîí-âîëüò áóþó ìÿíãàí ñàÿ ýëåêòðîí âîëüò ãýäãèéã òýìäýãëýäýã). Âàéíáåðã-Ñàëàìûí îíîë òýãø õýìò ÷àíàð àÿíäàà àëäàãäàõ õýìýýõ øèíæèéã ¿ç¿¿ëñýí. Ýíý íü áàãà ýíåðãèéí ¿åä òóí ÿëãààòàé îëîí òîîíû Ẻì áîëæ ¿çýãääýã ÷ ¿íýí õýðýãòýý ÿíç á¿ðèéí òºëºâò áàéãàà íýã ë òºðëèéí Ẻìñ þì ãýäãèéã èëòãýäýã þì. Èõ ýíåðãèéí ¿åä ýíý á¿õ Ẻìèéí ¿éëäýõ áàéäàë èæèëõýí áîëäîã. ¯¿íèéã õîâèëò õ¿ðäíèé (roulette wheel) áºìáºãíèé ¿éëäýëòýé ç¿éðë¿¿ëæ áîëíî. Èõ ýíåðãèéí ¿åä (õ¿ðä õóðäàí ýðãýæ áàéõ ¿åä) áºìáºã ¿íýí ÷àíàðòàà çºâõºí íýã áàéäëààð áóþó õ¿ðäèéã òîéðîí ºíõºð÷ áàéäàã. Ãýõäýý õ¿ðä óäààøðàõ ¿åä áºìáºãíèé ýíåðãè áàãàñ÷, ýöýñòýý òýðýýð õ¿ðäýí äýýðõ ãó÷èí äîëîîí õîâèëûí àëü íýãýíä óíàäàã. ªºðººð õýëáýë áàãà ýíåðãèéí ¿åä áºìáºã áàéðëàõ ãó÷èí äîëîîí ÿíçûí òºëºâ áàéíà. Õýðýâ áèä áºìáºãèéã çºâõºí áàãà ýíåðãèéí ¿åä íü ÿàãààä ÷ þì àæèãëàæ ÷àääàãñàí áîë ãó÷èí äîëîîí ÿíçûí áºìáºã áàéíà ãýæ òîîöîõ áàéñàí! Âàéíáåðã-Ñàëàìûí îíîëîîð 100 ÃýÂ-îîñ íèëýýä äàâñàí ýíåðãèéí ¿åä òýðõ¿¿ øèíý ãóðâàí Ẻì áîëîí ôîòîí íü èæèë òºðõòýé áîëîõ ¸ñòîé. Ãýõäýý õýâèéí èõýíõ íºõöºëä èëýðäýã áàãà ýíåðãèéí ¿åä Ẻì õîîðîíäûí ýíýõ¿¿ òýãø õýìò ÷àíàð àëäàãäàõ ó÷èðòàé àæ. W(íýìýõ), W(õàñàõ), Z(òýã)-èéí 纺äºã õ¿÷ ìàø áîãèíî ¿éë÷ëýëèéí áîëîõîîð òýäíèé ìàññ èõ áàéõ ¸ñòîé.Âàéíáåðã, Ñàëàì íàðûã îíîëîî äýâø¿¿ëæ áàéõ ¿åä òýäýíä èòãýõ íü áàãà áàéñàí áºãººä òýð ¿åèéí õóðäàñãóóð áîäèò W(íýìýõ),W(õàñàõ),Z(òýã) Ẻìñèéã ¿¿ñãýõýä øààðäëàãàòàé 100 ÃýÂ-èéí ýíåðãèä õ¿ðýõ ÷àäàëã¿é áàéâ. Ãýõäýý áàãà ýíåðãèéí ¿åä ýíý îíîëûí äýâø¿¿ëñýí òààìàãëàëóóä àðàâ ãàðóé æèëèéí äàðàà òóðøèëòààð áàòëàãäñàí þì. Èíãýýä 1979 îíä Âàéíáåðã, Ñàëàì íàð öàõèëãààí-ñîðîíçîí áîëîí öºìèéí ñóë õ¿÷íèé òàëààð
¿¿íòýé òºñòýé íýãäìýë îíîë áàñ äýâø¿¿ëñýí Õàðâàðäûí Øåëäîí Ãëåøîóòàé õàìò Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí áèëýý. Ôîòîíû èõ ìàññòàé ãóðâàí õîñûí ìàññûí óòãà áîëîí áóñàä øèíæ çºâ áîëîõûã 1983 îíä ÖÑÅÒ-ä (Æåíåâ äýõ Öºìèéí Ñóäàëãààíû Òºâ) òîãòîîñíîîð Íîáåëèéí øàãíàëûí õîðîîíûõîí àëäàà õèéñýí áàéõ âèé ãýñýí ò¿ãø¿¿ðýýñýý àíãèæèðñàí áàéíà. Ýíý íýýëòèéã õèéñýí îëîí çóóí ôèçèê÷äèéí á¿ëãèéã àõëàæ áàéñàí Êàðëî Ðóááèà íü òóðøèëòàíä àøèãëàñàí ýñðýã-Ẻìèéí õóðààãóóðûí òºñëèéã çîõèîã÷, ÖÑÅÒ-èéí èíæåíåð Ñèìîí âàí äåð Ìååðûí õàìò 1984 îíû Íîáåëèéí øàãíàëûã õ¿ðòñýí þì. (Òà îðãèë äýýð íü ãàð÷èõààã¿é ë áîë ºíºº ¿åä òóðøèëòûí ôèçèêò óë ìºðºº ¿ëäýýõýä íýí áýðõ áîëæýý!) Öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë íü ïðîòîí, íåéòðîíû äîòîð êâàðêèéã, õàðèí àòîìûí öºìèéí äîòîð ïðîòîí, íåéòðîíûã òîãòîîí áàðüæ áàéäàã äºðºâ äýõ òºðëèéí õ¿÷ þì. Ǻâõºí ººð õîîðîíäîî áîëîí êâàðêòàé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöäýã ãëþîí ãýãäýõ, 1 ñïèíòýé ººð íýã Ẻì ýíý õ¿÷èéã 纺äºã ãýæ ¿çäýã. Öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä êîíôàéíìåíò ãýäýã îíöãîé íýã øèíæ áàéäàã þì. Êîíôàéíìåíòààñ áîëæ Ẻìñ ÿìàãò ºíãºã¿é õîñëîë ¿¿ñãýí òîãòäîã. Êâàðê äàíãààðàà áàéõäàà (óëààí, íîãîîí ýñâýë õºõ) ºíãºòýé áàéõ ¸ñòîé áîëîõîîð òýä ãàíö íýãýýðýý îðøèí áàéæ ÷àäàõã¿é. Èéìä óëààí êâàðê ãëþîíîí "óòàñ" (string)-ààð íîãîîí áîëîí õºõòýé íýãäñýí áàéõ ¸ñòîé (óëààí+íîãîîí+õºõ=öàãààí). Èéì ãóðâàë ïðîòîí ýñâýë íåéòðîíä ÷ èëýðíý. ªºð íýã áîëîìæ áîë êâàðê, ýñðýã-êâàðê õî¸ðûí õîñëîë þì (óëààí+óëààíû ýñðýã, ýñâýë íîãîîí+íîãîîíû ýñðýã, ýñâýë õºõ+õºõèéí ýñðýã=öàãààí). Èéì õîñëîëóóä ìåçîí ãýãäýõ Ẻìñèéã áèé áîëãîäîã ÷ ýäãýýð Ẻì êâàðê, ýñðýã-êâàðê õî¸ð íü ýëåêòðîí áîëîí áóñàä Ẻìèéã ¿¿ñãýýä áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéäýãýýñ áîëîîä òîãòâîðã¿é áàéäàã. ¯¿í÷ëýí êîíôàéíìåíòààñ áîëæ íýã ãëþîí äàíãààðàà îðøèæ ÷àäàõã¿é, ÿàãààä ãýâýë ãëþîíóóä áàñ ºíãºòýé áàéäàã. Èíãýõëýýð ãëþîíóóä ºí㺠íü íèéëýýä öàãààí ºíãèéã ¿¿ñãýõýýð öîãöëîõ ¸ñòîé. Ãëþîíû ýíýõ¿¿ öîãöëîë ãëþáîë õýìýýõ òîãòâîðã¿é Ẻìèéã ¿¿ñãýäýã. Êîíôàéíìåíòààñ áîëîîä ñàëàíãèä êâàðê ýñâýë ãëþîíûã áèä àæèãëàæ ÷àääàãã¿é íü êâàðê, ãëþîí õýìýýõ Ẻìñèéí òóõàé òºñººëºë ÿìàð íýã óòãààð õèéñâýð áîëîõûã õàðóóëæ ìàãàäã¿é. Ãýõäýý êâàðê, ãëþîíû òóõàé îéëãîëòûã á¿ðýí òîäîðõîé áîëãîäîã, áàðàã ÷ºëººò áàéäàë õýìýýõ ººð íýã øèíæ öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä áàéäàã. Æèðèéí ýíåðãèéí íºõöºëä õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë ¿íýõýýð õ¿÷òýé áàéæ, êâàðêóóäûã ººð õîîðîíä íü õ¿÷òýé õîëáîæ áàéäàã àæýý. Ãýõäýý õ¿÷òýé õóðäàñãóóð äýýð õèéñýí òóðøèëòóóäûí ¿ç¿¿ëñýíýýð áîë èõ ýíåðãèéí ¿åä õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë íü ìýäýãäýõ¿éö ñóëàð÷, êâàðê, ãëþîíóóä áàðàã ÷ºëººò Ẻìñ øèã áîëäîã áàéíà. 5.2-ð çóðàãò èõ ýíåðãèòýé ïðîòîí, ýñðýã-ïðîòîí õî¸ðûí ìºðãºë人íèé ôîòî- çóðãèéã ¿ç¿¿ëæýý. Áàðàã ÷ºëººòýé õýä õýäýí êâàðêóóä áèé áîëæ, çóðãàí äýýð õàðàãäàæ áàéãàà òîéðîã ìàÿãèéí "õýëõýýã" ¿¿ñãýñýí áàéíà.
çóðàã 5.2 Öàõèëãààí-ñîðîíçîí áîëîí ñóë õ¿÷í¿¿äèéã àìæèëòòàé íýãòãýñýí íü ýíý õî¸ð õ¿÷èéã öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õàìò èõ íýãäëèéí ãýãäýõ îíîë (áóþó ÈÍÎ)-ä íýãòãýõ íèëýýä õýäýí îðîëäëîãûã òºð¿¿ëñýí þì. ¯ð ä¿íä íü áèé áîëñîí îíîëóóä òèéì ÷ àãóó èõ áèøèéí äýýð òàòàëöëûí õ¿÷èéã áàãòààãààã¿é áîëîõîîð á¿õ õ¿÷èéã á¿ðýí íýãòãýæ ÷àäààã¿é þì. Èéìä äýýðõ íýðýíä õýòð¿¿ëýë íèëýýä áèé. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îíîëîîð òààìàãëàæ áîëîõã¿é, õàðèí òóðøèëòûí ¿ð ä¿íòýé òààðóóëàí ñîíãîõ ó÷èðòàé õýä õýäýí õýìæèãäýõ¿¿íèéã àãóóëäàã ó÷ðààñ ýíý á¿õ îíîë ¿íýíäýý á¿ðýí ã¿éöýò áèø áèëýý. Ãýëýý ãýõäýý òýä á¿ðýí, ã¿éöýò íýãäìýë îíîëä íýã àëõàì áîëæ ìàãàäã¿é. ÈÍÎ-ûí ¿íäñýí ñàíàà äàðààõ ç¿éëä îðøèíî. Ò¿ð¿¿í äóðäñàí÷ëàí öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë èõ ýíåðãèéí ¿åä ñóëàðäàã. ¯¿íèé ýñðýãýýð áàðàã ÷ºëººò áèø öàõèëãààí-ñîðîíçîí áîëîí öºìèéí ñóë õ¿÷í¿¿ä èõ ýíåðãèéí ¿åä íýìýãääýã. Èõ íýãäëèéí õýìýýõ ìàø èõ ýíåðãèéí ¿åä ýíý ãóðâàí õ¿÷ íü õ¿÷ ÷àäëûíõàà õóâüä èæèë áîëæ, íýã ë õ¿÷íèé æèðèéí íýã òºðë¿¿ä áîëæ õóâèðíà. Ýíý ýíåðãèéí ¿åä êâàðê, ýëåêòðîí ìýòèéí 1/2 ñïèíòýé áîäèñûí ÿíç á¿ðèéí Ẻì ÿëãàãäàõàà áàñ áîëüæ, ººð íýã íýãäýë áîëîìæòîé áîëíî ãýæ ÈÍÎ òààìàãëàäàã þì. Èõ íýãäëèéí ýíåðãèéí óòãà òèéì ÷ òîäîðõîé áèø ãýëýý íààíàäàæ ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿ Ãý áàéõ ¸ñòîé àæýý. Îð÷èí ¿åèéí õóðäàñãóóðò Ẻìñ íýã çóóí Ãý îð÷èì ýíåðãèòýéãýýð ìºðãºëääºã. Õàðèí îäîî òºëºâëºãäºæ áàéãàà ìàøèí ¿¿íèéã õýäýí ìÿíãàí Ãý õ¿ðòýë ºñãºõ áîëîëòîé. Ãýõäýý Ẻìñèéã èõ íýãäëèéí ýíåðãè õ¿ðòýë õóðäàñãàõ ÷àäàëòàé ìàøèí íü Íàðíû Ñèñòåìèéí äàéòàé òîì áàéõ ¸ñòîé àãààä ýäèéí çàñãèéí ºíººäðèéí íºõöºë áàéäàëä ¿¿íèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ ÷àäàõ íü þó ë áîë. Èéìýýñ èõ íýãäëèéí îíîëûã ëàáîðàòîðèä øóóä øàëãàõ áîëîìæã¿é. Ãýõäýý öàõèëãààí-ñîðîíçîí-ñóë õ¿÷íèé íýãäìýë îíîëûíõ øèã øàëãàæ áîëîõ áàãà-ýíåðãèéí ¿åèéí ¿ð ä¿íã¿¿ä áàéäàã.
Òýäãýýðýýñ õàìãèéí ñîíèðõîëòîé íü æèðèéí áîäèñûí ìàññûí èõýíõ õýñãèéã á¿ðä¿¿ëäýã ïðîòîíóóä ýñðýã- ýëåêòðîí ìýòèéí èë¿¿ õºíãºí Ẻì áîëîí àÿíäàà çàäàð÷ ÷àäíà ãýñýí òààìàãëàë þì. ¯¿íèéã áîëîìæòîé ãýæ ¿çýõ øàëòãààí íü èõ íýãäëèéí ýíåðãèéí ¿åä êâàðê, ýñðýã-ýëåêòðîí õî¸ð îíöûí ÿëãààã¿é áîëäîãò îðøèíî. Ïðîòîíû äîòîðõ ãóðâàí êâàðê íü ýñðýã- ýëåêòðîí áîëîí õóâèðàõ õàíãàëòòàé òîîíû ýíåðãèòýé áàéäàãã¿é áîëîâ÷ òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ïðîòîíû äîòîðõ êâàðêóóäûí ýíåðãè ÿã òîãòâîðòîé áàéõ áîëîìæã¿éã õýëäýã ó÷ðààñ êâàðê íü ýíý õóâèðàëòàíä õ¿ðýëöýõ ýíåðãèéã íýã óäàà òóí ñàíàìñàðã¿éãýýð îëæ àâ÷ áîëíî. Òýð ¿åä ïðîòîí çàäðàõ àæýý. Êâàðê õàíãàëòòàé ýíåðãèòýé áîëîõ ìàãàäëàë íü õýí íýãýí ¿¿íèéã íààíàäàæ ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä ãó÷èí òýãòýé) æèë õ¿ëýýõýýð òèéì áàãà þì. Ýíý íü èõ òýñðýëòèéí àãøèíààñ õîéø ºíãºðñºí äîð õàÿæ àðâàí ìÿíãàí ñàÿ (íýãèéí àðä àðâàí òýãòýé) æèëýýñ õàìààã¿é èõ áàéíà. Ýíäýýñ ïðîòîí àÿíäàà çàäðàõ áîëîìæèéã òóðøèëòààð øàëãàæ áîëîõã¿é ãýæ áîäîæ áîëíî. Ãýõäýý ïðîòîíû çàäðàëûã á¿ðòãýõ ìàãàäëàëûã ìàø èõ ïðîòîíûã àãóóëñàí òóí èõ áîäèñûã àæèãëàí íýìýãä¿¿ëæ áîëîõ þì. (Æèøýý íü, íýãèéí àðä ãó÷èí íýãýí òýãòýé òýíö¿¿ òîîíû ïðîòîíûã íýã æèëèéí òóðø àæèãëàí èõ íýãäëèéí õàìãèéí ýíãèéí íýãýí îíîë ¸ñîîð ïðîòîíû íýãýýñ èë¿¿ çàäðàëûã èëð¿¿ëýõ íàéäâàð áèé.) Òèéì õýä õýäýí òóðøèëò õèéãäñýí ÷ ïðîòîí ýñâýë íåéòðîíû çàäðàëûí òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëëèé㠺㺺ã¿é áàéäàã. Íàéìàí ìÿíãàí òîíí óñ àøèãëàñàí òóðøèëòûã (ïðîòîíû çàäðàëààð ñàíñðûí öàöðàãèéí ¿¿ñãýæ áîëîõ áýðõøýýëýýñ çàéëñõèéõèéí òóëä) Îãàéî ìóæèéí äàâñíû óóðõàéä ÿâóóëæýý. Òóðøèëòûí õóãàöààíä ïðîòîíû àÿíäàà ¿¿ññýí íýã ÷ çàäðàë òýìäýãëýãäýýã¿é áîëîõîîð ïðîòîíû àìüäðàëûí õóãàöààã àðâàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä ãó÷èí òýãòýé) æèëýýñ èë¿¿ áàéõ ¸ñòîé ãýæ òîîöîîëæ áîëíî. Ýíý íü èõ íýãäëèéí õàìãèéí ýíãèéí îíîëûí òààìàãëàäàã õóãàöààíààñ èõ áàéãàà áîëîâ÷ ¿¿íýýñ èë¿¿ õóãàöààã òààìàãëàäàã á¿ð íàðèéí òîäîðõîé îíîëóóä ÷ áèé. Ìàø èõ õýìæýýíèé áîäèñèéã àâ÷ ¿çñýí íàðèéí òóðøèëòóóä áàéäàã ÷ òýäíèéã øàëãàõ õýðýãòýé þì.Ïðîòîíû àÿíäàà ¿¿ñýõ çàäðàëûã àæèãëàõàä áýðõøýýë áàéãàà ÷ áèäíèé îðøèí áàéõóé ¿¿íèé òîíãîðóó ¿éë ÿâöûí ¿ð ä¿í, ïðîòîí ýñâýë õàìãèéí áàãàäàà êâàðêèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áàéæ áîëîõ áà êâàðê ýñðýã- êâàðêààñàà îëîí áàéãààã¿é àíõäàã÷ òºëºâººñ îð÷ëîí åðòºíö õºãæèæ ýõýëñýí ãýæ òºñººëºõ íü õàìãèéí ç¿é ¸ñíû áàéäàã. Êâàðêóóäààñ òîãòîõ ïðîòîí, íåéòðîíóóäààñ äýëõèé äýýðõ áîäèñ ãîë÷ëîí á¿ðääýã. Òîì õóðäàñãóóðûí òóñëàìæòàé ãàðãàæ àâñàí õýäõýí øèðõýãèéã ýñ òîîöâîë ýñðýã-êâàðêààñ òîãòñîí ýñðýã-ïðîòîí ýñâýë ýñðýã-íåéòðîí ãýæ äýëõèéä áàéõã¿é. Ìàíàé ãàëàêòèêèéí á¿õ áîäèñ ìºí àäèë èéì áàéäãèéã ñàíñðûí öàöðàãèéí òóðøèëòóóä íîòëîäîã. Èõ ýíåðãè á¿õèé ìºðãºë人íèé ¿åä Ẻì/ýñðýã-Ẻìèéí õîñä ¿¿ñäýã õýäõýí òîîíû ýñðýã- Ẻìèéã ýñ òîîöâîë ýñðýã-ïðîòîí ýñâýë ýñðýã-íåéòðîí ãýæ ãàëàêòèêò áàéõã¿é. Õýðýâ ìàíàé ãàëàêòèêò ýñðýã-áîäèñ á¿õèé òîì ìóæ áàéñàí áîë ýíýõ¿¿ ìóæ áîëîí áîäèñ á¿õèé ººð íýã ìóæ õî¸ðûí çààã äýýð Ẻìñ ýñðýã-Ẻìñòýé ìºðãºëäºí óñòàæ, èõ ýíåðãèòýé öàöðàã ÿëãàðóóëñàíààñ ¿¿äñýí ìàø èõ õýìæýýíèé öàöðàãèéã àæèãëàæ áîëîõîîð áàéëàà. Áóñàä ãàëàêòèêèéí áîäèñ ïðîòîí, íåéòðîíîîñ òîãòäîã óó ýñâýë ýñðýã-ïðîòîí, ýñðýã- íåéòðîíîîñ òîãòäîã óó ãýäãèéã áèä øóóä õýëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà, ãýõäýý òýð íü àëü íýãýýñ íü ë òîãòîõ ¸ñòîé. Íýã ãàëàêòèêèéí äîòîð Ẻì, ýñðýã-Ẻì õî¸ðûí õîëèìîã áàéæ ÷àäàõã¿é, ó÷èð íü òèéì òîõèîëäîëä Ẻì ýñðýã-Ẻì õàðèëöàí ìºðãºëäºæ áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéñíýýñ ¿¿äýõ ìàø èõ öàöðàãèéã ìºí ë àæèãëàæ áîëîõ þì. Èéìä áèä á¿õ ãàëàêòèê ýñðýã-êâàðêààñ áèø, õàðèí êâàðêààñ òîãòäîã ãýæ ¿çýæ áàéíà. Çàðèì ãàëàêòèê áîäèñîîñ, çàðèì ãàëàêòèê ýñðýã- áîäèñîîñ òîãòîõ íü þó ë áîë. ßàãààä êâàðê ýñðýã-êâàðêààñ õàìààã¿é èõ áàéõ ¸ñòîé âý? ßàãààä òýä òýíö¿¿ òîîíû áàéäàãã¿é âý? Òýíö¿¿ áèø áàéäàã íü áèäíèé õóâüä àçòàé õýðýã, ÿàãààä
ãýâýë òýä òýíö¿¿ áàéñàíñàí áîë áàðàã á¿õ êâàðê, ýñðýã-êâàðê îð÷ëîí åðòºíöèéí áàë÷èð àõóé íàñàíä ººð õîîðîíäîî ìºðãºëäºí õàðèëöàí ¿ã¿é áîëæ, öàöðàãààð ä¿¿ðñýí, ãýõäýý ÿìàð ÷ áîäèñã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéã ¿ëäýýõ áàéñàí þì. Òýãýýä ãàëàêòèê ÷, îä ÷, õ¿ì¿¿íèé àìüäðàë öýöýãëýæ áîëîõîîð ãàðàã ÷ ¿ã¿é áàéõ áàéëàà. Îð÷ëîí åðòºíö òýíö¿¿ òîîíû êâàðê, ýñðýã- êâàðêòàé ¿¿ññýí áàéëàà ÷ ºíººäºð îð÷ëîí åðòºíöºä êâàðê ÿàãààä ýñðýã- êâàðêààñ îëîí áàéõ ¸ñòîéã èõ íýãäëèéí îíîëîîð òàéëáàðëàæ áîëíî. Ò¿ð¿¿í áèäíèé ¿çñýíýýð, êâàðê èõ ýíåðãèéí ¿åä ýñðýã-ýëåêòðîíóóä áîëæ õóâèðàõûã ÈÍÎ çºâøººðäºã. Ýñðýã-êâàðêóóä ýëåêòðîí áîëæ, õàðèí ýëåêòðîí, ýñðýã-ýëåêòðîí íü ýñðýã-êâàðê, êâàðê áîëæ õóâèðàõ óðâóó ¿éë ÿâöûã ÷ áàñ çºâøººðäºã. Ìàø ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö íü ýäãýýð õóâèðàë ÿâàãäàõàä õ¿ðýëöýõ èõ ýíåðãèéã Ẻìñ àãóóëñàí áàéõààð òèéì õàëóóí áàéæýý. Ãýâ÷ ÿàãààä êâàðêóóä ýñðýã- êâàðêààñ îëîí áîë÷èõîâ îî? Ó÷èð íü ôèçèêèéí õóóëèóä Ẻì, ýñðýã-Ẻì õî¸ðò ÿã àäèëààð ¿éë÷èëäýãã¿éä îðøèíî. Ôèçèêèéí õóóëèóä Ñ, Ð, Ò ãýñýí òóñäàà ãóðâàí òýãø õýì á¿ðò áèåëäýã õýìýýí 1956 îíîîñ ºìíº ¿çýæ áàéñàí þì. Ñ òýãø õýì íü á¿õ õóóëü Ẻì, ýñðýã-Ẻìèéí õóâüä àäèë ãýäãèéã èëýðõèéëäýã. Ð òýãø õýì íü ôèçèêèéí õóóëü àëèâàà ¿çýãäýë, ò¿¿íèé òîëèí òóñãàë õî¸ðûí õóâüä (íàð çºâ ýðãýæ áàéãàà Ẻìèéí òîëèí òóñãàë íü íàð áóðóó ýðãýæ áàéãàà Ẻì áàéíà) àäèë ãýäãèéã òýìäýãëýäýã. Ò òýãø õýìèéí óòãà íü á¿õ Ẻì áîëîí ýñðýã-Ẻìèéí õºäºë㺺íèé ÷èãëýëèéã ýñðýãýý𠺺ð÷ëºõºä òóõàéí ñèñòåì ºìíºõ òºëºâ ð¿¿ãýý óõàðäàã ãýäýãò îðøèíî, ººðººð õýëáýë õóóëèóä öàãèéí óðàãøèëñàí ýñâýë óõàðñàí õºäºë㺺íä èæèë áàéíà ãýñýí ¿ã. 1956 îíä Àìåðèêèéí Öóí-Äàî Ëè, ×åíü Íèí ßíã õýìýýõ õî¸ð ôèçèê÷ ñóë õ¿÷ ¿íýíäýý Ð òýãø õýìèéã çºð÷äºã ãýñýí òààìàãëàë äýâø¿¿ëýâ. ªºðººð õýëáýë ñóë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí ¿ð ä¿íä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæèë òîëèí òóñãàëûíõààñàà ººðººð ÿâàãäàõ àæ. ̺í îíä Ëè, ßíã õî¸ðûí õàìòðàã÷ Öèíü-Øèþíã Âó òýäíèé òààìàãëàë çºâ áîëîõûã íîòîëæýý. Ðàäèî-èäýâõò àòîìóóäûí öºìèéã ñîðîíçîí îðîíä íýãýí ç¿ãò ýðãýæ áàéõààð ºðººä, ýëåêòðîíóóä íýã ÷èãò áóñäààñàà èõ öàöàð÷ áàéãààã òýð ýìýãòýé ¿ç¿¿ëñýí þì. Õîéòîí æèë íü íýýëòèéíõýý òºëºº Ëè, ßíã õî¸ð Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòëýý. Ñóë õ¿÷ Ñ òýãø õýìä çàõèðàãääàãã¿é íü áàñ èëðýâ. ªºðººð õýëáýë ýñðýã-Ẻ캺ñ òîãòñîí îð÷ëîí åðòºíö ìàíàéõààñ ººð áàéõ àæýý. Õýäèé èéì ÷ ñóë õ¿÷ ÑÐ õîñîëñîí òýãø õýìä çàõèðàãäàõ ¸ñòîé, òîäðóóëáàë õýðýâ îð÷ëîí åðòºíöèéã òîëèíä òóñãààä Ẻìèéã íü ýñðýã-Ẻ캺ð ñîëèâîë îäîîãèéíòîé àäèëààð õºãæèõ ¸ñòîé ãýæ á¿ãä áîäîæ áàéëàà! Ãýâ÷ 1964 îíä Àìåðèêèéí ººð õî¸ð ýðäýìòýí Æåéìñ Êðîíèí, Âåë Ôèò÷ íàð Ê-ìåçîí ãýäýã Ẻìèéí çàäðàëààð ÑÐ òýãø õýì ÷ àëäàãääàãèéã èëð¿¿ëýâ. Õîæèì 1980 îíä Êðîíèí, Ôèò÷ íàð ýíý àæëààðàà Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí þì. (Îð÷ëîí åðòºíö áèäíèé áîäîæ áàéñàí øèã ýíãèéí áèø ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí àæëóóäàä îëãîñîí øàãíàëûí òîî ÿàñàí èõ þì áý!) Êâàíò ìåõàíèê, õàðüöàíãóéí îíîëä çàõèðàãääàã àëèâàà îíîë ÑÐÒ õîñîëñîí òýãø õýìä ÿìàãò õ¿÷èíòýé áàéíà ãýäãèéã áàòàëñàí ìàòåìàòèêèéí òåîðåì áàéäàã. ªºðººð õýëáýë Ẻìèéã ýñðýã- Ẻ캺ð ñîëèí, òîëèíä òóñãààä, öàãèéí ÷èãëýëèéã ýñðýãýý𠺺ð÷ëºõºä îð÷ëîí åðòºíöèéí òºëºâ õýâýýð áàéõ àæ. Õàðèí Êðîíèí, Ôèò÷ íàð õýðýâ Ẻìèéã ýñðýã-Ẻ캺ð ñîëüæ, òîëèí òóñãàëûã íü ¿¿ñãýýä, ãýõäýý öàãèéí ÷èãëýëèéã ýñðýãýý𠺺ð÷뺺ã¿é áàéõàä îð÷ëîí åðòºíö ººðèé㺺 îíäîîãîîð àâ÷ ÿâíà ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Èéìä öàãèéí ÷èãëýë óõðàõàä ôèçèêèéí õóóëèóä ººð÷ëºãäºõ ¸ñòîé ººðººð õýëáýë òýä Ò òýãø õýìèéã çºð÷èíº. Ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö Ò òýãø õýìèéã çºð÷èíº ãýäýã íü òîäîðõîé þì, ó÷èð íü öàã õóãàöàà óðàãøèëæ áàéõàä îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà, õàðèí öàã óõàðâàë îð÷ëîí åðòºíö õóìèãäàõ þì. Ãýòýë Ò òýãø õýìèéã çºð÷äºã õ¿÷í¿¿ä áàéäàã òóë îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéõàä ýäãýýð õ¿÷íèé íºëººãººð ýñðýã-ýëåêòðîí êâàðêò øèëæèõ íü ýëåêòðîí ýñðýã-êâàðêò
øèëæèõýýñ èõ áàéõ ¸ñòîé ãýæ ýíäýýñ ìºðäºí ãàðíà. Òýãýýä îð÷ëîí åðòºíö òýëýýä õºðºõ ¿åä ýñðýã-êâàðêóóä íü êâàðêóóäòàé ìºðãºëäºí õàðèëöàí ¿ã¿é áîëæ, ãýõäýý êâàðêóóä ýñðýã- êâàðêààñ èõ áàéñàí òóë êâàðêóóä æààõàí èë¿¿ ¿ëäýõýýð þì. Ýä íàð ë áèäíèé ºíºº õàðæ áàéãàà áîäèñ õèéãýýä áèä á¿õíèéã á¿ðä¿¿ëñýí ÷óõàì òýð êâàðêóóä ìºí. Èéìä áèäíèé îðøèí áàéãààã èõ íýãäëèéí îíîëóóäûí áàòàëãàà ãýæ ãýõäýý ÷àíàðûí áàòàëãàà ãýæ ¿çýæ áîëíî. ̺ðãºëäºí õàðèëäàí ¿ã¿é áîëñîíû äàðàà õè÷íýýí êâàðê ¿ëäýõèéã ýñâýë ¿ëäñýí íü êâàðê áàéõ óó ýñðýã-êâàðê áàéõ óó ãýäãèéã òààìàãëàæ ÷àääàãã¿éãýýñ îëîí îëîí òîäîðõîéã¿é ç¿éë ¿¿ñ÷ áàéãàà þì. (Ýñðýã-êâàðêóóä èë¿¿ ¿ëäñýí áàéõàä áèä òýäíèéã êâàðê ãýæ, õàðèí êâàðêèéã íü ýñðýã-êâàðê ãýæ ç¿ãýýð ë ñîëèîä íýðëý÷èõñýí ÷ áàéæ ìàãàä). Èõ íýãäëèéí îíîë òàòàëöëûí õ¿÷èéã áàãòààãààã¿é áàéäàã. Òàòàëöàë íü ýíãèéí Ẻì ýñâýë àòîìûã ñóäëàæ áàéõäàà íºëººã íü õàéõðàõã¿é îðõèæ áîëîõîîð òèéì ñóë áàéäàã áîëîõîîð ýíý íü òèéì ÷ ÷óõàë áèø. Ãýâ÷ òàòàëöëûí õ¿÷í¿¿ä õîë ¿éë÷ëýëèéí áàéäãààñ ãàäíà ÿìàãò òàòàõ õ¿÷ áàéäàã ãýñýí áàðèìò òýäíèé íºëºº ÿìàãò íýìýãääýãèéã èëýðõèéëäýã. Èéìä áîäèñûí õàíãàëòòàé îëîí òîîíû Ẻì áàéâàë òàòàëöëûí õ¿÷ áóñàä õ¿÷íýýñ äàâóó áîëæ ÷àäíà. ×óõàì èéìýýñ îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüñàëûã òàòàëöàë òîäîðõîéëäîã àæýý. Îäíû äàéòàé áèåòèéí õóâüä ÷ òàòàëöàë íü áóñàä á¿õ õ¿÷íýýñ äàâóó áàéæ, îä õóìèãäàõàä õ¿ðãýíý. 1970-ààä îíû àæëóóä ìààíü îä îð÷ìûí òàòàëöëûí õ¿÷òýé îðîíãèéí íºëººãººð ¿¿ñýõ èéì õóìèëòûí ¿ð ä¿íä áèé áîëîõ õàð í¿õíèé òóõàé àñóóäàë äýýð òºâëºð÷ áàéëàà. ×óõàìõ¿¿ ýíý àæëûí ÿâöàä êâàíò ìåõàíèê, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë õî¸ð áèå áèåäýý õýðõýí íºëººëæ áîëîõ òóõàé àíõíû òààìàãëàëóóä áóþó õàðààõàí á¿ðýëäýæ ã¿éöýýã¿é êâàíò îíîëûí àíõíû ä¿ð çóðãóóä íàäàä áèé áîëñîí þì.
Çóðãàäóãààð á¿ëýã Õàð í¿õ "Õàð í¿õ" õýìýýõ íýð òîìú¸î òóí ñàÿõàí áèé áîëñîí áèëýý. Ò¿¿íèéã 1969 îíä Àìåðèêèéí ýðäýìòýí Æîí Óèëåð íààíàäàæ õî¸ð çóóíû ºìíº õºòëºí àâàà÷èõ òºñººëëèéí ç¿éð èëýðõèéëýë áîëãîí ýðãýëòýíä îðóóëñàí þì. Òýð íýãýí öàãò ãýðëèéí òóõàé õî¸ð îíîë áàéæýý. Íüþòîíû áàðèìòàëæ áàéñàí ýõíèé îíîëä ãýðëèéã Ẻìñººñ òîãòäîã ãýæ ¿çäýã áîë íºãºº îíîëä íü ãýðëèéã äîëãèîíîîñ òîãòäîã õýìýýí ¿çäýã áàéâ. ªíººäºð áèä õî¸óëàíãèéíõ íü çºâ ãýäãèéã ìýääýã áîëñîí. Êâàíò ìåõàíèêèéí Ẻì/äîëãèîíû äóàëèçìûí çàð÷èì ¸ñîîð ãýðëèéã Ẻì ãýæ ÷, äîëãèîí ãýæ ÷ ¿çýæ áîëíî. Ãýðýë äîëãèîíîîñ òîãòäîã ãýñýí îíîëûí õóâüä ò¿¿íä òàòàëöàë õýðõýí ¿éë÷ëýõ íü îéëãîìæã¿é áàéëàà. Õýðýâ ãýðýë íü Ẻìñººñ òîãòäîã áîë ò¿¿íä òàòàëöàë èõ áóóíû ñóì, ïóóæèí, ãàðàãóóäàä íºëººëäºã øèãýý íºëººëíº ãýæ ¿çýæ áîëíî. Ýõýíäýý ýðäýìòýä ãýðëèéí Ẻìñ òºãñãºëã¿é õóðäòàé òàðõäàã, òýãýõýýð òàòàëöàë òýäíèéã óäààøðóóëæ ÷àäàõã¿é ãýæ òîîöîîëæ áàéñàí ÷ иìåð ãýðëèéí õóðä òºãñãºëºã áîëîõûã òîãòîîñîí íü òàòàëöëûí íºëºº ÷óõàë áàéõ ¸ñòîéã òîäîðõîé áîëãîâ. ¯¿íèéã ¿íäýñ áîëãîí Êåìáðèæèéí áàãø Æîí Ìè÷åëë 1783 îíä "Ëîíäîíãèéí Âàíãèéí íèéãýìëýãèéíõýíèé ôèëîñîôèéí á¿òýýë¿¿ä" õýìýýõ ñýòã¿¿ëä èõ ìàññòàé îä íü ãýðýë ò¿¿íèé õÿçãààðààñ ãàð÷ ÷àäàõã¿é òèéì õ¿÷òýé òàòàëöëûí îðîíòîé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí á¿òýýëýý òîëèëóóëæýý. Òèéì îäíû ãàäàðãóóãààñ öàöàðñàí ãýðëèéí àëèâàà öàöðàã ò¿¿íýýñ òàñàð÷ àìæèëã¿é ýðãýí òàòàãäàõ áîëíî. Èéì îä ìàø îëîí áàéæ áîëíî õýìýýí Ìè÷åëë ¿çæýý. Ãýðýë íü áèäýíä èðäýãã¿éãýýñ òýäíèéã õàðæ ÷àäàõã¿é ÷ ãýñýí òàòàëöëûí õ¿÷èéã íü ÿìàðòàà ÷ ìýäðýõ ¸ñòîé. Òýä îãòîðãóé äàõü ã¿í õàðàíõóé öîîíîã ó÷ðààñ èéì áèåñèéã ºíººäºð õàð í¿õ ãýæ íýðëýäýã. Ìè÷åëëýýñ õîéø õýäõýí æèëèéí äàðàà ôðàíöûí ýðäýìòýí Ëàïëàñ ìàãàäã¿é ò¿¿íýýñ ¿ë õàìààðàí èéì òààìàãëàëûã äýâø¿¿ëñýí áàéíà. Ëàïëàñ ¿¿íèéãýý "Åðòºíöèéí òîãòîëöîî" íîìûíõîî íýã, õî¸ðäóãààð õýâëýëä îðóóëñàí ÷ á¿ð õîæìûí õýâëýëòýýñ õàññàí áàéäàã íü íèëýýä ñîíèðõîëòîé, ìàãàäã¿é òýð ¿¿íèéã óòãàã¿é ñàíàà ãýæ ¿çñýí áàéõ. (Ò¿¿í÷ëýí ãýðëèéã Ẻì ãýæ ¿çäýã îíîë XIX çóóíû ¿åä íýð õ¿íäýý àëäñàí áàéëàà. Á¿õ ¿çýãäëèéã äîëãèîíû îíîëûí òóñëàìæòàéãààð òàéëáàðëàæ áîëîõ ìýò ñàíàãäàõ áîëñîí ÷ ò¿¿íèé õ¿ðýýíä ãýðýëä ¿ç¿¿ëýõ òàòàëöëûí õ¿÷íèé íºëºº ìàø îéëãîìæã¿é áàéâ.) ¯íýíäýý ãýðëèéí õóðä òîãòìîë ó÷ðààñ ò¿¿íèéã òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë äàõü èõ áóóíû ñóì øèã ¿çýõ íü çîõèìæã¿é þì. (Ãàçðûí ãàäàðãààñ òàñðàí äýýø íèññýí èõ áóóíû ñóì òàòàëöëààñ áîëîîä íèñýõ íü óäààøèð÷, óëìààð çîãñîæ, äàðàà íü óíàæ ýõýëíý. Ôîòîí ë òîãòìîë õóðäòàéãààð äýýøëýõ õºäºëãººíºº ¿ðãýëæë¿¿ëýõ ¸ñòîé. Òýãâýë Íüþòîíû òàòàëöàë ãýðýëä õýðõýí íºëººëæ ÷àäàõ âý?) Ãýðýëä òàòàëöàë õýðõýí íºëººëäºãèéã àâ÷ ¿çñýí çîõèñò îíîë 1915 îíä Ýéíøòåéí õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëîî äýâø¿¿ëýõ õ¿ðòýë áàéñàíã¿é. Ãýëýý ÷ ãýñýí ìàññ èõòýé îääûí òàëààð ÿìàð ä¿ãíýëò¿¿ä ýíý îíîëîîñ óðãàí ãàðäàãèéã îéëãîõ õ¿ðòýë îëîí æèë ºíãºðñºí þì. Õàð í¿õ õýðõýí ¿¿ñäýãèéã îéëãîõûí òóëä îääûí àìüäðàëûí ìº÷ëºã ÿìàð áàéäãèéã îéëãîõ õýðýãòýé. Èõ õýìæýýíèé (¿íäñýíäýý óñ òºðºã÷èéí) õèé ººðèéí òàòàëöëûí õ¿÷íýýñ áîëæ àÿíäàà õóìèãäàæ ýõëýõýä îä ¿¿ñäýã. Õóìèãäàõ ÿâöäàà õèéí àòîìóóä óëàì õóðäòàé áîëæ áèå áèåòýéãýý óëàì èõ ìºðãºëäºíº. Ýöýñò íü õèé õàëæ, óëìààð óñòºðºã÷èéí àòîìóóä áèå áèåýñýý çàéëàõûí îðîíä ãåëèé ¿¿ñãýí íýãäýõýýð õàëóóí áîëäîã àæýý. Óñòºðºã÷èéí áºìáºãíèé òýñðýëòèéã ñàíàãäóóëàõóéö ýíý óðâàëààñ ÿëãàðñàí äóëààíû à÷ààð îä ãýðýëòäýã áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí ýíý íýìýëò äóëààí õèéí äàðàëòûã òàòàëöàëòàé òýíö¿¿ áîëòîë íýìýãä¿¿ëæ, õèé
õóìèãäàõàà áîëüäîã. Ýíý íü ¿ëýýñýí áºìáºëºãèéã òîì áîëãîõûã ýðìýëçýæ áóé áºìáºëºã äîòîðõ àãààðûí äàðàëò õèéãýýä ò¿¿íèéã áóöààæ áàãàñãàõûã ýðìýëçýõ ýðçýýíèé ñóíàëò õîîðîíäûí òýíöâýðò îðñîí áºìáºëºãèéã èõýýõýí ñàíàãäóóëíà. ¯¿íèé àäèëààð öºìèéí óðâàëààñ ÿëãàðñàí äóëààí íü òàòàëöàëòàé òýíöñýí ýíýõ¿¿ òîãòâîðò òºëºâò îäîä óäààí òîãòíîõ áîëíî. Ãýõäýý ýöñèéí ýöýñò îäîä óñòºðºã÷ õèéãýýä öºìèéí áóñàä òºðëèéí ò¿ëøýý äóóñäàã. Õè÷íýýí ãàæ ÷ ãýëýý îäíû ò¿ëøíèé àíõíû íººö èõ áàéõ òóñìàà õóðäàí áàðàãäàíà, ÿàãààä ãýâýë òàòàëöëûí òºëººñºíä îäîä èõ ìàññòàé áàéõ òóñìàà òºäèé õ¿÷òýé õàëàõ õýðýãòýé áîëäîã þì. Òýãýõýýð îäîä õàëóóí áàéõ òóñìàà ò¿ëøýý òºäèé õóðäàí çàðöóóëíà. Ìàíàé íàð àõèàä òàâàí ìÿíãàí ñàÿ îð÷èì æèëèéí ò¿ëøíèé íººöòýé, ãýõäýý èë¿¿ õ¿íä îäîä á¿õ ò¿ëøýý çóóí ñàÿ æèëèéí äîòî𠺺ðººð õýëáýë îð÷ëîí åðòºíöèéí íàñ ñ¿¿äðýýñ õàìààã¿é áàãà õóãàöààíû äîòîð ºð人ä äóóññàí. Ò¿ëøýý áàðààä îäîä õºð÷, õóìèãäàæ ýõýëäýã. Õàðèí äàðàà íü ò¿¿íòýé þó òîõèîëäîõ ¸ñòîéã 1920-èîä îíû ýöýñò ë îéëãîñîí áèëýý. 1928 îíä Ýíýòõýãèéí àñïèðàíò Ñóáðàìàíüÿí ×àíäðàñåêàð õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí ìýðýãæèëòýí, Àíãëèéí ýðäýìòýí, îäîí îðîí ñóäëàà÷ Àðòóð Ýääèíãòîíû áàãö ñóðãàëòûã ä¿¿ðãýõèéí òóëä Àíãëè ðóó óñàí îíãîöîîð àÿëñàí áàéíà. (Åðòºíöºä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã îéëãîäîã ãóðàâõàí õ¿í áàéäàã ãýæ ñîíññîíîî 1920-èîä îíû ýõýýð íýãýí ñýòã¿¿ë÷ Ýääèíãòîíä ÿðüæýý. Ýääèíãòîí õýñýã ÷èìýýã¿é áàéñíàà "Ãóðàâäàõü íü õýí þì áîë îî? ãýæ áîäîæ áàéíà" õýìýýí õàðèóëñàí ãýäýã.) Ò¿ëøýý á¿ãäèé íü çàðöóóëæ äóóñààä òàòàëöëûíõàà íºëººã ýñýðã¿¿öñýýð áàéõûí òóëä îäîä ÿìàð õýìæýýòýé áàéõ ¸ñòîéã ×àíäðàñåêàð Ýíýòõýãýýñ ýõýëñýí àÿëàëûíõàà òóðøèä òîîöîîëñîí áàéíà. Òýðýýð èéí áîäæýý. Îä áàãàñàõ ¿åä áîäèñûí Ẻìñ áèå áèåäýý ìàø èõ îéðòäîã, òýãýýä Ïàóëèéí õîðèãèéí çàð÷èì ¸ñîîð òýäíèé õóðä óëàì ÿëãààòàé áîëîõ ¸ñòîé, Ýíý íü Ẻìñèéã áèå áèåýñ íü õîëäóóëæ, îäûã òîì áîëãîõûã ýðìýëçýíý. Èéìä îäíû õºãæëèéí á¿ð ýðòíèé øàòàíä äóëààí òàòàëöàëòàé òýíöýæ áàéñàí øèã òàòàëöàë õèéãýýä õîðèãèéí çàð÷ìààñ ¿¿äýëòýé ò¿ëõýëò õîîðîíäûí òýíöâýðèéí à÷ààð îäíû ðàäèóñ òîãòìîë áîëæ ÷àääàã. Ãýõäýý õîðèãèéí çàð÷ìààð íºõöºëäñºí ò¿ëõýëò õÿçãààðòàé áîëîõûã ×àíäðàñåêàð îéëãîñîí àæýý. Õàðüöàíãóéí îíîë îäîí äàõü áîäèñûí Ẻìñèéí õóðäíû õàìãèéí äýýä çºðººã ãýðëèéí õóðäààð õÿçãààðëàäàã. Ýíý íü îä íèëýýä íÿãò áîëîõ ¿åä õîðèãèéí çàð÷ìààð íºõöºëäñºí ò¿ëõýëò íü òàòàëöëààñ áàãà áîëíî ãýñýí ¿ã, Õýðýâ õ¿éòýí îäíû ìàññ íàðíû ìàññààñ íýã àðàâíû òàâ äàõèí èõ áîë ýíý îä òàòàëöëàà ýñýðã¿¿öýæ ÷àäàõã¿é ãýæ ×àíäðàñåêàð òîîöîîëæýý. (Ìàññûí ýíý óòãûã ºíººäºð ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààð ãýæ íýðëýäýã.) Áàðàã ë òýð ¿åä èéì íýýëòèéã Îðîñûí ýðäýìòýí Ëåâ Äàíèäîâè÷ Ëàíäàó õèéâ. Òýäíèé ä¿ãíýëò èõ ìàññòàé îääûí ýöñèéí õóâü çàÿàã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë íºëººòýé áàéñàí þì. Õýðýâ îäíû ìàññ ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààðààñ áàãà áîë ýöñèéí ýöýñò òýðýýð õóìèãäàõàà áîëüæ, îäíû ýöñèéí áîëîìæèò òºëºâèéí íýã, õýäýí ìÿíãàí ìèëü ðàäèóñòàé, íýã êóá èí÷ýä çóóí òîíí íÿãòòàé áàéäàã "öàãààí îäîé" áîëîí õóâèðíà. Öàãààí îäîé íü áîäèñ äàõü ýëåêòðîí õîîðîíäûíõîî õîðèãèéí çàð÷ìààñ ¿¿äñýí ò¿ëõýëòèéí à÷ààð òîãòäîã. Áèä öººíã¿é öàãààí îäîéã àæèãëàí õàðäàã þì. غíèéí òýíãýð äýõ õàìãèéí õóðö îä áîëîõ Ñèðèóñûã òîéðîí ýðãýäýã öàãààí îäîéã íýýñýí íü õàìãèéí àíõíûõ íü áàéëàà. Ìàññ íü íàðíû ìàññààñ íýãýýñ õî¸ð äàõèí èõ, ãýõäýý õýìæýý íü öàãààí îäîéíîîñ ÷ áàãà áàéõ ýöñèéí ººð íýã òºëºâ îäíû õóâüä áîëîìæòîéã Ëàíäàó ¿ç¿¿ëñýí þì. Ýäãýýð îä íü ýëåêòðîí
õîîðîíäûí áèø, õàðèí ïðîòîí, íåéòðîí õîîðîíäûí õîðèãèéí çàð÷ìààñ ¿¿äñýí ò¿ëõýëòèéí à÷ààð îðøèí òîãòíîõ àæýý. Èéìýýñ òýäíèéã íåéòðîí îä ãýæ íýðëýäýã. Òýäíèé ðàäèóñ õýäýí àðâàí ìèëèýñ èõã¿é, õàðèí íÿãò íü íýã êóá èí÷ýä çóóí ñàÿ òîíí áàéõ àæ. Íåéòðîí îäûã óðüä÷èëàí õýëæ áàéõ ¿åä òýäíèéã àæèãëàõ ÿìàð÷ àðãà áàéãààã¿é áºãººä òýäíèéã àæèãëàõ áîäèò áîëîìæ á¿ð õîæóó èëýðñýí þì. Õýðýâ îäíû ìàññ ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààðààñ äàâáàë ò¿ëø íü äóóñàõ ¿åä ìàø èõ áýðõøýýë ¿¿ñíý. Çàðèì òîõèîëäîëä îä äýëáýð÷ áîëíî ýñâýë õàíàñàí ìàññààñ áàãà ìàññòàé áîëîõûí òóëä ººðººñºº õýñýã áîäèñûã ÿìàð íýã áàéäëààð ãàðãàí õàÿæ òàòàëöëûí àþóëò õóìèëòààñ çàéëñõèéæ áîëîõ ÷ òóõàéí îäîä õýð òîì áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí èéì þì ÿìàãò òîõèîëäîíî ãýæ ¿çýõ íü áýðõøýýëòýé. Æèíãýý õàñàõ öàã áîëñîíûã îä õýðõýí ìýääýã âý? Òýð á¿¿ õýë îä á¿õýí õóìèëòààñ çàéëõèéõèéí òóëä æèíãýý òèéí õàñ÷ ÷àääàã áîë öàãààí îäîé ýñâýë íåéòðîí îäíû ìàññûã ººðèéíõ íü õÿçãààðààñ õýòýðñýí áàéõààð íýìýãä¿¿ëáýë þó òîõèîõ áîë? Îä òºãñãºëã¿é íÿãòòàé áîëæ õóìèãäàõ áóñ óó? Ýíý ìºðäºë㺺 Ýääèíãòîíûã öî÷èðäóóëæ, òýðýýð ×àíäðàñåêàðûí ¿ð ä¿íä èòãýõýýñ òàòãàëçñàí þì. Îä öýã áîëòëîî õóìèãäàõ íü ç¿ãýýð ë áîëîìæã¿é ãýæ Ýääèíãòîí ¿çæýý. Èéì õàíäëàãûã èõýíõ ýðäýìòýí áàðèìòàëñàí áàéäàã. Îäîä òýã áîëòëîî õóìèãäàæ ÷àäàõã¿é ãýäãèéã èëòãýñýí íýãýí ºã¿¿ëëèéã Ýéíøòåéí ÷ áè÷ñýí áàéäàã. Áóñàä ýðäýìòäèéí òóõàéëáàë ×àíäðàñåêàðûí àíõíû áàãø, îäíû á¿òöèéí ñóäàëãààíä ãîë õ¿í áàéñàí Ýääèíãòîíû íºõºðñºã áóñ õàðèëöàà ×àíäðàñåêàðûã ýíý ÷èãëýëèéí àæëàà îðõèæ, îäíû õóðàëäàí Ẻãíºðºõ õºäºë㺺í ìýòèéí îäîí îðíû ººð àñóóäàëä øèëæèí îðîõîä õ¿ðãýñýí áàéíà. Ãýõäýý ×àíäðàñåêàð 1983 îíä Íîáåëèéí øàãíàëûã íààíàäàæ çàðèì òàëààð, õ¿éòýí îääûí õàíàñàí ìàññòàé õîëáîîòîé ºìíºõ àæëóóäûíõàà òºëºº õ¿ðòñýí áèëýý. Îäíû ìàññ ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààðûã äàâáàë õîðèãèéí çàð÷èì ò¿¿íèé õóìèëòûã çîãñîîæ ÷àäàõã¿é ãýäãèéã ×àíäðàñåêàð ¿ç¿¿ëñýí áîë õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí ¿¿äíýýñ òýðõ¿¿ îäòîé þó òîõèîëäîæ áîëîõûã 1939 îíä Àìåðèêèéí çàëóó ôèçèê÷ Ðîáåðò Îïïåíãåéìåð àíõ øèéäñýí þì. Ãýõäýý òóõàéí ¿åèéí îãòîðãóéí äóðàíãààð íýã ÷ ¿ð äàãàâàðûã èëð¿¿ëæ ÷àäàõã¿é ãýñýí ä¿ãíýëòèéã Îïïåíãåéìåð ñàíàë áîëãîæýý. ¯¿íèé äàðààõàí Äýëõèéí Õî¸ðäóãààð äàéí ýõýëæ, òýðýýð àòîìûí áºìáºã áîëîâñðóóëàõ àæèëä øàõàëòààð îðñîí áàéíà. Òàòàëöëààñ ¿¿äýõ õóìèëòûí àñóóäëûã äàéíû äàðàà îð òàñ ìàðòæýý, ó÷èð íü èõýíõ ýðäýìòýä àòîì, öºìèéí õ¿ðýýíä þó áîëäîãèéã ñîíèðõîí ñóäëàæ áàéâ. Ãýõäýý æàðààä îíä, îð÷èí ¿åèéí òåõíèêèéí à÷ààð îäîí îðíû àæèãëàëòûí òîî, öàð õ¿ðýý ìàø èõ ºññºíººð îäîí îðîí, îð÷ëîí ñóäëàëûí àñóóäëûã ñîíèðõîõ ñîíèðõîë ñýðãýñýí þì. Îïïåíãåéìåðûí ¿ð ä¿íã öààøäàà îëîí ôèçèê÷ äàõèí íýýí, õºãæ¿¿ëæýý. Èíãýýä, Îïïåíãåéìåðûí á¿òýýëèéí à÷ààð áèäýíä ºíººäºð äàðààõ ä¿ð çóðàã á¿ðäñýí þì. Îäíû òàòàëöëûí îðîí íü òóõàéí îä áàéõã¿é ¿åä îðîí-öàãò ãýðëèéí öàöðàãèéí òóóëàõ ¸ñòîé áàéñàí çàìûã ººð÷èëäºã. Îðîéãîîc öàöàðñàí ãýðëèéí öàöðàãààð îðîí çàé, öàã õóãàöààíä òàðõàõ çàì íü òîäîðõîéëîãääîã ãýðëèéí êîíóñ îäíû ãàäàðãóóãèéí îð÷èìä äîòîãøîî ¿ë ÿëèã õàçàéäàã áàéíà. ¯¿íèéã íàð õèðòýõ ¿åä àæèãëàãäàõ õîëûí îääûí ãýðëèéí öàöðàãèéí õàçàéëòààñ ìýäýæ áîëíî. Îä õóìèãäàõûí õýðýýð ò¿¿íèé ãàäàðãóó äýýðõ òàòàëöëûí îðîí èõýñ÷, ãýðëèéí êîíóñóóä óëàì èõ õàçàéíà. Ýíý íü ãýðýë îäíîîñ òàñðàí ãàðàõàä óëàì èõ õ¿íäðýë ó÷ðóóëàõ áºãººä õîëîîñ àæèãëàã÷ íàðò òýðõ¿¿ ãýðýë ñ¿¿ìãýð, óëààí ìýò õàðàãäàíà. Ýöñèéí ýöýñò îäíû ðàäèóñ õàíàñàí òîäîðõîé óòãàíä õ¿ðýõýä ò¿¿íèé ãàäàðãà äýýðõ òàòàëöëûí îðîí ãýðýë ãàäàãø ãàð÷ îãò ÷àäàõã¿é áîëòîë ãýðëèéí êîíóñ äîòîãøîî õàçàéõààð òèéì õ¿÷òýé áîëíî (çóðàã 6.1). Õàðüöàíãóéí îíîëîîð þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àäàõã¿é. Íýãýíò ãýðýë ãàäàãø ãàð÷
÷àäàõã¿é áîëîõîî𠺺ð þó ÷ ãàð÷ ÷àäàõã¿é ººðººð õýëáýë á¿ãä òàòàëöëûí îðîíãèéí óëìààñ ýðãýí òàòàãäàõ áîëíî. Òýãýõýý𠺺ðººñ íü ãàäàãø ãàð÷, õîëûí àæèãëàã÷èä õ¿ðýõ áîëîìæã¿é ¿éë ÿâäëûí ÿìàð íýã îëîíëîã, îðîí-öàãèéí ÿìàð íýã ìóæ îðøèí áàéíà. Òèéì ìóæèéã ºíººäºð õàð í¿õ õýìýýí íýðèéääýã. Õàð í¿õíèé õèëèéã ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ (horizon) ãýäýã áºãººä òýð íü õàð í¿õíýýñ ãàðàõ áîëîìæîî áóñäààñ ò¿ð¿¿íä àëääàã ãýðëèéí öàöðàãèéí çàìòàé äàâõàöíà. çóðàã 6.1 Îä õàð í¿õ ¿¿ñãýí õóìèãäàõûã õàðæ áîëäîãñîí áîë þó õàðæ áîëîõ áàéñíûã îéëãîõûí òóëä õàðüöàíãóéí îíîëä ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöàà ãýæ áàéõã¿éã ñàíàõ õýðýãòýé. Àæèãëàã÷ á¿ð öàã õóãàöààíû ººðèéí ãýõ õýìæ¿¿ðòýé áàéäàã. Îä òàòàëöëûí îðîíòîé áàéäàã áîëîõîîð îäîí äýýðõ àæèãëàã÷èéí õóâüä öàã õóãàöàà íü õîëûí àæèãëàã÷èéíõààñ ÿëãààòàé áàéíà. Àéìøèãã¿é çîðèãò íýãýí ñàíñðûí íèñãýã÷ õóìèãäàæ áàéãàà îäíû ãàäàðãà äýýð áàéæ, ò¿¿íèé õàìò äîòîãø õóìèãäàæ áàéíà ãýæ òºñººëüå. Òýðýý𠺺ðèéí öàãààð áîë ñåêóíä òóòàìä ìºíõ¿¿ îäûã òîéðîí òîéðîã çàìààð ÿâàà ñàíñðûí õºëºã ð¿¿ äîõèî èëãýýñýí ãýå. Ò¿¿íèé öàãààð öàã õóãàöààíû òîäîðõîé íýã àãøèíä æèøýý íü, 11:00-ä îäíû õýìæýý òàòàëöëûí îðîí íü þóã ÷ ãàäàãø
ãàðãàõã¿éãýýð õ¿÷òýé áîëîõ õàíàñàí ðàäèóñààñ áàãà áîëòîë áàãàñàõàä çîðèãò ýðèéí ìààíü äîõèîíóóä õºëºãò îãò î÷èõã¿é. Öàã 11:00-ä äºõºõèéí õèðýýð ñàíñðûí íèñãýã÷èéí õºëºã ð¿¿ãýý èëãýýäýã ýýëæèò äîõèî õîîðîíäûí çàé óëàì á¿ð óðòñàõ áîëîâ÷ 10:59:59 õ¿ðòýë ýíý íºëºº èõ áèø áàéíà. Ñàíñðûí íèñãýã÷èéí öàãààð 1Î:59:58-ààñ 10:59:59 õîîðîíä èëãýýñýí äîõèîã õºëºã äýýð ñåêóíä ãàðóéõàí ë õ¿ëýýõ áîë 11:00-ä ÿâóóëñàí äîõèîã íü ìºíõºä õ¿ëýýõ õýðýãòýé áîëíî. Ñàíñðûí íèñãýã÷èéí öàãààð 10:59:59-ººñ 11:00 õîîðîíä îäíû ãàäàðãààñ òàñàðñàí ãýðëèéí äîëãèîíóóäûã ñàíñðûí õºëãèéí ¿¿äíýýñ àâààä ¿çâýë öàã õóãàöààíû òºãñãºëã¿é ¿å áîëîí òºñººëºãäºíº. Õºëºã äýýð äàðààëæ èðñýí õî¸ð äîëãèîí õîîðîíäûí õóãàöààíû çºð¿¿ õîðîì òóòàìä íýìýãäýíý, èéìä îäíîîñ öàöàðñàí ãýðýë òàñðàëòã¿é á¿äãýð÷, óëàì óëààí õàðàãäàõ áîëíî. Óëìààð îä õºëãèéí äàâöàíãààñ õàðàãäàõã¿é áîëòëîî á¿äãýðíý, Ò¿¿íýýñ õàð í¿õ ë îðîí çàéä ¿ëäýõ àæýý. Òýãýõäýý îäíû òàòàõ õ¿÷ õºëºãò ºìíºõèéí àäèë ¿éë÷èëñýýð áàéõ òóë òýðýýð õàð í¿õèéã òîéðñîí õºäºëãººíºº ¿ðãýëæë¿¿ëýõ áîëíî. Ãýâ÷ ýíý çîõèîìæ äàðààõ øàëòãààíààð îãò áèåëýõã¿é áèëýý. Îäíîîñ õîëäîõîä ò¿¿íèé òàòàõ õ¿÷ ñóëàðäàã, òýãýõýýð ñàíñðûí çîðèãò íèñãýã÷èéí ìààíü õºë íü òîëãîéíîîñ íü èë¿¿ õ¿÷òýé òàòàëòûí íºëººã àìñàõ áîëíî. Õ¿÷íèé ýíý çºðºº íèñãýã÷èéã ãîéìîí áîëãîí ñóíãàíà ýñâýë ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ ¿¿ñýõ õàíàñàí ðàäèóñò îä õ¿ðýõýýñ ºìíº ò¿¿íèéã õýñýã õýñýã áîëãîí òàñäàí õàÿíà! Ãýõäýý òàòàëöëààñ ¿¿äýõ õóìèëòûí óëìààñ õàð í¿õ áîëîí õóâèð÷ áîëîõ, ãàëàêòèêóóäûí òºâ ìóæ øèã ìàø òîì áèå îð÷ëîí åðòºíöºä îðøèí áàéäàã ãýæ áèä ¿çäýã þì. Òýãâýë òèéì áèåòèéí íýã äýýð õàð í¿õ ¿¿ñýõ õ¿ðòýë íèñãýã÷ ìààíü õýñýã õýñãýýðýý óðàãäàõã¿é áàéæ áîëíî. ¯íýíäýý òýðýýð îäíû ðàäèóñ õàíàñàí óòãàäàà õ¿ðýõýä ÿìàð÷ îíöãîé ç¿éë ìýäðýõã¿éãýýð, íýã ìýäýõýä ýðãýí áóöàæ áîëîõã¿é ìóæ ýõýëäýã òýð öýãýýñ äîòîãø îðæ ÷àäíà. Ãýâ÷ õýäõýí öàãèéí äàðàà ýíý õýñýã õóìèãäàæ ýõëýõ áîë õºë, òîëãîéä íü ¿éë÷ëýõ òàòàëöëûí õ¿÷íèé çºðºº ò¿¿íèéã äàõèàä ë õýñýã õýñãýýð íü òàñäàõààð òèéì õ¿÷òýé áîëæ íýìýãäýíý. Ðîæåð Ïåíðîóçòàé õàìò 1965 îíîîñ 1970 îíä ã¿éöýòãýñýí àæëóóä ìààíü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¸ñîîð õàð í¿õíèé äîòîð òºãñãºëã¿é íÿãòòàé, îðîí-öàãèéí òºãñãºëã¿é ìóðóéëò á¿õèé îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîéã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Ýíý íü ñàíñðûí íèñãýã÷ õèéãýýä õóìèãäàæ áàéãàà áèåòèéí õóâüä öàã õóãàöààíû òºãñãºëèéã çààõààðàà ë ÿëãààòàé áîëîâ÷ öàã õóãàöààíû ýõëýë äýõ èõ òýñðýëòòýé íèëýýä òºñòýé. Ýíýõ¿¿ îíöãîé öýã äýýð øèíæëýõ óõààíû á¿õ õóóëü, èðýýä¿éã óãòàí õýëýõ áîëîìæ ìààíü àëäàãäàõ þì. Ãýõäýý ýíý ãàðç õàð í¿õíèé ãàäíà áàéãàà ÿìàð íýã àæèãëàã÷èä õ¿ðòýýëã¿é, ÿàãààä ãýâýë ò¿¿íä îíöãîé öýãýýñ ¿¿ññýí ãýðëèéí áîëîí ÿìàð íýã ººð òºðëèéí äîõèî õ¿ð÷ î÷èõã¿é. Ýíý ãàéõàëòàé áàðèìòûã ¿íäýñëýæ Ðîæåð Ïåíðîóç "Áóðõàí í¿öãýí îíöãîé öýãèéã òýâ÷äýãã¿é" ãýæ òîìú¸îëæ áîëîõ ñàíñðûí øàëãóóðûí òààìàãëàëûã äýâø¿¿ëñýí áèëýý. ªºðººð õýëáýë òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí ¿ð ä¿íä ¿¿ññýí îíöãîé öýã íü ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí à÷ààð ãàäíû õàðààíààñ íàéäâàðòàé õàëõëàãääàã õàð í¿õ îð÷èìä ë èëýðíý. Õàòóóõàí õýëýõýä ýíý áîë ñàíñðûí ñóë øàëãóóðûí òààìàãëàë þì. Òýðýýð îíöãîé öýã äýýð óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæ àëäàãäàõ óðøèãààñ õàð í¿õíèé ãàäíà áàéãàà àæèãëàã÷äûã õàìãààëäàã áîëîâ÷ õàð í¿õýíä óíàñàí õººðõèé çîëã¿é íèñãýã÷èéã àâðàõ òóõàéä ÿìàð ÷ ¿ã äóóãàðäàãã¿é. Í¿öãýí îíöãîé öýãèéã ¿çýõ áîëîìæèéã ñàíñðûí íèñãýã÷èä îëãîõ, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òýãøèòãýëèéí õýä õýäýí øèéä áàéäàã. Òýðýýð îíöãîé öýãòýé ó÷ðàëã¿é, "ñîõîð íîìèíãèéí í¿õýýð" äàìæèí îð÷ëîí åðòºíöèéí ººð ìóæ ðóó îðæ áîëíî. Èéì õóâèëáàð îðîí çàé, öàã õóãàöààíä àÿëàõ ºðãºí áîëîìæèéã îëãîõîîð áîëîâ÷ õàðàìñàëòàé íü ýäãýýð á¿õ øèéä
ìàø òîãòâîðã¿é áîëòîé. Ìàø º÷¿¿õýí ç¿éë æèøýý íü ñàíñðûí íèñãýã÷ áàéãàà íü ë óã øèéäèéã ñàíñðûí íèñãýã÷ îíöãîé öýãòýé ó÷èð÷, ò¿¿íèé õóâüä öàã õóãàöàà òºãñºõººñ íààø îíöãîé öýãèéã õàðæ ÷àäàõã¿é áîëòîë ººð÷èëæ ÷àäíà. ªºðººð õýëáýë îíöãîé öýã íü ò¿¿íèé èðýýä¿éä ë ÿìàãò áàéõààñ ºíãºðñºíä íü õýçýý ÷ áàéõã¿é áàéõ þì. Ñàíñðûí øàëãóóðûí òààìàãëàëûí õ¿÷òýé òîìú¸îëëîîð áîäèò øèéäýíä á¿õ îíöãîé öýã íýã áîë (òàòàëöëààñ ¿¿äýõ õóìèëòûíõ øèã) èðýýä¿éä áàéíà, ¿ã¿é áîë (èõ òýñðýëòèéíõ øèã) ºíãåðñºíä áàéõ ¸ñòîé. "Ñàíñðûí øàëãóóðûí òààìàãëàë" àëü ÷ òîìú¸îëîëä áèåëíý ãýäýãò èòãýõèéã ìàø èõ õ¿ñäýãèéí øàëòãààí íü í¿öãýí îíöãîé öýã¿¿äèéí îéðîëöîî ºíãºðñºí ð¿¿ î÷èõ áîëîìæ îëäîæ ìàãàäã¿é áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Ýíý íü øèíæëýõ óõààíû çºãíºë çîõèîã÷äûí õóâüä ñàéõàí ç¿éë áàéõûí õàìò ººðèéí àþóëã¿é áàéäàëä õýçýý ÷ èòãýëòýé áàéæ áîëîõã¿éã èëýðõèéëýõ áàéëàà. Õýí íýã íü ºíãºðñºí ð¿¿ î÷îîä ººðò ÷èíü àìüäðàë áýëýãëýõýýñ ºìíº ýöýã ýõèéí ÷èíü õýí íýãíèé áîäèéã íü õºòºë÷èõºæ ìýäíý! Äîòðîîñ íü ãàäàãø íýâòðýõ áîëîìæã¿é îðîí-öàãèéí òýðõ¿¿ ìóæèéã õ¿ðýýëæ áàéäàã ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ íü õàð í¿õèéã á¿ðñýí, íýã òàëààñàà íýâòýðäýã íýãýí ç¿éë ìåìáðàíòàé òºñòýé. Áîëãîîìæã¿é ñàíñðûí íèñãýã÷ ìýò áèåñ õàð í¿õ ð¿¿ ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ààð íýâòðýí óíàæ áîëîõ ÷ ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ààð þó ÷ ýðãýí ãàð÷ ÷àäàõã¿é. (¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ áîë ãýðýë õàð í¿õíýýñ òàñðàõûã òýì¿¿ëñýí ¿åäýý îðîí-öàãò òóóëäàã òýð çàì, ãýòýë þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àääàãã¿éã ñàíà.) ßðóó íàéðàã÷ Äàíòåãèéí íýãýí ø¿ëãýíä Òàì ðóó îðäîã õààëãàí äýýð "Íààø îðæ èðýãñýä ýëäýâ èòãýë íàéäâàðàà îðõè" ãýæ ºã¿¿ëäýãòýé ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéã ç¿éðëýí ºã¿¿ëæ áîëíî. ¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èí äîòîð óíàñàí õýí á¿õýí, åð íü þó ÷ òºãñãºëã¿é íÿãòòàé ìóæ, öàã õóãàöààíû òºãñãºëä äàðóé õ¿ðýõ áîëíî. Õºäºëæ áàéãàà ìàø õ¿íä áèåò¿¿ä ìóðóé îðîí çàéä ãýðëèéí õóðäòàéãààð òàðõäàã äîëãèîã áóþó òàòàëöëûí äîëãèîí öàöðàëòûã áèé áîëãîíî ãýæ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òààìàãëàäàã. Ýäãýýð íü öàõèëãààí-ñîðîíçîí îðîíãèéí äîëãèî áîëîõ ãýðëèéí äîëãèîíòîé àäèë ÷ á¿ðòãýõýä áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã þì. Ãýðëèéí íýãýí àäèë òýä ººðñäèéã íü öàöðóóëæ áóé áèåòèéí ýíåðãèéã áàðäàã. Èéìä ÿìàð÷ õºäºë㺺íèé ¿åä òàòàëöëûí äîëãèîí öàöðàëòààð ýíåðãè íü áàðàãäàõ ó÷ðààñ ìàññ èõòýé áèåòýýñ á¿ðäñýí òîãòîëöîî ýöñèéí ýöýñò òîãòîíãè òºëºâò îðäîã ãýæ ¿çýæ áîëíî. (Ýíý íü õºâ¿¿ðèéã óñàíä òàâèõòàé íèëýýä òºñòýé. պ⿿ð ýõýíäýý óñàíä íýã äàëä îðæ, íýã èë ãàð÷ èðæ áàéñíàà óñíû äîëãèîí ýíåðãèéã íü çàéëóóëäàã áîëîõîîð ýöñèéí ýöýñò õºäºë㺺íã¿é òîãòâîðòîé òºëºâò îðäîã.) Æèøýý íü, äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýõ õºäºë㺺í òàòàëöëûí äîëãèîí ¿¿ñãýäýã. Ýíåðãè àëäàãäñàíààñ áîëæ äýëõèé íàð ðóó áàãà áàãààð îéðòîí, ýöñèéí ýöýñò ò¿¿íòýé íèéëæ òîãòâîðòîé òºëºâò îðíî. Äýëõèé íàð õî¸ðûí òîõèîëäîëä àëäàãäñàí ýíåðãèéí õýìæýý ìàø áàãà áóþó áàãàõàí öàõèëãààí áóöàëãóóðûí õýðýãëýäýãòýé îéðîëöîî áàéíà. Ýíý íü äýëõèé íàðàí äýýð íýã ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ îð÷èì æèëèéí äàðàà óíàíà, òýãýõýýð îäîîãîîð ¿¿íä ñàíàà çîâîõã¿é áàéæ áîëíî ãýñýí ¿ã! Äýëõèéí òîéðîã çàìûí ººð÷ëºëò íü àæèãëàãäàìã¿é õýòýðõèé óäààí ÿâàãäàæ áàéãàà ÷ èéì ººð÷ëºëò ÐSR1913+16 (ÐSR íü ðàäèî äîëãèîíû òîãòìîë èìïóëüñèéã öàèðóóëäàã íåéòðîí îäíû îíöãîé íýãýí òºðºë áóþó "pulsar"-èéã òîâ÷èëñîí ¿ã.) ñèñòåìä ñ¿¿ëèéí õýäýí æèëèéí äîòîð àæèãëàãäñàí áàéíà. Óã ñèñòåì áèå áèåíýý òîéðîí ýðãýäýã íåéòðîíû õî¸ð îäíîîñ òîãòäîã áå㺺ä òýä òàòàäöëûí äîëãèîí öàöðàëòàíä ýíåðãèý àëääàãààñ áèå áèå ð¿¿ãýý ìóøãèðàí îéðòîõîä õ¿ðäýã àæýý. Òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí ¿åä îäíîîñ õàð í¿õ ¿¿ñýõèéí òóëä õºäºë㺺í íü óëàì õóðäàñ÷
àëäàãäàõ ýíåðãèéí õýìæýý óëàì èõ áîëîõ ó÷èðòàé. Èéìä õóìèãäàæ áàéãàà îä ÿìàð íýã òîãòâîðòîé òºëºâò äàðóé øèëæèõ ¸ñòîé. Ýöñèéí ýíý òºëºâ ÿìàð áàéõ âý? Òýð íü óã îäíû íàðèéí íèéëìýë á¿õ øèíæýýñ ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ìàññ, ýðãýëòèéí õóðäààñ òºäèéã¿é îäíû ÿíç á¿ðèéí ìóæ äàõü íÿãòûí ÿëãààíààñ, ò¿¿í äîòîðõ õèéí íàðèéí íèéëìýë õºäºëãººíººñ ÷ õàìààðíà ãýæ áîäîæ áîëîõ. Ãýõäýý õàð í¿õ ººðñäèéã íü ¿¿ñãýí õóìèãäàæ áàéãàà áèåò øèãýý òèéí îëîí ÿíç áàéäàãñàí áîë ò¿¿íèé òàëààð ÿìàð ÷ õàìààã¿é åðºíõèé òààìàãëàë ãàðãàõàä ìàø èõ õ¿íäðýë ó÷ðàõ áàéëàà. Ãýâ÷ 1967 îíä Êàíàäûí ýðäýìòýí Âåðíåð Èçðàýë (òýðýýð Áåðëèíä òºðººä, ªìíºä Àôðèêò ºñºí òîðíèæ, Èðëàíäàä äîêòîðûí äèññåðòàöè õàìãààëñàí íýãýí) õàð í¿õíèé ñóäàëãààíä õóâüñãàë õèéëýý. Ýðãýäýãã¿é õàð í¿õí¿¿ä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¸ñîîð ìàø ýíãèéí øèíæòýé áàéõ ¸ñòîéã òýðýýð ¿ç¿¿ëñýí þì. Òýäãýýð õàð í¿õ çºâ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áàéõ ¸ñòîé, õàð í¿õíèé õýìæýý çºâõºí ìàññààñàà õàìààðàõ áºãººä àäèë ìàññòàé õî¸ð õàð í¿õ ººð õîîðîíäîî èæèë áàéõ ¸ñòîé àæýý. 1917 îíîîñ òîäîðõîé áîëñîí, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã íýýñíèé äàðààõàí Êàðë Øâàðöøèëüäûí áîäîæ îëñîí, Ýéíøòåéíèé òýãøèòãýëèéí îíöãîé øèéäýýð òýäíèéã òîäîðõîéëîí òàéëáàðëàæ áîëäîã. Ýõýíäýý îëîí õ¿ì¿¿ñ, ò¿¿íèé äîòîð Èçðàýë ººðºº ÷ õàð í¿õí¿¿ä äóâ äóãóé áàéõ ¸ñòîé áîëîõîîð õóìèëòûí ýöýñò òýä çºâõºí òºãñ Ẻðºíõèé áèåèéã ¿¿ñãýõ áîëíî ãýæ áîäîæ áàéëàà. Èéìä õýçýý ÷ òºãñ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áàéäàãã¿é àëèâàà áîäèò îä çºâõºí í¿öãýí îíöãîé öýãèéã ¿¿ñãýí õóìèãäàæ áîëíî. Ãýõäýý Èçðàýëèéí îëñîí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð ÿëàíãóÿà Ðîæåð Ïåíðîóç, Æîí Óèëåð íàðûí äýìæèæ áàéñàí ººð íýãýí òàéëáàð áàéäàã þì. Îäíû õóìèëòûí ¿åä ¿¿ñäýã õóðäàí õºäºë㺺í íü îäíû öàöðóóëñàí òàòàëöëûí äîëãèîí îäûã óëàì Ẻðºíõèé áîëãîæ, îä òîãòâîðòîé òºëºâò îðîõ àãøèíä òýðýýð ÿã Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áîëíî ãýäãèéã èëýðõèéëíý ãýæ òýä ¿çäýã. Ýíý ¿çëýýð õýëáýð, äîòîîä á¿òýö íü íàðèéí íèéëìýë áàéëàà ÷ ýðãýäýãã¿é àëèâàà îä òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí äàðàà õýìæýý íü çºâõºí ìàññààñàà õàìààðäàã çºâ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé õàð í¿õ áîëæ õóâèðàõ åñòîé, Õîæèì ýíý ä¿ãíýëò òîîöîîãîîð áàòëàãäàæ, óäàëã¿é õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áèëýý. Ýðãýäýãã¿é áèåýñ ¿¿ñýõ õàð í¿õýíä ë Èçðàýëèéí ¿ð ä¿í õàìààòàé. 1963 îíä Øèíý Çåëàíäûí Ðîé Êåðð ýðãýäýã õàð í¿õí¿¿äèéã òàéëáàðëàõ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òýãøèòãýëèéí õýä õýäýí øèéäèéã îëîâ. "Êåððèéí" õàð í¿õí¿¿ä òîãòìîë õóðäòàé ýðãýäýã òºäèéã¿é õýëáýð, õýìæýý íü çºâõºí ìàññ, ýðãýëòèéí õóðäààñàà õàìààðäàã, Õýðýâ ýðãýëò áàéõã¿é áîë õàð í¿õ òºãñ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áîëæ, ò¿¿íä òîõèðîõ øèéä Øâàðöøèëüäûí øèéäòýé àäèë áàéíà. Õýðýâ õàð í¿õ ýðãýæ áàéãàà áîë ýêâàòîð îð÷ìîîðîî (ýðãýëòýýñ áîëîîä äýëõèé ýñâýë íàð áàãà çýðýã ö¿ëõèéäýã øèã) ãàäàãøàà ö¿ëõèéõ áºãººä ýðãýëò õóðäàí áàéõ òóñàì óëàì èõ ö¿ëõèéíý. Èíãýýä õàð í¿õ ¿¿ñãýí õóìèãäàõ, ýðãýäýã àëèâàà áèå ýöñèéí ýöýñò Êåððèéí øèéäýýð òîäîðõîéëîãäîõ òîãòâîðòîé òºëºâò îðîõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã Èçðàýëèéí ¿ð ä¿íãèéí ºðãºòãºë áîëãîí õèéæýý. Êåìáðèæ äýõ ìèíèé øàâü áºãººä õàìòðàí ç¿òãýã÷ Áðåíäîí Êàðòåð ýíý òààìàãëàëûã íîòëîõ àíõíû àëõàìûã õèéñýí þì. Áàéíãà ýðãýëäýæ áàéäàã õàð í¿õ ýðãýæ áàéãàà ýýð¿¿ë øèã õýëáýð, õýìæýý íü çºâõºí ìàññ, ýðãýëòèéí õóðäààñàà õàìààðàõ òýãø õýìèéí òýíõëýãòýé áàéíà ãýäãèéã òýðýýð ¿ç¿¿ëýâ. Áàéíãà ýðãýæ áóé àëèâàà õàð í¿õ ¿íýõýýð òýãø õýìèéí òýíõëýãòýé áàéíà ãýäãèéã äàðàà íü áè 1971 îíä íîòëîñîí þì. Êàðòåð, áèä õî¸ðûí ¿ð ä¿íä òóëãóóðëàí ýíýõ¿¿ òààìàã ¿íýí áîëîõûã ººðººð õýëáýë òèéìýðõ¿¿ õàð í¿õ ¿íýõýýð Êåððèéí øèéäëýýð áàéõ ¸ñòîéã ýöýñò íü 1973 îíä Ëîíäîíãèéí Âàíãèéí êîëëåæèéí Äýâèä Ðîáèíñîí ¿ç¿¿ëñýí. Èíãýõëýýð òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí äàðàà õàð í¿õ íü ýðãýæ ÷àäàõ ÷ ëóãøèæ ¿ë ÷àäàõ òèéì òºëºâò îðîõ ¸ñòîé. Ò¿¿íýýñ ãàäíà õàð í¿õíèé õýìæýý çºâõºí ò¿¿íèé ìàññ, ýðãýëòèéí õóðäààñ õàìààðàõ áºãººä õàð í¿õ
áîëæ õóìèãäñàí áèåèéí øèíæ ÷àíàðààñ îãòõîí ÷ õàìààðàõã¿é. Ýíý ä¿ãíýëò "õàð í¿õ ¿ñã¿é áàéäàã" ãýñýí òîìú¸îëîëîîð àëäàðøñàí þì. Õàð í¿õ "¿ñã¿é" òóõàé òåîðåì õàð í¿õíèé áîëîìæèò õýâ ìàÿãóóäàä õàòóó õÿçãààðëàëò òàâüäàã ó÷ðààñ ìàø èõ ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëòîé. Èíãýñíýýð õàð í¿õèéã àãóóëæ ÷àäàõóéö áèåòèéí õýñýã÷èëñýí çàãâàðûã áàéãóóëæ, ò¿¿íýýñ ãàðàõ òààìàãëàëûã àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé õàðüöóóëàõ áîëîìæ îëääîã. ¯¿íýýñ ãàäíà õàð í¿õ ¿¿ñýõ ¿åä õóìèãäñàí áèåèéí òóõàé ìýäýýëëèéí èõýíõ õýñýã àëäàãäàõ ¸ñòîé ãýäýã íü ýíäýýñ óðãàí ãàðíà, ó÷èð íü õóìèëòûí äàðàà áèåèéí òàëààð áèäíèé õýìæèæ áîëîõ á¿õýí íü ò¿¿íèé ìàññ, ýðãýëòèéí õóðä õî¸ð ë áàéíà. ªã¿¿ëñýí ç¿éëèéí à÷ õîëáîãäîë äàðààãèéí á¿ëãýýñ òîäîðõîé áîëíî. Õàð í¿õ áîë îíîë íü ¿íýíýý íîòëîõ òóðøèëòûí ÿìàð÷ íîòîëãîîã¿éãýýð öýâýð ìàòåìàòèê çàãâàð ìàÿãààð á¿õ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãýýðýý õºãæñºí, øèíæëýõ óõààíû ò¿¿õýí äýõ öººí õýäýí æèøýýíèé íýã þì. Îðøèí áàéãàà íü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ìýòèéí òèéì ýðãýëçýýòýé îíîë äýýð ¿íäýñëýñýí òîîöîîíîîñ ë óðãàí ãàðäàã áèåò¿¿äèéí áîäèòîéä èòãýæ ÿàæ áîëíî õýìýýí õàð í¿õèéã ýñýðã¿¿öýõäýý ¿¿íèéã ãîë ¿íäýñëýë áîëãîí àøèãëàäàã. Ãýõäýý 1963 îíä Êàëèôîðíèéí Ïàëàìàðûí îäîí îðíû õ¿ðýýëýíãèéí îäîí îðîí ñóäëàà÷ Ìàðòåí Øìèäò ÇÑ273 äóãààðûí ðàäèî äîëãèîíû ¿¿ñã¿¿ð (ðàäèî äîëãèîíû òàëààðõ Êåìáðèæèéí 3 äóãààð æàãñààëòûí 273 äóãààðòàé ¿¿ñã¿¿ð)-èéí ç¿ãò, îäòîé òºñòýé á¿äýã áèåòèéí óëààí øèëæèëòèéã õýìæñýí áàéíà. Øìèäòûí èëð¿¿ëñýí óëààí øèëæèëò òàòàëöëûí îðíû íºëººãººð òàéëáàðëàãäàõààð õýòýðõèé èõ áàéæýý, ººðººð õýëáýë òýðýýð òàòàëöëûí ãàðàëòàé áàéõ þì áîë ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áèå íü Íàðíû Ñèñòåìèéí á¿õ ãàðàãèéí òîéðîã çàìûã ººð÷ëºõººð òèéì èõ ìàññòàé, áèäýíä òèéì îéðõîí áàéõ ¸ñòîé áàéâ. Ýíý óëààí øèëæèëò îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòýýñ áîëæ ¿¿ññýí áîë òóõàéí áèåò ìàø õîë áàéíà ãýñýí ñàíàëûã ¿¿íèé ýñðýã äýâø¿¿ëñýí áàéäàã. Òèéì õîë çàéíààñ õàðàãäàõûí òóëä òóõàéí áèåò ìàø õóðö áàéõ ¸ñòîé ººðººð õýëáýë ìàø èõ ýíåðãè öàöðóóëàõ ¸ñòîé. Òèéì èõ ýíåðãèéã öàöðóóëæ ÷àäàõ öîðûí ãàíö ìåõàíèçì áîë òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëò, ãýõäýý ÿìàð íýã îäíû áèø, õàðèí ãàëàêòèêèéí ÿã òºâ ìóæèéí õóìèëò áàéíà. Ìàø èõ óëààí øèëæèëòòýé õýä õýäýí èéìýðõ¿¿ "õóóðìàã îä ìàÿãèéí ººð áèåèéã" áóþó êâàçàðûã òýð ¿åä íýýñýí áàéëàà. Ãýõäýý òýäíèé èõ àëñëàãäñàí áàéäàë íü àæèãëàëòûã èõýä õ¿íäð¿¿ëæ, õàð í¿õíèé òàëààð ýöñèéí ä¿ãíýëò ºãºõ áîëîìæ îëãîäîãã¿é þì. Ðàäèî äîëãèîíû òîãòìîë èìïóëüñ öàöðóóëäàã áèåò¿¿äèéã 1967 îíä Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëèéí àñïèðàíò Æîñëèí Áåëë îãòîðãóéãààñ èëð¿¿ëñýíýýð õàð í¿õí¿¿ä îðøèí áàéãààã íîòëîõ øèíý áàðèìò îëäîâ. Ýõýíäýý Áåëë áîëîí ò¿¿íèé óäèðäàã÷ Ýíòîíè Õýþèø íà𠺺ðñäèé㺺 ìàíàé ãàëàêòèê äàõü õàðü ãàðàãèéí èðãýíøèëòýé õîëáîî òîãòîî÷èõëîî ãýæ áîäñîí àæ! Íýýëòýý ñåìèíàð äýýð çàðëàõäàà èëð¿¿ëñýí äºðâºí ¿¿ñã¿¿ðýý "æèæèãõýí íîãîîí õ¿ì¿¿ñ" (Little green men) ãýäãèéí òîâ÷ëîë áîëîõ LGM-èéã îðîëöóóëñàí LGÌ 1-4 ãýæ õóðààíãóéëàí íýðëýñýí áàéñíûã áè ñàíàæ áàéíà. Ãýõäýý èëð¿¿ëñýí òýðõ¿¿ áèåò¿¿ä ñîðîíçîí îðîí áîëîí õ¿ðýýëýí áóé áîäèñ õîîðîíäûíõîî íàðèéí íèéëìýë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëýýñ áîëîîä ðàäèî äîëãèîíû èìïóëüñ öàöðóóëàí ýðãýäýã, ëóãøèã÷ (Pulsar) ãýæ íýðëýãäýõ íåéòðîí îäîä þì ãýñýí àðàé áàãà óòãà óÿíãà á¿õèé ä¿ãíýëòýíä ýöñèéí ýöýñò çîõèîã÷èä íü ÷, áóñàä íü ÷ õ¿ðñýí þì. Ýíý ìýäýý ñàíñðûí ãèé÷äèéí òóõàé õóðö ¿éë ÿâäàëòàé êèíî çîõèîã÷äûí óðìûã õóãàëñàí ÷ õàð í¿õíèé òàëûí áèäíèé öººí õýäýí õ¿íèé óðìûã ìàø èõ òýòãýñýí áèëýý. Ó÷èð íü ýíý áîë íåéòðîí îä áàéäãèéí àíõíû ýåðýã áàòàëãàà áàéëàà. Íåéòðîí îä íü îä õàð í¿õ áîëîí õóâèðàõ òýðõ¿¿ ðàäèóñààñ äºíãºæ íààõíóóð áóþó àðàâ îð÷èì ìèëü ðàäèóñòàé. Õýðâýý
îä òèéì áàãà õýìæýýòýé áîëæ ÷àääàã þì áîë õóìèëòûí ¿ð ä¿íä áóñàä îä á¿ð áàãà áîëæ õàð í¿õí¿¿ä ¿¿ñãýäýã ãýæ áîäîõ á¿ðýí ¿íäýñ áàéíà. Ãýõäýý õàð í¿õ ÿìàð ÷ ãýðýë öàöðóóëäàãã¿é ãýñýí ¿íäñýí òîäîðõîéëîëò ¿íýí áîë ò¿¿íèéã õýðõýí îëæ òîãòîîõ âý? Ýíý íü õàðàíõóé ºðººíººñ õàð ìóóð áàðèõòàé àãààð íýãýí. Ãýëýý ÷ ãýñýí íýã àðãà áèé. Æîí Ìè÷åëë 1783 îíä áè÷ñýí àíõíûõàà á¿òýýëä õàð í¿õí¿¿ä ò¿¿íä îéðõîí áàéäàã áèåò¿¿äýä òàòàëöëûí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã ãýäãèéã çààæýý. Áèå áèåíýý òîéðîí ýðãýäýã, òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð áèå áèå ð¿¿ãýý òàòàãääàã õî¸ð îä á¿õèé îëîí òîãòîëöîîã îäîí îðîí ñóäëàà÷èä àæèãëàñàí áàéäàã. ¯ë ¿çýãäýã÷ õîñëîã÷îî òîéðîí ýðãýæ áóé ¿çýãäýõ ãàíöõàí îäòîé òèéì òîãòîëöîîíóóäûã ÷ àæèãëàñàí þì. Òýð õîñëîã÷ íü õýòýðõèé á¿äýãõýí îä áàéæ áîëîõ òóë ò¿¿íèéã õàð í¿õ ìºí ãýæ øóóä ä¿ãíýæ áîëîõã¿é íü ìýäýýæèéí õýðýã. Ãýâ÷ òèéì òîãòîëöîîíû çàðèì íü æèøýýëáýë (çóðàã 6.2) Õóí Õ-1 õ¿÷òýé ðåíòãåí öàöðàã öàöðóóëäàã. ¯¿íèéã ¿çýãäýõ îäíû ãàäàðãààñ áîäèñ ¿ëýýãääýãýýð òàéëáàðëàõ íü õàìãèéí çîõèìæòîé áàéäàã áèëýý. çóðàã 6.2 Òýð áîäèñ ¿ë ¿çýãäýõ îä ðóó óíàõäàà (îíãîöíîîñ óðñàí ãàðàõ óñ øèã) ìóøãèðàí ýðãýæ, ðåíòãåí öàöðàã ¿¿ñãýí õ¿÷òýé õàëíà (çóðàã 6.3). Èéì ìåõàíèçì õýðýãæèõèéí òóëä ¿ë ¿çýãäýõ áèå íü öàãààí îäîé, íåéòðîí îä, ýñâýë õàð í¿õ øèã ìàø áàãà áàéõ ¸ñòîé. ¯çýãäýõ îäíû òîéðîã çàìûã àæèãëàí ¿ë ¿çýãäýõ áèåèéí áîëîìæèò õàìãèéí áàãà ìàññûã òîîöîîëæ áîëíî. Õóí X-1-èéí õóâüä ýíý ìàññ íàðíû ìàññûã îéðîëöîîãîîð çóðãàà äàõèí àâñàíòàé òýíöýíý òîäðóóëáàë ×àíäðàñåêàðûí ä¿ãíýëò ¸ñîîð ýíý íü ¿ë ¿çýãäýõ áèåò öàãààí îäîé áàéõàä õýòýðõèé èõäýíý. Òýãýõýýð ýíý ìàññ íåéòðîí îäîíä ÷ èõäýíý, ýíý áèå ìàãàäã¿é õàð í¿õ áàéõ ¸ñòîé. Õóí Õ-1- èéí àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íã õàð í¿õèéã îðîëöóóëàõã¿éãýýð òàéëáàðëàäàã ººð çàãâàðóóä áàéäàã ÷
òýä á¿ãäýýðýý õýòýðõèé çîõèîìîë øèíæòýé. Õàð í¿õ áîë àæèãëàëòûí öîðûí ãàíö òóí ç¿é ¸ñíû òàéëáàð áèëýý. Õýäèé èéì ÷ áè Êàëèôîðíèéí Òåõíèêèéí Èíñòèòóòûí Êèï Òîðíòîé Õóí Õ-1-ä ¿íýíäýý õàð í¿õ áàéõã¿é ãýæ áîîöîî òàâüñàí þì! Ìèíèé õóâüä ýíý áîîöîî áîë íýãýí òºðëèéí äààòãàë áàéëàà. Áè õàð í¿õèéã ìàø èõ ñóäàëñàí áºãººä õýðýâ õàð í¿õ áàéäàãã¿é íü íýãýíò òîãòîîãäâîë ìèíèé á¿õ àæèë áàëðàõ áèëýý. Ãýõäýý ýíý òîõèîëäîëä õîæñîí áîîöîî ìààíü íàäàä òàéòãàðàë áîëæ, òîõèðîëöîî ¸ñîîð áè äºðâºí æèëèéí òóðøèä "Ðrivate Åóå" ñýòã¿¿ëèéã ¿íýã¿é àâàõ þì. Õýðýâ õàð í¿õí¿¿ä ÿìàðòàà ÷ áàéäàã áîë Êèï á¿òýí æèëèéí òóðø "Ðenthouse" ñýòò¿¿ëèéã àâíà. 1975 îíä áîîöîî òàâèõäàà Õóí Õ-1 áîë õàð í¿õ ìºí ãýäýãò áèä 80 õóâü èòãýæ áàéñàí. Õàðèí îäîî áèäíèé èòãýë 95 õóâü õ¿ðòýë ºññºí ãýæ áè õýëìýýð áàéíà, ãýõäýý áîîöîî ìààíü õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð áàéãàà. çóðàã 6.3 Ìàíàé ãàëàêòèê áîëîí òîì, æèæèã Ìàãåëëàíû ¯¿ëñ ãýãäýõ õºðø õî¸ð ãàëàêòèêèéí õ¿ðýýíä Õóí Õ-1 øèã òîãòîëöîîíóóäàä ººð õýä õýäýí õàð í¿õ áàéäàã òóõàé áàðèìò áèäýíä áèé. Ãýõäýý á¿ð îëîí õàð í¿õ áàéõ íü á¿ð ÷ ìàãàäòàé. Îð÷ëîí åðòºíöèéí óðò óäààí ò¿¿õèéí ÿâöàä îëîí òîîíû îä ò¿ëøýý äóóñòàë íü çàðöóóëæ, õóìèãäñàí áàéõ ¸ñòîé. Õàð í¿õíèé òîî ìàíàé ãàëàêòèêò ë ãýõýä çóóí ìÿíãàí ñàÿ îð÷èì áàéäàã ¿çýãäýõ îäíû òîîíîîñ á¿ðýí äàâæ ÷àäíà. Òèéì îëîí òîîíû õàð í¿õíèé íýìýëò òàòàëöàë ìàíàé ãàëàêòèê ÿàãààä ººð ÿìàð íýã õóðäòàéãààð áèø ÷óõàì ýíý õóðäòàé ýðãýäýãèéí øàëòãààí áàéæ ÷àäàõ þì. Ó÷èð íü ýíý õóðäûã òàéëáàðëàõàä ¿çýãäýõ îääûí ìàññ õàíãàëòã¿é áàéäàã. Íàðíààñ çóóí ìÿíãà äàõèí èõ ìàññòàé àñàð òîì õýìæýýíèé õàð í¿õ ìàíàé ãàëàêòèêèéí òºâä áàéãàà ãýñýí õýä õýäýí áàòàëãàà ÷ áèé. Ýíý õàð í¿õòýé õýòýðõèé îéð ãàëàêòèêèéí îäîä ò¿¿íòýé îéð áîëîí õîë òàëûíõ íü òàòàëöëûí õ¿÷íèé çºðººíººñ áîëîîä õýñýã õýñýã áîëîí áóòàðíà. Áóòàðñàí îäíû ¿ëäýãäýë, áóñàä îäíîîñ
õàÿàãäñàí õèéíèé õàìò õàð í¿õ ð¿¿ ÷èãëýí óíàõ áîëíî. Õóí Õ-1 òîõèîëäëûíõ øèã ýäãýýð õèé äîòîãø ìóøãèðàí ýð÷èëæ, òèéì ÷ èõ áèø õàëíà. Ýíý õàëàëò ðåíòãåí öàöðàã ÿëãàðóóëàõààð õàëóóí áàéõã¿é ÷ ¿¿ãýýð ë ãàëàêòèêèéí òºâä àæèãëàãääàã ðàäèî äîëãèîí, õýò óëààí òóÿàíû áÿöõàí ¿¿ñã¿¿ðèéã òàéëáàðëàæ áîëíî. Êâàçàðóóäûí òºâä ìºí èéì, ãýõäýý íàðíû ìàññààñ çóóí ñàÿ äàõèí èõ ìàññòàé á¿ð òîì õàð í¿õí¿¿ä áàéäàã ãýæ ¿çäýã. Òèéì åð áóñûí ìàññòàé õàð í¿õýíä áîäèñ óíàõ ¿çýãäëýýð ë òýíäýýñ ÿëãàðàõ àñàð èõ ýíåðãèéã òàéëáàðëàæ áîëîõ þì. Áîäèñ ìóøãèðàí ýðãýæ õàð í¿õýíä óíàõäàà òýð ÷èãëýëäýý õàð í¿õèéã ýðã¿¿ëæ, ¿¿íèé à÷ààð äýëõèéí ñîðîíçîí îðîíòîé òºñòýé ñîðîíçîí îðîí ¿¿ñäýã. Äîòîãø óíàñàí áîäèñ õàð í¿õíèé îð÷èìä ìàø èõ ýíåðãèòýé Ẻìñèéã òºð¿¿ëýõ áîëíî. Ñîðîíçîí îðîí íü ýäãýýð Ẻìèéã õàð í¿õíèé ýðãýõ òýíõëýãèéí äàãóó ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ºìíº áà õîéä òóéëûí ÷èãò ãàäàãøàà òàñðàí ãàðàõ óðñãàë äýýð òºâëºð¿¿ëæ ÷àäàõààð õ¿÷òýé áàéäàã. Çàðèì ãàëàêòèê, êâàçàðóóäûí õóâüä òèéì óðñãàë ¿íýõýýð àæèãëàãäñàí þì. Íàðíû ìàññààñ áàãà ìàññòàé õàð í¿õí¿¿ä îðøèí áàéõ áîëîëöîîã ÷ àâ÷ ¿çýæ áîëíî. Òèéì õàð í¿õí¿¿ä òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí ¿ðýýð ¿¿ñ÷ ÷àäàõã¿é, ó÷èð íü òýäíèé ìàññ ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààðààñ äîîãóóð áàéäàã. Èéì áàãà ìàññòàé îäîä öºìèéí á¿õ ò¿ëøýý á¿ðýí çàðöóóëñàí ÷ òàòàëöëûã ýñýðã¿¿öýæ ÷àäíà. Áàãà ìàññòàé õàð í¿õí¿¿ä ãàäíû õýò ºíäºð äàðàëòààð áîäèñ ìàø èõ íÿãòòàé áîëòëîî øàõàãäñàí íºõöºëä ë ¿¿ñ÷ áîëíî. Èéì íºõöëèéã óñòºðºã÷èéí ìàø òîì áºìáºãººð ¿¿ñãýæ áîëíî. Õýðýâ äýëõèéí äàëàé òýíãèñýýñ á¿õ õ¿íä óñûã ÿëãàí àâ÷ ÷àäâàë òºâä íü õàð í¿õ ¿¿ñ÷ áîëîõ òèéì õ¿÷òýé äàðàëò ¿¿ñãýæ ÷àäàõ óñòºðºã÷èéí áºìáºãèéã á¿òýýæ áîëíî ãýæ ôèçèê÷ Æîí Óèëåð íýãýíòýý òîîöîîëæýý. (¯¿íèéã ¿çýæ ÷àäàõ õ¿í ýðãýí òîéðîíä íü ¿ëäýõã¿é íü ëàâ!) Èë¿¿ áîäèòîé áîëîìæ áîë ìàø èõ òåìïåðàòóð, äàðàëòòàé áàéñàí îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿ð ýðò ¿åä áàãà ìàññòàé èéì õàð í¿õí¿¿ä ¿¿ññýí áàéõ ÿâäàë þì. Ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö òýâ òýãø, íýãýí òºðºë áèø áàéñàí áàéõ òîõèîëäîëä ë õàð í¿õ ¿¿ññýí áàéíà, ÿàãààä ãýâýë äóíäàæ íÿãòûã äàâñàí íÿãòòàé ÿìàð íýã ìóæ ë õàð í¿õ áîëîí õóâèðàõààð òýãæ øàõàãäàæ ÷àäíà. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíö íýãýí òºðºë áàéñàí áîë áîäèñóóä îä, ãàëàêòèêèéã ¿¿ñãýí Ẻãíºðºõèéí îðîíä ºíºº ¿åèéã õ¿ðòýë îð÷ëîí åðòºíöººð íýãýí æèãä òàðàõ áàéñàí ó÷ðààñ îð÷ëîí åðòºíö íýãýí òºðºë áèø áàéñàí áàéõ ¸ñòîéã áèä ìýääýã. Îä, ãàëàêòèêèéã àâ÷ ¿çýõýä øààðäàãäàõ ýíýõ¿¿ íýãýí òºðºë áèø áàéäàë íü ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí íºõöºë áàéäëààñ õàìààðñàí "ýðòíèé" õàð í¿õí¿¿ä ¿¿ñýõýä õ¿ðãýñýí áàéæ áîëîõ áèø ¿¿. Òýãâýë õè÷íýýí òîîíû ýðòíèé õàð í¿õ îäîî áàéãààã òîãòîî÷èõâîë áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí õàìãèéí ýðò ¿åèéí òàëààð óëàì èõ ç¿éëèéã ìýäýæ áîëîõíýý. Ìÿíãàí ñàÿ òîííîîñ (òîì óóëûí ìàññààñ) èõ ìàññòàé ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéã ¿çýãäýõ áèåòèéí ýñâýë îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí ¿éë ÿâöàä íºëººëºõ òàòàëöëûí îðîíãèéí íºëººãººð íü òýìäýãëýí àâ÷ áîëîõîîð þì. Ãýõäýý äàðààãèéí á¿ëãýýñ áèä ¿íýíäýý õàð í¿õ îãò õàð áèø ãýäãèéã ìýäýõ áîëíî. Òýä óëàéññàí áèåò øèã ãýðýëòäýã áºãººä õàð í¿õ æèæèã áàéõ òóñàì óëàì õóðö ãýðýëòäýã. Õè÷íýýí ãàæ ÷ ãýëýý æèæèãõýí õàð í¿õ òîìîîñîî õÿëáàð ìýäýãäýõ åñòîé!
Äîëäóãààð á¿ëýã Õàð í¿õ òèéì ÷ õàð áèø 1970 îíîîñ ºìíºõ, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí ñóäàëãàà ìààíü èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã áàéñàí óó, ¿ã¿é þó ãýñýí àñóóëò äýýð åðºíõèé人 òºâëºð÷ áàéëàà. Ãýâ÷ Ëþñè îõèíîî òºðñºíèé äºíãºæ äàðààõàí 1970 îíû àðâàí íýãýí ñàðûí íýãýí îðîé óíòàõààð çýõýõ ¿åýñòýý áè õàð í¿õíèé òàëààð ýðýãö¿¿ëæ áîäñîí þì. ªºðèéí ÷àäàëã¿éãýýñýý áîëîîä ¿¿íä èõ óäààí áýëääýã áîëîõîîð íàäàä ýðýãö¿¿ëýõ öàã èõ áàéëàà. Õàð í¿õíèé äîòîð îðîí-öàãèéí ÿìàð öýã, õàðèí ãàäíà íü ÿìàð öýã áàéäàã òàëààð íàðèéí òîäîðõîéëîëò òýð ¿åä õàðààõàí áàéãààã¿é. Ãýõäýý õàð í¿õ áîë õîë çàéä ºðíºõ áîëîìæã¿é ¿éë ÿâäëûí îëîíëîã ãýñýí, ºíººäºð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áàéãàà òîäîðõîéëîëòûã ºìíº íü áè Ðîæåð Ïåíðîóçòàé çºâøèëöºæ áàéñàí þì. Õàð í¿õíèé õèë áóþó ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéã õàð í¿õíèé õèë äýýð ÿìàãò áàéæ ò¿¿íýýñ ãàð÷ ÷àääàãã¿é ãýðëèéí öàöðàãèéí îðîí-öàã äàõü çàìóóä á¿ðä¿¿ëäýã ãýäãèéã óã òîäîðõîéëîëò èëýðõèéëäýã (çóðàã 7.1). Ýíý íü öàãäààãààñ çóãòàæ íýã àëõàì õîëäîæ ÷àäñàí ÷ ò¿¿íýýñ á¿ðýí ìºñºí ñàëæ ÷àäàõã¿é áàéõòàé àäèë. çóðàã 7.1 Ãýíýò áè ãýðëèéí öàöðàãèéí òýäãýýð çàì áèå áèåäýý õýçýý ÷ îéðòîæ ÷àäàõã¿éã îéëãîëîî, Õýðýâ îéðòäîãñîí áîë ýöñèéí ýöýñò òýä ººð õîîðîíäîî ìºðãºëäºíº. Ç¿éðëýâýë ÷àíõ ºìíººñ íü áàñ öàãäààãààñ çóãòààæ áàéãàà ººð õýí íýãýíòýé òààðàëäàæ, õî¸óë áàðèãäàíà. (Ìàíàé òîõèîëäîëä õàð í¿õýíä óíàíà.) Ãýâ÷ ãýðëèéí ýäãýýð öàöðàãèéã õàð í¿õ øèíãýýäýã áîë òýä õàð
í¿õíèé õèë äýýð áàéæ ÷àäàõã¿é áàéõ áàéñàí. Èéìä ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ äýýð ãýðëèéí öàöðàãóóä ÿìàãò áèå áèåòýéãýý çýðýãöýæ ýñâýë áèå áèåýñýý çàéòàé õºäëºæ áàéõ ¸ñòîé. Òîäðóóëáàë ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ áóþó õàð í¿õíèé õèë íü óäàõã¿é ñàðíèõ ñ¿¿äðèéí õºâººòýé òºñòýé. Íàð øèã ìàø õîëûí ÿìàð íýã ¿¿ñã¿¿ðèéí òóñãàñàí ñ¿¿äðèéã õàðàõ þì áîë ñ¿¿äðèéí õ¿ðýýí äýýðõ ãýðëèéí öàöðàãóóä ººð õîîðîíäîî îéðòîõã¿é áàéãààã õàðæ áîëíî. Õýðýâ ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéã ººðººð õýëáýë õàð í¿õíèé õèëèéã ¿¿ñãýäýã ãýðëèéí öàöðàã áèå áèåäýý õýçýý ÷ îéðòîæ ÷àääàãã¿é þì áîë ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé íýã áîë ÿã òýð õýâýýð áàéíà ¿ã¿é áîë ÿâààíäàà íýìýãäýíý, ãýõäýý õýçýý ÷ áàãàñàõã¿é, ÿàãààä ãýâýë ò¿¿íèé áàãàñàëò äîð õàÿæ õèë äýýðõ ãýðëèéí çàðèì öàöðàã áèå áèåäýý îéðòîõ ¸ñòîéã èëýðõèéëýõ þì. ¯íýíäýý ýíý òàëáàé õàð í¿õýíä áîäèñ, öàöðàã óíàõ òîîëîí íýìýãäýíý (çóðàã 7.2). Õýðýâ õî¸ð õàð í¿õ ìºðãºëäºí íýã áîëîí íèéëáýë ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé õàð í¿õí¿¿äèéí õàÿàâ÷óóäûí íèéëáýðýýñ èõ áîëíî, ¿ã¿é áîë ýíý íèéëáýðòýé òýíö¿¿ áàéíà (çóðàã 7.3). ¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé ¿ë áàãàñàõ íü õàð í¿õíèé áîëîìæèò ¿éëäýëä ÷óõàë õÿçãààðëàëò áîëíî. Áè õèéñýí íýýëòýýñýý áîëîîä òýð øºíºäºº áàðàã óíòàæ ÷àäàõã¿é áîëòëîî äîãäîëæ áèëýý. Ìàðãààø íü Ðîæåð Ïåíðîóç ðóó óòàñäëàà. Òýðýýð íàäòàé ñàíàë íèéëæ áàéâ. ¯íýíäýý òàëáàéí ýíý øèíæ Ïåíðîóçä õýäèéíý òîäîðõîé áàéæýý ãýæ áè áîäñîí. Ãýâ÷ òýðýýð õàð í¿õíèé òàëààð íèëýýä ººð òîäîðõîéëîëòûã ¿íäýñ áîëãîñîí þì. Õî¸ð òîäîðõîéëîëòûí èëýðõèéëæ áóé õàð í¿õíèé õèë¿¿ä èæèë áàéãààã èéìä õàð í¿õèéã òîãòîîí áàðüäàã õ¿ðýý ÿâààíäàà ¿ë ººð÷ëºãäºõ òºëºâò îðíî ãýäãèéã òýðýýð îéëãîîã¿é. çóðàã 7.2,3
Õàð í¿õíèé õ¿ðýý áàãàñäàãã¿é íü ôèçèêèéí íýãýí õýìæèãäýõ¿¿í, ñèñòåìèéí ýìõ çàìáàðààã¿éí õýìæýý áîëîõ ýíòðîïèéí ¿éëäëèéã èõýýõýí ñàíàãäóóëíà. Ýìõ çàìáàðààã¿éã çºíä íü îðõèâîë ¿ðãýëæ äààìæèðäàãèéã áèä ºäºð òóòìûíõàà òóðøëàãààñàà ìýäíý. (Ãýðýý öýâýðëýõýý ë áîëü÷èõ, ¿¿íä òà í¿äýýðýý èòãýõ áîëíî!) Ýìõ çàìáàðààã¿éã ýìõ çàìáàðààòàé áîëãîæ (æèøýý íü ãýðýý öýâýðëýæ) áîëíî, ãýõäýý ýíý íü ÷àðìàéëò, ýíåðãèéí çàðäàë øààðäàíà, èéìä "ýìõýëñýí" ýíåðãèéí áàéõ ¸ñòîé õýìæýý áàãàñíà. ¯¿íèé òîäîðõîé òîìú¸îëëûã òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü ãýäýã. Ýíý õóóëü òóñ òóñäàà ñèñòåìèéí ýìõ çàìáàðààã¿é ¿ðãýëæ íýìýãääýã, õî¸ð ñèñòåìèéã íýã áîëãîí íýãòãýõ ¿åä ñèñòåìèéí á¿ðýí ýíòðîïè òóñäàà àíõíû ñèñòåì¿¿äèéí ýíòðîïèéí íèéëáýðýýñ èõ áàéíà ãýæ ºã¿¿ëäýã. Æèøýý áîëãîí ñàâàí äàõü õèéí ìîëåêóëûí ñèñòåìèéã àâ÷ ¿çüå. Ìîëåêóëóóäûã õîðîì òóòàìä ººð õîîðîíäîî ìºðãºëäºæ, ñàâíû õàíàíä îéæ áàéãàà áèëëüÿðäûí æèæèãõýí áºìáºãí¿¿ä ãýæ áîäîæ áîëíî. Õèéí òåìïåðàòóð èõ áàéõ òóñàì ìîëåêóëóóä òºäèé õóðäàí õºäºëíº, òýãýõýýð òýä ñàâíû õàíûã óëàì õ¿÷òýé öîõèæ, ñàâíû õàíàíä òýäíèé ¿ç¿¿ëýõ äîòîîä äàðàëò òèéí èõ áîëíî. Ýõëýýä á¿õ ìîëåêóëóóä ñàâíû ç¿¿í òàëä òàñëàâ÷èéí öààíà áàéñàí áîëîã. Òàñëàâ÷èéã àâáàë ìîëåêóëóóä òýð òàëààñàà ãàð÷ ñàâíû íºãºº òàë ðóó òàðõàíà. Õýñýã õóãàöààíû äàðàà á¿õ ìîëåêóë áàðóóí ýñâýë àõèàä ç¿¿í òàëä ñàíàìñàðã¿éãýýð áàéðëàæ áîëîõ ÷ ñàâíû õî¸ð òàëä áàðàã òýíö¿¿ òîîãîîð áàéðëàõ ìàãàäëàë ìàø èõ þì. Èéì áàéäàë áàãà ýìõëýãäñýí áàéíà ººðººð õýëáýë íýã òàëä á¿õ ìîëåêóë áàéñàí àíõíû áàéäëààñ èë¿¿ ýìõ öýãöã¿é áàéäàëòàé áàéíà, èíãýýä õèéí ýíòðîïè íýìýãäëýý ãýæ ÿðüöãààäàã. Ýíý÷ëýí íýã íü õ¿÷èëòºðºã÷èéí ìîëåêóëòàé, íºãºº íü óñòºðºã÷èéí ìîëåêóëòàé õî¸ð ñàâ ýõëýýä áàéñàí ãýæ áîäú¸. Õýðýâ ñàâíóóäûã íýãòãýæ, íèéëñýí õàíûã íü àâáàë õ¿÷èëòºðºã÷, óñòºðºã÷¿¿ä ººð õîîðîíäîî õîëèëäîíî. Õýñýã õóãàöààíû äàðàà õî¸ð ñàâíû àëü àëèíä íü õ¿÷èëòºðºã÷, óñòºðºã÷ õî¸ðûí íýãýí òºðºë õîëèìîã áàéõ íü íèëýýä ìàãàäëàëòàé. Ýíý íü òýãýõäýý õî¸ð òóñäàà ñàâàíä òîõèðîõ àíõíû ýìõ çàìáàðààã¿éãýýñ èõ ýìõ çàìáàðààã¿é á¿õèé áàãà ýìõëýãäñýí áàéäàë áîëíî. Òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü íü òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû õóóëü ìýòèéí øèíæëýõ óõààíû áóñàä õóóëèàñ íèëýýä ººð áàéð ñóóðüòàé. ßàãààä ãýâýë òýð íü á¿õ òîõèîëäîëä áèø, õàðèí äèéëýíõ îëîíõ òîõèîëäîëä ë áèåëäýã þì. Ýõíèé ñàâàí äàõü õèéí á¿õ ìîëåêóë õýñýã õóãàöààíû äàðàà ýíý ñàâíû íýã òàëä áàéðëàõ ìàãàäëàë íýãèéã îëîí ñàÿûí ñàÿä õóâààñàíòàé òýíö¿¿ áîëîâ÷ ýíý íü áèåëæ áîëíî. Õýí íýã íü õàð í¿õíèé îéð îð÷èìä áàéâàë õî¸ðäóãààð õóóëèéã á¿ð àìàðõàí àëäóóëàõ áîëîëòîé. Õèé àãóóëñàí ñàâ øèã èõ ýíòðîïèòîé áîäèñûã õàð í¿õ ð¿¿ ÷óëóóäàõàä ë õàíãàëòòàé. Òýð ¿åä õàð í¿õíèé ãàäíàõ áîäèñûí á¿ðýí ýíòðîïè áàãàñíà. Õàð í¿õíèé äîòîðõ ýíòðîïèéã áàãòààñàí á¿ðýí ýíòðîïè áàãàñààã¿é ãýæ ýñýðã¿¿öýæ áîëîõ ÷ õàð í¿õíèé äîòîðõèéã õàðàõ ÿìàð ÷ àðãà ¿ã¿é òóë ò¿¿íèé äîòîðõ ýíòðîïè õýð èõ áàéõûã ìýäýæ ÷ ÷àäàõã¿é. Òýãýõýýð õàð í¿õèéã ãàäíààñ íü àæèãëàã÷ íàð ò¿¿íèé ýíòðîïèéã òîäîðõîéëæ ÷àäàõ, õàð í¿õýíä ýíòðîïè àãóóëñàí áîäèñ óíàõ á¿ðò ºñäºã áàéõààð òèéì ÿìàð íýã øèíæ õàð í¿õýíä áàéñàí áîë àÿòàé áàéõñàí. ªìíº äóðäñàí÷ëàí õàð í¿õýíä áîäèñ óíàõ ¿åä ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé íýìýãääýãèéã íýýñíèé äàðàà Ïðèíñòîíû àñïèðàíò Æåêîá Áèêåíøòåéí õàð í¿õíèé ýíòðîïèéí õýìæýýã ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàéãààð òîîöîõûã ñàíàë áîëãîñîí þì. Õàð í¿õýíä ýíòðîïè àãóóëñàí áîäèñ óíàõ ¿åä õàð í¿õíèé ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé ºñäºã áîëîõîîð õàð í¿õíèé ãàäíà îðøèõ áîäèñûí ýíòðîïèéí íèéëáýð ÷, ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé ÷ áàãàñàõã¿é. Èéì ñàíàë òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü ãàæóóääàãààñ èõýíõ òîõèîëäîëä ñýðãèéëýõ
áîëîëòîé. Ãýòýë ñ¿ðõèé íýã ýñýðã¿¿öýë áàéíà. Õýðýâ õàð í¿õ ýïòðîïèòîé áàéäàã áîë òýðýýð òîäîðõîé òåìïåðàòóðòàé áàéõ ¸ñòîé. Òýð áèå òåìïåðàòóðòàé ë áîë òîäîðõîé õýìæýýíèé öàöðàã öàöðóóëàõ ¸ñòîé. Ãàëä øèëýýã¿¿ð õèéâýë òýð íü óëàéñ÷ ãýðýëòäýãèéã áèä á¿ãäýýðýý ìýäíý. Á¿ð áàãà òåìïåðàòóðòàé áèå ÷ öàöðàã öàöðóóëäàã áîëîâ÷ ñóë öàöðàëòààñ íü áîëîîä ¿¿íèéã åð àæèãëàäàãã¿é þì. Ýíý öàöðàëò íü òåðìîäèíàìèêèéí õóóëü àëäàãäàõã¿é áàéõàä õ¿ðýëöýíý. Òýãýõýýð õàð í¿õ öàöðàã öàöðóóëàõ ¸ñòîé. Ãýâ÷ ¿íäñýí òîäîðõîéëîëò ¸ñîîð õàð í¿õ íü þó ÷ öàöðóóëäàãã¿é áèå ãýæ òîîöîãääîã. Èéìýýñ õàð í¿õíèé ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàéã ò¿¿íèé ýíòðîïè øèãýýð àâ÷ ¿çýæ áîëîõã¿é ãýñýí ñýòãýãäýë òºðæ áàéëàà. 1972 îíä áè Áðåíäîí Êàðòåð áîëîí Àìåðèê àíä Æèì Áàðäèí íàðòàé õàìòðàí ýíòðîïè, ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé õîîðîíä èõýýõýí òºñºº áàéãàà ÷ äýýð äóðäñàí õ¿íäðýë çààâàë òîõèîëäîíî ãýäãèé㠺㿿ëñýí õàìòûí á¿òýýë áè÷ëýý. ¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé íýìýãäýõ òóõàé íýýëòèéã ìààíü áóðóóãààð àøèãëàñàí ìýò íàäàä ñàíàãäñàí Áèêåíøòåéíû àæëààñ ¿¿äñýí áóõèìäëûí íºëººãººð ýíý ºã¿¿ëëèéã áè÷ñýíýý õ¿ëýýõ õýðýãòýé. Áèêåíøòåéí ÿìàð àðãààð ãýäãèéã íü òºñººëººã¿é áàéñàí ÷ ýöñèéí ä¿íäýý çàð÷ìûí õóâüä ò¿¿íèé çºâ áîëæ õóâèðñàí áèëýý. 1973 îíû åñºí ñàðä, Ìîñêâàä áàéõäàà Ǻâëºëòèéí òýðã¿¿íèé õî¸ð ýðäýìòýí ßêîâ Çåëüäîâè÷, Àëåêñàíäåð Ñòàðîáèíñêèé íàðòàé õàð í¿õíèé òàëààð ÿðèëöñàí þì. Êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ¸ñîîð ýðãýäýã õàð í¿õí¿¿ä Ẻìñèéã òºð¿¿ëæ, öàöðóóëàõ ¸ñòîé ãýäýãò òýä íàìàéã èòã¿¿ëñýí. Ôèçèê òàëûí ¿íäýñëýãýýí¿¿äýä íü èòãýæ áàéñàí ÷ öàöðàëòûã òîîöñîí ìàòåìàòèê àðãà íü íàäàä òààëàãäààã¿é. Èíãýýä áè ìàòåìàòèêèéí çîõèõ àðãà áîëîâñðóóëàõààð àæèëëàæ ¿¿íèéãýý 1973 îíû àðâàí íýãýí ñàðûí ñ¿¿ëýýð Îêñôîðäîä áîëñîí àëáàí áóñ ñåìèíàð äýýð òàéëàãíàñàí þì. Õàðèí õýð èõ öàöðàã öàöðàõûã òýð ¿åä òîîöîîëîí áîäîæ àìæààã¿é áàéâ. Áè Çåëüäîâè÷, Ñòàðîáèíñêèé íàðûí òààìàãëàæ áàéñàí÷ëàí ýðãýäýã õàð í¿õíèé öàöðàãèéã èëð¿¿ëíý ãýæ íàéäàæ áàéëàà. Ãýâ÷ òîîöîî äóóñ÷, ãàéõàõ, õàðàìñàõ çýðýãöýí, ýðãýäýãã¿é õàð í¿õí¿¿ä ÷ Ẻìñèéã òîãòìîë õýìæýýãýýð ¿¿ñãýæ, öàöðóóëàõ ¸ñòîéã èëð¿¿ëñýí þì. Ìèíèé àøèãëàñàí îéðîëöîî óòãûí íýã íü áóðóó áàéñàí áàéõ ãýæ ýõëýýä áîäñîí. Õýðýâ ¿¿íèéã Áèêåíøòåéí áîäîæ îëñîí áîë íàäàä åðººñ òààëàãääàãã¿é õàð í¿õíèé ýíòðîïèéí òóõàé ýðýãö¿¿ëýëäýý íýìýëò ¿íäýñëýãýý áîëãîí àøèãëàñàí áàéõ âèé ãýäãýýñ ë áè àéæ áàéëàà. Ãýâ÷ ýðýãö¿¿ëýõ òóñìàà ìèíèé àøèãëàñàí îéðîëöîî óòãóóä áèåëýõ ¸ñòîéä óëàì áàò èòãýõ áîëîâ. Ãýõäýý öàöàðñàí Ẻìñèéí ñïåêòð õàëóóí áèåòèéí öàöðàãèéí ñïåêòåðòýé ÿã àäèë áàéõ ¸ñòîé, õàð í¿õí¿¿ä Ẻìñèéã òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëèéã àëäàãäóóëàõã¿é õýìæýýãýýð öàöðóóëàõ ¸ñòîé áàéñàí íü öàöðàëò ¿íýõýýð áàéãàà ãýäýãò íýã ìºð èòã¿¿ëñýí þì. Òýð ¿åä îëîí õ¿í ÿíç á¿ðèéí àðãààð ýíýõ¿¿ òîîöîîã äàâòàæ, õàð í¿õ íü èõ ìàññòàé áàéõ òóñìàà áàãà òåìïåðàòóðòàé áàéõ, çºâõºí ìàññààñàà õàìààðàõ òåìïåðàòóðòàé õàëóóí áèåò ìºí þì áîë Ẻì, öàöðàãèéã öàöðóóëàõ ¸ñòîéã áàòàëñàí áèëýý. ¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èí äîòðîîñ þó ÷ ãàðäàãã¿éã áèä ìýäýæ áàéõàä õàð í¿õ Ẻìñèéã õýðõýí öàöðóóëàõ áîëæ áàéíà àà? Õàðèóëò íü êâàíò ìåõàíèê áèäýíä Ẻìñ õàð í¿õíýýñ áèø, õàðèí ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí ãàäíàõ "õîîñîí" çàéíààñ ãàð÷ èðäýã ãýæ õýëäýãò îðøèíî! ¯¿íèéã õýðõýí îéëãîâîë çîõèõ âý? "Õîîñîí" îðîí çàé ãýæ òºñººëæ áàéãàà áîëîõîîñ òýð íü îãò õîîñîí ãýñýí ¿ã áèø, ÿàãààä ãýâýë ýíý íü òàòàëöëûí áîëîí öàõèëãààí-ñîðîíçîí ãýõ ìýò á¿õ îðîí ò¿¿íèé õ¿ðýýíä òýãòýé òýíöýíý ãýäãèéã ë òýìäýãëýæ áàéãàà õýðýã. Ãýõäýý îðîíãèéí ýçýëõ¿¿í áîëîí ÿâààíäàà ò¿¿íèé ººð÷ëºãäºõ õóðä õî¸ð íü Ẻìèéí áàéðëàë, õóðä õî¸ðòîé àäèëõàí áàéíà. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ¸ñîîð ýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿íèé íýã íü õýäèé òîäîðõîé áàéíà,
íºãºº íü òºäèé òîäîðõîéã¿é áàéíà. Èéìä "õîîñîí" îðîí çàéä îðîí íü òîãòìîë òýã óòãàòàé áàéæ ÷àäàõã¿é, ó÷èð íü òýð ¿åä òîäîðõîé (òýã) ýçýëõ¿¿í, ººð÷ëºëòèéí òîäîðõîé (áàñ òýã) õóðäòàé áîëîõ þì. Îðîíãèéí ýçýëõ¿¿íä õàìãèéí áàãà òîäîðõîéã¿é áóþó êâàíò ôëóêòóàöèóä áàéõ ¸ñòîé. Ýäãýýð ôëóêòóàöèéã íýãýí öàãò õàìòäàà ¿¿ñ÷, ñàëààä äàðàà íü àõèí óóëçàæ áèñ áèåíýý õàðèëöàí ¿ã¿é õèéäýã ãýðëèéí ýñâýë òàòàëöëûí õîñ Ẻì ìýòýýð òºñººëæ áîëíî. Ýíý Ẻìñ íàðíû òàòàëöëûí õ¿÷èéã 纺äºã Ẻìñ øèã âèðòóàëü áàéíà. Áîäèò Ẻìñººñ ÿëãààòàé íü âèðòóàëü Ẻìñèéã Ẻì á¿ðòãýã÷ýýð àæèãëàæ áîëäîãã¿é. Ãýõäýý âèðòóàëü Ẻìñèéí ¿¿ñãýæ áàéãàà äàì íºëººí¿¿äèéã æèøýý íü, àòîìûí äîòîðõ ýëåêòðîíû òîéðîã çàìûí ýíåðãèéí áàãàõàí ººð÷ëºëòèéã õýìæèæ áîëîõ áºãººä ¿ð ä¿í íü îíîëûí òààìàãëàëòàé ãàéõàëòàé íàðèéí òààðäàã þì. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ýëåêòðîí ýñâýë êâàðê øèã áîäèñûí Ẻìèéí àíàëîãè âèðòóàëü õîñ íü áàñ îðøèí áàéäãèéã óðüä÷èëàí õýëäýã. Ãýõäýý ýíý òîõèîëäîëä õîñûí íýã ãèø¿¿í íü Ẻì, íºãºº ãèø¿¿í íü ýñðýã-Ẻì áàéíà (ãýðýë áîëîí òàòàëöëûí ýñðýã-Ẻìñ íü Ẻìñòýé㺺 àäèë áàéäàã). Ýíåðãè îðã¿éãýýñ ¿¿ñäýãã¿é áîëîõîîð Ẻì/ýñðýã-Ẻì õîñûí íýã ãèø¿¿í íü ýåðýã, íºãºº íü ñºðºã ýíåðãèòýé áàéíà. Ѻðºã ýíåðãèòýé íü áîãèíî íàñòàé âèðòóàëü Ẻì áàéõ áîëíî, ÿàãààä ãýâýë õýâèéí íºõöë¿¿äýä áîäèò Ẻìñèéí ýíåðãè ¿ðãýëæ ýåðýã áàéäàã. Òýãýýä òýðýý𠺺ðèéí õîñëîã÷èéã îëæ, ò¿¿íòýé ìºðãºëäºí õàðèëöàí ¿ã¿é áîëîõ ¸ñòîé. Ãýõäýý ìàññ èõòýé áèåèéí îéðîëöîî îðøèõ áîäèò Ẻìñ ò¿¿íýýñ õîë áàéãààãààñàà áàãà ýíåðãèòýé áàéíà, ó÷èð íü áèåèéí òàòàëöëûí õ¿÷èéã äàâàí òóóëæ, ò¿¿íýýñ çàé áàðüæ áàéõûí òóëä õîë áàéãàà íü èë¿¿ ýíåðãè çàðöóóëäàã. Åð íü Ẻìñèéí ýíåðãè ýåðýã áàéäàã, õàðèí õàð í¿õíèé äîòîðõ òàòàëöëûí îðîí ë áîäèò Ẻìñ íü ñºðºã ýíåðãèòýé áàéõààð òèéì õ¿÷òýé áàéíà. Èéìä õàð í¿õ áàéäàã áîë ñºðºã ýíåðãèòýé âèðòóàëü Ẻìñ õàð í¿õýíä óíàæ, áîäèò Ẻì ýñâýë ýñðýã-Ẻì áîëîí õóâèðàõ áîëîìæ áèé. Ýíý òîõèîëäîëä òýðýýð õîñëîã÷òîéãîî ìºðãºëäºæ óñòàõ åð àëáàã¿é. Îðõèãäñîí õîñëîã÷ íü òýð õàð í¿õýíä ò¿¿í øèã óíàõ áîëíî, ýñâýë ò¿¿íèé ýíåðãè ýåðýã áîë õàð í¿õíèé îéð îð÷ìîîñ áîäèò Ẻì ýñâýë ýñðýã-Ẻì áîëîí òàðàõ áîëíî (çóðàã 7.4). Õîëûí àæèãëàã÷ íàðò ýíý íü õàð í¿õíýýñ öàöàð÷ áàéãàà ìýò õàðàãäàõ àæýý. Õàð í¿õ áàãà áàéõ òóñàì ñºðºã ýíåðãèòýé Ẻì áîäèò Ẻì áîëîí õóâèðàõ õ¿ðòëýý òóóëàõ ¸ñòîé çàé íü òºäèé áàãà áîëíî, èéìä öàöðàëòûí õóðä, õàð í¿õíèé çîõèõ òåìïåðàòóð òºäèé èõ áàéíà.
çóðàã 7.4 Öàöàðãàëòûí ýåðýã ýíåðãè íü õàð í¿õ ð¿¿ ÷èãëýñýí, ñºðºã ýíåðãè á¿õèé Ẻìñèéû óðñãàëòàé òýíö¿¿ áàéíà. Ýéíøòåéíèé Å=mñ^2 (E-ýíåðãè, m-ìàññ, ñ-ãýðëèéí õóðä) òîìú¸î ¸ñîîð ýíåðãè ìàññòàé øóóä ïðîïîðöèîíàëü áîëîõîîð õàð í¿õ ð¿¿ îðæ áàéãàà ñºðºã ýíåðãèéí óðñãàë ò¿¿íèé ìàññûã õîðîãäóóëíà. Õàð í¿õ ìàññàà àëäàõ ¿åä ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé áàãàñàõ áîëîâ÷ õàð í¿õíèé ýíòðîïèéí ýíý áàãàñàëò íü öàöàðñàí öàöðàãèéí ýíòðîïèîð òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü õýçýý ÷ àëäàãäàõã¿éãýýð íºõºãääºã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà õàð í¿õíèé ìàññ áàãà áàéõ òóñàì ò¿¿íèé òåìïåðàòóð óëàì ºíäºð áàéíà. Èéìä õàð í¿õ ìàññàà àëäàõàä ò¿¿íèé òåìïåðàòóð, öàöðàëòûí õóðä íü ºñäºã, òýãýýä ìàññûí àëäàãäàë á¿ð õóðäàí ÿâàãäàíà. Õàð í¿õíèé ìàññ ýöñèéí ýöýñò ìàø áàãà áîëîõîä þó òîõèîëäîõ íü îãò òîäîðõîéã¿é áàéãàà õýäèé ÷ õàð í¿õ óñòºðºã÷èéí áºìáºãíèé õýäýí ñàÿ òýñðýëòòýé òýíö¿¿, öàöðàãèéí ñ¿¿ë÷èéí ìàø èõ ä¿ðñõèéëòýýð á¿ðýí ¿ã¿é áîëíî ãýæ òºñººëºõ íü èë¿¿ ó÷èð óòãàòàé áàéíà. Íàðíû ìàññûã õýä äàõèí àâñàíòàé òýíö¿¿ ìàññòàé õàð í¿õíèé òåìïåðàòóð ¿íýìëýõ¿é òýãýýñ äýýø, íýãèéã àðâàí ñàÿä õóâààñàíòàé òýíö¿¿ ãðàäóñ áàéõ ¸ñòîé. Ýíý íü îð÷ëîí åðòºíöèéã ä¿¿ðãýñýí áè÷èë-äîëãèîíû öàöðàãèéí (¿íýìëýõ¿é òýãýýñ äýýø 2,7° îð÷èì) òåìïåðàòóðààñ íèëýýä áàãà þì. Èéìä õàð í¿õí¿¿ä øèíãýýñýíýýñýý ÷ áàãà öàöàðãàëò õèéõ ¸ñòîé. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö ìºíõºä òýëýõ òàâèëàíòàé áîë áè÷èë-äîëãèîíû öàöðàãèéí òåìïåðàòóð íü õàð í¿õíèé òåìïåðàòóðààñ áàãà áîëòëîî áóóð÷ õàð í¿õ ìàññàà àëäàæ ýõëýíý. Èéì áàéëàà ÷ òýðýýð îð ìºðã¿é øèðãýòëýý ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí
ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä æàðàí çóðãààí òýã á¿õèé) æèë çàðöóóëàõ þì. Ýíý íü äºíãºæ àðàâ ýñâýë õîðèí ìÿíãàí ñàÿ (íýãèéí ýñâýë õî¸ðûí àðä àðâàí òýã á¿õèé) æèëèéí íàñòàé îð÷ëîí åðòºíöèéí íàñ ñ¿¿äðýýñ íèëýýä äàâäàã. Ãýâ÷ çóðãààäóãààð á¿ëýãò ºã¿¿ëñýí÷ëýí ìàø ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí íýãýí õýâèéí áèø áàéäëààñ ¿¿ññýí õóìèëòûí ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí ìàø áàãà ìàññòàé ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä îðøèí áàéæ áîëíî. Òèéì õàð í¿õí¿¿ä á¿ð ÷ ºíäºð òåìïåðàòóðòàé áàéõ ¸ñòîé áºãººä ìàø èõ õýìæýýíèé öàöðàãèéã öàöðóóëàõ åñòîé. Ìÿíãàí ñàÿ òîíí àíõíû ìàññ á¿õèé ýðòíèé õàð í¿õíèé àìüäðàëûí õóãàöàà îð÷ëîí åðòºíöèéí íàñòàé áàðàã òýíö¿¿ áàéõ ó÷èðòàé. Àíõíû ìàññ íü áàãà áàéñàí ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä õýäèéíý øèðãýñýí áàéõ ¸ñòîé ÷ ¿ë ÿëèã èõ àíõíû ìàññòàé áàéñàí íü ðåíòãåí áîëîí ãàììà öàöðàãèéã öàöðóóëæ áàéõ ó÷èðòàé. Ýíý öàöðàã ãýðëèéí äîëãèîíòîé àäèë áîëîâ÷ äîëãèîíû óðòààðàà ìàø áîãèíî áàéäàã. Èéìýðõ¿¿ í¿õýíä õàð ãýñýí íýð òîõèðîõ áîë óó, ¿íýíäýý òýä óëàéñòëàà õàëñàí áºãººä àðâàí ìÿíãàí ìåãàâàòò îð÷èì ýíåðãèéã öàöðóóëíà. Õýðýâ áèä ýíåðãèéã íü àøèãëàæ ÷àääàãñàí áîë òèéì õàð í¿õ àðâàí òîì öàõèëãààí ñòàíöèéí àæèëëàãààã õàíãàæ ÷àäàõ þì. Õàðèí ýíý íü íèëýýä õýö¿¿ áîëîëòîé ó÷èð íü õàð í¿õ ìààíü íýã èí÷èéã ñàÿûí ñàÿä õóâààñàíààñ áàãà áîëòîë ººðººð õýëáýë àòîìûí öºìèéí õýìæýýíä õ¿ðòýë àãøñàí óóëûí ìàññòàé òýíö¿¿ ìàññòàé áàéíà! Íýã òèéì õàð í¿õ äýëõèéí ãàäàð äýýð áàéñàí áîë äýëõèéí òºâ õ¿ðòýë íýâò óíàõûã íü áèä ÿàãààä ÷ çîãñîîæ ÷àäàõã¿é. Òýðýýð äýëõèéí ã¿í ð¿¿ ýöñèéí ýöýñò ò¿¿íèé òºâ äýýð ñààòàõ õ¿ðòëýý óðàãø, õîéø ºíõºðºõ áàéñàí. Èéìä ýíý õàð í¿õíýýñ öàöàðñàí ýíåðãèéã àøèãëàæ áîëîõîîð öîðûí ãàíö ãàçàð íü äýëõèéã òîéðñîí òîéðîã çàì, õàðèí ýíý òîéðîã çàìä õàð í¿õèéã îðóóëàõ öîðûí ãàíö àðãà íü èëæèãíèé ºìíº ëóóâàí ºëãºæ ÿâóóëäàã øèã ò¿¿íèé ºìíº ìàø èõ ìàññ áèé áîëãîí ÷èðýõ ÿâäàë þì. Èéì ñàíàë õýòýðõèé áîäèòîé áèø, ÿäàæ îéðûí èðýýä¿éä áîäèòîé áèø íü õàðàãäàæ áàéíà. Ýðòíèé ýäãýýð í¿õíèé öàöðàãèéã àøèãëàæ ÷àääàãã¿é þì áàéæ, õàðèí òýäíèéã õàðàõ áîëîìæ áèé þó? Àìüäðàëûíõàà èõýíõ õýñãèéí òóðøèä ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéí öàöðóóëñàí ãàììà öàöðàãèéã õàéæ áîëîõîîð áàéíà. Õàð í¿õí¿¿ä åðºíõèé人 õîë áàéäàã áîëîõîîð ìàø ñóë öàöðàã ºãäºã, ãýõäýý á¿õ õàð í¿õíèé íèéëáýð öàöðàã á¿ðòãýëä ºðòºæ áîëîõ þì. Áèä èéì äýâñãýð ãàììà-öàöðàãèéã (background of gamma rays) ¿íýõýýð àæèãëàñàí. Öàöðàãèéí àæèãëàãäàõ ýð÷èì ÿíç á¿ðèéí äàâòàìæèéí (äàâòàìæ áîë ñåêóíä äýõ äîëãèîíû òîî) ¿åä õýðõýí ººð÷ëºãäñºíèéã 7.5-ð çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ. Ãýõäýý ýíý äýâñãýð öàöðàãèéã ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä áèø, õàðèí ÿìàð íýã ººð ¿çýãäýë ¿¿ñãýñýí áàéæ áîëíî. 7.5-ð çóðàãò òàñàðõàé øóãàìààð íýã êóá ãýðëèéí æèëä äóíäæààð 300 ýðòíèé õàð í¿õ áàéñàí áîë òýäíèé öàöðóóëàõ ãàììà-öàöðàãèéí äàâòàìæààð òýðõ¿¿ öàöðàëò õýðõýí ººð÷ëºãäºõ ¸ñòîéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Èéìä äýâñãýð ãàììà-öàöðàãèéí ñóäàëãàà ýðòíèé õàð í¿õíèé õóâüä ýåðýã ÿìàð÷ íîòîëãîî ºãºõã¿é áàéãàà áîëîâ÷ îð÷ëîí åðòºíöºä íýã êóá ãýðëèéí æèë òóòàìä äóíäæààð 300-ààñ îëîí õàð í¿õ áàéæ áîëîõã¿é ¿ç¿¿ëæ áàéíà õýìýýí õýëæ áîëíî. Ýíý õÿçãààðëàëò ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä õàìãèéí èõäýý îð÷ëîí åðòºíö äýõ á¿õ áèåèéí ñàÿíû íýãèéã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäàõààð þì ãýäãèéã èëýðõèéëäýã. Èéì õîâîð òîîíû õàð í¿õíèé ¿åä òýäíèé íýã íü áèäýíä ãàììà- öàöðàãèéí òóñãààð íýã ¿¿ñã¿¿ð ãýæ àæèãëàãäàõààð òèéì îéð áàéõ áîëîìæã¿é þì. Ãýõäýý òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä àëèâàà áèåèéã òàòäàã áîëîõîîð òýä ãàëàêòèêèéí äîòîð áîëîí ãàëàêòèêèéã òîéðîí åðäèéíõººñ îëîí áàéõ ¸ñòîé. Èéìä äýâñãýð ãàììà-öàöðàã íýã êóá ãýðëèéí æèëä äóíäæààð 300-ãààñ èë¿¿ õàð í¿õ áàéæ áîëîõã¿é㠺㿿ëæ áàéãàà ÷ òýðýýð ìàíàé ººðèéí ãàëàêòèê äýýð õè÷íýýí ýðòíèé õàð í¿õ áàéõ ¸ñòîé òàëààð þó ÷ ºã¿¿ëäýãã¿é. Õýðýâ òýä ìàãàäã¿é ñàÿ äàõèí èõ áàéñàí áîë áèäýíä õàìãèéí îéð õàð í¿õ ìÿíãàí ñàÿ êèëîìåòðèéí çàéä áóþó ìýäýãäñýí ãàðàãóóäààñ õàìãèéí õîë íü áîëîõ Ïëóòîíû
îð÷èìä áàéõààð þì. Èéì çàéä ò¿¿íèé õ¿÷ ÷àäàë àðâàí ìÿíãàí ìåãàâàòòòàé òýíö¿¿ áàéñàí ÷ õàð í¿õíèé òîãòìîë öàöðàãèéã òýìäýãëýõ íü ìàø õ¿íäðýëòýé õýâýýð áàéíà. Ýðòíèé õàð í¿õèéã àæèãëàõûí òóëä íýã ç¿ãýýñ òîäîðõîé õóãàöààíû æèøýý íü, äîëîî õîíîãèéí äîòîð èðäýã íèëýýä õýäýí ãàììà-êâàíòûã á¿ðòãýõ õýðýãòýé. ¯¿íýýñ ººðººð áîë òýä äýâñãýð öàöðàãèéí æèðèéí õýñýã áàéõ áîëíî. Ãýõäýý ãàììà öàöðàã ìàø ºíäºð äàâòàìæòàé áîëîõîîð ãàììà-êâàíò á¿õýí ìàø èõ ýíåðãèòýé áàéíà, èéìä àðâàí ìÿíãàí ìåãàâàòòûã öàöðóóëàõûí òóëä èõ îëîí êâàíò øààðäàãäàõã¿é ãýæ êâàíòûí òóõàé Ïëàíêèéí çàð÷èì ºã¿¿ëäýã. Õàðèí Ïëóòîíû äàéòàé çàéíààñ èðýõ õýäõýí êâàíòûã àæèãëàõàä ãàììà-öàöðàãèéí îäîî áàéãàà àëü ÷ á¿ðòãýã÷ýýñ íèëýýä òîì õýìæýýíèé á¿ðòãýã÷ õýðýã áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ãàììà-öàöðàã àãààð ìàíäëûã íýâòýëäýãã¿é áîëîõîîð ýíý á¿ðòãýã÷èéã ñàíñàðò áàéðëóóëàõ õýðýãòýé. çóðàã 7.5 Õýðýâ Ïëóòîíû çàéä áàéãàà õàð í¿õ àìüäðàëûí ìº÷ëºãºº äóóñãàí òýñýðñýí áîë öàèàðãàëòûí ñ¿¿ë÷èéí ä¿ðñõèéëòèéã õÿëáàðõàí ãýã÷ á¿ðòãýæ áîëîõ áàéñàí íü ìýäýýæ. Ãýâ÷ õàð í¿õ ñ¿¿ëèéí àðàâ ýñâýë õîðèí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí òóðø öàöàðñààð áàéãàà áîë òýðýýð ºíãºðñºí ýñâýë èðýýä¿éí õýäýí ñàÿ æèëä áèø, õàðèí îéðûí õýäýí æèëèéí äîòîð àìüäðàëûí òºãñãºë人 õ¿ðýõ áîëîìæ ¿íýõýýðèéí áàãà! Òýãýõýýð ñîðèë òóðøèëòûí ñàíõ¿¿æèëò áàðàãäàõààñ ºìíº íýã ÷ áîëîâ òýñðýëòèéã õàðàõ áîäèò áîëîìæòîé áàéõûí òóëä òà íýã ãýðëèéí æèëèéí äàéòàé çàéä áîëñîí òýñðýëòèéã õýðõýí á¿ðòãýõýý áîäîõ ¸ñòîé. Òýñðýëòèéí ¿åä ¿¿ññýí ãàììà-êâàíòûí çàðèì íýãèéã á¿ðòãýõèéí òóëä ãàììà-öàöðàãèéí òîì á¿ðòãýã÷ õýðýãòýé õýâýýðýý ë áàéíà. Ãýõäýý ýíý óäààä á¿õ ãàììà-êâàíò íýã ç¿ãýýñ èðæ áàéãàà ýñýõèéã øàëãàõ õýðýã áàéõã¿é ó÷èð íü òýäíèé ¿¿ñã¿¿ð íü íýã ë ä¿ðñõèéëò ãýäýãò èòãýëòýé áàéõûí
òóëä òýä á¿ãäýýðýý ìàø áîãèíî õóãàöààíä á¿ðòãýãäñýí ãýäãèéã ìýäýõýä ë õàíãàëòòàé þì. Ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéã òàíüæ ÷àäàõ ãàììà-öàöðàãèéí íýã á¿ðòãýã÷ íü äýëõèéí àãààð ìàíäàë þì. (ßìàð÷ òîõèîëäîëä ¿¿íýýñ òîì õýìæýýíèé á¿ðòãýã÷ áàéãóóëæ ÷àäàõ íü þó ë áîë!) Èõ ýíåðãèòýé ãàììà-êâàíò äýëõèéí àãààð ìàíäàëä àòîìòàé ìºðãºëäºõ人 ýëåêòðîí, ïîçèòðîíû(ýñðýã-ýëåêòðîíû)õîñûã òºð¿¿ëäýã. Ýäãýýð íü áóñàä àòîìòàé ìºðãºëäºõ人 ìºí ë ýëåêòðîí-ïîçèòðîíû á¿ð îëîí õîñûã ¿¿ñãýäýã áºãººä èíãýæ ýëåêòðîíû ãýãäýõ áîðîî ¿¿ñäýã. ¯ð ä¿íä íü ×åðåíêîâûí ãýäýã ãýðëèéí öàöðàã ¿¿ñíý. Èíãýõëýýð ãàììà-öàöðàãèéí ä¿ðñõèéëòèéã øºíèéí òýíãýð äýõ ãýðëèéí ãÿëñõèéëòèéã àæèãëàí á¿ðòãýæ áîëíî. Òýíãýð îãòîðãóéä ãÿëñõèéëò äàãàëäóóëäàã àÿíãà áîëîí òîéðîã çàìààð ýðãýæ áóé õèéìýë äàãóóë, ñàíñàðò õàÿãäñàí ç¿éë äýýð íàðíû ãýðýë òóññàíààñ ¿¿ñýõ îéëò çýðýã ººð ¿çýãäë¿¿ä áàéäàã íü ìýäýýæ. Áèå áèåýñýý àëñëàãäñàí õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû öýãýýñ íýãýí çýðýã àæèãëàëò ÿâóóëàí ýäãýýð ¿çýãäëýýñ ãàììà-öàöðàãèéí ãÿëñõèéëòèéã ÿëãàæ áîëíî. Èéì õàéãóóëûã Àðèçîíä Äóáëèíû õî¸ð ýðäýìòýí Íèë Ïîðòåð, Òðåâîð Âèêñ íàð õèéæýý. Îãòîðãóéí äóðàí àâàéí òóñëàìæòàéãààð òýä õýä õýäýí ãÿëñõèéëòèéã èëð¿¿ëñýí ÷ òýäíèé íýãèéã íü ÷ ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéí ãàììà-öàöðàãèéí ãÿëñõèéëò ãýæ òîäîðõîé òýìäýãëýæ áîëîìã¿é áàéñàí þì. Ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéí õàéãóóë ñºðºã ¿ð ä¿íòýé ãàð÷ áàéãàà ÷ ãýñýí ýíý íü áèäýíä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðò ¿åèéí òóõàé ÷óõàë ìýäýýëëèéã ºãñºíººñ ººðöã¿é. Õýðýâ ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö ýìõ çàìáàðààã¿é, òîãòâîðã¿é áàéñàí áîë ýñâýë áîäèñûí äàðàëò áàãà áàéñàí áîë äýâñãýð ãàììà-öàöðàãèéí àæèãëàëòûí ºãñºí òýð õÿçãààðëàëòààñ íèëýýä îëîí òîîíû õàð í¿õ ¿¿ñíý ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Õàð í¿õí¿¿ä àæèãëàãäàì îëîí òîîãîîð áàéõã¿é áàéãààã ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö áîäèñûí ºíäºð äàðàëòòàé ìàø òýãø, íýãýí òºðëèéí áàéñàí òýð òîõèîëäëîîð ë òàéëáàðëàæ áîëíî. Õàð í¿õ öàöðàã öàöðóóëæ ÷àäàõ òóõàé ä¿ãíýëò ìàíàé çóóíû õî¸ð àãóó îíîë áîëîõ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë, êâàíò ìåõàíèê õî¸ðîîð òîäîðõîéëîãäîõ òààìàãëàëóóäûí àíõíû æèøýý þì. Ýíý ä¿ãíýëò "Õàð í¿õ þóã ÷ öàöðóóëäàãã¿é" ãýñýí îëîíä ò¿ãñýí òºñººëºëòýé ýðñ çºðæ áàéñàí ó÷ðààñ ýõýíäýý õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàð÷ áàéâ. Îêñôîðäîä Ðåçåðôîðäûí ëàáîðàòîðèä áîëñîí áàãà õóðàëä íàìàéã ¿ð ä¿íãýý àíõ çàðëàæ áàéõ ¿åä ò¿¿íä á¿ãä ë ¿ë èòãýñýí áàéðòàé õàíäàæ áàéñàí þì. Èëòãýëèéí äàðàà õóðëûí äàðãà, Ëîíäîíãèéí Âàíãèéí êîëëåæèéí Æîí Òåéëîð ýíý áîë óòãàã¿é ç¿éë ãýæ çàðëàæ áàéëàà. Òýðýýð ìèíèé áóðóóã íîòëîõûí òóëä ºã¿¿ëýë õ¿ðòýë áè÷ñýí. Ãýâ÷ ýöñèéí ýäýñò èõýíõ íü ò¿¿íèé äîòîð Æîí Òåéëîð ÷ õýðýâ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë, êâàíò ìåõàíèêèéí ¿íäñýí á¿õ ¿íäýñëýë ¿íýí ë áîë õàð í¿õ õàëóóí áèåò øèã ãýðýëòýõ ¸ñòîé ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðñýí áèëýý. Èéìä áèä ýðòíèé õàð í¿õèéã îëæ ÷àäààã¿é ÷ ò¿¿íèéã ãýíýò îëáîë õàð í¿õ õ¿÷òýé ãàììà-ðåíòãåí öàöðàã öàöðóóëæ áàéõ ¸ñòîéä á¿ðýí èòãýëòýé áàéíà. Õàð í¿õíèé öàöðóóëñàí öàöðàã îðøèí áàéõ òóõàé ä¿ãíýëò òàòàëöëààñ áîëñîí õóìèëò áèäíèé ºìíº íü áîäîæ áàéñàí øèã òèéì ýöñèéí, ýðãýëò áóöàëòã¿é áèø áîëîõûã çààõ áîëîëòîé. Ñàíñðûí íèñãýã÷ õàð í¿õýíä óíàâàë õàð í¿õíèé ìàññ íýìýãäýíý, ãýâ÷ ýöñèéí ýöýñò íýìýëò ýíý ìàññòàé òýíö¿¿ ýíåðãè îð÷ëîí åðòºíöºä öàöðàãèéí áàéäàëòàéãààð ýðãýí èðíý. Ýíý óòãààðàà ñàíñðûí íèñãýã÷ "íºõºí òºëºãäºíº". Ãýâ÷ ñàíñðûí íèñãýã÷ õàð í¿õíèé äîòîð óðàãäàí îðîõ ¿åä öàã õóãàöààíû òàëààðõ ò¿¿íèé òºñººëºë ¿ã¿é áîëîõ ó÷ðààñ ýíý íü ¿õýøã¿é ìºíõèéí õàìãèéí äîðä õóâèëáàð áîëîëòîé äîã! Õàð í¿õíýýñ ñàíñðûí íèñãýã÷èéí ìàññûí
îðîíä öàöàðñàí Ẻìñèéí òºðºë íü ÷ íèñãýã÷èéã á¿ðä¿¿ëäýã Ẻ캺ñ åðºíõèé人 ÿëãààòàé áàéíà. Ñàíñðûí íèñãýã÷èéã îðëîõóéö öîðûí ãàíö øèíæ íü ò¿¿íèé ìàññ ýñâýë ýíåðãè þì. Õàð í¿õíèé öàöðàãèéí òîîöîîíä ìèíèé àøèãëàñàí îéðîëöîî óòãóóä õàð í¿õíèé ìàññ ãðàììûí õóâü õýñãýýñ èõ áàéõàä ñàéí áèåëýõ ó÷èðòàé, ãýõäýý ìàññ íü ìàø áàãà áîëñîí õàð í¿õíèé àìüäðàëûí òºãñãºëä òýä áèåëýõã¿é. Ìàãàäã¿é íýí ìàãàäëàëò òºãñãºë áîë õàð í¿õí¿¿ä äîð õàÿæ îð÷ëîí åðòºíö äýõ áèäíèé àìüäàð÷ áóé ýíýõýí ìóæààñ ç¿ãýýð ë àëãà áîëîõ ÿâäàë. ¯ã¿é áîëîõäîî òýðýý𠺺ðòýé㺺 õàìò ñàíñðûí íèñãýã÷èéã ÷, ººð äýýðýý áàéæ áîëîõ àëèâàà îíöãîé öýãýý ÷ õàìàí îäíî. Ýíý áîë õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òààìàãëàæ áàéñàí îíöãîé öýã¿¿äèéã êâàíò ìåõàíèêààð àðèëãàõ, áîëîìæèéí àíõíû çààâàð þì. Ãýõäýý 1974 îíä ìèíèé áîëîí áóñàä ýðäýìòäèéí õýðýãëýñýí àðãóóä êâàíòûí òàòàëöàëä îíöãîé öýã¿¿ä èëðýõ ¿¿ ãýõ ìýòèéí àñóóëòàíä õàðèóëò ºã÷ ÷àäàõã¿é áàéëàà. Èéìä 1975 îíîîñ áè ò¿¿õèéí íèéëáýðèéí òóõàé Ðè÷àðä Ôåéíìàíû ñàíààí äýýð ¿íäýñëýí êâàíò òàòàëöëûã àâ÷ ¿çýõ èë¿¿ õ¿÷èðõýã õàíäëàãûã áîëîâñðóóëàõààð îðîëäîæ ýõýëñýí þì. Òèéì õàíäëàãààð îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, õóâü çàÿàíû òóõàé, ñàíñðûí íèñãýã÷ ãýõ ìýò á¿ðäýë õýñãèéíõ íü òóõàé àñóóëòóóäàä îëñîí õàðèóã äàðààãèéí õî¸ð á¿ëýãò ºã¿¿ëýõ áîëíî. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì áèäíèé á¿õ òààìàãëàëûí íàðèéí òîäîðõîé áàéäàëä õÿçãààðëàëò òàâèõûí õàìò îðîí-öàãèéí îíöãîé öýã¿¿ä äýýð ¿¿ñýõ óðüäààñ ¿ë õýëýãäýõ ñóóðü øèíæèéã àðèëãàæ ìàãàäã¿é áàéãààã áèä áàñ îëæ ¿çíý.
Íàéìäóãààð á¿ëýã Îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, ìºõºë Îðîí-öàã íü èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãò ¿¿ññýí, õàðèí òºãñãºëºº (õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö á¿õýëäýý ýðãýí õóìèãäâàë) èõ õààãäàëòûí îíöãîé öýãò áîëîí (õýðýâ îä ìàÿãèéí òîäîðõîé íýã õýñýã õóìèãäâàë) õàð í¿õíèé äîòîðõ îíöãîé öýãò îëíî ãýñýí ä¿ãíýëò Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí îíîëîîñ àÿíäàà óðãàí ãàðäàã. Òèéì í¿õ ð¿¿ óíàñàí àëèâàà áîäèñ îíöãîé öýãò ìºõºõ áºãººä ò¿¿íèé ìàññûí òàòàëöëûí íºëºº ë ãàäíà òàëä íü ìýäýãäýõ áîëíî. ͺ㺺 òàëààñ êâàíòûí íºëººí¿¿äèéã òîîöîí ¿çýõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿ëäñýí õýñýãò áîäèñûí ìàññ ýñâýë ýíåðãè ýðãýí èðæ, õàðèí õàð í¿õ îíöãîé öýãèéíõýý õàìò øèðãýí, îð ìºðã¿é àëãà áîëîõ àæýý. Èõ òýñðýëò, èõ õààãäàëòûí îíöãîé öýã¿¿äýä êâàíò ìåõàíèê àäèëõàí íºëºº ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõ óó? Òàòàëöëûí îðîí êâàíòûí íºëººí¿¿äèéã àìñàõã¿é ºíãºð÷ áîëîõã¿éãýýð òèéì õ¿÷òýé áàéõ, îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðòíèé áîëîí õîæóó øàòàíä ÿã þó òîõèîëäîõ áîë? Îð÷ëîí åðòºíö ¿íýõýýð ýõëýë, òºãñãºëòýé þó? Ýõëýë, òºãñãºëòýé áîë òýäãýýð íü ÿìàð áàéõ áîë? 1970-ààä îíû òóðøèä áè ¿íäñýíäýý õàð í¿õíèé ñóäàëãààã ÿâóóëñàí, ãýõäýý 1981 îíä Âàòèêàíä ýöýã-èåçóèòóóäûí çîõèîí áàéãóóëñàí, îð÷ëîí ñóäëàëûí òàëààðõ áàãà õóðàëä îðîëöîæ áàéõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, ìºõëèéí òóõàé àñóóäëûã ñîíèðõîõ ñîíèðõîë ìààíü íàäàä àõèí òºðñºí þì. Êàòîëèê Ñ¿ì Õèéäèéíõýí íàð äýëõèéã òîéðîí ýðãýäýã ãýæ çàðëàñàí õóóëüäàà øèíæëýõ óõààíû àñóóäëûã çàõèðóóëàõûã îðîëäîõäîî Ãàëèëåéòýé õàðèëöàõ õàðèëöààíäàà òîì àëäàà õèéæ áàéñàí áîë õàðèí îäîî õýäýí çóóíû äàðàà ìýðýãæèëòí¿¿äèéã óðèí, îð÷ëîí ñóäëàëûí òàëààð çºâëºãºº àâàõààð øèéäæýý. Áàãà õóðëûí òºãñãºëä õóðàëä îðîëöîã÷äîä ïàï áàðààëõàí ñî¸ðõëîî. Òýðýýð èõ òýñðýëòèéí äàðààõ îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüñëûã ñóäàëæ áîëíî, õàðèí ÿã èõ òýñðýëò ð¿¿ õàëäàí îðîõ õýðýãã¿é, ÿàãààä ãýâýë ýíý áîë Òóóðâèëûí àãøèí, Áóðõàíû ¿éë áàéñàí ãýæ õýëýâ. Îðîí-öàã òºãñãºëºã áîëîâ÷ õèë õÿçãààðã¿é èíãýõëýýð ò¿¿íä ýõëýë, Òóóðâèëûí àãøèí ãýæ áàéõã¿é áàéõ áîëîëöîîòîé òóõàé ìèíèé òàâüñàí èòãýëèéí ñýäâèéã ÷ ïàï ìýäýýã¿é áàéñàíä áè áàÿðòàé áàéëàà. Ãàëèëåéã íàñ áàðñàíààñ õîéø ÿã 300 æèëèéí äàðàà òºðñºí õà÷èðõàëòàé òîõèîëäîëîîðîî ÷ áîëîâ Ãàëèëåéòýé àäèë ç¿éë íàäàä áàéãàà ìýò ñàíàãääàã òýð õ¿íèéõýý õóâü òàâèëàíã õóâààëöìààðã¿é ë áàéëàà! Îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, ìºõºëä êâàíò ìåõàíèê õýðõýí íºëººëºõ òàëààð ìèíèé áîëîí áóñàä õ¿íèé ñàíààã òîäðóóëàõ ¿¿äíýýñ "õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàð" ãýãäýõ çàãâàð äýýð ¿íäýñëýñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí ò¿¿õèéí çºâøººðºãäñºí ä¿ð çóðãèéã ýõëýýä àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Áèäíèé ¿åýñ èõ òýñðýëò õ¿ðòýëõ îð÷ëîí åðòºíö íü Ôðèäìàíû íýã çàãâàðààð òàéëáàðëàãäàíà ãýæ ýíý çàãâàð ¿çäýã. Èéìýðõ¿¿ çàãâàðóóäàä îð÷ëîí åðòºíö òýëýõèéí õýðýýð ò¿¿í äýýðõ áîäèñ, öàöðàã õºðíº ãýæ òîîöäîã þì. (Îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý õî¸ð äàõèí èõ áîëîõîä ò¿¿íèé òåìïåðàòóð õî¸ð äàõèí áàãà áîëíî.) Òåìïåðàòóð áîë Ẻìñèéí äóíäàæ ýíåðãèéí áóþó õóðäíû õýìæýý ó÷ðààñ îð÷ëîí åðòºíöèéí õºðºëò áîäèñäîî õ¿÷òýé íºëººëºõ ¸ñòîé. Ìàø ºíäºð òåìïåðàòóðò Ẻìñ öºìèéí ýñâýë öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷íýýñ ¿¿äñýí àëèâàà õàðèëöàí òàòàëöëûã ýñýðã¿¿öýæ ÷àäàõààð òèéì õóðäàí õºäºëäºã áîëîâ÷ õºðºõ ¿åä çàðèì Ẻì áèå áèåäýý òàòàãäàí, íýãäýæ ýõëýíý ãýæ áîäîæ áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöºä áàéõ Ẻìñèéí òºðë¿¿ä ÷ òåìïåðàòóðààñ õàìààðàõ ¸ñòîé. Õàíãàëòòàé èõ òåìïåðàòóðûí ¿åä
Ẻìñèéí ýíåðãè ÿìàð÷ ìºðãºëòèéí ¿åä Ẻì/ýñðýã-Ẻìèéí ÿíç á¿ðèéí õîñûã ¿¿ñãýõýýð òèéì èõ áàéæ òýäíèé çàðèì íü ýñðýã-Ẻìñòýé㺺 óóëçàí ìºðãºëäºæ, õàðèëöàí áèå áèåíýý óñòãàäàã áîëîâ÷ òýäíèé ¿¿ñýõ íü óñòàõààñàà õóðäàí áàéõ þì. Ãýõäýý ìºðãºëäñºí Ẻìñèéí ýíåðãè áàãà áàéõ, áàãà òåìïåðàòóðûí ¿åä Ẻì/ýñðýã-Ẻìèéí õîñóóä óäààí áîëîâñîð÷, óñòàõ íü ¿¿ñýõýýñýý ò¿ðãýí ÿâàãäàíà. Èõ òýñðýëòèéí àãøèíä îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý òýãòýé òýíö¿¿, õàðèí ººðºº òºãñãºëã¿é õàëóóí áàéñàí ãýæ ¿çäýã. Ãýõäýý òýëýõèéí õýðýýð öàöðàãèéí òåìïåðàòóð áóóðñàí áàéíà. Èõ òýñðýëòýýñ õîéø õîðîìûí äàðàà òåìïåðàòóð áàðàã àðâàí ìÿíãàí ñàÿ ãðàäóñ õ¿ðòýë óíàñàí. Ýíý íü íàðíû òºâ äýõ òåìïåðàòóðààñ áàðàã ìÿíãà äàõèí èõ áîëîâ÷ èéì ºíäºð òåìïåðàòóðò óñòºðºã÷èéí áºìáºãíèé òýñðýëòèéí ¿åä õ¿ð÷ áîëäîã. Ýíý ¿åä îð÷ëîí åðòºíöºä ôîòîí, ýëåêòðîí, íåéòðèíî (íåéòðèíî áîë çºâõºí ñóë áîëîí òàòàëöëûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä îðîëöäîã òóí º÷¿¿õýí Ẻì) áîëîí òýäíèé ýñðýã-Ẻìñ, ìºí íèëýýä òîîíû ïðîòîí, íåéòðîí áàéæýý. Îð÷ëîí åðòºíö òýëýõèéí õýðýýð òåìïåðàòóð áóóð÷, õàðèëöàí ìºðãºëòººð ýëåêòðîí/ ýñðýã- ýëåêòðîíû õîñ ¿¿ñýõ õóðä íü óñòàõ õóðäíààñàà áàãà áîëíî. Èéìä áàðàã á¿õ ýëåêòðîí/ýñðýã- ýëåêòðîí øèíý ôîòîíóóäûã ¿¿ñãýí áèå áèåòýéãýý ìºðãºëäºí õàðèëöàí óñòàõ ¸ñòîé, èíãýýä ¿ë ÿëèã èë¿¿äýë ýëåêòðîíóóä ¿ëäñýí áàéíà. Ãýòýë íåéòðèíî/ýñðýã-íåéòðèíî ººð õîîðîíäîî áîëîí áóñàä Ẻìòýé ìàø ñóë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöäýã ó÷ðààñ õîîðîíäîî ìºðãºëäºí õàðèëöàí áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéäýãã¿é àæýý. Èéìä òýä ºíººäºð ÷ ãýñýí áèäíèé ýðãýí òîéðîíä òààðàëäàõ ¸ñòîé. Õýðýâ òýäíèéã àæèãëàæ áîëäîãñîí áîë ýðòíèé, ìàø õàëóóí îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ çàãâàðûã øàëãàõ ñàéõàí áîëîìæ ãàðàõ áàéëàà. Õàðàìñàëòàé íü òýäíèé ýíåðãè ºíººäºð øóóä àæèãëàãäàìã¿é òèéì áàãà áîëñîí áàéãàà. Ãýõäýý íåéòðèíî ìàññã¿é Ẻì áèø, õàðèí 1981 îíä Ǻâëºëòèéí ýðäýìòäèéí áàòëàãäààã¿é òóðøèëòààð èëýðñýí õóâèéí áàãàõàí ìàññ á¿õèé áàéäàã áîë áèä òýäíèéã øóóä èëð¿¿ëæ ÷àäàõ áàéñàí. ªìíº äóðäàæ áàéñàí÷ëàí, îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéã çîãñîîæ, ò¿¿íèéã ýðã¿¿ëýí õóìèõàä õ¿ðýëöýõ òàòàëöëûí õ¿÷ á¿õèé "õàðàíõóé áèåèéí" íýã õýëáýð íü òýä áàéæ áîëíî. Èõ òýñðýëòýýñ õîéø áàðàã çóóí ñåêóíäûí äàðàà òåìïåðàòóð õàìãèéí õàëóóí îäíû äîòîîä òåìïåðàòóðòàé òýíöýõ ìÿíãàí ñàÿ ãðàäóñ õ¿ðòýë áóóð÷ýý. Èéì òåìïåðàòóðûí ¿åä ïðîòîí, íåéòðîí íü öºìèéí õ¿÷òýé òàòàëöëûã ýñýðã¿¿öýõýä õ¿ðýëöýõ ýíåðãèòýé áàéæ ÷àäàõã¿é áºãººä òýä íýã ïðîòîí, íýã íåéòðîíîîñ òîãòñîí äåéòåðèéí (õ¿íä óñòºðºã÷èéí) àòîìûí öºìèéã ¿¿ñãýí ººð õîîðîíäîî íýãäýíý. Äàðàà íü äåéòåðèéí öºì õî¸ð ïðîòîí, õî¸ð íåéòðîíûã àãóóëñàí ãåëèéí öºìèéã ¿¿ñãýõèéí òóëä èë¿¿ èõ òîîíû ïðîòîí, íåéòðîíòîé ìºí ò¿¿í÷ëýí ëèòè, áåðèëëè ìýòèéí öººí òîîíû õ¿íä ýëåìåíò¿¿äòýé íýãäñýí àæýý. Õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàð ¸ñîîð ïðîòîí, íåéòðîíû äºðºâíèé íýã îð÷èì íü ãåëèéí àòîì, ìºí íèëýýä òîîíû õ¿íä óñòºðºã÷, áóñàä ýëåìåíò áîëîí õóâèðàõ åñòîé ãýæ òîîöîæ áîëíî. ¯ëäñýí íåéòðîíóóä óñòºðºã÷èéí ýíãèéí àòîìûí öºì áîëîõ ïðîòîíóóä áîëîí çàäàðñàí áàéíà. Ýðò ¿åèéí õàëóóí îð÷ëîí åðòºíöèéí ýíý ä¿ð çóðãèéã ýðäýìòýí Æîðæ Ãàìîâ ººðèéí øàâü Ðàëüô Àëüôåðûí õàìò 1948 îíä áè÷ñýí àëäàðò á¿òýýëäýý äýâø¿¿ëñýí þì. Ãàìîâ öºìèéí ôèçèê÷ Ãàíñ Áåòåä ò¿¿íèé íýðèéã çîõèîã÷äûí íýðñèéí æàãñààëòàíä ãðåê öàãààí òîëãîéí ýõíèé ãóðâàí ¿ñýã àëüôà, áåòà, ãàììà øèã äóóäàãäàõ, îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýëèéí òóõàé ºã¿¿ëýëä ÿã òîõèðîõ "Àëüôåð, Áåòå, Ãàìîâ"-èéã á¿òýýõèéí òóëä íýìýõèéã ñàíàë áîëãîñîí ãýæ õîøèãíîæ áàéæýý! Îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðòíèé øàòàíä öàöàðñàí (ôîòîíû òºðëèéí) öàöðàã ºíºº õ¿ðòýë áèäíèé ýðãýí òîéðîíä áàéõ ¸ñòîé, ãýõäýý ò¿¿íèé òåìïåðàòóð ¿íýìëýõ¿é òýãýýñ äýýø äºíãºæ õýäõýí ãðàäóñ (-273 ° Ñ) áîëòëîî áóóðñàí ãýñýí ãàéõàëòàé òààìàãëàëûã òýä ýíý
ºã¿¿ëýëäýý õèéñýí áèëýý. Ýíý áîë 1965 îíä Ïåíçèàñ, Âèëñîí íàðûí èëð¿¿ëñýí òýð öàöðàã þì. Àëüôåð, Áåòå, Ãàìîâ ãóðâûã á¿òýýëýý áè÷èæ áàéõ ¿åä ïðîòîí, íåéòðîí îðîëöñîí öºìèéí óðâàëûí òàëààð òºäèé ë ìýääýãã¿é áàéëàà. Èéìä ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí ýëåìåíòèéí õàðüöààíû òàëààðõ òààìàãëàë íü òºäèé ë òîäîðõîé áèø áàéñàí ÷ òýðõ¿¿ òîîöîî áèäíèé îäîîãèéí òºñººëºëòýé òîõèðñîí òºäèéã¿é ºíººäºð àæèãëàëòòàé ìàø ñàéí òààð÷ áàéãàà þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöºä ÿàãààä èéì èõ ãåëèé áàéõ ¸ñòîéã ÿàãààä ÷ þì ººðººð òàéëáàðëàõàä õýö¿¿ áàéäàã. Èéìä ýíý ä¿ð çóðàã çºâ, ÿäààä èõ òýñðýëòýýñ õîéø õîðîìûí äàðàà ¿íýí áàéñàí ãýäýãò áèä á¿ðýí èòãýäýã. Èõ òýñðýëòýýñ õîéø õýäõýí öàãèéí äàðàà ãåëèé áîëîí áóñàä ýëåìåíòèéí áèé áîëîõ ¿éë ÿâö çîãññîí, ò¿¿íýýñ õîéø ñàÿ îð÷èì æèëèéí òóðø îð÷ëîí åðòºíö îíöãîé ñîíèí ç¿éëã¿éãýýð ç¿ãýýð ë òýëñýí àæýý. Ýöýñò íü òåìïåðàòóð õýäýí ìÿíãàí ãðàäóñ õ¿ðòýë áóóð÷, ýëåêòðîí õèéãýýä öºì¿¿ä íü òýäíèé õîîðîíä ¿éë÷èëäýã öàõèëãààí-ñîðîíçîí òàòàëòûã äàâàí òóóëàõàä õ¿ðýëöýõ ýíåðãèã¿é áîëæ, àòîìóóäûã ¿¿ñãýí áèå áèåòýéãýý íýãäñýí áàéíà. Îð÷ëîí åðòºíö á¿õýëäýý òýëæ, õºðñººð áàéëàà, ãýâ÷ äóíäààñ äýýã¿¿ð íÿãòòàé áàéñàí ìóæóóäàä òýëýëò íü íýìýëò òàòàëöëààñ áîëîîä óäààøèð÷ýý. Èíãýýä ýöýñò íü çàðèì ìóæèä òýëýëò çîãñîæ, õóìèãäàæ ýõýëñýí àæ. Õóìèãäàõ ÿâöäàà ýäãýýð ìóæèéí ãàäíà áàéñàí áèåñèéí òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð òýä óäààí ýðãýæ ýõýëñýí áàéíà. Õóìèãäàæ áàéãàà ìóæèéí õýìæýý áàãàñàõûí õýðýýð ýðãýëò íü ìºñºí äýýðõ óðàí ãóëãàã÷èéí ýðãýëò ò¿¿íèéã ãàðàà áèåäýý àâàõ ¿åä óëàì õóðäàñäàã øèã õóðäàññàí. Ýöýñò íü õóìèãäàæ áàéãàà õýñýã äýíä¿¿ áàãà áîëîõ ¿åä ýðãýëòèéí õóðä íü òàòàëöàëòàéãàà òýíö¿¿ áîëæ èðæýý. Èíãýæ ýðãýäýã, ä¿ãðýã õýëáýðò ãàëàêòèêóóä ¿¿ññýí àæ. Ýðãýæ ýõëýýã¿é ìóæóóä çóóâàí ãàëàêòèê ãýãäýõ ãîíçãîé áèåò¿¿ä áîëæ õóâèðñàí áàéíà. Ýäãýýð ìóæèéí õóìèëò ãàëàêòèêèéí áóñàä õýñýã òºâºº òîéðîí áàéíãà ýðãýæ áàéõàä ãàëàêòèê íü ¿ë ýðãýäýãýýñ áîëîîä çîãñ÷ýý. Ãàëàêòèêèéí äîòîðõ óñòºðºã÷, ãåëèéí õèé öàãàà áîëîõîä ººðèéí òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð õóìèãäàõ áàãà õýìæýýíèé õèéí ¿¿ëñ áîëîí çàäàðñàí áàéíà. Ýäãýýð ¿¿ë õóìèãäàõ ¿åä òýäíèé äîòîðõ àòîìóóä ººð õîîðîíäîî ìºðãºëäºæ õèéí òåìïåðàòóð íýìýãäýí, ýöýñò íü öºìèéí íýãäýõ óðâàë ýõëýõýýð òèéì õ¿÷òýéãýýð õàëæýý. Ýíý óðâàëûí ¿ð ä¿íä óñòºðºã÷ººñ íýìýãäýë òîîíû ãåëèé ¿¿ñ÷, ÿëãàðñàí äóëààíû óëìààñ äàðàëò íýìýãäýí, õèéí ¿¿ëñ õóìèãäàõàà áîëüñîí àæ. Óñòºðºã÷èéã ãåëèé áîëãîæ, ÿëãàðñàí ýíåðãèéã íü äóëààí, ãýðýë áîëãîí öàöðóóëäàã ìàíàé íàðòàé òºñòýé ýíýõ¿¿ òºëºâò ¿¿ëñ óäààí îðøñîí áàéíà. Èë¿¿ õ¿íä ìàññòàé îääûí õóâüä õ¿÷òýé òàòàëöàëòàéãàà òýíöýõ ¿¿äíýýñ óñòºðºã÷ºº äºíãºæ çóóí ñàÿ æèëèéí äîòîð ë øàòààãààä äóóñàõ òèéì õóðäòàé öºìèéí íýãäýõ óðâàëûã ÿâóóëàõààð õ¿÷òýé õàëàõ õýðýã ãàð÷ýý. Õàëàëò ¿ðãýëæèëæ ãåëèé íü í¿¿ðñòºðºã÷, õ¿÷èëòºðºã÷ ìýòèéí èë¿¿ õ¿íä ýëåìåíò áîëæ õóâèðàõ ¿éë ÿâö ýõýëñýí áîëîõîîð òýä ¿ë ìýäýã õóìèãäñàí áàéíà. Ãýõäýý ¿¿íä èõ ýíåðãè ÿëãàðäàãã¿é áîëîõîîð õàð í¿õíèé òóõàé á¿ëýãò ºã¿¿ëñýí õ¿íäðýë òîõèîëäîõ þì. Äàðàà íü þó áîëñîí òàëààð îãò òîäîðõîéã¿é áàéãàà ÷ îääûí òºâ ìóæóóä íåéòðîí îä ýñâýë õàð í¿õ øèã ìàø íÿãò òºëºâ áîëîí ýðãýí õóìèãäñàí ãýæ áîëîõîîð áàéäàã. Îäíû çàõûí ìóæóóä ààæìààð òàñàð÷, ãàëàêòèêèéíõàà áóñàä á¿õ îäûã ãÿëàëçàõ áàéäëààðàà äàðäàã, õýò øèíý ãýãäýõ õ¿÷òýé òýñðýëòýýð (supernova) òóóãäàí îäñîí. Îä ìºõºõèéí ºìíº ¿¿ññýí èë¿¿ õ¿íä çàðèì ýëåìåíò ýíýõ¿¿ õèéíä òóóãäàí, îäíû óäààõ ¿åèéí ò¿¿õèé ýä áîëîí õóâèðñàí àæýý. Ìàíàé íàð áîë áàðàã òàâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí ºìíº, á¿ð ýðò ¿åèéí õýò øèíý òýñðýëòèéí õýëòýðõèéã àãóóëñàí ýðãýëäýã÷ õèéí ¿¿ëíýýñ ¿¿ññýí õî¸ðäàõü ýñâýë ãóðàâäàõü ¿åèéí îä ó÷ðààñ òýäãýýð õ¿íä ýëåìåíò ò¿¿íèé õî¸ð îð÷èì õóâèéã ýçýëäýã. Ýíý ¿¿ëíèé äîòîðõ èõýíõ õèé íàðûã ¿¿ñãýõ
õ¿ðòëýý í¿¿ñýí ýñâýë òýñðýëòýýð òóóãäñàí, ãýõäýý òýäãýýð õ¿íä ýëåìåíòèéí çàðèì õýñýã ºíººäºð íàðûã òîéðîí ýðãýæ áàéãàà äýëõèé øèã ãàðàã, ýðõýñèéã áèé áîëãîí öóãëàð÷ýý. Äýëõèé ýõëýýä õàëóóí, òýãýýä àãààð ìàíäàëã¿é áàéæ. Öàã íü èðýõýä òýðýýð õºð÷, óóëûí ÷óëóóëàãààñ õèé ÿëãàðñàíû ¿ð ä¿íä àãààð ìàíäàë ¿¿ñ÷ýý. Ýðò ¿åèéí ýíýõ¿¿ àãààð ìàíäàë íü áèäíèé àìüäðàëä õýðýã áîëîõîîðã¿é áàéñàí áàéíà. Ò¿¿íä õ¿÷èëòºðºã÷ áàéãààã¿é, ãýõäýý õ¿õýðò óñòºðºã÷ (ýíý áîë ºìõèéðñºí ºíäºãíººñ ¿íýðòýõ ºâºðìºö ¿íýðèéã áèé áîëãîäîã õèé) ãýõ ìýò áèäýíä õîð áîëîõ ººð îëîí õèé áàéæýý. Òèéì íºõöºëä öýöýãëýæ ÷àäàõ àìüäðàëûí ººð, áîëõè õýëáýð¿¿ä áàéñàí íü ìýäýýæ. Òýäíèéã äàëàéä õºãæñºí ãýæ ¿çäýã áºãººä äàëàé äàõü áóñàä àòîìûã ººðòýé㺺 èæèë á¿òöýä íýãòãýæ ÷àäàõ ìàêðî-ìîëåêóë ãýãäýõ òîì á¿òöýä àòîìóóä ñàíàìñàðã¿é íýãäñýíèé ¿ð ä¿í ãýæ òîîöäîã. Èíãýæ òýä ººðñäèé㺺 íºõºí òºëæ¿¿ëæ, îëøèðñîí áàéíà. Çàðèì òîõèîëäîëä íºõºí ¿éëäâýðëýëòýíä àëäàà ãàðñàí àæ. Ýäãýýð àëäààíû èõýíõ íü øèíý ìàêðî-ìîëåêóë ººðèé㺺 íºõºí òºëæ¿¿ëæ àìæèëã¿é ¿ã¿é áîëîõîä õ¿ðãýæ áàéâ. Ãýõäýý çàðèì àëäàà íü ººðèé㺺 íºõºí òºëæ¿¿ëýõ èë¿¿ ÷àäàëòàé øèíý ìàêðî- ìîëåêóëóóäûã ¿¿ñãýæýý. Èéìä òýä äàâóó òàëòàé áîëæ, àíõíû ìàêðî-ìîëåêóëóóäûã õàëàõ õàíäëàãàòàé áîëñîí áàéíà. Èéì çàìàà𠺺ðèé㺺 íºõºí òºëæ¿¿ëýõ ÷àäàëòàé, óëàì á¿ð íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçìóóä ¿¿ñýõýä õ¿ðãýñýí õóâüñëûí ¿éë ÿâö ýõëýñýí àæýý. Õàìãèéí àíõíû áîëõè àìüä îðãàíèçìóóä ÿíç á¿ðèéí áîäèñûã æèøýý íü õ¿õýðò óñòºðºã÷èéã õýðýãëýæ, õ¿÷èëòºðºã÷ ÿëãàðóóëæ áàéñàí áàéíà. Ýíý íü ààæèìäàà àãààð ìàíäëûã ºíººäðèéíõ øèã, çàãàñ, õýâëýýð ÿâàã÷èä, ñ¿¿í òýæýýëòýí, ýöýñò õ¿í ãýõ ìýò àìüäðàëûí èë¿¿ äýýä õýëáýðèéí õºãæèëä òîõèðîõ íàéðëàãàòàé áîëòîë ººð÷èëæýý. Îð÷ëîí åðòºíö ýõëýýä ìàø õàëóóí áàéñàí, òýëýõèéíõýý õýðýýð õºðñºí ãýäýã ä¿ð çóðàã ºíººäºð á¿õ òóðøèëòûí ¿ð ä¿íòýé òààðäàã. Ãýëýý ÷ ÷óõàë ºäèé òºäèé àñóóëò õàðèóëòã¿é õýâýýð ¿ëäæýý. 1. ßàãààä ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö òèéì õàëóóí áàéâ? 2. ßàãààä îð÷ëîí åðòºíö òîì õýìæýýíäýý íýãýí èæèë áàéäàã âý? ßàãààä òýðýýð îðîí çàéí á¿õ öýãò, á¿õ ç¿ãò èæèë õàðàãääàã âý? Òóõàéëáàë áè÷èë äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàãèéí òåìïåðàòóðûã ÿíç á¿ðèéí ÷èãëýëýýñ àæèãëàõ ¿åä ÿàãààä ººð÷ëºãäºõã¿é áàéíà âý? ¯¿íèéã øàëãàëòàí äýýð ãàíöõàí àñóóëòûã îëîí îþóòíààñ àñóóõòàé ç¿éðëýæ áîëîõ þì. Á¿ãäýýðýý ÿã àäèëõàí õàðèóëò ºãñºí áîë òýä áèå áèåòýéãýý ÿðèëöæýý ãýäýãò á¿ðýí èòãýæ áîëíî. Õàðèí äýýð òîäîðõîéëñîí çàãâàðò èõ òýñðýëòýýñ áîëîîä ìóæóóä ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíöºä õîîðîíäîî îéð áàéðëàñàí áàéõàä ÷ ãýðëèéí õóâüä õîëûí íýã ìóæààñ íºãººä õ¿ðýõ õóãàöàà áàéäàãã¿é. Õàðüöàíãóéí îíîë ¸ñîîð ãýðýë íýã ìóæààñ íºãººä õ¿ð÷ ÷àäàõãóé áîë ººð ÿìàð÷ ìýäýýëýë ìºí õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é, Èéìä ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí ìóæ ÿìàð íýã ¿ë îéëãîãäîõ øàëòãààíààð èæèëõýí òåìïåðàòóðòàéãààð ¿¿ñýýã¿é ë áîë áèå áèåòýéãýý èæèë òåìïåðàòóðòàé áîëîõ ÿìàð ÷ àðãà áàéõã¿é þì. 3. Îð÷ëîí åðòºíöèéã õóìèãäàíà ãýæ, ýñâýë ìºíõºä òýëíý, èéìä îäîî, àðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí äàðàà ÷ õàíàñàí óòãàíä îéðîëöîî õóðäòàé èéí òýëñýýð áàéíà ãýæ ¿çýõ õî¸ð õàíäëàãàä çàãâàðûã õóâààõàä õ¿ðãýäýã òýëýëòèéí òýðõ¿¿ õàíàñàí óòãàíä ìàø îéðîëöîî õóðäòàéãààð îð÷ëîí åðòºíö òýëæ ýõýëñýíèé øàëòãààí þó âý? Õýðýâ èõ òýñðýëòýýñ õîéø ñåêóíäûí äàðàà òýëýëòèéí õóðä íýã çóóí ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿíû íýãýýñ áàãà áàéñàí ë áîë îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèãäàõ áàéñàí áºãººä òýðýýð îäîîãèéí õýìæýýíä õ¿ðòýë òýëæ ÷àäàõã¿é áàéñàí þì.
4. Îð÷ëîí åðòºíö òîì õýìæýýíäýý íýãýí èæèë, íýãýí òºðºë áàéäàã ÷ îä, ãàëàêòèê ìýòèéí íýãýí òºðºë áóñ áàéäëûã ÷ àãóóëäàã. Òýäíèéã ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí ìóæ òóñ á¿ðèéí íÿãòûí áàãàõàí ÿëãààíààñ áîëæ ¿¿ññýí ãýæ ¿çäýã. Íÿãòûí ýíý ôëóêòóàöèéí ýõ áóëàã þó âý? Îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãýýñ òºãñãºëã¿é íÿãòòàéãààð ¿¿ññýí ãýæ òààìàãëàäàãààñàà áîëîîä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë äàíãààðàà òîî÷ñîí øèíæ¿¿äèéã òàéëáàðëàõ áóþó òàâèãäñàí àñóóëòàíä õàðèóëàõ ÷àäàëã¿é áàéäàã. Òýðõ¿¿ îíöãîé öýã äýýð õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë õèéãýýä ôèçèêèéí á¿õ õóóëü àëäàãäàõ àæýý. Îíöãîé öýãýýñ þó ¿¿ñ÷ ºðíºõèéã òýä òààìàãëàæ ÷àäàõã¿é. Ýíý íü ò¿ð¿¿í õýëñýí÷ëýí áèäíèé àæèãëàæ áàéãàà ç¿éëä õýðõýâ÷ íºëººëºõã¿é ãýäýã ¿¿äíýýñ èõ òýñðýëò, ò¿¿íýýñ ºìíºõ á¿õ ¿éë ÿâäëûã îíîëîîñ àâ÷ õàÿõ õýðýãòýé ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Îðîí-öàã èõ òýñðýëò äýýð ýõëýë áóþó õèë õÿçãààðòàé áàéõóéö þì. Öàã õóãàöààíû àëü íýã àãøèí äàõü îð÷ëîí åðòºíöèéí òºëºâ ìýäýãäýæ áàéâàë ÿâààíäàà òýð õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí îíîîäîã õÿçãààðëàëòûí äîòîð óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäàõ õóóëèéí öóãëóóëáàð øèíæëýõ óõààíä áàéäàã áîëòîé. Ýäãýýð õóóëü Áóðõàíû çàðëèãààð àíõëàí á¿òñýí áàéæ áîëîõ ÷ ýäãýýð õóóëüòàé òîõèðîí õºãæèõ ýðõèéã òýðýýð îð÷ëîí åðòºíöºä ¿ëäýýãýýä îäîî ÷ ò¿¿íèé àìüäðàëä îðîëöîõã¿é áàéíà õýìýýí ¿çýæ áîëîõîîð áàéäàã. Ãýâ÷ òýðýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ, àíõíû õýëáýð ä¿ðñèéã ÿìàð áàéõààð ñîíãîñîí þì áîë? Öàã õóãàöààíû ýõëýë äýõ "õèë õÿçãààðûí íºõöë¿¿ä" ÿìàð áàéñàí áý? Îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû õýëáýðèéã ñîíãîõ ¿åäýý Áóðõàí áèäýíä îéäãîãäîõã¿é áîäëûã óäèðäëàãà áîëãîñîí ãýæ õýëýõ íü áîëîìæèò õàðèóëòóóäûí íýã þì. Ýíý áîë ãàðöààã¿é Áóðõàíû ìýäëèéí õýðýã áàéõ áàéñàí ÷ ÿàãààä òèéì õà÷èí ýõëýëèéã ñîíãî÷èõîîä îð÷ëîí åðòºíöèéã áèäýíä îéëãîìæòîé õóóëèàð õºãæ¿¿ëýõýýð øèéäñýí þì áîë? ¯éë ÿâäàë äóðûí áàéäëààð ÿâàãäàõã¿é, õàðèí áóðõàíëèã ç¿éëýýñ àäèñ õ¿ðòñýí áàéæ áîëîõ, ¿ã¿é ÷ áàéæ áîëîõ òîäîðõîé íóóö ýìõ öýãöèéã òóñãàäàãèéã øèíæëýõ óõààíû á¿õèé ë ò¿¿õ ààæèì ààæìààð óõààðóóëñàí þì. Ýíý ýìõ öýãö øèíæëýõ óõààíû õóóëèíä òºäèéã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéã òîäîðõîéëîõ, îðîí-öàãèéí õèë õÿçãààðûí íºõöë¿¿äýä ÷ õàìààòàé ãýæ òºñººëºõ íü ç¿é ¸ñíû áàéõñàí. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèíä çàõèðàãääàã, ÿíç á¿ðèéí àíõäàã÷ íºõöºëòýé îð÷ëîí åðòºíöèéí îëîí òîîíû çàãâàð áàéõ áîëîìæòîé. Ìàíàé îð÷ëîí åðòºíöèéã òºëººë¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ íýã ë àíõäàã÷ íºõöëèéã èíãýõëýýð íýã ë çàãâàðûã ñîíãîõ ÿìàð íýã çàð÷èì áàéõ ¸ñòîé. Òèéì áîëîìæèéí íýãèéã ýìõ çàìáàðààã¿é õèë õÿçãààðûí íºõöºë ãýæ íýðëýäýã. ¯¿íýýñ óëàìæëóóëàí îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä òºãñãºëã¿é ýñâýë òºãñãºëã¿é îëîí îð÷ëîí åðòºíö îðøäîã ãýæ áàòëàäàã. Ýìõ çàìáàðààã¿é õèë õÿçãààðûí íºõöºë ¸ñîîð èõ òýñðýëòèéí ÿã äàðàà îðîí çàéí äóðûí ìóæààñ ºãºãäñºí ÿìàð ÷ õýëáýðèéã îëîõ ìàãàäëàë ººð äóðûí õýëáýðèéã îëîõ ìàãàäëàëòàé áàðàã òýíö¿¿. Îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ òóí äóðûí áàéäëààð ñîíãîãäîíî. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ýìõ çàìáàðààã¿é õýëáýð ýìõ öýãöòýéãýýñýý õàìààã¿é îëîí áàéäàã áîëîõîîð ýíý íü ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö ìàø çàìáàðààã¿é, òîãòâîðã¿é áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëýõ þì. (Õýðýâ á¿õ õýëáýð àäèë ìàãàäëàëòàé þì áîë ýìõ çàìáàðààã¿é, öýãöã¿é òºëºâ õàìààã¿é èõ ó÷ðààñ òèéì òºëºâèéí íýãýíä îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõ íü èë¿¿ ìàãàäëàëòàé.) Èéì ýìõ çàìáàðààã¿é àíõíû íºõöºë òîì õýìæýýíäýý íýãýí òºðºë, èæèë áàéãàà, îäîîãèéíõ øèã îð÷ëîí åðòºíöèéã õýðõýí òºð¿¿ëæ ÷àäñàíûã òàéëáàðëàõàä áýðõ. ̺í èéì çàãâàðò íÿãòûí ôëóêòóàöè íü äýâñãýð ãàììà-öàöðàãèéí àæèãëàëòûí îíîîñîí äýýä õÿçãààðààñ õàìààã¿é îëîí
òîîíû ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä ¿¿ñýõýä õ¿ðãýíý ãýæ áîäîæ áîëíî. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä òºãñãºëã¿é ýñâýë òºãñãºëã¿é îëîí òîîíû îð÷ëîí åðòºíö áàéäàã þì áîë õàà ÷ þì íýãýí õýâèéí, èæèë òºëºâèéã ¿¿ñãýñýí ìàø òîì ìóæ îðøèí áàéæ áîëîõñîí. Áè÷ãèéí ìàøèí öîõèæ áóé çóóí ñàðìàã÷èíãèéí àëäàðò æèøýýòýé ýíý íü íèëýýä òºñòýé. Àæëûíõ íü èõýíõ õýñýã õîãèéí ñàâ ðóó çàëðàõ áîëîâ÷ çàð÷ìûí õóâüä òóí ñàíàìñàðã¿éãýýð Øåêñïèðèéí 14 ìºðò ø¿ëã¿¿äèéí íýãèéã áè÷èæ ÷àäíà. ¯¿í÷ëýí áàðàã ñàíàìñàðã¿éãýýð íýãýí õýâèéí, èæèë áîëæ òîãòñîí ìóæèéí õ¿ðýýíä áèä àìüäàð÷ áàéæ áîëîõã¿é ãýæ ¿¿? ªíãºöõºí õàðàõàä òèéì íýãýí òºðºë ìóæ íü ýìõ çàìáàðààã¿é, íýãýí òºðºë áóñ ìóæóóäààñ õàìààã¿é áàãà áàéõ ¸ñòîé áîëîõîîð ìàãàäëàë òóí áàãàòàé ìýò õàðàãäàæ áîëíî. Ãýõäýý îä, ãàëàêòèêóóä çºâõºí íýãýí òºðºë ìóæèä á¿ðýëäñýí áºãººä òýíä "îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä èéì íýãýí òºðºë áàéíà?" ãýñýí àñóóëòûã òàâüæ ÷àäàõ áèäýí øèã ººðèé㺺 íºõºí ¿éëäâýðëýäýã íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçìóóäûí õºãæèëä òîõèðîìæòîé íºõöë¿¿ä áèé áîëäîã ãýæ ¿çüå. Ýíý áîë "Áèä îðøèí áàéãàà áîëîõîîð îð÷ëîí åðòºíöèéã ýíý áàéãààãààð íü àâ÷ ¿çíý" ãýæ òîìú¸îëæ áîëîõ "õ¿ì¿¿í" ãýãäýõ çàð÷ìûã õýðýãëýõ íýãýí æèøýý ìºí. "Õ¿ì¿¿í" çàð÷èì ñóë, õ¿÷òýé õî¸ð õóâèëáàðòàé áàéäàã. "Õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷èì îðîí çàé ýñâýë öàã õóãàöààíä óóäàì, òºãñãºëã¿é îð÷ëîí åðòºíöºä óõààíò àìüòíû õºãæèëä çàéëøã¿é íºõöë¿¿ä îðîí çàé, öàã õóãàöààíä õÿçãààðëàãäìàë çàðèì ìóæèä áèåëýõ áîëíî ãýæ ºã¿¿ëäýã. Èéìä ýäãýýð ìóæèéí óõààíò àìüòàä òýäíèé àìüäàð÷ áàéãàà ìóæ ººðñäèéíõ íü îðøèí àõóéä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ íºõöë¿¿äýýð õàíãàãäñàí ãýäãèéã ìýäýýä ãàéõäàãã¿é. Ýíý íü áàÿ÷óóäûí õîòõîíä àìüäàð÷ áóé áàÿí ººðèéíõºº ýðãýí òîéðîíä ÿìàð÷ ÿäóó ç¿ä¿¿ áàéäëûã õàðäàãã¿éòýé àäèë. "Õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷ìûí õýðýãëýýíèé íýã æèøýý áîë èõ òýñðýëò ÿàãààä àðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí ºìíº áîëñîíûã óõààíò àìüòíû õºãæèëä áàðàã òºäèé õýðèéí õóãàöàà øààðäàãääàãààð "òàéëáàðëàõ" ÿâäàë þì. Ò¿ð¿¿í ºã¿¿ëñýí÷ëýí þóíû ºìíº ýðò ¿åèéí îäîä ¿¿ñýõ ¸ñòîé. Ýäãýýð îä àíõíû óñòºðºã÷, ãåëèéí õýñãèéã áèäíèéã á¿òýýäýã í¿¿ðñòºðºã÷, õ¿÷èëòºðºã÷èéí ýëåìåíò áîëãîí õóâèðãàäàã. Äàðààãààð íü îäîä õýò øèíý òýñðýëòýíä îðñîí, õàðèí ¿¿íèé ¿ëäýãäýëýýñ áóñàä îä, òýð äóíäàà òàâàí ìÿíãàí ñàÿ îð÷èì æèëèéí íàñòàé ìàíàé Íàðíû Ñèñòåìä õàìààðàõ ãàðàãóóä ¿¿ññýí áàéíà. Äýëõèé îðøèí òîãòíîñîí ýõíèé íýã ýñâýë õî¸ð ìÿíãàí æèëä ò¿¿í äýýð ÿìàð÷ íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçì õºãæèæ ÷àäàõààðã¿é õàëóóí áàéëàà. ¯ëäñýí áàðàã ãóðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëä íü õàìãèéí ýíãèéí îðãàíèçìààñ èõ òýñðýëòèéí àãøèíààñ õîéøèõ öàã õóãàöààã õýìæèõ ÷àäàëòàé óõààíò àìüòàí ¿¿ñýõ õ¿ðòýë çàìûã òóóëñàí áèîëîãèéí õºãæëèéí óðò óäààí ¿éë ÿâö ÿâàãäñàí. "Õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷ìûí ¿íýí çºâ, õýðýãëýæ áîëîõîîð áàéäëûã ýñýðã¿¿öýõ õ¿í áàãà. Çàðèì íü ò¿¿íèé õ¿÷òýé õóâèëáàðûã äýâø¿¿ëýí íèëýýä àõèäàã þì. Òýð íü íýã áîë îëîí ÿíçûí îð÷ëîí åðòºíö áàéäàã, ¿ã¿é áîë òóñ á¿ð íü ººðèéí ãýõ ºâºðìºö àíõíû õýëáýð ìàãàäã¿é ººðèéí ãýõ øèíæëýõ óõààíû õóóëèóäûí öóãëóóëãàòàé áàéäàã íýã îð÷ëîí åðòºíöèéí îëîí ÿíç ìóæ áàéäàã ãýäãýýð èëýðíý. Ýäãýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí èõýíõ ìóæèä íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçì õºãæèõ áîëîìæã¿é. Ó÷èð íü ìàíàéõòàé òºñòýé çàðèì îð÷ëîí åðòºíöºä ë óõààíò àìüòàä õºãæèæ ÷àäíà, òýäãýýð óõààíò àìüòäûí õóâüä "ßàãààä ìàíàé îð÷ëîí åðòºíö áèäíèé õàðæ áàéãàà øèã áàéäàã âý?" ãýñýí íýã àñóóëò ¿¿ñíý. Õàðèóëò íü òóí ýíãèéí. "Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö ººð áàéñàíñàí áîë áèä ýíä áàéõã¿é áàéõ áàéñàí!"
Áèäíèé îäîî ìýäýæ áàéãààãààð øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ýëåêòðîíû öàõèëãààí öýíýãèéí õýìæýý, ïðîòîíû ìàññ ýëåêòðîíû ìàññòàé õàðüöàõ õàðüöàà ãýõ ìýò îëîí ñóóðü õýìæèãäýõ¿¿íèéã àãóóëäàã. ªíººäºð ÿäàõäàà ýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿íèé óòãûã îíîëûí ¿¿äíýýñ óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Òýäíèéã áèä àæèãëàëòààð òîãòîîõ ó÷èðòàé áàéäàã. Ýíý á¿õ õýìæèãäýõ¿¿íèéã òààìàãëàäàã á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã íýýõ ºäºð èðýõ áèç ýý, ãýõäýý òýäíèé çàðèì íü ýñâýë á¿ãäýýðýý îð÷ëîí åðòºíö òóñ á¿ðò ýñâýë íýã îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí õýñýãò ººð÷ëºãäºõ áîëîìæ áàñ áèé. Òýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿íèé óòãà àìüäðàë õºãæèõ áîëîëöîîã õàíãàõààð òóí íàðèéí ñîíãîãäñîí áàéäàã íü ãàéõàëòàé. Æèøýý íü, ýëåêòðîíû öàõèëãààí öýíýã ¿ë ÿëèã ººð áàéñàí áîë îä íü óñòºðºã÷, ãåëèéã øàòààõ ÷ ¿ã¿é, òýñðýõ ÷ ¿ã¿é áàéëàà. Ìàãàäã¿é øèíæëýõ óõààíû çºãíºë çîõèîã÷äûí ÷ áîäîæ îëîîã¿é óõààíò àìüäðàëûí ººð õýëáýð¿¿ä ÷ áàéæ áîëíî. Ýíý àìüäðàëûã òýòãýõýä ìàíàé íàð øèã îääûí ãýðýë ÷, îäíû äîòîð íèéëýãæäýã, îäíû òýñðýëòèéí ¿åä ñàíñðûí óóäàìä ç¿ã ç¿ã òèéø íèñýí îäîõ õ¿íä ýëåìåíò¿¿ä ÷ õýðýãã¿é ìýò õàðàãäàæ áàéíà. Ãýëýý ÷ áèäíèé ÿðüñàí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä ÿìàð÷ õàìààã¿é óõààíò àìüäðàë õºãæèõ áîëîëöîîã õàíãàõûí òóëä õàðüöàíãóé áàãà óòãûí ìóæòàé áàéõ áîëîëòîé. Ìàø ¿çýñãýëýíòýé áàéæ ìàãàäã¿é áîëîâ÷ ýíýõ¿¿ ¿çýñãýëýí ãîîã ãàéõàí áèøðýõ íýã ÷ õ¿íã¿é îð÷ëîí åðòºíöºä óòãûí èõýíõ õýñýã òààð÷ áàéíà. ¯¿íèéã íýã áîë îð÷ëîí åðòºíöèéí Òóóðâèë, øèíæëýõ óõààíû õóóëèéí ñîíãîëòûí òàëààðõ Áóðõàíû çºí áèëãèéí ãýð÷ëýë ãýæ, ¿ã¿é áîë "õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷ìûí áàòàëãàà ãýæ îéëãîæ áîëíî. Îð÷ëîí åðòºíöèéí àæèãëàãäàõ òºëºâèéã òàéëáàðëàõàä "õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷ìûã õýðýãëýõèéí ýñðýã õýä õýäýí ýñýðã¿¿öýë áàéäàã. Íýãä, ýíý á¿õ îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéíà ãýäãèéã ÿìàð óòãààð ÿðüæ áîëîõ âý? Òýä áèå áèåýñýý ¿íýõýýð òóñäàà áîë ººð îð÷ëîí åðòºíö äýýð áîëñîí ç¿éë ìàíàé îð÷ëîí åðòºíöºä àæèãëàãäàõ ¿ð äàãàâàðòàé áàéæ ÷àäàõã¿é áóñ óó. Èéìä áèä õýìíýõ çàð÷ìûã àøèãëàí ò¿¿íèéã îíîëîîñ àâ÷ õàÿõ õýðýãòýé. Õýðýâ ýäãýýð îð÷ëîí åðòºíö íü íýã îð÷ëîí åðòºíöèéí ç¿ãýýð ë ÿíç á¿ðèéí ìóæ þì áîë øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ìóæ á¿ðò èæèë ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé. ªºðººð áàéõ þì áîë íýã ìóæààñ íºãºº ð¿¿ òàñðàëòã¿é øèëæèëò áîëîìæã¿é áàéõñàí. Ýíý òîõèîëäîëä ìóæ õîîðîíäûí ÿëãàà íü ë òýäíèé àíõíû õýëáýð áîëîõ áºãººä èíãýæ "õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷èì "õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷èìä áàéðàà òàâüæ ºãíº. "Õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷ìûí ýñðýã õî¸ðäàõü ýñýðã¿¿öýë òýðýýð øèíæëýõ óõààíû á¿õ ò¿¿õýí ÿâöûí ýñðýã ÷èãëýæ áàéíà ãýäýãò ¿íäýñëýäýã. Øèíæëýõ óõààíû õºãæèë Ïòîëåìåé áîëîí ò¿¿íèé ºìíºõ ¿åèéíõýíèé äýëõèé òºâò îð÷ëîí ñóäëàëààñ Êîïåðíèê, Ãàëèëåéí íàð òºâò îð÷ëîí ñóäëàëààð äàìæèí äýëõèé áîë îð÷ëîí åðòºíöèéí àæèãëàãäàõ õýñýã äýýðõ ñàÿ ñàÿ ãàëàêòèêèéí çºâõºí íýã íü áîëîõ æèðèéí ìóøãèà ãàëàêòèêèéí çàõ õýñãèéí æèðèéí íýã îäûã òîéðîí ýðãýäýã äóíäàæ õýìæýýíèé ãàðàã þì ãýäýã åðòºíöèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí ä¿ð çóðàã õ¿ðòýë ÿâñàí þì. Ãýòýë "õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷èì ¸ñîîð ýíýõ¿¿ àãóó áàéãóóëàìæ á¿õýëäýý ç¿ãýýð ë áèäíèé òóëä áàéãàà õýðýã àæ. ¯¿íä èòãýõýä ìàø áýðõ. Ìàíàé Íàðíû Ñèñòåì áèäíèé îðøèí áàéõóéí çàéëøã¿é íºõöºë ìºí íü ãàðöààã¿é áºãººä ¿¿íèéã õ¿íä ýëåìåíò¿¿äèéã áèé áîëãîñîí îääûí ýðòíèé ¿åèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ ¿¿äíýýñ ìàíàé á¿õ ãàëàêòèêò á¿õýëä íü íÿëçààæ áîëíî. Ãýõäýý ýíý á¿õ ãàëàêòèêèéí õóâüä ÷, îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüä ÷ òîì õýìæýýíäýý àëèâàà ÷èãëýëä æèãä, èæèëõýí áàéõ ÿìàð÷ õýðýãöýý áàéõã¿é áîëòîé. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí àíõäàã÷ õýëáýðýýñ çºâõºí çàðèì íü áèäíèé àæèãëàæ áàéãàà øèã îð÷ëîí åðòºíö áîëòëîî õºãæèæ ÷àäñàí ãýäãèéã ¿ç¿¿ëæ ÷àääàãñàí áîë "õ¿ì¿¿í" çàð÷ìûí òàëààð ÿëàíãóÿà ò¿¿íèé ñóë òîìú¸îëîëä ñàíàà çîâîõã¿é áàéæ áîëîõñîí. Õýðýâ ýíý
¿íýí áîë àíõíû ñàíàìñàðã¿é íºõöë¿¿äýýñ ¿¿ññýí îð÷ëîí åðòºíö ººðòºº óõààíò àìüäðàëûí õºãæèëä òîõèðîõ ººã¿é, èæèëõýí ìóæèéã áàãòààñàí áàéõ ¸ñòîé. ªºðººð õýëáýë õýðýâ áèäíèé ýðãýí òîéðîíäîî õàðæ áàéãàà øèã ç¿éëñèéã ¿¿ñãýõýä îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéí òóí íàðèéí ñîíãîëò øààðäàãäñàí áîë àìüäðàë ¿¿ñ÷ ÷àäàõ ÿìàð÷ ìóæèéã îð÷ëîí åðòºíö àãóóëàõ ÿíçã¿é áîëòîé. Èõ òýñðýëòèéí õàëóóí çàãâàðò äóëààí íýã ìóæààñ íºãºº ð¿¿ äàìæèõàä õýòýðõèé áàãà õóãàöàà øààðäàãääàã. Ýíý íü áè÷èë-äîëãèîíû õºðñ äýâñãýð áèäíèé õàðñàí ç¿ã á¿ðò èæèë òåìïåðàòóðòàé áàéäãèéã òàéëáàðëàõûí òóëä îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ õàà ñàéã¿é ÿã èæèë òåìïåðàòóðòàé áàéñàí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà àõèí õóìèëòààñ çàéëõèéõýä øààðäëàãàòàé õàíàñàí óòãàíä òèéí îéð áàéñààð áàéãàà òýëýëòèéí õóðäíû õóâüä ò¿¿íèé àíõíû õóðä ìàø íàðèéí ñîíãîãäñîí áàéõ ¸ñòîé. Èéìä õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàð öàã õóãàöààíû ýõëýë õ¿ðòýë àøèãëàãäàõààð áàéâàë îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ ¿íýõýýð íàðèéí ñîíãîãäñîí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã. ßàãààä ÿã èéì áàéäëààñ îð÷ëîí åðòºíö ýõëýõ ¸ñòîéã áèä ìýòèéí àìüòäûã á¿òýýõèéã õ¿ññýí Áóðõàíû ¿éëýýñ ººðººð òàéëáàðëàõàä õ¿íäðýë òîõèîëäîõ þì. Îëîí òîîíû ÿíç á¿ðèéí õýëáýð ºíººäðèéí îð÷ëîí åðòºíö øèã íýãýí áîëòëîî õºãæèæ ÷àäàõ òèéì çàãâàðûã îëîõ îðîëäëîãûíõîî õ¿ðýýíä ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö ìàø õóðäàí òýëýëòèéí ¿åèéã òóóëñàí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã Ìàññà÷óñåòèéí Òåõíèêèéí Èíñòèòóòûí ýðäýìòýí Àëàí Ãóò äýâø¿¿ëñýí áàéíà. Ýíý òýëýëòèéã îð÷ëîí åðòºíö òýð íýãýí öàãò îäîîãèéíõ øèãýý áóóðàõ õóðäààð áèø, õàðèí ºñºí íýìýãäýõ õóðäààð òýëæ áàéñàí ãýäýã óòãààð "èíôëÿöèéí" ãýæ íýðëýäýã. Ãóòûí òîîöîîëñîíîîð îð÷ëîí åðòºíöèéí ðàäèóñ ñåêóíäûí º÷¿¿õýí õóâü õýñãèéí äàðàà ë ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä ãó÷èí òýãòýé) äàõèí íýìýãäñýí áàéíà. Îð÷ëîí åðòºíö ìàø õàëóóí, ãýõäýý òóí ýìõ çàìáàðààã¿é òºëºâ á¿õèé èõ òýñðýëòýýñ ¿¿ññýí ãýñýí òààìàãëàëûã Ãóò äýâø¿¿ëñýí þì. Ýíýõ¿¿ ºíäºð òåìïåðàòóð íü îð÷ëîí åðòºíöèéí Ẻìñ ìàø õóðäàí õºäºëæ, èõ ýíåðãèòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Äýýð ºã¿¿ëñýí÷ëýí òèéì ºíäºð òåìïåðàòóðûí ¿åä öºìèéí ñóë, õ¿÷òýé, öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷í¿¿ä á¿ãä íýã áîëæ íýãäñýí áàéõ ¸ñòîé. Îð÷ëîí åðòºíö òýëýõèéí õýðýýð õºð÷, Ẻìñèéí ýíåðãè áàãàñíà. Ýöñèéí ýöýñò òºëºâ áàéäëûí ãýãäýõ øèëæèëò áîëæ, õ¿÷ õîîðîíäûí òýãø õýì àëäàãäàõààð þì. Ýõëýýä õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë íü ñóë, öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷í¿¿äýýñ ÿëãàð÷ ýõëýõ áàéñàí. Òºëºâ áàéäëûí øèëæèëòèéí àëäàðòàé æèøýý áîë óñ õºðºõ ¿åèéí çàéðìàãòàëò þì. Óñíû øèíãýí òºëºâ áîë òýãø õýìèéí áàéäàëòàé ººðººð õýëáýë óñ á¿õ öýãò, á¿õ ÷èãëýëä àäèë áàéíà. Ãýâ÷ ìºñºí òàëñòóóä ¿¿ñýõ ¿åä òàëñòóóä òîäîðõîé áàéðëàëòàé áîëæ, õýä õýäýí ÷èãëýëýýð òîãòäîã. Ýíý íü óñíû òýãø õýìèéã àëäóóëäàã. Óñíû òóõàéä ò¿¿íèéã ìàø àëãóóð õºðãºâºë òýðýýð "õýò õºðíº" ººðººð õýëáýë ìºñ ¿¿ñãýõã¿éãýýð õºëäºõ öýãýýñ (0 ° Ñ) äîîãóóð òåìïåðàòóðò õ¿ðäýã. Îð÷ëîí åðòºíö ººðèé㺺 èéì áàéäàëòàé àâ÷ ÿâñàí ãýæ Ãóò òààìàãëàñàí áàéíà. Òåìïåðàòóð íü õ¿÷íèé òýãø õýìèéã àëäóóëàõã¿éãýýð õàíàñàí óòãààñ äîîø óíàæ ÷àäñàí áàéæ áîëíî. Õýðýâ èéì þì áîëñîí áîë îð÷ëîí åðòºíö òýãø õýìýý àëäàõ ¿åäýý ò¿¿íä áàéäãààñ äàâñàí ýíåðãèòýé òîãòâîðã¿é òºëºâò îðîõ þì. Ýíý îíöãîé íýìýãäýë ýíåðãè íü îð÷ëîí åðòºíöèéí òîãòâîðòîé çàãâàðûã áàéãóóëàõûã îðîëäîõäîî õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä Ýéíøòåéíèé îðóóëñàí ñàíñðûí òîãòìîëûí íýãýí àäèë òàòàëöëûí ýñðýã ¿éë÷ëýëèéã ¿¿ñãýäýã ãýæ ¿çýæ áîëíî. Õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàðò áàéäàã÷ëàí îð÷ëîí åðòºíö õýäèéíý ýðãýëäñýí ó÷ðààñ ñàíñðûí òîãòìîëûí
ýíýõ¿¿ ò¿ëõýëò îð÷ëîí åðòºíöèéã ºñºí íýìýãäñýí á¿õ õóðäààðàà òýëýõýä õ¿ðãýñýí àæ. Áîäèñûí Ẻìñèéí òîî äóíäàæ óòãààñ äàâñàí ìóæóóäàä ÷ áèåèéí òàòàëöàë ñàíñðûí íºëººò òîãòìîëûí ò¿ëõýëòýýñ áàãà áàéõ áàéëàà. Èéìä ýíý ìóæóóä áàñ èíôëÿöèéí õóðäàòãàëòàéãààð òýëñýí áàéõ ó÷èðòàé. Òýëýõèéí õýðýýð áîäèñûí Ẻìñ áèå áèåýñýý óëàì á¿ð õîëäîæ, ýöñèéí ýöýñò òýëæ áóé îð÷ëîí åðòºíö áàðàã Ẻìã¿é, ãýõäýý õýòýðõèé õºðñºí òºëºâò îðîõ þì. Òýëýëòèéí ¿ð ä¿íä îð÷ëîí åðòºíö äýýðõ èæèë áèø á¿õýí áºìáºëºã äýýðõ àòèðàà ¿ëýýëòýýð òîëèéäîã øèã ë àðèëæ îðõèíî. Èíãýõëýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí ºíººäðèéí íýãýí õýâèéí, èæèë òºëºâ îëîí òîîíû ÿíç á¿ðèéí èæèë áèø àíõíû òºëºâººñ ¿¿ñ÷ áîëíî. Òýëýëò íü áèåèéí òàòàëöëààñ áîëæ áóóðàõûí îðîíä ñàíñðûí íºëººò òîãòìîëîîñ áîëæ õóðäàñäàã èéìýðõ¿¿ îð÷ëîí åðòºíöºä ãýðýë íýã ìóæààñ íºãººä õ¿ðýõäýý õàíãàëòòàé õóãàöàà çàðöóóëàõ áàéñàí. Ýíý íü ÿàãààä ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí ìóæ èæèë øèíæòýé áàéäàã âý ãýñýí ºìíº òàâüñàí àñóóëòûí øèéä áîëîõîîð þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí õóðä îð÷ëîí åðòºíöèéí ýíåðãèéí íÿãòààð òîäîðõîéëîãääîã õàíàñàí óòãàíä àÿíäàà èõ îéð áîëñîí áàéæ áîëíî. Òýëýëòèéí õóðäíû õàíàñàí óòãàíä òèéí îéðòîõûã îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí àíõíû õóðäíû íàðèéí ñîíãîëòûí òààìàãëàë ãàðãàëã¿é òàéëáàðëàæ áîëîõîîð áàéäàã. Èíôëÿöèéí òàëààðõ òààìàãëàë îð÷ëîí åðòºíöºä ÿàãààä òèéì èõ áîäèñ áàéäãèéã òàéëáàðëàæ áàñ ÷àääàã þì. Îð÷ëîí åðòºíöººñ áèäíèé àæèãëàæ ÷àäñàí ìóæ çóóí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä íàÿí òýã á¿õèé) ýðýìáèéí Ẻìèéã àãóóëäàã, Ýíý á¿õýí õààíààñ ¿¿ññýí áý? Õàðèóëò íü êâàíòûí îíîëîîð Ẻìñ ýíåðãèýñ Ẻì/ýñðýã-Ẻì õîñ õýëáýðòýéãýýð ¿¿ñ÷ ÷àääàãò áàéíà. Ãýõäýý ýíåðãè õààíààñ ¿¿ññýí áý? ãýñýí àñóóëò ¿¿ñëýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿ðýí ýíåðãè ÿã òýãòýé òýíö¿¿ ãýäýãò õàðèóëò íü îðøèíî. Îð÷ëîí åðòºíö äýýðõ áîäèñ ýåðýã ýíåðãèòýé áàéäàã. Ãýõäýý áîäèñ íü òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýñ áîëîîä áóñäûãàà ººðòºº òàòàæ áàéäàã. Áîäèñûí áèå áèåäýý îéð áàéãàà õî¸ð òàë íü õîë áàéãàà õî¸ð òàëààñàà áàãà ýíåðãèòýé áàéíà, ÿàãààä ãýâýë òýä òàëóóä áîëæ ÿëãàðàõûí òóëä òýäíèéã íýãòãýõèéã ýðìýëçýæ áóé òàòàëöëûí õ¿÷èéã äàâàõ ýíåðãèéã çàðöóóëàõ ¸ñòîé. Èéìä òàòàëöëûí îðîíãèéí ýíåðãè ÿìàð÷ óòãàíä ñºðºã áàéíà. Îðîí çàéä áàðàã èæèë áàéäàã îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüä òàòàëöëûí ýíý ñºðºã ýíåðãè íü áîäèñîîð òºëººë¿¿ëæ áàéãàà ýåðýã ýíåðãèòýé ÿã òýíöäýã. Èéìä îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿ðýí ýíåðãè òýãòýé òýíö¿¿. Òýãèéã òýãýýð ¿ðæ¿¿ëýõýä òýã ë ãàðäàã. Èéìä îð÷ëîí åðòºíö õî¸ð äàõèí òîì áîëîõîä áîäèñûí ýåðýã ýíåðãèéí òîî, òàòàëöëûí ñºðºã ýíåðãèéí òîî ÷ ýíåðãè õàäãàëàãäàõ õóóëèéã ãàæóóäóóëàõã¿éãýýð ìºí õî¸ð äàõèí íýìýãäýíý. Áîäèñûí ýíåðãèéí íÿãò îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý íýìýãäýõèéí õýðýýð áàãàñäàã îð÷ëîí åðòºíöèéí õýâèéí òýëýëòèéí ¿åä èéì þì òîõèîëäîõã¿é. Ãýõäýý õýò õºðñºí òºëºâèéí ýíåðãèéí íÿãò íü îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéõàä òîãòìîë ¿ëääýã ó÷ðààñ èíôëÿöèéí òýëýëòèéí ¿åä ÿã èéì þì òîõèîñîí. Îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý õî¸ð äàõèí ºñºõ ¿åä áîäèñûí ýåðýã ýíåðãè, òàòàëöëûí ñºðºã ýíåðãè áàñ õî¸ð äàõèí íýìýãäýíý, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä á¿ðýí ýíåðãè òýãòýé òýíö¿¿ ¿ëäýíý. Èíôëÿöèéí ¿åèéí òóðøèä îð÷ëîí åðòºíö õýìæýýãýý ìàø èõýýð íýìñýí áàéíà. Èéìä Ẻìñ ¿¿ñãýõ ÷àäàëòàé ýíåðãèéí íèéò òîî ìàø èõ áîëäîã. Èíãýõëýýð Ãóòûí òýìäýãëýí õýëæ áàéñàí÷ëàí "Øèäýò á¿òýýëýã áàéäàãã¿é ãýæ ÿðüöãààäàã. Ãýòýë îð÷ëîí åðòºíö ìààíü äýýä çýðãèéí øèäýò á¿òýýëýã áóñ óó".
ªíººäºð îð÷ëîí åðòºíö èíôëÿöèã¿éãýýð òýëæ áàéíà. Òýãâýë ñàíñðûí ìàø èõ íºëººò òîãòìîëûã àðèëãàõ, òýãýõýýð òýëýëòèéí õóðä ºñºõºº áîëüæ, òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð áàãàñ÷, îäîî áàãàññààð áàéãàà øèã íü áîëãîõ ÿìàð íýã ìåõàíèçì áàéõ ¸ñòîé. Õýò õºðñºí óñ óëìààð õºëääºãèéí íýãýí àäèë èíôëÿöèéí òýëýëòèéí ¿åä ýöñèéí ýöýñò õ¿÷ õîîðîíäûí òýãø õýì àëäàãääàã ãýæ áîäîæ áîëíî. Òýãýýä òýãø õýì àëäàãäààã¿é òºëºâèéí èë¿¿äýë ýíåðãè ÿëãàð÷, îð÷ëîí åðòºíö íü õ¿÷ õîîðîíäûí òýãø õýìä òîõèðñîí õàíàñàí òåìïåðàòóðààñ ¿ë ÿëèã áàãà òåìïåðàòóð õ¿ðòýë õàëñàí àæ. Äàðààãààð íü îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòèéí õàëóóí îíîëä áàéäàã÷ëàí àõèí òýëæ, õºð÷ ýõëýõ þì, ãýõäýý ýíý óäàà áèä îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä õàíàñàí õóðäòàé ÿã òýíö¿¿ õóðäòàé òýëñýýð áàéãààã, ìºí ÿàãààä ÿíç á¿ðèéí ìóæ èæèë òåìïåðàòóðòàé áàéãààã òàéëáàðëàæ ÷àäíà. Ãóòûí òààìàãëàëä òºëºâ áàéäëûí øèëæèëò íü èõ õ¿éòýí óñàíä ìºñºí òàëñòóóä ãýíýò ¿¿ñäýã øèã ìàø õóðäàí ÿâàãääàã. Ãîë ñàíàà íü àëäàãäñàí òýãø õýìèéí øèíý ôàçààñ áîëæ õóó÷èí ôàçûí äîòîð "öýâð¿¿í¿¿ä" áóöàëæ áóé óñàíä óóðûí öýâð¿¿í¿¿ä ¿¿ñäýã øèã ¿¿ñíý ãýäýãò îðøèíî. Öýâð¿¿ òîìîð÷, áèå áèåòýéãýý íèéëæ, ýöýñò íü îð÷ëîí åðòºíö øèíý òºëºâò îðäîã ãýæ òààìàãëàñàí. Ãýòýë ýíä íýã þì áîëîõã¿é áàéíà. Ìèíèé áîëîí ººð áóñàä õ¿íèé çààí ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí öýâð¿¿í¿¿ä ãýðëèéí õóðäòàé òîìîðñîí ÷ áèå áèåýñýý õîëäñîîð áàéõ, èéìä íèéëæ ÷àäàõã¿é áàéõ òèéì õóðäòàéãààð îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà. Çàðèì ìóæèä íü õ¿÷ õîîðîíäûí òýãø õýì õàäãàëàãäñààð áàéõ, íýãýí òºðºë áèø òºëºâò îð÷ëîí åðòºíö îðîõ áàéñàí þì. Îð÷ëîí åðòºíöèéí èéì çàãâàð áèäíèé õàðäàãòàé òààðàõã¿é áàéõ áàéëàà. 1981 îíû àðâàí ñàðä áè êâàíò òàòàëöëûí òóõàé áàãà õóðàëä îðîëöîõîîð Ìîñêâàã çîðüñîí þì. Áàãà õóðëûí äàðàà áè èíôëÿöèéí çàãâàð õèéãýýä ò¿¿íòýé õîëáîîòîé àñóóäëààð Øòåðíáåðãèéí íýðýìæèò Îäîí Îðíû Õ¿ðýýëýíä ñåìèíàð ÿâóóëëàà. Äóó õîîëîéã ìèíü èõýíõ õ¿ì¿¿ñ îéëãîæ ÷àäàõàà áîëüñîí áàéñàí ó÷ðààñ ìèíèé ëåêöèéã áýëäýæ ºãäºã õ¿íòýé õè÷ýýë ÿâóóëäàã áîëñîí áàéâ. Ãýõäýý ýíýõ¿¿ ñåìèíàðûã áýëäýõ öàã áàéãààã¿é òóë ñåìèíàðûã áè ººðºº ÿâóóëæ, øàâü íàðûí ìààíü íýã ìèíèé ¿ãèéã äàâòàí õýëýõ áîëñîí þì. Ýíý íü ÷ îíîæ, áè ñîíñîã÷äòîéãîî èë¿¿ õàðèëöàæ ÷àäñàí. Òýäíèé äóíä Ëåáåäîâûí íýðýìæèò Ôèçèêèéí õ¿ðýýëýíãèéí àæèëòàí, Ǻâëºëòèéí çàëóó ôèçèê÷ Àíäðåé Ëèíäå áàéëàà. Öýâð¿¿í¿¿ä íèéëýõ áîëîìæã¿éòýé õîëáîîòîé õ¿íäðýë öýâð¿¿í¿¿äèéí õýìæýý íýã öýâð¿¿íèé äîòîð îð÷ëîí åðòºíö äýõ ìàíàé ìóæ á¿õýëäýý áàãòñàí áàéõààð òèéì òîì áàéâàë ¿ã¿é áîëíî ãýæ òýð õýëñýí þì. Ýíý òààìàãëàë áèåëýõèéí òóëä òýãø õýìò òºëºâººñ òýãø õýì àëäàãäñàí òºëºâò øèëæèõ øèëæèëò öýâð¿¿íèé äîòîð ìàø àëãóóð ÿâàãäàõ ¸ñòîé. Ãýõäýý ýíý íü èõ íýãäëèéí îíîëòîé òààðàõààð á¿ðýí áîëîìæòîé áàéëàà. Òýãø õýì ààæèì àëäàãäàõ òóõàé Ëèíäåãèéí ñàíàà ìàø îíîâ÷òîé áàéñàí ÷ õîæèì áè òýðõ¿¿ öýâð¿¿í¿¿ä ºíººãèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýýíýýñ ÷ òîì áàéõ ¸ñòîéã îéëãîñîí áèëýý! Òýãø õýì çºâõºí öýâð¿¿íèé äîòîð áóñ, ìºí õàà ñàéã¿é íýãýí çýðýã àëäàãäàõ ¸ñòîéã áè íîòîëñîí. Ǻâõºí ýíý íü ë áèäíèé îäîî àæèãëàæ áàéãàà èæèë îð÷ëîí åðòºíöºä õ¿ðãýõýýð þì. Áè ýíý ñàíààíäàà õýò àâòñàí áàéñàí áºãººä ¿¿íèéãýý øàâü íàðûíõàà íýã ßí Ìîññòîé õóâààëöàæ áèëýý. Ëèíäåòýé íºõºðëºñºí áè ãýäýã õ¿í Ëèíäåãèéí áè÷ñýí ºã¿¿ëëèéã õýâëýëä òýíöýõ ýñýõèéã ¿íýëñýí ¿íýëãýý ºãºõèéã ðåäàêöèéí ç¿ãýýñ õ¿ññýí øèíæëýõ óõààíû ñýòã¿¿ëèéã îðîéòîæ õ¿ëýýí àâàõ ¿åäýý íèëýýä ñàíäàðëàà. Õàðèóëòàíäàà áè ºã¿¿ëýëä íýã àëäàà áèé (öýâð¿¿í¿¿ä îð÷ëîí åðòºíöººñ òîì áàéõ ¸ñòîé) ãýõäýý òýãø õýì ààæèì àëäàãäàõ ¿íäñýí ñàíàà íü çºâ ãýæ áè÷ñýí þì. ªðíºä ð¿¿ Ëèíäåãèéí èëãýýñýí á¿õýí øèíæëýõ óõààíû àæëûã òýð äàðóéä íü øèéäýýä ºã÷ ÷àääàãã¿é Ǻâëºëòèéí õÿíàëò øàëãàëòûí àëáààð äàìæñàí áàéõ ¸ñòîé áîëîõîîð òýðõ¿¿ àëäààã çàñ÷ çàëðóóëàõàä ò¿¿íèé õýäýí ñàðûã
ãàðçäàõ âèé ãýõäýý ºã¿¿ëëèéã áàéãàà ÷èãýýð íü íèéòëýõèéã çºâøººðñºí áèëýý. Òîì öýâð¿¿íýýñ ¿¿ñ÷ áàéãàà òºâºãòýé áàéäàë, ò¿¿íèéã õýðõýí äàâàí òóóëæ áîëîõ òàëààð ßí Ìîññòîé õàìòðàí áè÷ñýí áýñðý㠺㿿ëëèéã òýð ñýòã¿¿ëä áàñ èëãýýñýí þì. Ìîñêâàãààñ ýðãýí èðñýíèéõýý ìàðãààø íàäàä Ôðàíêëèíû Õ¿ðýýëýíãèéí ìåäàëèéã ãàðäóóëàõ áàéñàí Ôèëàäåëüôè ðóó õºäºë뺺. Íàðèéí áè÷èã Æóäè Ôåëëà ìààíü áóñäûí ñýòãýëèéã òàòàõ á¿õ õ¿÷ýý àøèãëàí, àç ñîðüñîí ñóðòàë÷èëãàà ãýãäýõ Êîíêîðä îíãîöíû õî¸ð òàñàëáàð õóäàëäàõûã Èõ Áðèòàíû Àãààðûí Àãåíòëàãä çºâøººð¿¿ëñýí þì. Ãýâ÷ îíãîöíû áóóäàë õ¿ðýõ çàìä øèð¿¿í áîðîî òààð÷ îíãîöíîîñîî õîöîð÷èõîâ. Ãýñýí ÷ áè ÿàæ èéãýýä Ôèëàäåëüôèä õ¿ð÷, òýð ìåäàëèéã àâñàí þì. ¯¿íèé äàðàà Ôèëàäåëüôèéí Äðåêñåëèéí Èõ Ñóðãóóëüä èíôëÿöèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààð ñåìèíàð ÿâóóëàõûã íàäààñ õ¿ñëýý. Èíôëÿöèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí àñóóäëààð Ìîñêâàä áîëñîí øèã ñåìèíàðûã ÿâóóëñàí þì. Ëèíäåãèéíõòýé ìàø àäèëõàí ñàíààã Ïåíñèëüâàíû Èõ Ñóðãóóëèéí Ïîë Ñòåéíõàðä, Àíäðåàñ Àëáðåõò íàð õýäõýí ñàðûí äàðàà äýâø¿¿ëëýý. Òýãø õýì ààæèì àëäàãäàõ ñàíààí äýýð ¿íäýñëýñýí "èíôëÿöèéí øèíý çàãâàð" ãýãäýõ çàãâàðûã íýýñýí íýð àëäàðûã òýä ºíººäºð Ëèíäåãèéí õàìò õ¿ðòýæ áàéíà. (Ãóòûí äýâø¿¿ëñýí, öýâð¿¿ ¿¿ññýíýýð òýãø õýì õóðäàí àëäàãäàõûã èíôëÿöèéí õóó÷èí çàãâàð ãýäýã.) Èíôëÿöèéí øèíý çàãâàð îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä ºíººäºð áàéãàà øèãýý áàéäãèéã òàéëáàðëàõ àìæèëòòàé îðîëäëîãî áîëñîí þì. Ãýõäýý áè, áàñ çàðèì õ¿ì¿¿ñ ýíý çàãâàð íààíàäàæ àíõíû áàéäëààðàà, àæèãëàãäàæ áàéãààãààñ õàìààã¿é îëîí õóâèëáàðûã áè÷èë-äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàãèéí òåìïåðàòóðò îíîîõûã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Äàðàà äàðààãèéí àæëóóä ÷ ìàø ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöºä òºëºâ áàéäëûí çîõèõ øèëæèëò ÿâàãäàæ ÷àäàõ ýñýõýä õàìààòàé ýðãýëçýýã òºð¿¿ëñýí þì. Õýäèéãýýð îëîíõ íü èíôëÿöèéí øèíý çàãâàð õýðýãöýýã¿é áîëñîí òóõàé äóóëààã¿é, ýíý çàãâàð öààø àìüäðàõ ÷àäâàðòàé ãýýä ºã¿¿ëýë áè÷ñýýð áàéãàà ÷ ãýñýí áè õóâüäàà èíôëÿöèéí øèíý çàãâàð øèíæëýõ óõààíû îíîë õóâüäàà õýäèéíý òàëèéãàà÷ áîëñîí ãýæ ¿çäýã. Ýìõ çàìáàðààã¿é èíôëÿöèéí çàãâàð ãýæ íýðëýñýí èë¿¿ àÿòàéõàí çàãâàðûã 1983 îíä Ëèíäå äýâø¿¿ëñýí þì. Ò¿¿íä òºëºâ áàéäëûí øèëæèëò ÷, õýò õºðºëò ÷ áàéõã¿é, õàðèí îðîíä íü êâàíòûí ôëóêòóàöèàñ áîëæ ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí çàðèì ìóæèä èõ óòãàòàé áàéñàí 0 ñïèíòýé îðîí áàéäàã. Òèéì ìóæèéí îðîíãèéí ýíåðãè ñàíñðûí òîãòìîëòîé àäèë ¿éë÷ëýë ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý íü ò¿ëõýëòèéí ¿éë÷ëýëòýé áºãººä èéí òýðõ¿¿ ìóæóóä èíôëÿöèéí áàéäàëòàé òýëýõýä õ¿ð÷ýý. Ýäãýýð ìóæ òýëýõèéí õýðýýð ò¿¿í äýõ îðîíãèéí ýíåðãè èíôëÿöèéí òýëýëò õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàðûíõ øèã òèéì òýëýëòýýð ñîëèãäîõ õ¿ðòýë àëãóóð áàãàññàí àæ. Òýðõ¿¿ ìóæóóäûí íýã íü îð÷èí ¿åèéí àæèãëàãäàõ îð÷ëîí åðòºíö áîëîí õóâèðñàí áàéæ áîëíî. Ýíý çàãâàð èíôëÿöèéí ºìíºõ çàãâàðóóäààñ àëü ÷ òàëààðàà äàâóó áàéñàí, òýãýõäýý òºëºâ áàéäëûí ýðãýëçýýòýé øèëæèëòèéã øààðäàõã¿éãýýñ ãàäíà àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé òààðäàã, áè÷èë-äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàãèéí òåìïåðàòóðûí ôëóêòóàöèä áîäèò ¿íýëãýýã ºã÷ ÷àääàã þì. Èíôëÿöèéí çàãâàðóóäûí òàëààðõ ýíý àæèë îð÷ëîí åðòºíöèéí ºíººãèéí òºëºâ îëîí òîîíû ÿíç á¿ðèéí àíõíû õýëáýðýýñ ¿¿ññýí ãýäãèéã ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý íü áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷ëîí åðòºíöèéí ýíýõýí õýñãèéí àíõíû òºëºâ òóí íàðèéí ñîíãîãäñîí áàéõ àëáàã¿éã ¿ç¿¿ëäýãýýðýý ìàø ÷óõàë þì. Èéìä õýðýâ áèä õ¿ñâýë îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä îäîî õàðàãäàæ áàéãàà øèãýý áàéãààã òàéëáàðëàõäàà "õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷ìûã õýðýãëýæ áîëíî. Ãýõäýý àíõíû á¿õ òºëºâººñ ìàíàéõ øèã èéì îð÷ëîí åðòºíö òýð á¿ð ãàð÷ ÷àäàõã¿é. ¯¿íèéã îäîîãèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí
ìàø ÿëãààòàé æèøýý íü îâîí òîâîí, íýãýí òºðºë áèø òºëºâèéã òîîöîí ¿çýýä íîòëîæ áîëîõ þì. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèéã àøèãëàí îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéã öàãèéí õóâüä óëèðóóëàí øèíæèëæ, á¿ð ýðòíèé ¿å äýõ õýëáýð ä¿ðñèéã íü òîäîðõîéëæ áîëíî. Îíöãîé öýãèéí òóõàé õàðüöàíãóéí åðºíõèé ñîíãîäîã îíîëûí òåîðåì ¸ñîîð èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã ÿìàðòàà ÷ áàéõ àæ. Õýðýâ òýðõ¿¿ îð÷ëîí åðòºíö øèíæëýõ óõààíû õóóëèéí äàãóó öàã õóãàöààíû õóâüä óðàãøëàí õºãæñºí áîë ýöýñò íü áèä àíõ ýõýëñýí òýðõ¿¿ îâîí òîâîí, íýãýí òºðºë áóñ òºëºâò ýðãýí èðýõ áîëíî. Èíãýõëýýð áèäíèé îäîî õàðæ áàéãàà øèã îð÷ëîí åðòºíö õ¿ðòëýý õºãæèæ ÷àäààã¿é àíõíû õýëáýð¿¿ä áàéõ ¸ñòîé. Èíãýýä èíôëÿöèéí çàãâàð ÷ ÿàãààä àíõíû õýëáýð áèäíèé àæèãëàæ áàéãààãààñ ìàø ÿëãààòàé îð÷ëîí åðòºíöèéã áèé áîëãîîã¿é þì áý ãýäýã äýýð þó ÷ ºã¿¿ëäýãã¿é þì. Òàéëáàðëàõûí òóëä "õ¿ì¿¿í" çàð÷èìä õàíäàõ õýðýãòýé þó? Áîëæ ºíãºðñºí á¿õýí ç¿ãýýð ë àçòàé òîõèîë áàéâ óó? Èéì õàðèóëò îð÷ëîí åðòºíöèéí ñóóðü ýìõ öýãöèéã îéëãîõ ãýñýí áèäíèé á¿õ èòãýë íàéäâàðûí ¿ã¿éñãýë, öºõðºëèéí èëýðõèéëýë ìýò õàðàãäàæ áàéíà. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë ÿìàð áàéõ ¸ñòîéã òààìàãëàõûí òóëä öàã õóãàöààã òîîëîõ ýõëýë öýã äýýð áèåëæ áàéõ õóóëèóä õýðýãòýé. Õýðýâ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¿íýí áîë Ðîæåð Ïåíðîóç áèä õî¸ðûí íîòîëñîí îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåìóóä öàã õóãàöààíû ýõëýë íü òºãñãºëã¿é íÿãòòàé, îðîí-öàãèéí òºãñãºëã¿é ìóðóéëòòàé öýã áàéõûã ¿ç¿¿ëñýí. Òèéì öýã äýýð áàéãàëèéí ìýäýãäýæ áóé á¿õ õóóëü àëäàãäàíà. Îíöãîé öýã¿¿ä äýýð áèåëäýã øèíý õóóëü áàéäàã ãýæ òààìàãëàæ áîëîõ ÷ òèéì ¿ë îéëãîãäîõ àðàíøèíòàé öýã¿¿ä äýýð òýðõ¿¿ õóóëèóäûã òîìú¸îëîõîä ìàø áýðõ áàéõ áºãººä àæèãëàëòààñàà áèä ýäãýýð õóóëü ÿìàð áàéõ ¸ñòîéã ÷ òîãòîîæ ÷àäàõààðã¿é þì. Ãýõäýý òàòàëöëûí îðîí íü êâàíò òàòàëöëûí íºëººí¿¿ä ÷óõàë áîëæ, ñîíãîäîã îíîë îð÷ëîí åðòºíöèéí ñàéí òàéëáàð áàéõàà áîëèõîîð òèéì èõ õ¿÷òýé áîëäîã ãýäãèéã îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåìóóä ¿íýõýýð çààäàã. Èéìä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðòíèé ¿åèéã ñóäëàõàä òàòàëöëûí êâàíò îíîëûã îðîëöóóëàõ õýðýãòýé áîëíî. Äàðàà áèäíèé ¿çýõýýð, êâàíò îíîëûí õ¿ðýýíä øèíæëýõ óõààíû æèðèéí õóóëèóä õàà ñàéã¿é, ò¿¿íèé äîòîð öàã õóãàöààíû ýõëýë öýã äýýð ÷ áèåëýõ áîëîìæòîé. Êâàíò îíîëä ÿìàð÷ îíöãîé öýã õýðýãã¿é ó÷ðààñ îíöãîé öýã¿¿äýä çîðèóëñàí øèíý õóóëèóäûã ¿¿ñãýë ¿íýí áîëãîí äýâø¿¿ëýõ øààðäëàãà ãàðàõã¿é. Îäîîõîíäîî áèäýíä êâàíò ìåõàíèê, òàòàëöàë õî¸ðûã íýãòãýñýí, á¿ðýí õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí îíîë õàðààõàí àëãà. Ãýõäýý òèéì íýãäìýë îíîëä çàðèì íýã òîäîðõîé øèíæ áàéõ ¸ñòîéä áèä á¿ðýí èòãýëòýé áàéíà. Íýãä, òýð íü êâàíò ìåõàíèêèéã òîìú¸îëîõäîî ò¿¿õèéí íèéëáýð ãýäýã íýð òîìú¸îãîîð ñàíàë áîëãîñîí Ôåéíìàíû àðãûã á¿ðýëäýõ¿¿íäýý áàãòààõ ¸ñòîé. Ýíý õàíäëàãûí õ¿ðýýíä Ẻì íü ñîíãîäîã îíîëä áàéäàã÷ëàí öîð ãàíöõàí ò¿¿õòýé áàéäàãã¿é. Ýñðýãýýð òýðýýð îðîí-öàãò áîëîìæèò á¿õ çàìààð çàìíàäàã, òýäãýýð ò¿¿õ á¿ðò íýã íü äîëãèîíû óðòûã, íºãºº íü äîëãèîíû ¿å (ôàç) äýõ áàéðëàëûã çààäàã õî¸ð òîî õîëáîîòîé áàéäàã ãýæ òîîöäîã. Æèøýý íü, Ẻì àëü íýã öýãèéã äàéðàí ºíãºðºõ ìàãàäëàë ýíý öýãèéã äàéðàí ºíãºðºõ áîëîìæèò á¿õ ò¿¿õýíä òîõèðîõ á¿õ äîëãèîíû íèéëáýð ä¿íãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Ãýõäýý òèéì íèéëáýð ä¿íã îëîõ îðîëäëîãóóä òåõíèê ñ¿ðõèé õ¿íäðýëòýé òîõèîëäîõ áîëíî. Òýäíèéã äàðààõ îíöãîé çààâðûã àøèãëàí áàéæ ë àðèëãàæ áîëíî. Äîëãèîíóóäûã áèäíèé ìýäýðäýã "áîäèò" öàã õóãàöààíä áèø, õàðèí õóóðìàã ãýãäýõ öàã õóãàöààíä ºðíºõ Ẻìñèéí ò¿¿õèéí õóâüä íýìýõ ¸ñòîé. Õóóðìàã öàã õóãàöàà ãýäýã íü øèíæëýõ óõààíû óðàí ñýòãýìæ øèã ñîíñîãäîæ áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ ¿íýíäýý ýíý áîë ñàéòàð òîäîðõîéëîãäñîí ìàòåìàòèê îéëãîëò
þì. Æèðèéí (áóþó "áîäèò") òîîã ººðèéã íü ººðò íü ¿ðæ¿¿ëýõýä ýåðýã òîî ãàðäàã. (Æèøýý íü, 2 -èéã 2-îîð ¿ðæ¿¿ëýõýä 4 áîëäîã, -2 èéã -2 îîð ¿ðæ¿¿ëýõýä ìºí 4 ãàðäàã.) Ãýõäýý ººðèéã íü ººðò íü ¿ðæ¿¿ëýõýä ñºðºã òîî ãàðãàäàã îíöãîé (òýäíèéã õóóðìàã ãýæ íýðëýäýã) òîî áàéäàã. (Òèéì òîîíû íýã íü ººðèéã íü ººðò íü ¿ðæ¿¿ëýõýä -1 áîëäîã ãýñýí õóóðìàã òîî þì, ººðèéã íü ººðò íü ¿ðæ¿¿ëñýí 2 òîî íü 4 áîëäîã ãýõ ìýò.) Ò¿¿õèéí òàëààðõ Ôåéíìàíû íèéëáýðèéã òîîöîõäîî òåõíèê øèíæòýé õ¿íäðýëýýñ çàéëõèéõèéí òóëä õóóðìàã öàã õóãàöààíä õàíäàõ õýðýãòýé. Ýíý íü öàã õóãàöààã òîîöîõäîî æèíõýíý áèø, õàðèí õóóðìàã íýãæýýð òîîöîõ õýðýãòýé ãýñýí ¿ã. Òýãýõýä îðîí-öàãò ñîíèðõîëòîé ººð÷ëºëò èëýðíý. Ò¿¿íä îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ðûí ÿëãàà îãò ¿ã¿é áîëíî. ¯éë ÿâäëûí öàã õóãàöààíû òýíõëýã íü õóóðìàã óòãàòàé áàéäàã îðîí-öàãèéã õî¸ð õýìæýýñò (õàâòãàéí) ãåîìåòðèéí ñóðãààëèéã ¿íäýñëýã÷, ýðòíèé ãðåêèéí ýðäýìòýí Åâêëèäèéí íýðèéã õ¿íäýòãýí Åâêëèäèéí ãýæ íýðëýæ áàéíà. Åâêëèäèéí ãýæ áèäíèé íýðëýæ áàéãàà îðîí-öàã íü õî¸ð õýìæýýñèéí îðîíä äºðâºí õýìæýýñòýé áàéäãèéã ¿ë òîîöâîë îíöûí ÿëãàðààä áàéõ ç¿éë ¿ã¿é. Åâêëèäèéí îðîí-öàãò öàã õóãàöààíû ÷èãëýë, îðîí çàéí ÷èãëýë õîîðîíä ÿëãàà áàéõã¿é. Áîäèò îðîí-öàãèéí õ¿ðýýíä ë ¿éë ÿâäàëä öàã õóãàöààíû òýíõëýãèéí áîäèò óòãà òààðäàã. Ýíý ÿëãààíóóä á¿õ ¿éë ÿâäëûí õóâüä öàã õóãàöààíû ÷èãëýë ãýðëèéí êîíóñûí äîòîð, õàðèí îðîí çàéí ÷èãëýë¿¿ä ãàäíà íü áàéäãààñ øóóä õàðàãäàíà. ßìàð÷ òîõèîëäîëä áèä êâàíò ìåõàíèêòàé àæèëëàæ áàéõ ¿åäýý õóóðìàã öàã õóãàöàà, Åâêëèäèéí îðîí-öàã õî¸ðûã áîäèò îðîí-öàãòàé õîëáîîòîé õýìæèãäýõ¿¿íèéã òîîöîõîä çîðèóëñàí ìàòåìàòèêèéí æèðèéí àðãà ãýæ ¿çýõ áîëíî. Àëèâàà òºãñ îíîëûí ººðòºº áàãòààõ ¸ñòîé õî¸ðäàõü íºõöºë íü òàòàëöëûí îðîíã ìóðóéñàí îðîí-öàãèéí áàéäëààð òºñººëºõ òóõàé Ýéíøòåéíèé òààìàãëàë þì. Áººìñ ìóðóéñàí îðîí- öàãò øóëóóíûã îðëîõ çàìààð õºäëºõèéã ýðìýëçäýã ÷ îðîí-öàã õàâòãàé áèø áîëîõîîð ýäãýýð çàì òýäýíä òàòàëöëûí îðîí ÿàæ íºëººëæ áàéíà òýãæ ìóðóéäàã, Õýðýâ ò¿¿õèéí òàëààðõ Ôåéíìàíû íèéëáýðèéã òàòàëöëûí òóõàé Ýéíøòåéíèé òààìàãëàëòàé íèéë¿¿ëáýë íýã Ẻìèéí ò¿¿õèéí àäèëòãàë íü á¿õ îð÷ëîí åðòºíöèéí ò¿¿õèéã òºëººëºõ ìóðóéñàí íèéò îðîí- öàã áîëîõ áîëíî. Ò¿¿õèéí íèéëáýð ä¿íã òîäîðõîé òîîöîîëîõ ¿åä ó÷èð÷ áîëîõ òåõíèê õ¿íäðýëýýñ çàéëõèéõèéí òóëä äºðâºí õýìæýýñò ìóðóé îðîí çàéã Åâêëèäèéí ãýæ òîîöîõ õýðýãòýé. Ýíý íü öàã õóãàöààíû ÷èãëýë õóóðìàã óòãàòàé áºãººä îðîí çàéí ÷èãëýë¿¿äýýñ ÿëãàãäàõã¿é ãýñýí ¿ã. Æèíõýíý îðîí-öàã çàðèì íýã øèíæ ÷àíàðòàé áàéõ æèøýý íü, á¿õ öýãò, á¿õ ÷èãëýëä èæèë õàðàãäàõ ìàãàäëàëûã òîîöîõûí òóëä ýíý øèíæèéã àãóóëñàí òýð á¿õ ò¿¿õòýé òààðàõ äîëãèîíûã íýìýõ õýðýãòýé. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé ñîíãîäîã îíîëä ìóðóé îðîí-öàãèéí ÿíç á¿ðèéí îëîí òºðºë áàéæ áîëäîã áºãººä òýä á¿ãä îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí àíõíû òºëºâòýé òààðäàã. Îð÷ëîí åðòºíöèéíõºº àíõíû òºëºâèéã ìýäýýä áèä ò¿¿íèé á¿õ ò¿¿õèéã á¿õýëä íü ìýäýæ áîëîõñîí. Òàòàëöëûí êâàíòûí îíîëä ìºí àäèë îð÷ëîí åðòºíöèéí êâàíòûí ÿíç á¿ðèéí îëîí òºëºâ áîëîìæòîé áºãººä Åâêëèäèéí ìóðóé îðîí-öàãóóä öàã õóãàöààíû ýðò ¿åä ò¿¿õèéí íèéëáýðýýð ÿìàð áàéñíûã ìýäýýä áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí êâàíò òºëºâèéã òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. Æèíõýíý îðîí-öàãèéã àøèãëàäàã òàòàëöëûí ñîíãîäîã îíîëä îð÷ëîí åðòºíöèéí õî¸ð òºðëèéí ä¿ð òºðõ áîëîìæòîé. Òýðýýð íýã áîë òºãñãºëã¿é öàã õóãàöààíû óðñãàëä îðøèí áàéñàí, ¿ã¿é áîë ºíãºðñºí ¿åèéí òîäîðõîé íýã öàãò îíöãîé öýãýýñ ¿¿ññýí. Òàòàëöëûí êâàíò îíîëä ë ãóðàâäàõü áîëîìæ ¿¿ñäýã. Öàã õóãàöàà, îðîí çàéí ÷èãëýë¿¿ä íü àäèë áàéäàã Åâêëèäèéí îðîí çàéã õýðýãëýäýã áîëîõîîð îðîí-öàã òºãñãºëòýé áàéëàà ÷ ò¿¿íèé õèë, õÿçãààðûã ¿¿ñãýäýã
îíöãîé öýãã¿é áàéíà. Èéìä îðîí-öàã íü äýëõèéí ãàäàðãàòàé òºñòýé, ãýõäýý õî¸ð íýìýëò õýìæýýñòýé áàéõ þì. Äýëõèéí ãàäàðãà òºãñãºëºã áîëîâ÷ õèë, õÿçãààð ¿ã¿é áèëýý. Íàð øèíãýõ ç¿ã õºëºã îíãîöîîð àÿëàí äàëàéí ýðãèéã äàâààä, îíöãîé öýã ð¿¿ óíà÷èõã¿é (¿¿íèéã áè äýëõèéã òîéðîõäîî ìýäñýí þì!). Õýðýâ Åâêëèäèéí îðîí-öàã õóóðìàã öàãààð òºãñãºëã¿é õ¿ðòýë áóöàæ óõàðâàë ýñâýë õóóðìàã öàãò îíöãîé öýã äýýðýýñ ýõýëñýí áîë õàðüöàíãóéí ñîíãîäîã îíîëä áàéäàã÷ëàí îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéã òîäîðõîéëîõ àñóóäàë ¿¿ñíý. Îð÷ëîí åðòºíö ÿàæ ¿¿ññýíèéã Áóðõàí ìýääýã áàéæ áîëíî, ãýõäýý òýãæ áèø èíãýæ ¿¿ññýí ãýæ ñýòãýõ ÿìàð÷ ¿íäýñëýëèéã áèä ãàðãàæ ÷àäàõã¿é. Õàðèí îðîí-öàã õèë õÿçãààðã¿é áîëîõîîð õèë õÿçãààð äýýðõ áàéäëûã òîäîðõîéëîõ àëáàã¿é ãýñýí íýãýí øèíý áîëîìæèéã òàòàëöëûí êâàíò îíîë ë íýýæ áàéíà. Òýãýõýýð øèíæëýõ óõààíû õóóëèóäûã àëäàãäóóëàõ îíöãîé öýã¿¿ä ÷ áàéõã¿é áºãººä îðîí- öàãèéí õèë õÿçãààðûí íºõöºë¿¿äýä òààðàõ ÿìàð íýã øèíý îíîëä ýñâýë Áóðõàíä õàíäàõàä õ¿ðãýäýã îðîí-öàãèéí õèë õÿçãààð áàéõã¿é àæýý. "Îð÷ëîí åðòºíö õèë õÿçãààðã¿é ãýäýã áîë ò¿¿íèé õèë õÿçãààðûí íºõöºë þì" ãýæ õýëæ áîëíî. Òýãâýë îð÷ëîí åðòºíö ìàø áèåý äààñàí, ãàäíà íü þó ÷ áîëæ áàéñàí ò¿¿íýýñ ¿ë õàìààðàõààð áàéíà. Òýð á¿òýýãäýõ ÷ ¿ã¿é, óñòàõ ÷ ¿ã¿é áàéõààð þì. Òýðýýð ç¿ãýýð ë ÎÐØÈÍ ÁÀÉÃÀÀ àæýý. Áè ò¿ð¿¿íä Âàòèêàíû áàãà õóðëûí òóõàé äóðäñàí. ×óõàì òýð õóðàë äýýð îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ð õàìòäàà òºãñãºëºã áîëîâ÷ õèë, çàõ õÿçãààð ¿ã¿é ÿìàð íýã ãàäàðãóó ¿¿ñãýäýã òóõàé ýíý ñàíààãàà àíõ óäàà èëýðõèéëñýí þì. Ãýõäýý ìèíèé ºã¿¿ëýë õýòýðõèé ìàòåìàòèê øèíæòýé áàéñàí áºãººä òýð ¿åä åðºíõèé人 õýíèé ÷ òîëãîéä (ìèíèé ÷ òýð) ýíý ¿íäýñëýëýýñ îð÷ëîí åðòºíöèéí òóóðâèë äàõü Áóðõàíû ¿¿ðãèéí òàëààð ä¿ãíýëò õèéæ áîëíî ãýñýí ñàíàà áóóãààã¿é áèëýý. Âàòèêàíû áàãà õóðàë áîëñîí òýð ¿åä áè îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ä¿ãíýëò õèéõýä õèë õÿçãààð ¿ã¿é íºõöëèéã õýðõýí àøèãëàæ áîëîõûã õàðààõàí ìýäýýã¿é áàéëàà. Ãýõäýý õîéòîí çóíûã íü áè Ñàíòà-Áàðáàðàä áàéäàã Êàëèôîðíèéí Èõ Ñóðãóóëüä ºíãºðººñºí þì. Òýíä ìèíèé íýã àíä Æèì Õàðòë ìààíü íàäòàé õàìòðàí îðîí-öàã õèë õÿçãààðã¿é áîë îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð íºõöëèéã õàíãàõ ¸ñòîé âý ãýäýã àñóóäëûã ñóäëàæ áàéâ. Êåìáðèæèä ýíý àæëûã áè Æóëèàí Ëàòòðåë, Æîíàòàí Õîëèóýë ãýñýí õî¸ð øàâüòàéãàà ¿ðãýëæë¿¿ëñýí áèëýý. Öàã õóãàöàà, îðîí çàé õîåð õèë õÿçãààðã¿é àòëàà òºãñãºëºã áàéõ ¸ñòîé ãýäýã ýíý ¿íäýñëýë çºâõºí ñàíàë òºäèé þì ãýäãèéã îíöëîìîîð áàéíà. Òýð íü ÿìàð íýã ººð çàð÷ìààñ óðãàí ãàð÷ ÷àäàõã¿é. Îíîëûí áóñàä ¿íäýñëýëèéí íýãýí àäèë òýðýýð ýõýíäýý óðàí, ç¿éð áîäëîîñ äýâøèãäñýí áàéæ áîëîõ ÷ äàðààãààð íü àæèãëàëòòàé òîõèðîõ òààìàãëàë äýâø¿¿ëæ ÷àäàõ ýñýõèéí áîäèò øàëãóóðò îðîõ ¸ñòîé. Òàòàëöëûí êâàíò îíîëûí õóâüä èéì øàëãàëò õî¸ð øàëòãààíààð áýðõøýýëòýé áàéäàã. Íýãä, äàðààãèéí á¿ëýãò ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí, áèäýíä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã êâàíò ìåõàíèêòàé àìæèëòòàé íýãòãýñýí áàéõààð îíîë õàðààõàí àëãà, ãýõäýý òèéì îíîëä áàéõ ¸ñòîé îëîí øèíæ áèäýíä íèëýýä òîäîðõîé áîëñîí. Õî¸ðò, á¿õ îð÷ëîí åðòºíöèéã õýñýã÷ëýí òàéëáàðëàäàã á¿õ çàãâàð íü ò¿¿íèéã ¿íäýñ áîëãîí íàðèéí òîîöîî õèéæ áîëîõ ìàòåìàòèê õàðèëöààíäàà õýòýðõèé ýýäðýýòýé áîëäîã. Èíãýõëýýð òîîöîîíä õÿëáàðøóóëñàí òààìàãëàë, îéðîëöîî óòãóóä çàéëøã¿é, òýãëýý ÷ òààìàãëàë ãàðãàæ àâàõ àñóóäàë ìààíü ýýäðýýòýé õýâýýð ë ¿ëäýíý. Ò¿¿õèéí íèéëáýðýýðýý á¿õ ò¿¿õ íü çºâõºí îðîí-öàãèéã òºäèéã¿é ò¿¿í äîòîðõ á¿ãäèéã òóõàéëáàë îð÷ëîí åðòºíöèéí ò¿¿õèéí àæèãëàã÷ áàéæ ÷àäàõ õ¿í òºðºëõòºí øèã àëèâàà
íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçìûã ÷ òàéëáàðëàõ áîëíî. Ýíäýýñ "õ¿ì¿¿í" çàð÷ìûí áàñ íýã çºâòãºëèéã õàðæ áîëíî, ó÷èð íü õýðýâ á¿õ ò¿¿õ áîëîìæòîé áîë òýäíèé íýãíèéõ íü õ¿ðýýíä áèä îðøèí áàéæ ë òààðíà. ¯¿íèéã åðòºíö ýíý áàéãààãààðàà áàéãààãèéí øàëòãààíûã òàéëáàðëàõäàà àøèãëàõ ýðõòýé. Ãàíöõàí áèäíèé áàéõã¿é áàéãàà áóñàä ò¿¿õýíä ÿìàð óòãà îðóóëàõ íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. Ãýõäýý òàòàëöëûí êâàíò îíîëûí èéì ä¿ð çóðàã õýðýâ ò¿¿õèéí íèéëáýðèéí àðãûí ¿åä ìàíàé îð÷ëîí åðòºíö áîëîìæèò ò¿¿õèéí ç¿ãýýð íýãýíä áèø, õàðèí õàìãèéí ìàãàäëàëò íýãýíä òîõèðíî ãýäãèéã ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõ áîë á¿ð ÷ àÿòàéõàí áàéõñàí. ¯¿íèé òóëä áèä ò¿¿õèéí íèéëáýðèéã Åâêëèäèéí õèë õÿçãààð ¿ã¿é, áîëîìæèò á¿õ îðîí-öàãèéí õóâüä ãàðãàõ ¸ñòîé. Õèë õÿçãààð áàéõã¿é ãýñýí ñàíàëûã õ¿ëýýí àâáàë áîëîìæèò èõýíõ ò¿¿õýíä îð÷ëîí åðòºíö õºãæèõ áîëîìæ áàãà áîëîõ ÷ áóñäààñàà èë¿¿ ìàãäëàëòàé ò¿¿õèéí õýä õýäýí á¿ë îðøèí áàéõ áîëíî. Ýäãýýð ò¿¿õèéã äýëõèéí ãàäàðãà øèã áàéäàëòàéãààð ä¿ðñýëæ áîëíî, òýãýõäýý Õîéä Òóéëààñ Äîîøèõ çàé íü õóóðìàã öàã õóãàöààòàé ä¿éíý, õàðèí á¿õ öýã íü Õîéä Òóéëààñ àäèë çàéä àëñëàãäñàí òîéðãóóäûí õýìæýý îð÷ëîí åðòºíöèéí îðîí çàéí õýìæýýã òºëººëíº. Îð÷ëîí åðòºíö Õîéä Òóéë äýýðýýñ öýã áàéäàëòàé ýõýëñýí. ªìíº ç¿ã ð¿¿ õºäëºõ ¿åä ºðãºðºãèéí òýäãýýð òîéðîã õóóðìàã öàãèéí àÿñààð îð÷ëîí åðòºíö òýëñýíòýé òîõèðîí íýìýãäýíý (çóðàã 8.1). Îð÷ëîí åðòºíö ýêâàòîð äýýð õàìãèéí èõ õýìæýýíäýý õ¿ðýí, äàðàà íü õóóðìàã öàãèéí äàãóó ªìíºä Òóéëûí öýã ð¿¿ õóìèãäàíà. ªìíºä, Õîéä Òóéëóóä äýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý òýãòýé òýíö¿¿ áàéõ ÷ ãýëýý ýäãýýð öýã äýëõèéí ãàäàðãà äýýðõ Õîéä áà ªìíºä Òóéëààñ èõã¿é îíöãîé öýã áàéíà. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ªìíºä, Õîéä Òóéë äýýð áèåëäýã øèãýý òýäýí äýýð ÷ áèåëýõ áîëíî. çóðàã 8.1 Ãýõäýý áîäèò öàã õóãàöààíä îð÷ëîí åðòºíöèéí ò¿¿õ òóí ººð õàðàãäàíà. Àðàâ ýñâýë õîðèí ñàÿ æèëèéí ºìíº áàéñàí îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý õóóðìàã öàã õóãàöààíû ò¿¿õèéí õàìãèéí èõ ðàäèóñòàé òýíö¿¿, õàìãèéí áàãà óòãàíäàà áàéñàí. Äàðàà íü áîäèò öàã õóãàöààíû àÿñààð îð÷ëîí åðòºíö Ëèíäåãèéí äýâø¿¿ëñýí, ýìõ çàìáàðààã¿é èíôëÿöèéí çàãâàðûí äàãóó òýëñýí (ãýõäýý ýíý óäààä îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð íýã áàéäëààð íàðèéí òîäîðõîé òºëºâò á¿ðýëäñýí ãýæ áîäîõ àëáà åðººñ áàéõã¿é). Îð÷ëîí åðòºíö ìàø òîì õýìæýýíä õ¿ðñýí, äàðàà íü áîäèò öàã õóãàöààíä îíöãîé öýã áîëæ õàðàãäàõ ç¿éë ð¿¿ ýðãýí õóìèãäàõ ¸ñòîé. Èéìä àëü ÷ óòãààðàà áèä
á¿ãäýýðýý õàð í¿õíýýñ õºíäèé áàéëàà ÷ ñ¿éðýõ òàâèëàíòàé. Îíöãîé öýã¿¿ä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéã õóóðìàã öàã õóãàöààíä òºñººëñºí òîõèîëäîëä ë ¿ã¿é áîëíî. Êâàíò èéì òºëºâò îð÷ëîí åðòºíö ¿íýõýýð áàéñàí áîë õóóðìàã öàã õóãàöààí äàõü ò¿¿íèé ò¿¿õ ÿìàð ÷ îíöãîé öýãã¿é áàéõ áîëíî. Èéìä áè îíöãîé öýãèéí òàëààðõ ñ¿¿ë ¿åèéí àæëóóäààðàà îíöãîé öýãèéí òóõàé ºìíºõ àæëóóäàà á¿ðýí ¿ã¿éñãýæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî. Ãýõäýý ò¿ð¿¿í òýìäýãëýñýí÷ëýí îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåìèéí ãîë à÷ õîëáîãäîë íü òýä òàòàëöëûí îðîí êâàíòûí òàòàëöëûí íºëººí¿¿äèéã òîîöîõã¿é áàéæ áîëîõîîðã¿é òèéì èõ õ¿÷òýé áîëîõ ¸ñòîé ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýíä îðøèíî. ×óõàì ýíý íü õóóðìàã öàã õóãàöààíä îð÷ëîí åðòºíö òºãñãºëºã, ãýõäýý õèë, õÿçãààðã¿é, îíöãîé öýãã¿é áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðãýäýã þì. Áèäíèé àìüäðàí áàéäàã áîäèò öàã õóãàöàà ðóó ýðãýí õàíäàõààð îíöãîé öýã àõèí áèé áîëíî ãýäýã íü èëýðäýã. Õàð í¿õýíä óíàñàí ñàíñðûí íèñãýã÷ ÿàãààä ÷ ãýñýí ýìãýíýëò òºãñãºëòýé ó÷ðàõ áºãººä çºâõºí õóóðìàã öàã õóãàöààíû äîòîð ò¿¿íä îíöãîé öýãòýé óóëçàõ òîõèîë ¿ã¿é áàéõ þì. Õóóðìàã ãýãäýõ öàã õóãàöàà ¿íýíäýý áîäèò öàã õóãàöàà, õàðèí áîäèò ãýæ íýðëýãääýã öàã õóãàöàà áîë áèäíèé òºñººëëèéí ë ¿ð ãýæ ä¿ãíýõ ÷ õýðýãòýé áîëæ ìàãàä. Áîäèò öàã õóãàöààíä îðîí-öàãèéí õèë õÿçãààðûã ¿¿ñãýäýã, øèíæëýõ óõààíû õóóëèóäûã àëäóóëàõ îíöãîé öýã¿¿ä äýýð îð÷ëîí åðòºíö ýõëýë, òºãñãºëòýé áàéäàã. Òýãýõýýð ÷óõàìäàà áèäíèé õóóðìàã ãýæ íýðëýñýí öàã õóãàöàà ¿íýíäýý èë¿¿ ñóóðü øèíæòýé, õàðèí áîäèò ãýæ íýðëýäýã öàã õóãàöàà ìààíü áèäýíä ÿàæ õàðàãäàæ áàéñàí îð÷ëîí åðòºíöèéã òàéëáàðëàõ îðîëäëîãûí ¿åä ¿¿ññýí ñóáúåêòèâ òºñººëºë áàéæ áîëíî. Íýãä¿ãýýð á¿ëýãò ºã¿¿ëñýí÷ëýí øèíæëýõ óõààíû îíîë íü àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íã òàéëáàðëàõûí òóëä áèäíèé áàéãóóëñàí æèðèéí ìàòåìàòèê çàãâàð áóñ óó. Òýð íü çºâõºí áèäíèé îþóí ñàíààíä ë îðøèí áàéäàã. Èíãýõëýýð "áîäèò" öàã õóãàöàà áîäèòîé þó, "õóóðìàã" öàã õóãàöàà áîäèòîé þó ãýæ àñóóõ íü óòãàã¿é. Òàéëáàðò àëü íü èë¿¿ òààð÷ áàéíà ãýäýã íü ë ÷óõàë þì. Îäîî ò¿¿õèéí íèéëáýðèéí àðãà, õèë õÿçãààð áàéõã¿é òóõàé òààìàãëàëûã àøèãëàí îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð øèíæ ÷àíàðóóäûã íýãýí çýðýã àãóóëæ áîëîõûã õàðæ áîëíî. Æèøýýëáýë îð÷ëîí åðòºíöèéí íÿãò îð÷èí ¿åèéí óòãàíäàà áàéõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíö á¿õ ÷èãëýëä áàðàã èæèë õóðäààð òýëýõ ìàãàäëàëûã òîîöîîëæ áîëíî. Áèäíèé îäîî õ¿ðòýë àøèãëàñàí õÿëáàðøóóëñàí çàãâàðóóäàä ýíý ìàãàäëàë ìàø ºíäºð áàéäàã. ªºðººð õýëáýë õèë õÿçãààð áàéõã¿é ãýñýí íºõöºë íü îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí ºíººãèéí ÿâö á¿õ ÷èãëýëä áàðàã èæèë áàéõ ºíäºð ìàãàäëàëòàé ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðãýäýã. Ýíý áîë á¿õ ÷èãëýëä áàðàã èæèë ýð÷èìòýé áàéäàã áè÷èë-äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàãèéí àæèãëàëòòàé òààðäàã. Õýðýâ çàðèì ÷èãëýëä áóñäààñàà èë¿¿ òýëýõ áàéñàí áîë ýäãýýð ÷èãëýë äýõ öàöðàãèéí ýð÷èì íü íýìýëò óëààí øèëæèëòýýñ áîëæ áàãàñàõ áàéñàí. Õèë õÿçãààð áàéõã¿é íºõö뺺ñ ãàðàõ áóñàä òààìàãëàëûã îäîî àâ÷ ¿çýæ áàéãàà. ßëàíãóÿà íýãýí èæèë íÿãò á¿õèé ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí íÿãòûí º÷¿¿õýí ãàæóóäëûí òóõàé áîäëîãî ìàø ñîíèðõîëòîé. Ýäãýýð ãàæóóäëûí ä¿íä ýõëýýä ãàëàêòèêóóä, äàðàà íü îäîä, ýöýñò íü áèä ¿¿ññýí þì. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìààð áîë Ẻìñèéí áàéðëàë, õóðä õî¸ðò çàðèì òîäîðõîéã¿é áóþó ôëóêòóàöèóä çààâàë áàéõ ¸ñòîé ó÷ðààñ ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö òºãñ íýãýí èæèë áàéæ ÷àäàõã¿é. Õèë õÿçãààð áàéõã¿é íºõöëèéã ¿íäýñ áîëãîí îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâò äîð õàÿæ òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí ¿¿äíýýñ áîëîìæèò èæèë áèø øèíæ ¿íýõýýð áàéõ ¸ñòîé ãýæ
¿çíý. Äàðàà íü îð÷ëîí åðòºíö èíôëÿöèéí çàãâàðóóäàä áàéäàã øèã õóðäàí òýëýëòèéí ¿åèéã òóóëñàí. Ýíý ¿åèéí òóðøèä àíõíû èæèë áèø øèíæ¿¿ä áèäíèé ýðãýí òîéðîíäîî õàðäàã òýäãýýð á¿òöèéí ¿¿ñëèéã òàéëáàðëàõàä õ¿ðýëöýõ õýìæýýíä õ¿ðòýë äààìæèðñàí. Áîäèñûí íÿãò íýã ãàçðààñ íºãººä ¿ë ÿëèã ººð÷ëºãääºã, òýëæ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíöºä èë¿¿ íÿãò á¿õèé ìóæèéí òýëýëò íü òàòàëöëûí íºëººãººð óäààøèð÷, õóìèëòàíä øèëæñýí. Ýíý íü ãàëàêòèê, îä, ýöýñò íü áèä ìýòèéí º÷¿¿õýí àìüòàä ÷ ¿¿ñýõýä õ¿ðãýõ ¸ñòîé. Èéìä áèäíèé îëæ õàðäàã íàðèéí íèéëìýë á¿õ á¿òýö ¿¿ññýíèéã õàðüöàíãóéí êâàíò ìåõàíèê çàð÷èìòàé íèéöäýã, îð÷ëîí åðòºíöºä õèë õÿçãààð áàéõã¿é íºõö뺺ð òàéëáàðëàæ áîëíî. Îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ð õèë õÿçãààð ¿ã¿é áèò¿¿ ãàäàðãà ¿¿ñãýäýã òóõàé òºñººë뺺ñ îð÷ëîí åðòºíöèéí àìüäðàë äàõü Áóðõàíû ¿¿ðãèéí òóõàé ìàø ÷óõàë ìºðäºë㺺 áàñ óðãàí ãàðäàã. ¯éë ÿâäëûã òîäîðõîéëîí áè÷èõ òàë äýýð øèíæëýõ óõààíû ºíººäºð õ¿ðñýí àìæèëòòàé õîëáîîòîéãîîð, îð÷ëîí åðòºíöèéã õóóëèéí òîäîðõîé ñèñòåìèéí äàãóó õºãæèõèéã, ò¿¿íèé õºãæèëä îðîëöîõã¿é, ýäãýýð õóóëèéã ýâäýõã¿éã Áóðõàí çºâøººðñºí ãýñýí èòãýë ¿íýìøèëä èõýíõ ýðäýìòýä õ¿ðñýí áàéíà. Ãýâ÷ îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõ ¿åäýý ÿìàðøóóõàí õàðàãäàõ ¸ñòîé òàëààð ýäãýýð õóóëü áèäýíä þó ÷ ºã¿¿ëäýãã¿é áºãººä öàãèéã ò¿ëõýõ, ýõëýëèéã ñîíãîõ õî¸ð íü ÿàæ èéãýýä Áóðõàíû àæèë áàéæ òààðäàã. Îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéñàí ãýæ áîäîõäîî áèä ò¿¿íä á¿òýýã÷ áàéñàí ãýæ áîääîã. Õýðýâçýý îð÷ëîí åðòºíö õèë, õÿçãààð ¿ã¿é á¿ðýí áèå äààñàí áàéäàëòàé áîë ò¿¿íä ýõëýë ÷, òºãñãºë ÷ áàéõã¿é áàéõ àæýý. Òýð ç¿ãýýð ë îðøèí áàéõ þì. Èíãýâýë á¿òýýã÷èä áàéð ¿ëäýõ áîë óó?
Åñä¿ãýýð á¿ëýã Öàã õóãàöààíû ÷èã Öàã õóãàöààíû óã ÷àíàðûí òàëààðõ áèäíèé ¿çýë îí öàã ºíãºðºõèéí õýðýýð õýðõýí ººð÷ëºãäºæ èðñýíèéã ºìíºõ á¿ëã¿¿äýä àâ÷ ¿çëýý. Ìàíàé çóóíû ýõýí õ¿ðòýë õ¿ì¿¿ñ ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíä èòãýæ áàéâ. Ýíý íü ¿éë ÿâäàë á¿ðèéã öîð ãàíö áàéäëààð "öàã õóãàöàà" õýìýýõ íýãýí õýìæèãäýõ¿¿íýýð òýìäýãëýæ áîëîõ áºãººä ÿã çºâ ÿâäàã öàã á¿õýí õî¸ð ¿éë ÿâäàë õîîðîíä èæèë õóãàöààã çààíà ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Ãýâ÷ ãýðëèéí õóðä àëèâàà àæèãëàã÷èéí õóâüä òýðýýð õýðõýí õºäºëæ áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí èæèë áàéíà ãýñýí íýýëò ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíû îðøèõóéã ¿ã¿é õèéñýí õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë áèé áîëîõîä õ¿ðãýñýí þì. Àæèãëàã÷ á¿ð ººðèéí öàãààð õýìæèõ ººðèéí ãýõ öàã õóãàöààòàé àãààä ÿíç á¿ðèéí àæèãëàã÷èéí öàãèéí çààëò òààð÷ áàéõ àëáàã¿é. Öàã õóãàöàà íü ò¿¿íèéã õýìæèõ àæèãëàã÷òàé õîëáîîòîé èë¿¿ ñóáúåêòèâ îéëãîëò áîëëîî. Òàòàëöëûã êâàíò ìåõàíèêòàé íýãòãýõ îðîëäëîãóóä "õóóðìàã" öàã õóãàöààíû òóõàé îéëãîëòîíä õ¿ðãýâ. Õóóðìàã öàã õóãàöàà îðîí çàéí ÷èãëýëýýð ÿëãàãäàõã¿é. Õîéä ç¿ã ÿâæ áîëñîí áîë ýðãýýä ºìíº ç¿ã ð¿¿ ÿâæ áîëíî. Ýíý÷ëýí õýðýâ õýí íýã íü õóóðìàã öàã õóãàöààíä óðàãø ÿâæ áîëñîí áîë òýðýýð ýðãýýä áóöàí ÿâæ ÷àäàõ ¸ñòîé. Ýíý íü õóóðìàã öàã õóãàöààíû ýñðýã òýñðýã ÷èãëýëèéí õîîðîíä îíöûí ÿëãàà áàéõã¿é ãýñýí ¿ã. Õàðèí "áîäèò" öàã õóãàöàà ðóó õàíäâàë óðàãøëàõ, óõðàõ õºäºë㺺íèé õîîðîíä òîì ÿëãàà ¿¿ñäýã. ªíãºðñºí, èðýýä¿é õî¸ðûí ÿëãàà õààíààñ ¿¿ñäýã âý?- ßàãààä áèä ºíãºðñºíºº ìýääýã, èðýýä¿éãýý ìýääýãã¿é âý? Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ºíãºðñºí, èðýýä¿é õî¸ðûí õîîðîíä ÿëãàà òàâüäàãã¿é. Òîäðóóëáàë øèíæëýõ 160 óõààíû õóóëèóä Ñ,Ð,Ò ¿ñãýýð òýìäýãëýãäñýí (Ñ-Ẻìèéã ýñðýã-Ẻ캺ð ñîëèõ, Ð-ç¿¿í, áàðóóí íü áàéðàà ñîëèõ òîëèí òóñãàë, Ò-á¿õ Ẻìèéí õºäºë㺺íèé ÷èãëýëèéã ýñðýãýý𠺺ð÷ëºõ) õóâèðãàëòàíä (áóþó òýãø õýìä) ººð÷ëºãääºãã¿é. Æèðèéí á¿õ íºõöºëä áîäèñûí ¿éëäëèéã æîëîîääîã ôèçèêèéí õóóëèóä Ñ,Ð õî¸ð õóâèðãàëòûí äàðàà ÷ ººð÷ëºãäºõã¿é. ªºðººð õýëáýë àìüäðàë áèäíèé õóâüä ÷, ººð ãàðàãèéí îðøèí ñóóã÷äûí õóâüä ÷ õýðýâ òýä íýãä¿ãýýðò ìàíàé òîëèí òóñãàë ìºí áîë, õî¸ðäóãààðò áîäèñîîñ áèø, õàðèí ýñðýã-áîäèñîîñ òîãòñîí áîë àäèë áàéíà. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä Ñ, Ð õîñîëñîí õóâèðãàëò, á¿ð Ñ,Ð,Ò ãóðâàëñàí õîñëîëûã ÷ çºð÷äºãã¿é áîë ýäãýýð õóóëü äàí Ò àæèëëàãàà áèåëýõ ¿åä ÷ çºð÷èãäºõ ¸ñã¿é. Ãýâ÷ æèðèéí àìüäðàëä öàã õóãàöààí äàõü óðàãøëàõ, óõðàõ õºäºë㺺íèé õîîðîíä èõ ÿëãàà áàéäàã. Óñòàé àÿãà øèðýýíýýñ óíàæ õýäýí õýñýã áîëîí õàãàðñàí ãýæ áîäú¸. Ýíý óíàëòûã õàëüñàíä áóóëãàæ àâñàí áîë õºäºë㺺íò ä¿ðñèéã ¿çýõ ¿åä ë áè÷ëýã óðàãø óíøèæ áàéíà óó, õîéø óíøèæ áàéíà óó ãýäýã íü øóóä òîäîðõîé áîëíî. Õýðýâ áè÷ëýã õîéø ã¿éæ áàéãàà áîë øàëàí äýýð áàéñàí õàãàðõàéíóóä ãýíýò öóãëàð÷ á¿òýí àÿãà áîëîí øèðýýí äýýð ¿ñðýí ãàðàõûã áèä ¿çíý. Æèðèéí àìüäðàëä èéì þì áàéõã¿é ó÷ðààñ áè÷ëýãèéã õîéø ã¿éëãýñýí ãýæ òà áàòëàæ ÷àäíà. ßàãààä õàãàðñàí àÿãà øèðýýí äýýð ýðãýýä á¿òýí áîëæ áóöäàãã¿éã òàéëáàðëàõûí òóëä ýíý íü òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëèéã çºð÷èõººð þì ãýäãèéã ë ýø òàòúÿ. Àëèâàà õààëòòàé ñèñòåìä ýìõ öýãöã¿é áóþó ýíòðîïè öàã ºíãºðºõ òóòàì ÿìàãò ºñäºã ãýæ óã õóóëü ºã¿¿ëäýã. ªºðººð õýëáýë ýíý íü á¿õ þì ¿ðãýëæ áóðóóãààð ÿâàõ õàíäëàãàòàé áàéäàã õýìýýõ ̸ðôèãèéí
õóóëèéí èëýðõèéëýë þì. Øèðýýí äýýð áàéãàà á¿òýí àÿãà áîë äýýä ýìõ öýãöèéí òºëºâ, õàðèí øàëàí äýýð áàéãàà õàãàðñàí íü ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéíà. ªíãºðñºí öàãò øèðýýí äýýð áàéñàí á¿òýí àÿãàíààñ øàëàí äýýð õàãàðñàí àÿãà õ¿ðòýë çàìûã òóóëàõàä áýðõ áèø, ãýâ÷ ýñðýã ¿éë ÿâö áîëîìæã¿é þì. Ýìõ öýãöã¿é áóþó ýíòðîïè àÿíäàà íýìýãäýõ íü öàã õóãàöààíû ÷èã ãýãäýõ òîäîðõîéëîëòóóäûí íýã þì ººðººð õýëáýë ºíãºðñºíèéã èðýýä¿éãýýñ ÿëãàæ, öàã õóãàöààíû ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõ áîëîìæóóäûí íýã þì. Äîð õàÿæ öàã õóãàöààíû ãóðâàí òºðëèéí ÷èãèéã ÿëãàæ áîëíî. Íýãä, ýìõ öýãöã¿é áóþó ýíòðîïè ºñ÷ áàéäàã öàã õóãàöààíû ÷èãëýëèéã çààäàã òåðìîäèíàìèêèéí ÷èã. Õî¸ðò, áèäýíä öàã õóãàöàà óðñàí ºíãºð÷ áàéãààã ìýäð¿¿ëäýã ïñèõîëîãèéí ÷èã. Óã ÷èãëýëä áèä ºíãºðñºíèéã ñàíàäàã ÷ èðýýä¿éã ñàíàäàãã¿é. Ãóðàâäàõü íü ñàíñðûí ÷èã. Öàã õóãàöààíû ýíý ÷èãëýëä îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã, õàðèí õóìèãääàãã¿é þì. Ýíý á¿ëýãò îð÷ëîí åðòºíöºä õèë õÿçãààð áàéõã¿é ãýäýã íºõöëèéã "õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷èìòàé õîñëóóëàí ÿàãààä öàã õóãàöààíû ãóðâàí ÷èã ãóðâóóëàà íýãýí ç¿ãò ÷èãëýäýãèéã, ò¿¿íýýñ ãàäíà ÿàãààä öàã õóãàöààíû íàðèéí òîäîðõîé ÷èã îðøèí áàéõ ¸ñòîéã íîòëîíî. Ïñèõîëîãèéí ÷èã òåðìîäèíàìèêèéíõààð òîäîðõîéëîãäîíî ãýäãèéã, ýíý õî¸ð õî¸óëàà ¿ðãýëæ èæèë ÷èãëýëòýé áàéäàã ãýäãèéã áè íîòëîí ¿ç¿¿ëíý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüä õèë õÿçãààð ¿ã¿é ãýäýã íºõöºë çºâ áîë öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê áîëîí ñàíñðûí ìàø òîäîðõîé ÷èã áàéõ ¸ñòîé ÷ òýä îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿õèé ë ò¿¿õèéí òóðøèä èæèë ÷èãëýëòýé áàéõ àëáàã¿é ãýäãèéã áèä ¿çýõ áîëíî. Ãýõäýý ìèíèé ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí ýäãýýð ÷èã íýã ç¿ãò ÷èãëýñýí òîõèîëäîëä ë ÿàãààä îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã öàã õóãàöààíû òýð ÷èãëýëä ýìõ çàìáàðààã¿é íýìýãääýã âý? ãýñýí àñóóëò òàâèõ ÷àäàëòàé óõààíò àìüòíû õºãæèëä òîõèðîõ íºõöºë ¿¿ñ÷ ÷àäàõ þì. Ýõëýýä òåðìîäèíàìèêèéí ÷èãèéã àâ÷ ¿çüå. Ýìõ öýãöã¿é òºëºâ íü ýìõ öýãöòýé òºëºâººñ ÿìàãò èõ áàéäàã ãýäãýýñ òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü óðãàí ãàðäàã. Æèøýý íü ýâë¿¿ëäýã çóðãèéã àâààä ¿çüå. Õýðýãòýé ä¿ð çóðàã á¿ðäýõ õàðèëöàí õîëáîîòîé çºâõºí íýã áàéðëàë áàéíà. Òýãýõýä çóðàã åðººñ á¿ðäýõã¿é áàéõ ýìõ çàìáàðààã¿é ÿíç á¿ðèéí ìàø îëîí áàéðëàë áèé. Ýìõ öýãöòýé öººí òºëºâèéí íýãíýýñ ÿìàð íýã ñèñòåì õºãæèæ ýõýëñýí áàéã. ßâààíäàà ñèñòåìèéí òºëºâ øèíæëýõ óõààíû õóóëüòàé á¿ðýí òààð÷ ººð÷ëºãäºõ áîëíî. Ýìõ öýãöã¿é òºëºâ èõ áàéäàã áîëîõîîð õýñýã õóãàöààíû äàðàà ýìõ öýãöòýé òºëºâ á¿õèé ñèñòåì íü ýìõ öýãöã¿é òºëºâò äàðóé øèëæèíý. Èéìä õýðýâ ñèñòåì ýõëýýä äýýä ýìõ öýãöèéí òºëºâò áàéñàí áîë ÿâààíäàà ýìõ öýãöã¿é ºñºí íýìýãäýíý. Òýãýõýýð ýâë¿¿ëäýã çóðàã ìààíü ýâëý÷èõñýí áàéñàí áîë õîëèõ ¿åä òýäíèé áàéðëàë ººð÷ëºãäºæ, äàðóé ýìõ öýãöã¿é áîëíî, ÿàãààä ãýâýë ýìõ öýãöã¿é òºëºâ ýìõ öýãöòýéãýýñýý õàìààã¿é èõ áàéäàã. Èéìä ýâë¿¿ëñýí çóðàã ýâäýðýõ íü ìýäýýæ. Çàðèì õýñýã íü çóðãèéí íýã õýñãèéã á¿ðä¿¿ëæ õàìòäàà áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ áèä ò¿¿íèéã õîëèõ òóñàì ýíý õýñýã çàäàð÷, õîëèëäîõ ìàãàäëàë óëàì ºñíº. Ýöñèéí ýöýñò áèäýíä ÿìàð÷ ä¿ð çóðàã ¿ëäýõã¿é. Èíãýõëýýð õýðýâ ýõëýýä äýýä ýìõ öýãöòýé òºëºâ áàéñàí áîë ýìõ öýãöã¿é ÿâààíäàà ºñíº. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæèë àíõíû òºëºâººñºº ¿ë õàìààðàí äýýä ýìõ öýãöèéí òºëºâººð ºíäºðëºõèéã Áóðõàí òààëæýý ãýæ ¿çüå. Ýðò ¿åäýý îð÷ëîí åðòºíö ýìõ çàìáàðààã¿é òºëºâò áàéñàí íü á¿ð ìàãàäëàëòàé. Ýíý íü ýìõ çàìáàðààã¿é ÿâààíäàà áàãàñíà ãýñýí ¿ã. Òýãýõýýð õàãàðñàí àÿãà õàãàðõàéíóóäààñàà öîãöëîí øèðýýí äýýð õýðõýí ¿ñðýí ãàðàõûã òà ¿çýõ íü. Ãýõäýý òèéí ¿ñðýõ àÿãûã õàðàõ õ¿ì¿¿ñ ýìõ öýãöã¿é ÿâààíäàà áàãàñàõ îð÷ëîí åðòºíöèéí îðøèí ñóóã÷èä áàéõ ¸ñòîé. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí ïñèõîëîãèéí ÷èã óõàðñàí ç¿ãò áàéõ ¸ñòîé ãýæ áè áàòëàæ áàéíà. Òîäðóóëáàë òýä èðýýä¿éä áîëîõ ¿éë ÿâäëûã ìýäýõ ÷ ºíãºðñºíä áîëñîí ¿éë ÿâäëûã ñàíàõ ¸ñã¿é. Õàãàðñàí àÿãûã õàðààä øèðýýí äýýð ÿàæ áàéõûã íü ýðãýí ñàíàõ ÷ øèðýýí
äýýð áàéõ ¿åä íü ò¿¿íèéã øàëàí äýýð áàéñíûã ñàíàõã¿é áàéõ áàéñàí. Áèä óóðàã òàðõèà õýðõýí àæèëëàäàãèéã á¿õ á¿ðäýë õýñãýýð íü ìýääýãã¿é áîëîõîîð õ¿íèé îé ñàíàìæèéí òàëààð ýðýãö¿¿ëýõ íü æèðèéí íýã õýðýã îãò áèø. Òýãñýí õýðíýý êîìïüþòåðûí îé ñàíàìæ õýðõýí àæèëëàäàãèéã á¿õ òàëààð íü ìýääýã. Èéìä áè öàã õóãàöààíû ïñèõîëîãè ÷èãèéã êîìïüþòåðûí õóâüä ÿðèõ áîëíî. Íàäàä ïñèõîëîãèéí ÷èã êîìïüþòåðóóäàä ÷, õ¿ì¿¿ñò ÷ íýã ãýæ òºñººëºõºä á¿ðýí óòãàòàé ñàíàãääàã. Õýðýâ òèéì áèø áàéñàíñàí áîë õóâüöààíû ìàðãààøèéí áàãöûã ñàíàäàã êîìïüþòåðòýé áàéãààä áèðæ äýýð ñàéõàí òîãëîõñîí. Êîìïüþòåðèéí îé ñàíàìæ áîë á¿ä¿¿ëãýýð õýëáýë õî¸ð òºëºâèéí àëü íýãýíä íü áàéðëàæ áîëîõ ýëåìåíò¿¿äèéã àãóóëñàí òºõººðºìæ. Ýíý òºõººðºìæèéí ýíãèéí æèøýý áîë ñàìïèí þì. Õàìãèéí æèðèéí õýëáýðýýðýý êîìïüþòåð áîë òóñ á¿ðò íü ýðõè ñóóëãàñàí õºíäëºí òºìºð óòàñíû öóãëóóëãà. Ýðõè á¿ð íü õî¸ð áàéðëàëûí íýãýíä áàéíà. Êîìïüþòåðèéí îé ñàíàìæèíä þó ÷ ºãºã人ã¿é áàéõ õ¿ðòýë ýðõèíèé áîëîìæèò õî¸ð áàéðëàë õî¸óë àäèë ìàãàäëàëòàé áàéõ ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéíà. (Óòñàí äàõü ýðõèí¿¿ä ñàíàìñàðã¿é áàéäëààð õóâààðèëàãääàã.) Òºëºâèéã íü òîãòîîõ ¸ñòîé ñèñòåìòýé îé ñàíàìæ õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöñýíèé äàðàà ò¿¿íèé òºëºâ ñèñòåìèéí òºëºâººñ õàìààðìàë á¿ðýí òîäîðõîé áîëäîã. (Ñàìïèíãèéí ýðõè á¿ð òºìºð óòàñíû íýã áîë áàðóóí, ¿ã¿é áîë ç¿¿í òàëä áàéðëàíà.) Èíãýýä êîìïüþòåðûí îé ñàíàìæ ýìõ öýãöã¿éãýýñ ýìõ öýãöòýé òºëºâò øèëæëýý. Ãýõäýý îé ñàíàìæ çºâ òºëºâò áàéíà ãýäãèéã òîäîðõîé áîëãîõûí òóëä íèëýýä òîîíû (æèøýý íü, ýðõèéã ñàìïèíäàõàä ýñâýë êîìïüþòåðèéí òýæýýëä çîðèóëñàí) ýíåðãè çàðöóóëàõ õýðýãòýé. Ýíý ýíåðãè äóëààí áîëæ, ¿¿íýýñ óëáààëæ îð÷ëîí åðòºíö äýõ ýìõ çàìáàðààã¿éí õýìæýý íýìýãäýíý. Ýìõ çàìáàðààã¿éí ýíý íýìýãäýëò óã îé ñàíàìæèéí öýãöðýëòýýñ ÿìàãò èë¿¿ áàéíà. Õºðã¿¿ðýýð êîìïüþòåðèéã çààâàë õºðãºäºã íü êîìïüþòåð îé ñàíàìæèíäàà þóã ÷ þì òýìäýãëýõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíö äýõ íèéò ýìõ öýãöã¿é ÿàæ èéãýýä íýìýãäýíý ãýäãèéã èëòãýíý. Êîìïüþòåð ºíãºðñºíèéã ñàíàõ öàã õóãàöààíû ýíý ÷èãëýë íü ýìõ öýãöã¿é íýìýãääýã ÷èãëýëòýé äàâõàöäàã. Èéìä öàã õóãàöààíû ñóáúåêòèâ ìýäðýìæ, öàã õóãàöààíû ïñèõîëîãè ÷èã ìààíü áèäíèé òàðõèíä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èãýýð òîäîðõîéëîãääîã. Êîìïüþòåðèéí íýãýí àäèë áèä ¿éë ÿâäëûã ýíòðîïè ºñäºã òýð äàðààëàëä ñàíàõ ¸ñòîé. Òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü îäîî áàðàã îéëãîìæòîé áîëëîî. Áèä öàã õóãàöààã ýìõ öýãöãóé ºñäºã ÷èãëýëä õýìæäýã ó÷ðààñ ýìõ öýãöã¿é öàãèéí àÿñààð ºñäºã. ¯¿íýýñ íàéäâàðòàé áîîöîî òàâèõ áîëîìæã¿é þì! Èíãýõýä ÿàãààä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èã îðøèí áàéõ ¸ñòîé âý? ªºðººð õýëáýë ÿàãààä ºíãºðñºí ãýæ áèäíèé íýðëýäýã öàã õóãàöààíû ýõýíä îð÷ëîí åðòºíö äýýä ýìõ öýãöòýé òºëºâò áàéñàí áàéõ ¸ñòîé âý? ßàãààä á¿ðýí ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéãààã¿é âý? Ýíý íü ë èë¿¿ ìàãàäëàëòàé þì áèø ¿¿, Ò¿¿íýýñ ãàäíà ÿàãààä îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã òýð ÷èãëýëä ë ýìõ öýãöã¿é ÿâààíäàà ºñäºã âý? Èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã äýýð áèäýíä ìýäýãäýæ áàéãàà áàéãàëèéí òóõàé á¿õ õóóëèóä àëäàãäàõ ¸ñòîé ó÷ðààñ õàðüöàíãóéí ñîíãîäîã åðºíõèé îíîëä îð÷ëîí åðòºíö õýðõýí ¿¿ññýíèéã òîîöîîëæ ÷àääàãã¿é þì. Îð÷ëîí åðòºíö íýãýí èæèë, ñàéòàð öýãöëýãäñýí òºëºâººñ ¿¿ñ÷ýý. Ýíý íü áèäíèé îäîî àâ÷ ¿çýæ áàéãàà øèã öàã õóãàöààíû íàðèéí òîäîðõîé òåðìîäèíàìèê, ñàíñðûí ÷èãò õºòëºí àâàà÷èæ áîëîõ. Ãýâ÷ îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ îãò íýãýí èæèë áèø, ýìõëýãäýýã¿é áàéñàí áàéæ ÷ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä îð÷ëîí åðòºíö á¿ðýí ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéæ, ýìõ çàìáàðààã¿é íü öàãèéí àÿñààð íýìýãäýæ ÷àäàõã¿é áàéõ þì. Ýìõ çàìáàðààã¿é íü öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èã áàéõã¿é ¿åä ººð÷ëºãäºõã¿é ¿ëäýæ áîëîõ áàéñàí, ýñâýë öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èã ñàíñðûí ÷èãèéí ýñðýã ÷èãëýñýí ¿åä áàãàñàæ áîëîõ áàéñàí. Ýäãýýð áîëîìæèéí íýã íü ÷
áèäíèé àæèãëàæ áàéãààòàé òààðàõã¿é. Ãýâ÷ áèäíèé ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí õàðüöàíãóéí ñîíãîäîã åðºíõèé îíîë ñ¿éðëýý óðüä÷èëàí çàðëàäàã. Îðîí-öàãèéí ìóðóéëò èõ áîëîõîä êâàíòûí òàòàëöëûí íºëººí¿¿ä ÷óõàë áîëæ, ñîíãîäîã îíîë îð÷ëîí åðòºíöèéã òàéëáàðëàõ íàéäâàðòàé ¿íäýñëýë áàéõàà áîëèíî. Îð÷ëîí åðòºíö õýðõýí ¿¿ññýíèéã îéëãîõûí òóëä òàòàëöëûí êâàíò îíîëä õàíäàõ íü çàéëøã¿é. Ãýõäýý òàòàëöëûí êâàíò îíîëä îð÷ëîí åðòºíöèéí òºëºâèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä ºìíºõ á¿ëýãò áèäíèé ¿çñýí÷ëýí ºíãºðñºí ¿åä îðîí-öàãèéí õèë õÿçãààð äýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí áîëîëöîîò ò¿¿õ¿¿ä õýðõýí ºðíºõèéã ìýäýõ õýðýãòýé. Áèä þóã ìýäýõã¿é áàéíà, þóã ìýäýæ ÷àäàõã¿é áàéíà ãýäãýý òîäîðõîéëîõîä ¿¿ñýõ ýíý áýðõøýýë òýäãýýð ò¿¿õ òºãñãºëºã ºðíºëòýé ÷ õèë, õÿçãààð áóþó îíöãîé öýãã¿é õýìýýõ õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöëèéã õàíãàñàí òîõèîëäîëä ë àðèëíà. Òýãâýë öàã õóãàöààíû ýõëýë íü îðîí-öàãò òîãòâîðòîé, íýãýí õýâèéí öýã áàéõ ¸ñòîé áºãººä îð÷ëîí åðòºíö òýëýëòýý íýãýí èæèë, öýãöòýé òºëºâººñ ýõýëñýí áàéõààð áàéíà. Ýõëýë íü òºãñ íýãýí èæèë áàéæ ÷àäàõã¿é, ÿàãààä ãýâýë ¿¿íèéã êâàíò îíîëûí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ýâäýíý. Ýíý íü Ẻìèéí íÿãò, õóðäíû ¿ë ÿëèã ôëóêòóàöèóä îðøèõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã. Ãýõäýý õèë õÿçãààð áàéõã¿é íºõöºë íü ýíý ôëóêòóàöè òîäîðõîéã¿éí çàð÷èìòàé òààðàí º÷¿¿õýí áàéõ ¸ñòîé ãýæ ºã¿¿ëäýã. Îð÷ëîí åðòºíö ýõëýýä á¿õ õóðäààðàà áóþó "èíôëÿöèéí" õóðäòàéãààð òýëñýí, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä õýìæýý íü îëîí äàõèí íýìýãäñýí àæ. Íÿãòûí ôëóêòóàöè ýõýíäýý áàãà áàéñàí, äàðàà íü íýìýãäýæ ýõýëñýí áàéæ áîëíî. Íÿãò íü äóíäàæààñ ¿ë ÿëèã èë¿¿ áîëñîí òýð ìóæóóäûí òýëýëò íýìýãäýë ìàññûí òàòàëöëààñ áîëæ óäààøèð÷ýý. Ýöñèéí ýöýñò òýäãýýð ìóæ òýëýõýý áîëüæ, õóìèãäñàíû ¿ð äóíä ãàëàêòèêóóä, îäîä, áèä ìýòèéí àìüä àìüòàä ¿¿ñýâ. Èíãýæ îð÷ëîí åðòºíö íýãýí èæèë, öýãöòýé òºëºâººñ ¿¿ñ÷, ÿâààíäàà íýãýí èæèë áèø, öýãöã¿é òºëºâò øèëæñýí áàéíà. Èéì õàíäëàãûã öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èãèéí îðøèí áàéõóé òàéëáàðëàæ ÷àäíà. Ãýâ÷ îð÷ëîí åðòºíö òýëýõýý áîëüæ, õóìèãäàæ ýõëýõýä þó áîëîõ áîë? Òýð ¿åä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èã óõðàõ þì áîë óó? Ýìõ öýãöã¿é ÿâààíäàà áàãàñ÷ ýõëýõ ¿¿? Òýëýëòèéí ¿åýñ õóìèëòûí ¿åä øèëæèõ øèëæèëòèéã ¿çýõ àç òîõèîñîí õ¿ì¿¿ñèèí ºìíº õàìãèéí ãàéõàëòàé áîëîìæóóä íýýãäýõ þì. Õàãà ¿ñýðñýí àÿãàíû õàãàðõàéíóóä øàëàí äýýð öóãëàð÷, øèðýýí äýýð ýðãýí ãàðàõûã òýä õàðæ ÷ ìàãàäã¿é áóñ óó? Ýñâýë òýä õóâüöààíû ìàðãààøèéí áàãöèéã íü ýðãýí ñàíàæ, áèðæ äýýð àìæèëòòàé òîãëîæ ÷ ìàãàä. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèãäàæ ýõýëáýë þó áîëîõ òàëààð ñàíàà çîâíèõ íü õóìèëò äîð õàÿæ àðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëä õàðààõàí áîëîõã¿é áîëîõîîð íèëýýä ýðòýäñýí ìýò ñàíàãäàæ áîëîõ ë äîî. Ãýõäýý ýíý òóõàé ìýäýõýä íýã èõ öàã îðîõãóé. ¯¿íèé òóëä ç¿ãýýð ë õàð í¿õ ð¿¿ ¿ñðýõ õýðýãòýé. Õàð í¿õíèé òºëºâººð òºãñºõ îääûí õóìèëò îð÷ëîí åðòºíöèéí õóìèëòûí ýöñèéí øàòòàé àäèë áàéíà. Èéìä õýðýâ ýìõ öýãöã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéí õóìèëòûí øàòàíä áàãàñàõ ¸ñòîé áîë òýðýýð õàð í¿õíèé äîòîð ÷ áàãàñàõ áîëíî. Òýãâýë õàð í¿õýíä óíàñàí ñàíñðûí íèñãýã÷ áîîöîî òàâèõààñàà ºìíº áºìáºã àëü õîâèëä îðîõûã ñàíàõ áîëîõîîð õîâèëò õ¿ðäýýð òîãëîí èõ ìºí㺠õîæèõ áàéëàà. (Õàðàìñàëòàé íü òîãëîîì ñàíñðûí íèñãýã÷ ººðºº ãîéìîí áîëîí õóâèð÷èõààã¿é áàéõ õ¿ðòýë íýã èõ óäààí ¿ðãýëæëýõã¿é àæ. Òåðìîäèíàìèê ÷èãèéí óõðàëòûí òàëààð áèäýíä ìýäýýëæ ÷, õîæëîî àâ÷ ÷ àìæèëã¿é õàð í¿õíèé ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí öààíà îðæ ¿ã¿é áîëîõ áàéñàí.) Îð÷ëîí åðòºíöèéí õóìèëòûí ¿åä ýìõ öýãöã¿é áàãàñàõ ¸ñòîé ãýæ ýõýíäýý áè áîäîæ áàéëàà. ßàãààä ãýâýë ýðãýí æèæãýð÷ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíö íýãýí õýâèéí, öýãöòýé òºëºâò àõèí îðîõ ¸ñòîé ãýæ áè áîäñîí þì. Ýíý íü õóìèëòûí ôàç öàãèéí õóâüä óõàðñàí òýëýëòèéí ôàçòàé èæèë ãýñýí ¿ã, Õóìèëòûí øàòàíä àìüäðàë óðâóó ÷èãëýëýýð ºðíºõ ¸ñòîé, òýãýõýýð õ¿ì¿¿ñèéí ¿õýë òºðºõººñ íü ºìíº áàéæ, îð÷ëîí åðòºíö õóìèãäàõûí õýðýýð óëàì çàëóó áîëîõ áàéëàà. Èéì ä¿ãíýëòèéí ñýòãýë òàòàì áàéäàë íü òýëýëòèéí ôàç, õóìèëòûí ôàç õîîðîíäûí ãî¸ òýíöâýðò
îðøèæ áàéâ. Ãýõäýý ¿¿íèéã îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé òºñººëë¿¿äýýñ àíãèä, äàíãààð íü àâ÷ ¿çýæ áîëîõã¿é. Ýíý ä¿ãíýëò õèë õÿçãààð ¿ã¿é ãýäýã íºõö뺺ñ óðãàí ãàð÷ áàéíà óó ýñâýë ýíý íºõöºëä õàðø áàéíà óó? ãýñýí àñóóëò ¿¿ñ÷ áàéíà. Ò¿ð¿¿í ºã¿¿ëñýí÷ëýí õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë ¿íýõýýð ýìõ öýãöã¿é íü õóìèëòûí øàòàíä íýìýãäýõ ¸ñòîéã çààíà ãýæ ýõýíäýý áîäñîí þì. Çàðèì òàëààð íàìàéã äýëõèéí ãàäàðãûí àäèëòãàë òººðºãäºëä îðóóëæ áàéëàà. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë Õîéä Òóéëòàé äàâõöàíà ãýæ ¿çüå. Òýãâýë îð÷ëîí åðòºíöèéí òºãñãºë ýõëýëòýéãýý Õîéä Òóéë ªìíºä Òóéëòàéãàà àäèë áàéäàã øèã àäèë áàéõ ¸ñòîé. Ãýõäýý Õîéä, ªìíºä Òóéëóóä õóóðìàã öàã õóãàöààíä îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë, òºãñãºë õî¸ðòîé òààðíà. Áîäèò öàã õóãàöààíä ýõëýë, òºãñãºë õî¸ð áèå áèåýñýý íèëýýä ÿëãààòàé áàéíà. Õóìèëòûí ôàç öàãèéí õóâüä óõàðñàí òýëýëòèéí ôàçòàé àäèë áàéäàã îð÷ëîí åðòºíöèéí ýíãèéí íýã çàãâàðûã àâ÷ ¿çñýí àæèë ìààíü ÷ íàìàéã òººðºãäºëä îðóóëæ áàéëàà. Ãýâ÷ ìèíèé õàìòðàã÷, Ïåíñèëüâàíèé Èõ Ñóðãóóëèéí Äîí Ïåéæ õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë íü õóìèëòûí ôàç öàãèéí õóâüä óõàðñàí òýëýëòèéí ôàç áàéõûã øààðäàõã¿é ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. ¯¿íýýñ ãàäíà øàâü íàðûí ìààíü íýã Ðåéìîíä Ëåôëåìì íèëýýä íàðèéí ýýäðýýòýé çàãâàðò îð÷ëîí åðòºíöèéí õóìèëò òýëýëòýýñýý èõ ÿëãààòàé ãýäãèéã òîãòîîâ. Áè àëäñàíàà îéëãîëîî. ¯íýíäýý õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë íü õóìèëòûí ¿åä ýìõ öýãöã¿é ºñºí íýìýãäñýýð áàéõ ¸ñòîé㠺㿿ëæ áàéíà. Öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê áîëîí ïñèõîëîãè ÷èã¿¿ä ÷èãëýëýý õàð í¿õýíä ÷, ýðãýí õóìèãäàæ ýõýëñýí îð÷ëîí åðòºíöºä ÷ ýñðýã ç¿ãò ººð÷èëäºãã¿é àæýý. Èéì àëäààã ººðººñºº îëîîä òà þó õèéõ áàéñàí áîë? Çàðèì íü ººðèéí áóðóóã õýçýý ÷ õ¿ëýýõã¿é, ººðèéí ñàíààíóóäàä òóñ áîëîõ øèíý, øèíý, îãò ¿íäýñëýãýýã¿é îëîí ¿íäýñëýëèéã ýðæ õàéäàã. Ýääèíãòîí õàð í¿õíèé îíîëûã ýñýðã¿¿öýã÷ áîëîîä ÿã èíãýæ áàéñàí þì. ͺ㺺 õýñýã íü èéì áóðóó ¿çëèéã õýçýý ÷ áàðèìòëàæ áàéãààã¿é, õýðýâ áàðèìòëàæ áàéñàí áîë ò¿¿íèé ¿íäýñã¿éã ¿ç¿¿ëýõèéí òóëä ë áàðèìòëàæ áàéñàí ãýäãýý çàðëàäàã. ªºðèéí áóðóóã àëáàí ¸ñîîð õ¿ëýýí çºâøººðºõ íü èë¿¿ çºâ þì øèã íàäàä ñàíàãääàã. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òîãòâîðòîé çàãâàðûã áèé áîëãîõ ¿åä õýðýã áîëñîí ñàíñðûí òîãòìîëûã îðóóëñàíûãàà ººðèéíõºº õàìãèéí òîì àëäàà ãýæ Ýéíøòåéí çàðëàæ áàéñàí íü ¿¿íèé ñàéõàí æèøýý þì. Öàã õóãàöààíû ÷èãäýý ýðãýí îðú¸. ßàãààä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê áîëîí ñàíñðûí ÷èã èæèë ÷èãëýëòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà âý? ªºðººð õýëýõ þì áîë ÿàãààä ýìõ öýãöã¿é íü îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã òýð ÷èãëýëä ÿâààíäàà ºñäºã âý? ãýñýí íýã àñóóëò áèäýíä ¿ëäñýí. Õèë õÿçãààðã¿éí íºõöëèéí ºã¿¿ëæ áàéãàà÷ëàí õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö òýëýýä äàðàà íü õóìèãäàæ ýõëýíý ãýæ òîîöâîë àñóóëò ìààíü ÿàãààä áèä õóìèëòûí ôàçä áèø, õàðèí òýëýëòèéí ôàçä áàéõ ¸ñòîé âý? ãýõ ìàÿãòàé áîëæ ººð÷ëºãäºíº. "Õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷èìûí ¿íäñýí äýýð ýíý àñóóëòàíä õàðèóëæ áîëíî. Õóìèëòûí ôàç äàõü íºõöë¿¿ä ÿàãààä ýìõ öýãöã¿é íü îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéãàà òýð ÷èãëýëä ÿâààíäàà ºñäºã âý ãýæ àñóóõ ÷àäàëòàé óõààíò àìüòäûí îðøèí áàéõóéä òîõèðîõã¿é. Õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöëèéí óðüä÷èëàí õýëäýã îð÷ëîí åðòºíöèéí ýðò ¿åèéí èíôëÿöè íü îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèëòààñ çàéëõèéõ, èéìä õóìèëòàíä ìºä õ¿ðýõã¿é òýðõ¿¿ õàíàñàí õóðäàíä ìàø îéðõîí õóðäààð òýëñýí ãýäãèéã çààäàã. Ãýõäýý òýð ¿åä á¿õ îä øàòàæ äóóñààä, òýäíèé ¿¿ñãýñýí ïðîòîí, íåéòðîíóóä á¿ð æèæèã Ẻìñ áîëîí çàäàðñàí áàéíà. Îð÷ëîí åðòºíö öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê òîäîðõîé íýã ÷èãã¿é, ¿íýõýýð á¿ðýí ýìõ öýãöã¿é òºëºâò ¿ëäýõ áàéâ. Ýìõ öýãöã¿é ìàø èõýýð íýìýãäýæ ÷àäàõã¿é, îð÷ëîí åðòºíö ÷ òèéí áàðàã á¿ðýí ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéõ áàéëàà. Ãýâ÷ óõààíò àìüäðàë îðøèí áàéõàä òåðìîäèíàìèê òîäîðõîé íýã ÷èã çàéëøã¿é àæ. Àìüäðàõûí òóëä õ¿ì¿¿ñ ýíåðãèéí öýãöòýé õýëáýðèéã òýýã÷ áîëæ èëýðõèéëýãäýõ õ¿íñ òýæýýëèéã õýðýãëýí, ò¿¿íèéã äóëààí áîëãîí ººðººð õýëáýë ýíåðãèéí ýìõ öýãöã¿é õýëáýð áîëãîí õóâèðãàõ ¸ñòîé. Èíãýõëýýð õóìèëòûí
øàòàíä óõààíò ÿìàð÷ àìüäðàë áàéæ ÷àäàõã¿é. Ýíý íü ÿàãààä áèäíèé õóâüä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê áîëîí ñàíñðûí ÷èã èæèë ÷èãëýëòýé áàéäãèéã òàéëáàðëàíà. Ýìõ öýãöã¿é íü îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòýýñ áîëîîä íýìýãääýã ìýòýýð áîäîõ íü áóðóó. Ýìõ öýãöã¿é ºñºõèéã áîëîí çºâõºí òýëýëòèéí ôàçä óõààíò àìüäðàëä òîõèðîõ íºõöºë á¿ðäýõèéã õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë á¿ðýëä¿¿ëäýã áèëýý. ¯ð ä¿íãýý òîîöú¸. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä öàã õóãàöààíû "óðàãøëàõ", "óõðàõ" ÷èãëýëèéí õîîðîíä ÿëãàà òàâüäàãã¿é. Ãýõäýý èðýýä¿éã ºíãºðñºíººñ ÿëãàõ öàã õóãàöààíû äîð õàÿæ ãóðâàí ÷èã áàéíà. Ýäãýýð íü ýìõ çàìáàðààã¿é ºñ÷ áàéäàã öàã õóãàöààíû ÷èãëýë áîëîõ òåðìîäèíàìèê ÷èã, áèäýíä èðýýä¿éã áèø, õàðèí ºíãºðñºíèéã ñàíóóëäàã öàã õóãàöààíû ÷èãëýë áîëîõ ïñèõîëîãèéí ÷èã, îð÷ëîí åðòºíö õóìèãääàã áèø, õàðèí òýëæ áàéäàã öàã õóãàöààíû ÷èãëýë áîëîõ ñàíñðûí ÷èã þì. Ïñèõîëîãèéí ÷èã òåðìîäèíàìèê ÷èãòýé ¿íýõýýð òýíö¿¿, òýãýõýýð òýä õî¸óë èæèë ÷èãëýëòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã áè ¿ç¿¿ëëýý. Õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõö뺺ñ öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê òóí íàðèéí ÷èã áàéãàà íü óðãàí ãàðíà, ÿàãààä ãýâýë îð÷ëîí åðòºíö íýãýí õýâèéí, ýìõ öýãöòýé òºëºâò ¿¿ññýí áàéõ ¸ñòîé. Òåðìîäèíàìèêèéí áîëîí ñàíñðûí ÷èã äàâõöäàã øàëòãààí íü óõààíò àìüòàí çºâõºí òýëýëòèéí ôàçä ë àìüäàð÷ ÷àäíà ãýäýã äýýð ñóóðèëäàã. Õóìèëòûí ôàçä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê íàðèéí ÷àíä ÷èã áàéõã¿é áîëîõîîð óõààíò àìüäðàëä òýð íü òîõèðîõã¿é. Îð÷ëîí åðòºíöèéã òàíèí ìýäýõ çàìä õ¿í òºðºëõòíèé õèéñýí äýâøèë îð÷ëîí åðòºíöèéí ºñºí íýìýãäýõ ýìõ öýãöã¿éä ýìõ öýãöèéí áÿöõàí áóëàí ¿¿ñýõýä õ¿ðãýñýí àæýý. Õýðýâ òà ýíý íîìûí ¿ã á¿ðèéã òîãòîîñîí áîë ñàíàõ îé òàíü õî¸ð ñàÿ îð÷èì íýãæ ìýäýýëýë àâ÷, òàíû òàðõèí äàõü ýìõ öýãö áàðàã õî¸ð ñàÿ íýãæýýð íýìýãäñýí. Ãýõäýý òà ýíý íîìûã óíøèæ áàéõäàà õ¿íñ òýæýýëèéí áàéäëààð àâñàí íààíàäàæ ìÿíãàí êàëîðè öýãöòýé ýíåðãèéã õºëñ ÿëãàðóóëàõ çàìààð äóëààí áîëãîí îð÷èí òîéðíûõîî àãààðò øèíãýýí, ýìõ öýãöã¿é ýíåðãè áîëãîí õóâèðãàñàí. Ýíý ¿åä îð÷ëîí åðòºíö äýõ ýìõ öýãöã¿é òàíû òàðõèí äàõü ýìõ öýãöèéí äóðäñàí íýìýãäýëòýýñ àðâàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ äàõèí èõ áóþó îéðîëöîîãîîð õîðèí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ íýãæýýð ºññºí, òýãýõäýý ýíý íîìîíä îðñîí á¿õíèéã ñàíàæ áàéãàà áîë ø¿¿ äýý. Äàðààãèéí á¿ëýãò áè îð÷ëîí åðòºíöºä áîëæ áàéãàà á¿õíèéã õàìàðñàí á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã á¿òýýõèéã ÷àðìàéí ìèíèé ÿðüñàí òýäãýýð òóñãààð îíîëûã áèå áèåòýé íü íýãòãýõ ãýæ õ¿ì¿¿ñ õýðõýí îðîëäñîíû㠺㿿ëýõäýý òàíû òàðõèíä àðàé èõ ýìõ öýãö òºð¿¿ëýõèéã îðîëäîõ áîëíî.
Àðàâäóãààð á¿ëýã Ôèçèêèéí íýãäýë Îð÷ëîí åðòºíöºä áîëæ áàéãàà á¿õíèéã òàéëáàðëàõ á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã íýãýí àìüñãààãààð á¿òýýõ íü íýãä¿ãýýð á¿ëýãò ÿðüñàí÷ëàí îãòõîí ÷ àìàð áèø þì. Èíãýýä áèä ¿éë ÿâäëûí õÿçãààðëàãäìàë õýñãèéã òàéëáàðëàäàã òóñãààð îíîëóóä á¿òýýí, áóñàä íºëººã îðõèæ ýñâýë òîäîðõîé òîîãîîð îðëóóëæ óðàãøèëäàã. (Õèìèä àòîìûí öºìèéí äîòîîä á¿òöèéã ìýäýõã¿éãýýð àòîìóóäûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéã òîîöîæ áàéñàí áàéõ æèøýýòýé.) Ãýõäýý ýöñèéí ýöýñò ýíý á¿õ òóñãàé îíîëûã îðëîõ, ººðèéí äóðûí õýìæèãäýõ¿¿íèé óòãûã òóðøëàãàòàé òààðóóëàõ àëáàã¿é èéì íýãýí á¿ðýí, çºð÷èëã¿é íýãäìýë îíîëûã îëíî ãýäýãò èòãýæ áîëíî. Èéì îíîëûí ýðýë íü "ôèçèêèéí íýãäýë" ãýäãýýð àëäàðøñàí þì. Ýéíøòåéí àìüäðàëûíõàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéã íýãäìýë îíîëûí ýðýë õàéãóóëä çîðèóëñàí ÷ òýð ¿åä òîõèðîî íü á¿ðäýýã¿é áàéæýý. Òóõàéí ¿åä òàòàëöàë áîëîí öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷íèé òóõàé òóñãàé îíîëóóä áàéñàí áîëîâ÷ öºìèéí õ¿÷íèé òàëààð ìýäýãäñýí þì áàãà áàéëàà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà êâàíò ìåõàíèêèéí õºãæèëä òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ìºðò뺺 ò¿¿íä èòãýõýýñ Ýéíøòåéí ººðºº òàòãàëçàæ áàéâ. Ãýòýë òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷ëîí åðòºíöèéí ñóóðü øèíæ ìºí áîëòîé. Èéìä òýðýýð ¿íýíõ¿¿ íýãäìýë îíîëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ ¸ñòîé. ªíººäºð áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé íèëýýä èõ ç¿éëèéã ìýäýæ áàéãàà ó÷ðààñ èéì îíîëûã á¿òýýõ èòãýë ìàø èõ ºññºí ãýäãèéã áè ¿ç¿¿ëíý. Ãýõäýý õýòýðõèé èõ èòãýõ õýðýãã¿é þì. Õîîñîí àìëàëòàíä áèä óäàà äàðàà õóóðòàæ áàéñàí! Æèøýý íü, òàñðàëòã¿é áîäèñûã òîäîðõîéëäîã óÿí õàòàí øèíæ, äóëààí äàìæóóëàõ øèíæ ãýõ ìýò øèíæ¿¿äýýð äàìæóóëæ á¿õíèéã òàéëáàðëàæ áîëíî ãýæ ýíý çóóíû ýõýíä ¿çýæ áàéëàà. Àòîìûí á¿òýö, òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûã íýýñýí íü èéì õàíäëàãûã ýãíýãò ¿ã¿é áîëãîâ. Äàðààõàí íü áàñ, 1928 îíä: Íîáåëèéí øàãíàëò, ôèçèê÷ Ìàêñ Áîðí øòòèíãåíèé èõ ñóðãóóëèéí çî÷äûí ºìíº ãàðààä "Áèäíèé îéëãîæ áàéãààãààð ôèçèê õàãàñ æèëèéí äàðàà òºãñºíº" ãýæ õýëñýí þì. Òýðýýð Äèðàêèéí íýýãýýä óäààã¿é áàéñàí ýëåêòðîíû òîìú¸îíä ¿íäýñëýí òèéí èòãýëòýé áàéæýý. Èéì òîìú¸î òýð ¿åä ìýäýãäýæ áàéñàí õî¸ð Ẻìèéí íýã áîëîõ ïðîòîíû õóâüä ÷ áàéõ ¸ñòîé áºãººä èéí îíîëûí ôèçèê ºíäºðëºíº ãýæ á¿ãä áîäñîí àæ. Ãýâ÷ íåéòðîí áîëîí öºìèéí õ¿÷èéã íýýñýí íü ýíýõ¿¿ òààìàãëàëûã ÷ òººðºëä¿¿ëæ îðõèëîî. Ãýëýý ÷ ãýñýí áàéãàëèéí ýöñèéí õóóëèóäûã õàéõ àæèë ìààíü òºãñãºë人 îéðòñîí áàéõàà ãýñýí àÿäóó ººäðºã ¿çýëä ºíººäºð ¿íäýñëýë áàéãàà ãýäýãò áè èòãýäýã. ªìíºõ á¿ëã¿¿äýä òàòàëöëûí òóñãàé îíîëûã òºëººëäºã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë áîëîí ñóë, õ¿÷òýé, öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷èéã òàéëáàðëàäàã òóñãàé îíîëóóäûí òàëààð ºã¿¿ëñýí áèëýý. Òàòàëöëûã ººðòºº áàãòààãààã¿éãýýñ ãàäíà îíîëûí õóâüä òîîöîîëîãäîõã¿é, ñàéòàð òîõèðñîí íºõö뺺ñ ë òóðøèëòòàé òààðàõ, ÿíç á¿ðèéí Ẻìèéí õàðüöàíãóé ìàññíóóä ãýõ ìýò õýìæèãäýõ¿¿íèéã àãóóëäàãèéí óëìààñ á¿ðýí õàíãàëòòàé ãýæ òîîöîãäîìã¿é áàéäàã èõ íýãäëèéí õýìýýõ îíîëä ñ¿¿ëèéí ãóðàâ íü íýãòãýãäñýí áàéæ ìàãàäã¿é. Òàòàëöëûã áóñàä õ¿÷òýé íýãòãýñýí áàéõ îíîëûã áèé áîëãîõ ¿íäñýí áýðõøýýë õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë íü "ñîíãîäîã" îíîë áàéäàãòàé ººðººð õýëáýë òýðýýð êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûã õàðãàëçäàãã¿éòýé õîëáîîòîé. Áóñàä òóñãàé îíîëóóä êâàíò ìåõàíèêòàé ÷óõàë õýñãýýðýý õîëáîãääîã. Èéìä þóíû ºìíº õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã òîäîðõîéã¿éí çàð÷èìòàé íýãòãýõ íü ÷óõàë. Áèäíèé ¿çñýíýýð òèéì íýãäëèéí ¿ð ä¿íä õàð í¿õ õàð áàéõàà áîëüæ, îð÷ëîí åðòºíöººñ îíöãîé öýã¿¿ä àëãà áîëæ, òýðýýð õèë õÿçãààðã¿é, áèâ
áèò¿¿ áîëäîã ãýõ ìýò õýä õýäýí ãàéõàëòàé ¿ð ä¿í ãàðäàã. Ãýõäýý äîëîîäóãààð á¿ëýãò òàéëáàðëàñàíààð òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì íü "õîîñîí" îðîí çàé ÷ ãýñýí âèðòóàëü Ẻì, ýñðýã- Ẻìèéí õîñîîð ä¿¿ðäýã ãýæ ºã¿¿ëäýãò áýðõøýýë îðøèíî. Ýäãýýð õîñ òºãñãºëã¿é ýíåðãèòýé áàéäàã áîëîõîîð Ýéíøòåéíèé àëäàðò E=mñ^2 òîìú¸î ¸ñîîð òýäíèé ìàññ áàñ òºãñãºëã¿é áàéõ ¸ñòîé. , Èéìä òýäíèé òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð îð÷ëîí åðòºíö ìóðóéæ òºãñãºëã¿é áàãà õýìæýýíä õ¿ðòýë õóìèãäàõ ¸ñòîé. Èéì óòãàã¿é òºãñãºëã¿é áóñàä òóñãàé îíîëä áàñ ¿¿ñäýã ÷ òýäíèéã àõèí õýâèéíæ¿¿ëýõ (renormalization) ãýäýã àðãûí òóñëàìæòàé àðèëãàæ ÿìàãò áîëäîã. Ýíý íü ºìíºõ òºãñãºëã¿éã øèíý òºãñãºëã¿é îðóóëñàíààð ¿ã¿é áîëãîõ àðãà þì. Á¿ðýí áóñ ìàòåìàòèê ¿íäýñëýëòýé ÷ ãýëýý ýíý àðãà àìæèëòòàé õýðýãëýãääýã òºäèéã¿é ò¿¿íèé òóñëàìæòàé ãàðãàí àâñàí òóñãàé îíîëûí òààìàãëàëóóä àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé ãàéõàëòàé íàðèéí òààðäàã áèëýý. Ãýâ÷ òºãñ îíîë íü ìàññ, õ¿÷íèé áîäèò óòãûã îíîëûí ¿¿äíýýñ óðüä÷èëàí õýëæ ÷àääàãã¿é, ñîðèëò òóðøèëòòàé òààðóóëàõ çàìààð á¿ðä¿¿ëýõ õýðýãòýé áîëäîã ó÷ðààñ òºãñ îíîëûã õàéõ òàë äýýð àõèí õýâèéíæ¿¿ëýõ àðãà ñ¿ðõèé õ¿íäðýëòýé ó÷èðäàã. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä îðóóëàõ îðîëäëîãûí ¿åä òààðóóëæ áîëîõ õî¸ðõîí òîî áàéäàã íü òàòàëöëûí õ¿÷íèé õýìæýý, ñàíñðûí òîãòìîë õî¸ð þì. Ãýõäýý òýäíèé õóâèðãàëòààð á¿õ òºãñãºëã¿éã àðèëãàõ áîëîìæã¿é áèëýý. Òýãýõäýý îðîí-öàãèéí ìóðóéëò çýðýã çàðèì íýã õýìæèãäýõ¿¿íèéã á¿ðýí òºãñãºëºã ãýæ ¿çýýä õýìæèæ áîëîõ õýäèé ÷ ýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿í ¿íýõýýð òºãñãºëã¿é õýìýýí òààìàãëàäàã îíîëóóä áàñ áèé! Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã òîäîðõîéã¿éí çàð÷èìòàé íýãòãýõ ¿åä ¿¿ñäýã ýíý àñóóäàë õýñýã õóãàöààíä ýðãýëçýýòýéä òîîöîãäîæ áàéñàí ÷ ýöñèéí ýöýñò ò¿¿íèé áîäèòîé áîëîõ íü 1972 îíä íàðèéâ÷èëñàí òîîöîîãîîð áàòëàãäñàí þì. ¯¿íýýñ äºðâºí æèëèéí äàðàà "åð áóñûí- òàòàëöëûí" ("supergravity") îíîë ãýæ íýðëýãäñýí, áîëîìæèò øèéäë¿¿äèéí íýã íü èëðýâ. Ýíý îíîëûí óòãà íü òàòàëöëûí õ¿÷èéã 纺äºã 2 ñïèíòýé Ẻì áîëîõ ãðàâèòîí íü 3/2, 1, 1/2, 0 ñïèíòýé çàðèì øèíý Ẻìòýé íýãääýã ãýäýãò îðøèíî. Òýãýõýýð ýíý á¿õ Ẻìèéã ÿìàð íýã óòãààð 0,1,2 ñïèíòýé õ¿÷íèé 纺ã÷-Ẻìñòýé 1/2,3/2 ñïèíòýé áîäèñûí Ẻìñ íýãäýõ çàìààð á¿òñýí íýã ë "åð áóñûí-Ẻì"-èéí ÿíç á¿ðèéí òºðºë ãýæ ¿çýæ áîëíî. Òýãýõäýý1/2, 3/2 ñïèíòýé âèðòóàëü Ẻì/ýñðýã-Ẻìèéí õîñóóä ñºðºã ýíåðãèòýé òºäèéã¿é 2,1,0 ñïèí á¿õèé âèðòóàëü õîñóóäûí ýåðýã ýíåðãèòýé òýíöýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã àæ. ¯ð ä¿íä íü îëîí òºãñãºëã¿é àëãà áîëîõ ÷ òýäíèé çàðèì õýñýã õýâýýð ¿ëäñýí áàéõ íèãóðòàé. Ãýõäýý á¿õ òºãñãºëã¿é àðèëñàí ýñýõèéã òîäðóóëàõ íü õýíèé ÷ îðîëäîæ ç¿ðõëýõã¿é òèéì àéìøèãòàé, íàðèéí ýýäðýýòýé òîîöîîã øààðääàã. Êîìïüþòåðèéí òóñëàìæòàéãààð ÷ ýíý àæèë äºðâºí æèëýýñ áàãàã¿é õóãàöàà øààðäàõ ÷ íýã ÷ áîëîâ àëäàõ ìàãàäëàë ìàø ºíäºð ãýäãèéã òîîöîî ¿ç¿¿ëæ áàéãàà. Èéìä õýí íýãýí á¿õ òîîöîîã äàõèí ÿâóóëæ èæèë ¿ð ä¿íã ãàðãàí àâñàí òîõèîëäîëä ë õàðèóëòàíä èòãýæ áîëíî, õàðèí ¿¿íèéã òîîöîõ íü áýðõøýýëòýé. Ýíý á¿õ àñóóäàë õèéãýýä åð áóñûí-òàòàëöëûí îíîë äàõü Ẻìñ àæèãëàãäàõ Ẻìñººñ ÿëãààòàé áàéæ ìàãàäã¿é áàéñàí ÷ ãýñýí èõýíõ ýðäýìòýä åð áóñûí-òàòàëöàë ôèçèêèéí íýãäëèéí òóõàé áîäëîãûí çºâ øèéäýíä õ¿ðãýíý ãýæ ¿çýæ áàéëàà. Òàòàëöëûã áóñàä õ¿÷òýé íýãòãýõ õàìãèéí ñàéí àðãà íü ýíý áàéñàí áîëîëòîé. Ãýâ÷ 1984 îíä ýðäýìòäèéí ñàíàà áîäîë óòàñíû (string thåîãó) ãýãäýõ îíîëûí òàë ðóó õ¿÷òýé õýëáèéñýí þì. Óòàñíû îíîëûí ¿íäñýí ñóäëàãäàõóóí íü îðîí çàéä íýã ë öýãèéã ýçëýí îðøäîã Ẻìñ áèø, õàðèí óðòààñ ººð ÿìàð÷ õýìæýýñã¿é, òºãñãºëã¿é íàðèéõàí óòàñ øèã ç¿éëñ áàéäàã. Ýäãýýð óòàñíû ¿ç¿¿ð (çàäãàé óòàñíóóä ãýãäýõýýð) ÷ºëººòýé ýñâýë áèå áèåòýéãýý íèéëñýí (áèò¿¿ óòàñíóóä ãýãäýõýýð) áàéæ (çóðàã 10.1, 10.2) áîëíî. Áººì öàã õóãàöààíû ýãøèí á¿ðò îðîí çàéí íýã öýãèéã ýçýëäýã áîëîõîîð ò¿¿íèé ò¿¿õèéã îðîí-öàãò øóëóóíààð ("äýëõèéí-øóëóóíààð") ä¿ðñýëæ áîëîõ þì. Õàðèí óòàñ íü öàã õóãàöààíû ýãøèí á¿ðò îðîí çàéí íýã øóëóóíûã ýçýëäýã òóë ò¿¿íèé ò¿¿õ îðîí-öàãò äýëõèéí-
õóóäàñ ãýãäýõ õî¸ð õýìæýýñò ãàäàðãóóãààð ä¿ðñëýãäýíý. (Äýëõèéí-õóóäàñ äýýðõ àëèâàà öýã íýã íü öàã õóãàöàà, íºãºº íü óòñàí äàõü öýãèéí áàéðëàëûã çààõ õî¸ð òîîãîîð òîäîðõîéëîãäîíî.)3àäãàé óòàñíû äýëõèéí-õóóäàñ áîë çàõ íü îðîí-öàã äàõü óòàñíû ¿ç¿¿ð¿¿äýä õàðãàëçàõ ãàäàðãà áàéíà (çóðàã 10.1). Áèò¿¿ óòàñíû äýëõèéí-õóóäàñ íü öèëèíäð ýñâýë ãóóðñ õýëáýðòýé áàéõ áºãººä ãóóðñíû îãòëîãäñîí õýñýã íü öàã õóãàöààíû òîäîðõîé àãøèí äàõü óòàñíû áàéðëàëä õàðãàëçàõ òîéðîã áàéíà (çóðàã 10.2). çóðàã 10.1,2 Õî¸ð õýñýã óòàñ íýã óòàñ áîëîí íèéëæ áîëíî. Çàäãàé óòàñíû òîõèîëäîëä òýä ¿ç¿¿ðýýðýý ë íèéë÷èõíý (çóðàã 10.3), õàðèí áèò¿¿ óòàñíû íýãäýë íü ºìäíèé øóóìàãíû íèéëýëòèéã ñàíàãäóóëàì (çóðàã 10.4) áàéíà.
çóðàã 10.3
çóðàã 10.4 Ýíý÷ëýí íýã óòàñ õî¸ð óòàñ áîëîí ñàëæ áîëîõ þì. ªìíº íü Ẻì ãýæ òîîöîãäîæ áàéñàí ç¿éë óòàñíû îíîëä îëñíû ¿ç¿¿ðýýñ äóãòðàõàä ÷àíãàðñàí îëñîîð äîëãèîí ã¿éäýã øèã óòñàí äóíäóóð ã¿éæ áàéãàà äîëãèîí øèãýýð ä¿ðñëýãääýã. Íýã Ẻì íºãººãºº ãàðãàõ, øèíãýýõ íü óòàñíóóä ñàëæ, íèéëýõòýé òîõèðíî. Æèøýý íü, íàðíààñ äýëõèéä ¿ç¿¿ëæ áóé òàòàëöëûí õ¿÷èéã Ẻìèéí îíîëä íàðíû Ẻìñ ãðàâèòîíûã ÿëãàðóóëæ. äýëõèéí Ẻìñ ò¿¿íèéã øèíãýýñíèé óëìààñ ¿¿ñäýã ìýòýýð ä¿ðñýëäýã (çóðàã 10.5). Óòàñíû îíîëä ýíý ¿éë ÿâö ãóóðñíû Í-õýëáýðèéí íèéëýëò ìýòýýð èëýðõèéëýãääýã (çóðàã 10.6). (Óòàñíû îíîë ÿìàð íýã óòãààð óñ ò¿ãýýõ òåõíèêòýé òºñòýé.) Áîñîî õî¸ð õýñýã íü íàð, äýëõèé õî¸ðûí Ẻìñò õàðãàëçàíà, õàðèí õºíäëºâ÷ íü òýäíèé õîîðîíä ã¿éæ áàéãàà ãðàâèòîíòîé òîõèðíî.
çóðàã 10.5,6 Óòàñíû îíîë ìàø õà÷èí ò¿¿õòýé. Òýð íü õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí îíîëûã áàéãóóëàõ îðîëäëîãûí ¿åä æàðààä îíû òºãñãºëä ¿¿ññýí þì. Ïðîòîí, íåéòðîíû òºðëèéí Ẻìñèéã óòñàí äóíäóóð ã¿éäýã äîëãèîí ìýòýýð àâ÷ ¿çñýíä ãîë ñàíàà íü îðøäîã. Òýãâýë Ẻì õîîðîíä ¿éë÷ëýõ õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë ààëçíû òîð øèãýýð óòàñíû áóñàä õýñãèéã ººð õîîðîíä íü õîëáîñîí ñàëààíóóäòàé ä¿éíý. Ýíý îíîëä òîîöîîëñîí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ ñîðèëò òóðøèëòòàé òààðñàí óòãàòàé áàéõûí òóëä óòàñíóóä àðàâ îð÷èì òîíí õ¿÷ýýð òàòàãäñàí ñóíàäàã óòàñòàé àäèë áàéõ ¸ñòîé áàéëàà. Óòàñíû îíîë òàòàëöëûí õ¿÷èéã òàéëáàðëàæ ÷àäíà, ãýõäýý óòàñ íü ìàø èõ áóþó ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä ãó÷èí åñºí òýã á¿õèé) òîíí õ¿÷ýýð òàòàãäñàí ¿åä ë ÷àäíà ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí á¿òýýëèéã 1974 îíä Ïàðèñûí èðãýí Æîýëü Øåðê, Êàëèôîðíèéí òåõíèêèéí èíñòèòóòûí Æîí Øâàðö õî¸ð íèéòë¿¿ëæýý. Óòàñíû èéì çàãâàð, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë õî¸ðûí òààìàãëàë åðäèéí õýìæýýíä äàâõöàíà, õàðèí ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿíû íýã ñàíòèìåòðýýñ (íýã ñàíòèìåòðèéã àðäàà ãó÷èí ãóðâàí òýãòýé íýãä õóâààñàíààñ) ÷ áàãà ìàø º÷¿¿õýí õýìæýýíä ÿëãàð÷ ýõýëäýã. Ãýõäýý ýíý àæèë îíöãîé àíõààðàë òàòààã¿é àæýý. Ó÷èð íü ÿã òýð ¿åä îëîíõ õ¿í ñîðèëò òóðøèëòòàé ìàø ñàéí òîõèð÷ áàéñàí êâàðê, ãëþîíû îíîëä õàíäàí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí óòàñíû àíõíû îíîëîîñ òàòãàëçñàí áàéâ. Øåðê ýìãýíýëòýéãýýð íàñàí ýöýñëýæ (òýðýýð øèæèí ºâ÷òýé áàéñàí áºãººä ò¿¿íä èíñóëèíû òàðèà õèé÷èõ íýã ÷ õ¿í áàéãààã¿é ¿åä êîì òóññàí þì), Øâàðö óòàñíû ãýõäýý ìàø èõ õ¿÷ýýð òàòàãäñàí óòàñ á¿õèé îíîëûí òàëûí öîð ãàíö õ¿í áîëîí õîöîð÷ýý. 1984 îíä óòñûã ñîíèðõîõ íü õî¸ð øàëòãààíû óëìààñ ñàíàìñàðã¿éãýýð ñýðãýñýí àæ. Íýãä, åð áóñûí-òàòàëöàë òºãñãºëºã ãýäãèéã ýñâýë ò¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð áèäíèé àæèãëàæ áàéãàà ÿíç á¿ðèéí á¿õ Ẻìèéí îðøèõóéã òàéëáàðëàæ áîëíî ãýäãèéã ¿ç¿¿ëýõèéã îðîëäîîä õýí ÷ þóã ÷ îëæ ÷àäààã¿é. Õî¸ð äàõü øàëòãààí íü Ëîíäîíãèéí Êóèí-Ìýðè-êîëëåæèéí Æîí Øâàðö, Ìàéê Ãðèí õî¸ð áèäíèé àæèãëàäàã Ẻìñèéí çàðèìä íü áàéäàã ç¿¿í òàëûí ìóøãèðàëòòàé Ẻìñ îðøèí áàéãààã óòàñíû îíîëûí òóñëàìæòàéãààð òàéëáàðëàæ áîëíî ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí ºã¿¿ëýë õýâë¿¿ëñýí ÿâäàë þì. Øàëòãààí íü ÿìàð ÷ áàéëàà õàìààã¿é óäàõã¿é ìàø îëîí õ¿í óòàñíû îíîë ðóó õàíäàæ, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä ò¿¿íèé øèíý íýãýí òºðºë áîëîõ, àæèãëàãäàõ Ẻìñèéí ÿíç á¿ðèéí òºðëèéã òàéëáàðëàõ èòãýë ºãñºí, íýãýí òºðºë áóñ ãýãäýõ óòàñíû îíîë áèé áîëîâ.
Óòàñíû îíîëä òºãñãºëã¿é áàñ ¿¿ñäýã, ãýõäýý íýãýí òºðºë áóñ óòàñíû àëèâàà îíîëä ýäãýýð òºãñãºëã¿é àðèëàõ (ýíý íü õàðààõàí òîäîðõîé áèø áàéãàà ÷ ãýñýí) íàéäâàð áèé. Ãýõäýý óòàñíû îíîë á¿ð àéõàâòàð õ¿íäðýëèéã àãóóëäàã. Òýä æèðèéí äºðâºí õýìæýýñò îðîí-öàãò áèø, õàðèí àðàâ ýñâýë õîðèí çóðãààí õýìæýýñò îðîí-öàãò ë çºð÷èëã¿é áàéõ áîëòîé! Èë¿¿ õýìæýýñ ãýäýã áîë øèíæëýõ óõààíû óðàí ñýòãýìæèíä õýâèéí ç¿éë. Òýíä òýäýíã¿é áîëîõ þì ¿íýíäýý áàðàã áîëîìæã¿é, ÿàãààä ãýâýë ººðººð áàéñàí áîë õàðüöàíãóéí îíîë ¸ñîîð ãýðëýýñ õóðäàí ÿâæ áîëîõã¿éãýýñ áîëîîä ãàëàêòèê, îääûí õîîðîíä àÿëàõ àÿëàë ÷ ñýòãýãäýõã¿é óäàõ áàéëàà. Øèíæëýõ óõààíû óðàí çºãíºã÷äèéí ñàíàà íýìýëò õýìæýýñýýð äàìæèí çàìûã ÿàãààä ÷ þì òîâ÷èëæ áîëíî ãýäýãò îðøäîã. Ýíý ñàíààã äàðààõ áàéäëààð çóðãàí äýýð òàéëáàðëàæ áîëíî. Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îðîí çàé çºâõºí õî¸ð õýìæýýñòýé áàéãààä öàãèðàãàí áîîâ ýñâýë àâðàõ öàãèðàãíû ãàäàðãà øèã ìóðóéñàí ãýæ ¿çüå (çóðàã 10.7). çóðàã 10.7 Õýðýâ òà öàãèðàãíû äîòîð ãàëûí àëü íýã öýãäýýð áàéæ áàéãààä ýñðýã òàëûí öýã äýýð õ¿ðýõèéã õ¿ñâýë äîòîîä òîéðãîîð íü öàãèðàãèéã òîéðîí ÿâàõ õýðýãòýé áîëíî. Õàðèí òà ãóðàâäàõü õýìæýýñò øèëæèæ ÷àäñàí áîë øóëóóí ÿâààä òîâ÷èëæ áîëîõ áàéëàà. Ãýâ÷ ýíý á¿õ íýìýëò õýìæýýñ ¿íýõýýð áàéäàã áîë òýäíèéã áèä ÿàãààä àíçààðäàãã¿é þì áý? ßàãààä áèä îðîí çàéí ãóðàâ, öàã õóãàöààíû íýã õýìæýýñèéã ë îëæ õàðäàã âý? Øàëòãààí íü áóñàä õýìæýýñ ìàø áàãà, ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿíû íýã èí÷ õýìæýýíèé îðîí çàéä èëýðäýã ãýäýãò áàéõ áîëîìæòîé. Òýð íü áèäýíä àæèãëàãäàõã¿é áàéõààð òèéì áàãà þì. Îðîí-öàã òóí õàâòãàé õàðàãäàõ öàã õóãàöààíû íýã, îðîí çàéí ãóðâàí õýìæýýñèéã ë áèä îëæ õàðäàã. Æ¿ðæèéí ãàäàðãóóã õàðæ áàéõàä ÿã èéì þì òîõèîäîã. Îéðîîñ òýð íü ìóðóé ñàðèé, îâîí òîâîíòîé õàðàãäàíà, õîëîîñ îâîí òîâîí íü õàðàãäàõã¿é áºãººä æ¿ðæ ãºëãºð ìýò õàðàãäàíà. Îðîí-öàã ÷ ÿã èéì, ó÷èð íü ìàø áàãà õýìæýýíä òýð íü àðâàí õýìæýýñòýé, ìàø èõ ìóðóéñàí áàéíà, õàðèí òîì õýìæýýíä ìóðóé õèéãýýä íýìýëò õýìæýýñ õàðàãäàõã¿é. Õýðýâ ýíý òºñººëºë ¿íýí áîë ñàíñðûí çîð÷èã÷äîä ìóó ìýäýý õ¿ðýõ íü. Íýìýëò õýìæýýñ¿¿ä ñàíñðûí õºëãèéí ãàðöàíä
õýòýðõèé áàãàäíà. Ãýâ÷ ººð íîöòîé àñóóäàë ÷ ¿¿ñëýý. ßàãààä á¿õ õýìæýýñ áèø, õàðèí çàðèì íü ë æèæèãõýí áºìáºðöºãò öîìòãîãäîõ ¸ñòîé âý? Ìàø ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿õ õýìæýýñ ìàø èõýýð ìóðóéñàí áàéñàí áîëîëòîé. ßàãààä ¿ëäñýí áóñàä íü õóìèãäñàí õýâýýð ¿ëäñýí áàéõàä öàã õóãàöààíû íýã, îðîí çàéí ãóðâàí õýìæýýñ òýíèéñýí áý? Áîëîìæèò õàðèóëòûí íýãèéã "õ¿ì¿¿í" çàð÷èì ºãäºã. Îðîí çàéí õî¸ð õýìæýýñ áèä ìýòèéí íàðèéí íèéëìýë àìüòàä õºãæèõºä õàíãàëòã¿é áîëîëòîé. Æèøýý íü, íýã õýìæýýñò äýëõèé äýýð àìüäàð÷ áàéãàà õî¸ð õýìæýýñò àìüòàä óóëçààä çºðºõ人 áèå áèåí äýýðýý ìºëõºæ ãàðàõ õýðýãòýé áîëîõ íü. Õýðýâ õî¸ð õýìæýýñò àìüòàí ýöýñëýí øèíãýõã¿é ç¿éëýýð õîîëëîñîí áîë ¿ëäýãäýë íü õîîë òýæýýë îðæ èðñýí òýð ãàçðààðàà ÿëãàðàõ ¸ñòîé áàéëàà, ó÷èð íü á¿õ áèåýð íü íýâò ãàðñàí ñ¿â áàéâàë õî¸ð õýìæýýñò àìüòàí ìààíü õî¸ð òóñäàà õýñýãò õóâààãäàæ, ñàëæ óíàõ áàéëàà (çóðàã 10.8). çóðàã 10.8 Òýãýõýýð õî¸ð õýìæýýñò àìüòàíä öóñíû ýðãýëò áàéíà ãýæ ¿çýõýä òóí õýö¿¿. Õ¿íäðýë¿¿ä îðîí çàéí õýìæýýñèéí òîî ãóðâààñ èë¿¿ áàéõàä ÷ ¿¿ñýõ àæýý. Õî¸ð áèåèéí õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷ çàéíààñ õàìààð÷ ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä áàéäãààñ õóðäàí áàãàñàõ áîëíî. (Çàé õî¸ð äàõèí ºñºõ ¿åä ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä òàòàëöëûí õ¿÷ äºðºâ äàõèí áàãàñäàã áîë äºðâºí õýìæýýñò îðîí çàéä íàéì äàõèí, òàâä àðâàí çóðãàà äàõèí ãýõ ìýòýýð áàãàñíà.) Ýíý íü íàðûã òîéðîí ýðãýäýã ãàðàãóóäûí æèøýýëáýë, äýëõèéí òîéðîã çàì òîãòâîðã¿é áàéõ áàéñàí ãýñýí ¿ã. Òîéðîã çàìààñ º÷¿¿õýí õàçàéõ íü (áóñàä ãàðàãûí òàòàëöëààñ áîëñîí ãýå) äýëõèé íýã áîë íàðíààñ õîëäîæ ¿ã¿é áîë íàð ëóó îéðòîí ìóøãèð÷ ýðãýõýä õ¿ðãýíý. Òýãýõýýð áèä íýã áîë õºëäºæ, ¿ã¿é áîë øàòàæ ¿õíý. ¯íýíäýý òàòàëöëûí õ¿÷ çàéíààñ õàìààðàõ ýíý øèíæ ãóðâààñ äýýø õýìæýýñòýé îðîí çàéä èæèë áàéñàí áîë íàð íü äàðàëò, òàòàëöàë õîîðîíäûí òýíöâýð òîãòñîí òîãòâîðòîé òºëºâò áàéæ ÷àäàõã¿é áàéñàí. Òýðýýð õýäýí õýñýã áîëîí áóòðàõ áàéñàí ýñâýë õàð í¿õ áîëîí õóìèãäàõ áàéâ. Àëü ÷ òîõèîëäîëä äýëõèéí àìüäðàëûã òýòãýõ ãýðýë, äóëààíû ¿¿ñã¿¿ð áàéõ à÷ òóñ íü áàãà áîëîõîîð þì. Áàãà õýìæýýíèé òóõàéä áîë ¿éë÷ëýëýýðýý ýëåêòðîíûã àòîìûí äîòîð öºìèéã òîéðîí ýðãýõýä õ¿ðãýäýã öàõèëãààí õ¿÷ íü òàòàëöëûí õ¿÷ øèã áîëîõ áàéñàí. Èéìä ýëåêòðîíóóä íýã áîë á¿ãä õàìòäàà àòîìîîñ ñàëæ ãàðàõ, ¿ã¿é áîë
ìóøãèðàí öºì äýýð óíàíà. Àëü ÷ òîõèîëäîëä îäîîãèéíõ øèã èéì àòîìóóä áàéõã¿é áàéõ áàéëàà. Òýãâýë àìüäðàë äîð õàÿæ áèäíèé òºñººëäºã óòãààð öàã õóãàöààíû íýã, îðîí çàéí ãóðâàí õýìæýýñ òýãòëýý èõ ìóðóéãààã¿é îðîí-öàãèéí ìóæèä ë áàéæ áîëíî ãýäýã íü èëýðõèé áàéíà. Ýíý íü õýðýâ óòàñíû îíîë íààä çàõ íü äóðäàí áóé ìóæ îð÷ëîí åðòºíöºä îðøèõ ýðõ îëãîäîãèéã (òýð ¿íýõýýð ýðõ îëãîäîã áàéæ ìàãàäã¿é) ¿ç¿¿ëæ ÷àäâàë "õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷ìûí òóñëàëöààã ãóéõ ýðõ áèäýíä áèé ãýñýí ¿ã. Íýã áîë á¿õ õýìæýýñ ìàø èõ ìóðóéñàí, ¿ã¿é áîë äºð⺺ñ èõ õýìæýýñ íü òýíèéñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí ººð ìóæ ýñâýë ººð îð÷ëîí åðòºíö (ýíý îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð áàéõ íü õàìààã¿é) îðøèí áàéæ á¿ðýí áîëîõ ÷ õ¿÷èí òºãºëäºð õýìæýýñ¿¿äèéí ýíýõ¿¿ îëîí ÿíç áàéäëûã õàðæ ÷àäàõààð óõààíò àìüòàí òýíä áàéõã¿é àæýý. Îðîí-öàãèéí ýçýëäýã õýìæýýñèéí òîîíû òóõàé àñóóäëààñ ãàäíà ôèçèêèéí ýöñèéí íýãäìýë îíîë áîëîí çàðëàãäàõààñàà ºìíº øèéäýõ ¸ñòîé õýä õýäýí àñóóäàë óòàñíû îíîëä áèé. Áèä îäîîõîíäîî á¿õ òºãñãºëã¿é áèå áèåíýý ¿ã¿é áîëãîäîã ýñýõèéã ìýäýõã¿é áàéãààãààñ ãàäíà óòàñ äàõü äîëãèîí íü áèäíèé àæèãëàäàã Ẻìñèéí òîäîðõîé òºðºëòýé õýðõýí òîõèðîõûã òîãòîîæ ÷àäààã¿é áàéíà. Ãýëýý ÷ ýäãýýð àñóóëòûí õàðèó îéðûí õýäýí æèëä îëäîæ ìàãàäã¿é áºãººä çóóíû òºãñãºëä áèä óòàñíû îíîë ôèçèêèéí óäààí õóãàöààãààð õ¿ëýýñýí òýð íýãäìýë îíîë ìºí ýñýõèéã ìýäýõ áîëíî. Ãýòýë òèéì íýãäìýä îíîë ¿íýõýýð áàéäàã óó? Ýñâýë áèä çýðýãëýýíèé õîéíîîñ õººöºëäºæ áàéíà óó? Ãóðâàí õóâèëáàð áàéõ áîëîìæòîé þì. 1. Á¿ðýí íýãäìýë îíîë ¿íýõýýð áèé, õýðýâ áèä õè÷ýýõ þì áîë õýçýý íýãýí öàãò ò¿¿íèéã íýýíý. 2. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààð ýöñèéí îíîë áàéõã¿é, õàðèí îð÷ëîí åðòºíöèéã óëàì á¿ð íàðèéí òîäîðõîéëîõ îíîëóóäûí òºãñãºëã¿é äàðààëàë ë áàéíà. 3. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé îíîë áàéõã¿é, çàðèì çààãààñ öààø ¿éë ÿâäàë òààìàãëàãäàõã¿é áºãººä äóðûí áàéäëààð, ñàíàìñàðã¿éãýýð ºðíºíº. Õóóëèóäûí á¿ðýí òîãòîëöîî áàéñàí áîë ýíý íü Áóðõàí ñàíààãàà ººð÷èëæ, ìàíàé åðòºíöºä îðîëöîõ ýðõèéã íü õÿçãààðëàõ áàéñàí ãýñýí ¿íäñýí äýýðýýñ çàðèì õ¿í ãóðàâäàõü õóâèëáàðûã ñàíàë áîëãîæ áîëîõ þì. Ýíý íü Áóðõàí ººðºº ÷ ºðãºæ äèéëýõã¿é ÷óëóóã á¿òýýõ áîë óó ãýñýí õóó÷íû íýãýí ïàðàäîêñòîé íèëýýä òºñòýé. Ãýõäýý Áóðõàí áîäëîî ººð÷èëæ áîëíî ãýäýã ñàíàà áîë Áóðõàí öàã õóãàöààíä àìüäàðäàã àìüòàí ãýæ ¿çýõýýñ ¿¿ñäýã. Àðèóí Àâãóñòèíû ÷ çààæ áàéñàí òººðºãäëèéí æèøýý þì. Ó÷èð íü öàã õóãàöàà áîë Áóðõàíû á¿òýýñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí ë øèíæ àæýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿òýýæ òóóðâèõäàà Áóðõàí þó õèéæ áàéãààãàà ìýäýæ áàéñàí íü ëàâòàé! Êâàíò ìåõàíèê ¿¿ññýíýýð ¿éë ÿâäëûã òóéëûí íàðèéí óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæã¿é, àëèâàà òààìàãëàëä òîäîðõîéã¿éí õóâü çààâàë áàéíà ãýæ îéëãîõîä õ¿ðñýí þì. Òààëëààðàà ýíý òîäîðõîéã¿éã Áóðõàíû îðîëöîî ãýæ òîîöîæ áîëîõ ÷ òýð íü ÿìàð íýã çîðèëãî ÷èãëýëòýé àòëàà îðîëöîîíû ÿìàð÷ èëðýë ¿ã¿é ìàø õà÷èí øèíæèéí îðîëöîî áàéõ áàéâ. Çîðèëãî ÷èãëýë á¿õèé îðîëöîî îéëãîëòûíõîî õóâèàð ñàíàìñàðã¿é áèø íü ìýäýýæ. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí òîãòîîñîí õÿçãààðëàëòûí äîòîð ¿éë ÿâäëûã óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæ îëãîäîã õóóëèóäûí òîãòîëöîîã îëîõ íü áèäíèé çîðèëãî þì õýìýýí øèíæëýõ óõààíû çîðèëòûã øèíýýð òîäîðõîéëîõäîî ýíýõ¿¿ ãóðàâäàõü õóâèëáàðûã á¿ðìºñºí õàññàí áèëýý. Óëàì íàðèéí òîäîðõîé îíîëóóäûí òºãñãºëã¿é äàðààëàë îðøèí áàéõòàé õîëáîîòîé õî¸ðäàõü
áîëîëöîî îäîîõîíäîî áèäíèé òóðøëàãàòàé á¿õýëäýý òààðäàã. Èõýíõ òîõèîëäîëä áèä îðøèí áàéãàà îíîëûí õàðààõàí òààìàãëàæ áàéãààã¿é øèíý ¿çýãäëèéã íýýõèéí òóëä ë áàãàæ òºõººðºìæèéí ìýäðýõ ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëæ ýñâýë øèíý òºðëèéí ñîðèë òóðøèëò ÿâóóëæ áàéñàí áºãººä òýäãýýðòýý òîõèðóóëæ øèíý, èë¿¿ íàðèéí íèéëìýë îíîëûã á¿òýýõýä õ¿ð÷ áàéëàà. Èéìä öàõèëãààí-ñóë íýãäëèéí ýíåðãèéí óòãà áîëîõ 100 îð÷èì ÃýÂ-èàñ ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿ îð÷èì ãèãàýëåêòðîíâîëüòòîé òýíö¿¿ èõ íýãäëèéí ýíåðãè õ¿ðòýëõ çàéä ¿íýõýýðèéí øèíý ÿìàð÷ ¿çýãäýë áàéõ ¸ñã¿é òóõàé, èõ íýãäëèéí îð÷èí ¿åèéí îíîëûí õ¿ðýýíä äýâø¿¿ëñýí òààìàãëàë ¿íýí áèø áàéõàä îíöûí ãàéõàõ ç¿éë ãàðàõã¿é. ¯íýíäýý áèäíèé îäîî "ýãýë" ãýæ òîîöîæ áàéãàà êâàðê, ýëåêòðîíîîñ ÷ ýãýë, á¿òöèéí ÿìàð íýã øèíý äàâõðàãà íýýãäýíý ãýæ íàéäàæ áîëíî. Ãýõäýý "áèå áèåäýý áàãòñàí àâäàðíóóäûí" ýíýõ¿¿ äàðààëëûã òàòàëöàë õÿçãààðëàõ áîëîëòîé. Ïëàíêèéí ãýãäýõ àðâàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä àðâàí åñºí òýã á¿õèé) ãèãàýëåêòðîíâîëüòîîñ äàâñàí ýíåðãèòýé Ẻì áàéñàí áîë ò¿¿íèé ìàññ Ẻì æèæèãõýí õàð í¿õ ¿¿ñãýí îð÷ëîí åðòºíöººñ øàõàãäàí ãàðàõààð òèéì èõýýð àãøñàí áàéõ áàéñàí. Èéìä óëàì íàðèéí òîäîðõîé îíîëûí äàðààëàë óëàì ºíäºð ýíåðãèä øèëæèõ ¿åä õÿçãààðòàé áîëîõ òóë ÿìàð íýã ýíåðãèéí ¿åä îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ýöñèéí îíîë áàéõ ¸ñòîé. Ïëàíêèéí ýíåðãè ëàáîðàòîðèéí íºõöºëä ºíººäºð õ¿ð÷ ÷àäàõ õàìãèéí äýýä óòãà áóþó çóóí ãèãàýëåêòðîíâîëüò îð÷èì ýíåðãèýñ ìàø õîë áàéãàà íü ìýäýýæ. Õóðäàñãóóðûí òóñëàìæòàé ýíý àíãàë äýýã¿¿ð îéðûí èðýýä¿éä ã¿¿ð òàâüæ ÷àäàõã¿é! Ãýõäýý èéì ºíäºð ýíåðãè ìàø ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöºä áàéñàí þì. Ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéã ñóäëàõ, ìàòåìàòèê òîõèðîîã øààðäàõ õî¸ð íü á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã á¿òýýõýä õ¿ðãýíý ãýæ, ýíý íü îäîî àìüä ñýð¿¿í áàéãàà áèäíèé õýí íýãíèé ñýð¿¿í òóíãàëàã àõóéä, ìýäýýæ õýðýã áèä ººðñäèé㺺 ò¿¿íýýñ ºìíº äýëáýë÷èõã¿é áîë òîõèîíî ãýæ áè áîääîã. Õýðýâ áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ýöñèéí îíîëûã ¿íýõýýð íýýæ ÷àäâàë ýíý íü þóã èëýðõèéëýõ áîë? Íýãä¿ãýýð á¿ëýãò ÿðüñàíààð áîë áèä ÿìàð÷ îíîëûã íîòëîæ ÷àäàõã¿é áîëîõîîð îëäñîí îíîë ¿íýí ãýäýãò èòòýëòýé áàéæ õýçýý ÷ ÷àäàõã¿é. Ãýõäýý õýðýâ íýýñýí îíîë ìààíü ìàòåìàòèêèéí õóâüä çºð÷èëã¿é, òààìàãëàë íü ñîðèëò òóðøèëòòàé ¿ðãýëæ òààð÷ áàéâàë áèä ò¿¿íèé çºâ áàéõ øèíæèä ýðãýëçýõã¿é áàéæ áîëíî. ¯¿ãýýð îð÷ëîí åðòºíöèéã òàíèí ìýäýõèéí òºëººõ õ¿í òºðºëõòíèé îþóíû òýìöëèéí ò¿¿õýí äýõ óðòààñ óðò, ãàéõàëòàé á¿ëýã ºíäºðëºõ þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà òèéì îíîëûí íýýëò îð÷ëîí åðòºíöèéã çàëæ æîëîîääîã õóóëèóäûí òàëààðõ æèðèéí õ¿ì¿¿ñèéí òºñººëºëä õóâüñãàë õèéíý. Íüþòîíû ¿åä áîëîâñðîëòîé õ¿í äîð õàÿæ åðºíõèé áàéäëààð õ¿í òºðºëõòíèé ìýäýëä áàéñàí ìýäëýãèéí á¿õ òàëáàðûã õàìàð÷ ÷àäàæ áàéëàà. Ãýâ÷ ò¿¿íýýñ õîéø øèíæëýõ óõààíû õºãæèë èéìýðõ¿¿ õàìðàëò áîëîìæã¿é áîëñîí òèéì õýìíýëýýð ºðíºæ áàéíà. Îíîë òóðøèëòûí ¿ð ä¿íòýé çîõèöîí õýëáýðýý òàñðàëòã¿é ººð÷èëæ áàéãàà ÷ òýäíèéã æèðèéí õ¿ì¿¿ñò îéëãîìæòîéãîîð áîëîâñðóóëæ, õÿëáàðøóóëàõ àæèë õèéãäýõã¿é áàéãàà áèëýý. Òà ººðºº ìýðýãøèõ ¸ñòîé, ìýðýãøëýý ÷ ãýñýí øèíæëýõ óõààíû îíîëóóäûí áàãàõàí õýñãèéã ë îéëãîõ áîëíî ãýäýãò èòãýëòýé áàéæ áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ýíý õºãæèë äóíä áîëîí èõ ñóðãóóëüä çààñàí á¿õýí ÿìàãò áàãàã¿é õîöðîõîîð òèéì õóðäàí ÿâàãäàæ áàéãàà áèëýý. Ǻâõºí çàðèì íýã íü ë õóðäàí ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà ìýäýýëëèéí õóðäòàé õºë íèéëýí óðàãøèëæ áàéíà. Òýä ¿¿íä á¿õ öàãàà çîðèóëàõ õýðýãòýé áîëñîí áºãººä ìàø ÿâöóó õ¿ðýýíä ìýðýãøèæ áàéãàà þì. ¯ëäñýí íü øèíæëýõ óõààí þóíä õ¿ð÷èõñýí, ¿¿íèéã ýðäýìòýä õýðõýí ¿çýæ áàéãàà òàëààð áàãà ìýääýã. Õýðýâ Ýääèíãòîíä èòãýáýë äàëàí æèëèéí ºìíº çºâõºí õî¸ðõîí õ¿í ë õàðüöàíãóéí åðºíõèé
îíîëûã îéëãîæ áàéæýý. Îäîî ò¿¿íèéã èõ ñóðãóóëèéí îëîí ìÿíãàí ýëñýã÷èä ìýääýã, õàðèí îëîí ñàÿ õ¿í íààíàäàæ ò¿¿íèé ¿íäýñ áîëñîí ñàíààòàé òàíèëöñàí áàéãàà. Õýðýâ á¿ðýí íýãäìýë îíîë íýýãäâýë ò¿¿íèé ñèñòåì÷ëýë, õÿëáàðøóóëàëò, äàðààãààð íü íààíàäàæ åðºíõèé áàéäëààð ñóðãóóëèóäàä çààõ àñóóäàë ç¿ãýýð ë öàã õóãàöààíû àñóóäàë áàéõ áîëíî. Òýð ¿åä îð÷ëîí åðòºíöèéã çàëæ æîëîîääîã, áèäíèé îðøèí áàéõóéòàé òîõèðäîã õóóëèóäûí òàëààð íèëýýí òºñººëëèéã á¿ãä àâ÷ ÷àäíà. Á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã íýýæ ÷àäëàà ãýõýä ýíý íü áèä ¿éë ÿâäëûã óðüä÷èëàí òààìàãëàæ ÷àäíà ãýñýí ¿ã õàðààõàí áèø. ¯¿íä õî¸ð øàëòãààí áàéíà. Íýãä, òààìàãëàõ áîëîëöîî ìààíü êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìààð õÿçãààðëàãäàíà, õî¸ðä òààìàãëàõ òàë äýýð áèä þó ÷ õèéæ ÷àäàõã¿é. Àìüäðàë äýýð õî¸ðäàõü õÿçãààðëàëò ýõíèéõýýñ õ¿÷òýé íü ¿íýí. Õî¸ðäàõü õÿçãààðëàëò õýðýâ ìàø ýíãèéí òîõèîëäëóóäûã ¿ë òîîöâîë áèä îíîëûã òàéëáàðëàäàã òýãøèòãýë¿¿äèéí íàðèéí òîäîðõîé øèéäèéã îëæ ÷àäàõã¿éòýé õîëáîîòîé. (Áèä òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë äàõü ãóðâàí áèåèéí õºäºë㺺íèé òýãøèòãýëèéã ÷ íàðèéí áîäîæ ÷àäàõã¿é áîëîõîîð áèåèéí òîî íýìýãäýõ, îíîë ýýäðýýòýé áîëîõîä õ¿íäðýë¿¿ä á¿ð ÷ íýìýãäýíý.) Òóí îíöãîéãîîñ áóñàä á¿õ íºõöºëä áîäèñûí ¿éëäëèéã æîëîîääîã õóóëèóäûã áèä ìýääýã áîëñîí. Òóõàéëáàë õèìè, áèîëîãèéí ¿íäýñ áîëäîã õàìãèéí ÷óõàë õóóëèóäûã áèä ìýääýã áèëýý. Ãýëýý ÷ ýäãýýð øèíæëýõ óõààíûã øèéäýãäñýí àñóóäëûí òîîíä îðóóëàõã¿é íü ìýäýýæ. Ìàòåìàòèê òýãøèòãýëèéí ¿íäñýí äýýð õ¿íèé ¿éëäëèéã òààìàãëàæ õýëýõ òàë äýýð áàðàã ÿìàð÷ àìæèëò áèä îäîîõîíäîî îëîîã¿é áàéíà! Èíãýõëýýð ¿íäñýí ãîë õóóëèóäûí á¿ðýí ñèñòåìèéã îëñîí ÷ áîäèò íàðèéí ýýäðýýòýé íºõöë¿¿ä äýõ áîëîëöîîò ¿ð ä¿íã àìæèëòòàé òààìàãëàõàä òóñ áîëîõ øèíý ñàéí àðãóóäûã áîëîâñðóóëàõ çîðèëò îëîí æèëèéí òóðø îþóí óõààíû ìààíü äóóäëàãà áàéõ áîëíî. Á¿ðýí, çºð÷èëã¿é íýãäìýë îíîë áîë çºâõºí àíõíû àëõàì áºãººä áèäíèé çîðèëãî áîë ýðãýí òîéðîíäîî áîëæ áàéãàà á¿õíèéã, ººðñäèéíõºº îðøèí áàéãààã á¿ðýí îéëãîõ ÿâäàë þì.
Àðâàí íýãä¿ãýýð á¿ëýã Ä¿ãíýëò Áèä òººð÷èõñºí íýãýí åðòºíöºä àìüäàð÷ áàéíà. Ýðãýí òîéðîíäîî õàðæ áàéãàà ç¿éëñýý îéëãîõûã õ¿ñýõäýý áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí ìºí ÷àíàð þó âý? ò¿¿íèé àëü õýñýãò áèä îðøèæ áàéíà, òýð õààíààñ, áèä õààíààñ ¿¿ññýí áý? ÿàãààä á¿õ þì ýíý áàéãààðàà áàéíà âý? õýìýýí àñóóäàã. Ýäãýýð àñóóëòàíä õàðèó áîëãîæ "åðòºíöèéí òóõàé ÿìàð íýã ä¿ð çóðãèéã" áèä á¿òýýäýã. Òýðõ¿¿ ä¿ð çóðàã íü õàâòãàé äýëõèéã ººð äýýðýý òýýñýí ÿñò ìýëõèéí öàìõàã ÷ ýñâýë óòàñíû îíîë ÷ áàéæ áîëíî. Õî¸óëàà ë îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé îíîë. Ãýõäýý õî¸ðäàõü íü ýõíèéõýýñýý èë¿¿ ìàòåìàòèê øèíæòýé, íàðèéí òîäîðõîé áàéäàã. Ýäãýýð îíîëûí àëü íü ÷ àæèãëàëòààð áàòëàãäààã¿é áºãººä äýëõèéã ìààíü íóðóóí äýýðýý òýýñýí àâàðãà òîì ÿñò ìýëõèéã õýí ÷, õýçýý ÷ îëæ õàðààã¿é áîëîâ÷ åð áóñûí óòñûã ÷ õýí ÷, õýçýý ÷ õàðààã¿é áóñ óó. Ãýëýý ÷ ÿñò ìýëõèéí çàãâàð õ¿ì¿¿ñ åðòºíöèéí õºâºº õÿçãààðûã äàâàí îé÷èõ áîëîìæèéã óðüä÷èëàí õýëäýã ó÷ðààñ øèíæëýõ óõààíû ñàéí îíîë áàéæ ÷àäàõã¿é þì. Áåðìóäûí Ãóðâàëæèíä îðñîí õ¿ì¿¿ñ àëãà áîëäîãèéã ¿¿ãýýð òàéëáàðëàõã¿é þì áîë èéì áîëîìæ òóðøèëòààð áàòëàãäààã¿é áàéãàà! Îð÷ëîí åðòºíöèéã òàéëáàðëàõ õàìãèéí àíõíû îðîëäëîãóóä áàéãàëèéí ¿çýãäýë, ¿éë ÿâäëûã ÿã õ¿íòýé àäèë, óðüä÷èëàí òààìàãëàãäàõã¿é áàéäëààð ¿éëääýã, õ¿í øèã ñýòãýë õºäëºëòýé ýçýí ñàâäàãóóä óäèðääàã ãýñýí òºñººëºë äýýð ¿íäýñëýæ áàéëàà. Òýäãýýð ýçýí ñàâäàã íü óóë, óñ ìýò áàéãàëèéí þìñ ¿çýãäëèéí òºäèéã¿é íàð, ñàð ìýò òýíãýðèéí ýðõýñèéí ýçýí áàéäàã àæ. Õºðñíèé øèì, æèëèéí äºðâºí óëèðëûí ñîëèãäîëòûã õàíãàõûí òóëä òýäíèéã àðãàäàæ, òýäýíä òàëàðõàõ ¸ñòîé. Ãýâ÷ ÿâààíäàà õ¿ì¿¿ñ òîäîðõîé ç¿é òîãòëóóäûã àæèãëàí ìýäýõ ó÷èðòàé áàéæýý. Íàðíû áóðõàíä ºðãºë ºðãºæ áàéíà óó, ¿ã¿é þó ãýäãýýñ ¿ë õàìààðàí íàð ÿìàãò äîðíîîñ ìàíäàí ºðíº ç¿ã øèíãýæ áàéâ. Õîé÷èéã íü ìàø òîäîðõîéãîîð óðüä÷èëàí õýëæ áîëîõ òóí òîäîðõîé çàìààð íàð, ñàð, ãàðàãóóä îãòîðãóéä àÿëàí áàéëàà. Æîøâàãèéí òºëºº íàð çîãññîí ãýõ ìýòèéí ¿ëãýð äîìãèéã ¿ë õýðýãñëýý ÷ íàð, ñàð õî¸ð íü ýçýí ñàâäàãòàé õýâýýð ¿ëäýæ áîëíî, ãýõäýý òýð ýçýí ñàâäàãóóä õàòóó ÷àíä õóóëèíä ÿìàð÷ ãàæèëòã¿éãýýð èëò çàõèðàãäàæ áàéæýý. Ç¿é òîãòîë, õóóëèóäûã ýõýíäýý çºâõºí îäîí îðîí áîëîí áóñàä õýäõýí òîõèîëäîëä èëð¿¿ëæ áàéæ. Ãýõäýý ñî¸ë èðãýíøèë õºãæèõèéí õýðýýð ÿëàíãóÿà ñ¿¿ëèéí ãóðâàí çóóí æèëèéí äîòîð øèíý, øèíý ç¿é òîãòîë õóóëèóäûã íýýñýí þì. Ýäãýýð õóóëèéã àìæèëòòàé õýðýãëýñýí íü ÕIÕ çóóíû ýõýíä Ëàïëàñ øèíæëýõ óõààíû äåòåðìèíèçìûã äýâø¿¿ëýõýä ººðººð õýëáýë îð÷ëîí åðòºíö ÿàæ ººð÷ëºãäºõèéã öàã õóãàöààíû àëü íýã àãøèí äàõü òºëºâººð íü íàðèéí òîäîðõîéëîõ õóóëèóäûí ñèñòåì áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ñàíàëûã äýâø¿¿ëýõýä õ¿ðãýñýí áèëýý. Äåòåðìèíèçìèéí òóõàé Ëàïëàñûí ñàíàà õî¸ð øàëòãààíû óëìààñ á¿ðýí áèø áàéëàà. Ò¿¿íä õóóëèóäûã õýðõýí ñîíãîõ òàëààð þó ÷ ºã¿¿ëýýã¿éãýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ ÿìàð áàéõûã îãòõîí ÷ äóðäààã¿é þì. Àëü àëèéã íü Áóðõàí øèéäýõ ýðõòýé áîëäîã. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë ÿìàð áàéõûã, òýðýýð ÿìàð õóóëüä çàõèðàãäàõûã Áóðõàí øèéäñýí áàéæ áîëîõ ÷ îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõòýé çýðýã ò¿¿íèé îðîëöîî çîãññîí àæýý. XIX çóóíû øèíæëýõ óõààíä îéëãîìæã¿é áàéñàí òýð òàëáàðóóä ¿íýíäýý Áóðõàíû ìýäýëä ¿ëäñýí áàéíà.
ªíººäºð áèä äåòåðìèíèçìèéí òóõàé Ëàïëàñûí ìºðººäºë äîð õàÿæ ò¿¿íèé îéëãîñîí óòãààð áèåëýõã¿é ãýäãèéã ìýääýã áîëëîî. Êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéãóéí çàð÷ìààð õýìæèãäýõ¿¿íèé çàðèì õîñûã æèøýý íü Ẻìèéí áàéðëàë, õóðä õî¸ðûã íýãýí çýðýã òóéëûí íàðèéí óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæã¿é. Ýíý íºõöºë áàéäëûã êâàíò ìåõàíèê íü Ẻìñèéã òóí òîäîðõîé áàéðëàë, õóðäã¿é, ãýõäýý äîëãèîí áàéäëààð òºñººëºõ êâàíòûí îíîëûí á¿õýë á¿òýí àíãèàð äàìæóóëàí àâ÷ ¿çäýã. Äîëãèîí ÿâààíäàà ººð÷ëºãäºõ õóóëèéã çààäàã ãýäýã óòãààðàà êâàíòûí îíîëóóä äåòåðìèíèñò þì. Èéìä öàã õóãàöààíû íýã àãøèí äàõü äîëãèîíû øèíæ¿¿äèéã ìýäâýë öàã õóãàöààíû äóðûí ººð àãøèíä òýä ÿìàð áàéõûã áèä òîîöîæ ÷àäíà. ¯ë òààìàãëàãäàõóéí áîëîí ñàíàìñàðã¿éí ýëåìåíò õî¸ð íü Ẻìñèéí áàéðëàë, õóðäíû òóõàé òºñººëºëººð äîëãèîíûã òàéëáàðëàõ ãýæ îðîëäîõîä ë ¿¿ñäýã. Ãýõäýý Ẻìñèéí áàéðëàë ÷, õóðä ÷ áàéäàãã¿é, õàðèí ãàãöõ¿¿ äîëãèîíóóä ë îðøèí áàéäàã áàéæ ìàãàäã¿é ó÷ðààñ áèä ¿¿í äýýð ë àëäàæ áàéæ áîëîõ. Àëäàà ÷óõàìäàà áèä äîëãèîíû òóõàé îéëãîëòûã áàéðëàë, õóðäíû òóõàé, ¿ë òîõèðîõ áàéäàë ¿¿ñãýäýã, ¿ë òààìàãëàãäàõ øèíæèéí øàëòãààí áîëäîã á¿¿ð ò¿¿ðõýí òºñººëºë人 õ¿÷ýýð òààðóóëàõûã îðîëääîãò áàéíà. Èéì øàëòãààíû óëìààñ øèíæëýõ óõààíû çîðèëòûã òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí çºâøººðäºã õÿçãààðëàëòûí õ¿ðýýíä ¿éë ÿâäëûã óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäàõ õóóëèóäûã îëîõ ÿâäàë õýìýýí ººð÷ëºí òîìú¸îëñîí þì. Ãýâ÷, îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ, õóóëèóäûí öóãëóóëãà ÿàæ, ÿàõ ãýæ á¿ðýëäñýí áý? ãýñýí àñóóëòóóä õàðèóëòã¿é õýâýýð ¿ëäæýý. Îðøèí áàéãàà äºðâºí òºðºë õ¿÷íýýñ õàìãèéí ñóë íü õýäèé ÷ ÷óõàì òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí òîì-õýìæýýíèé á¿òýö á¿ðýëäñýí òóë ýíý íîìîíä áè òàòàëöàëûã çàõèðäàã õóóëèóäûã îíöëîí àâ÷ ¿çëýý. Òàòàëöëûí õóóëèóä íü îð÷ëîí åðòºíö öàã õóãàöààíä ººð÷ëºãääºãã¿é ãýæ ñàÿõàíûã õ¿ðòýë áàðèìòëàæ áàéñàí ¿çýëòýé òààðäàãã¿é þì. Ó÷èð íü òàòàëöëûí õ¿÷í¿¿ä ¿ðãýëæ òàòàõ õ¿÷ áàéäàã ãýäãýýñ îð÷ëîí åðòºíö íýã áîë òýëíý, ¿ã¿é áîë õóìèãäàíà ãýäýã íü ìºðäºí ãàðäàã áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëîîð ºíãºðñºí ¿åä òºãñãºëã¿é íÿãòòàé òºëºâ, öàã õóãàöààã òîîëîõ ýõëýë áîëñîí èõ òýñðýëò áàéõ ¸ñòîé. Èéìä õýðýâ á¿õ îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèãäàõ áîë èðýýä¿éä òºãñãºëã¿é íÿãòòàé áàñ íýã òºëºâ, öàã õóãàöààíû óðñãàëûí òºãñãºë áîëîõ èõ õààãäàëò áàéõ ¸ñòîé. Îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèãäàõã¿é áàéñàí ÷ õóìèëòûí ¿ð ä¿íä õàð í¿õí¿¿äèéã ¿¿ñãýäýã òóñ òóñäàà á¿õ ìóæèä îíöãîé öýã¿¿ä ìºí ë ¿¿ñíý. Ýäãýýð îíöãîé öýã íü õàð í¿õýíä óíàõ õýí á¿õíèé õóâüä öàã õóãàöààíû òºãñãºë áîëíî. Èõ òýñðýëò áîëîí áóñàä îíöãîé öýãò á¿õ õóóëü àëäàãäàõ áîëîõîîð îíöãîé öýã äýýð þó áîëîõ, îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë ÿìàð áàéõûã ñîíãîõ á¿ðýí ýðõ Áóðõàíû ìýäýëä õàäãàëàãäàí ¿ëäýíý. Êâàíò ìåõàíèêèéã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëòîé íýãòãýõ ¿åä ìàãàäã¿é ºíºº áîëòîë íýýãäýýã¿é áàéñàí øèíý áîëîìæ èëýðäýã. Îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ð õàìòäàà îíöãîé öýã, õèë õÿçãààð ¿ã¿é äýëõèéí ãàäàðãûã ñàíàãäóóëàì, òýãýõäýý àðàé îëîí õýìæýýñòýé, äºðâºí õýìæýýñò òºãñãºëºã îðîí çàéã ¿¿ñãýíý. Èéì õàíäëàãà îð÷ëîí åðòºíöèéí àæèãëàãäàõ îëîí øèíæèéã æèøýýëáýë, òîì-õýìæýýí äýõ íýãýí èæèë áàéäëûã íü, ìºí ò¿¿í÷ëýí áàãà-õýìæýýí äýõ ãàëàêòèê, îäîä, òýð á¿¿ õýë õ¿í òºðºëõòºí ãýõ ìýò ÿëãààã íü òàéëáàðëàæ ÷àäàõ áîëîëòîé. Ýíý õàíäëàãûí à÷ààð áèäýíä àæèãëàãäàõ öàã õóãàöààíû ÷èã¿¿ä îðøèí áàéãààã ÷ òàéëáàðëàæ áîëîõîîð áàéíà. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíö áèâ áèò¿¿, îíöãîé öýã ÷ ¿ã¿é, õèë õÿçãààð ÷ ¿ã¿é áîë
ýíäýýñ Á¿òýýã÷ õýìýýãäýã÷ Áóðõàíû ¿¿ðãèéí òóõàé òóí íîöòîé ä¿ãíýëò óðãàí ãàðíà. "Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿òýýæ áàéõäàà Áóðõàí õè÷íýýí ñîíãîëòòîé áàéñàí áîë?" ãýñýí àñóóëòûã Ýéíøòåéí íýãýíòýý òàâüñàí þì. Õýðýâ õèë õÿçãààð áàéõã¿é ãýäýã òààìàãëàë ¿íýí áîë Áóðõàíä àíõíû íºõöëèéã ñîíãîõ ÿìàð÷ ýðõ áàéãààã¿é. Îð÷ëîí åðòºíöèéã çàõèðäàã õóóëèóäûã ñîíãîõ ýðõ ë ò¿¿íä ¿ëäñýí áàéõ. Ãýõäýý òýäãýýð íü òèéì îëîí áàéãààã¿é, çºâõºí íýã ýñâýë õýäõýí á¿ðýí íýãäìýë îíîë æèøýý íü, îð÷ëîí åðòºíöèéí õóóëèéã ñóäàëæ, Áóðõàíû ìºí ÷àíàðûí òóõàé àñóóäëûã òàâüæ ÷àäàõ õ¿í òºðºëõòºí ìýòèéí íàðèéí íèéëìýë á¿òýö îðøèí áàéõ áîëîìæèéã îëãîõ, çºð÷èëã¿é, íýãýí òºðºë áóñ óòàñíû îíîë îðøèí áàéõ áîëîìæòîé. Ǻâõºí íýã íýãäìýë îíîë áîëîìæòîé áàéñàí ÷ ýíý íü ä¿ðýì, òýãøèòãýëèéí öóãëóóëãà áàéíà. Ãýõäýý þó ýäãýýð òýãøèòãýëèéã àìüäðóóëæ, òýäíýýð òîäîðõîéëîãäîõ îð÷ëîí åðòºíöèéã þó áèé áîëãîâ? Øèíæëýõ óõààíû æèðèéí çàì áîëîõ ìàòåìàòèê çàãâàðûã áàéãóóëàõ íü òóõàéí çàãâàðààð òàéëáàðëàæ áîëîõ îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä îðøèí áàéõ ¸ñòîé âý ãýäýã àñóóëòàíä õàðèó ºã÷ ÷àäàõã¿é. ßàãààä îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéõóéí á¿õ îðîëäëîãûã õèéäýã âý? Íýãäìýë îíîë ººðºº ººðèéíõºº øàëòãààí áàéõààð òèéì õ¿÷ ÷àäàëòàé ãýæ ¿¿? Ýñâýë ò¿¿íä Á¿òýýã÷ õýðýãòýé þó?, õýðýâ õýðýãòýé áîë òýðýýð îð÷ëîí åðòºíöºä ÿìàð íýã ººð íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ¿¿? Ãýòýë ò¿¿íèéã á¿òýýã÷ íü õýí áý? Îäîîãîîð èõýíõ ýðäýìòýä îð÷ëîí åðòºíö ãýæ þó âý ãýäãèéã òàéëáàðëàõ øèíý îíîëóóäûã áîëîâñðóóëàõàä èõýýõýí õ¿÷ ÷àðìàéëò ãàðãàæ áàéãàà ó÷ðààñ ººðñ人ñºº îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä îðøèí áóéã àñóóõ çàâã¿é áàéíà. ßàãààä ãýñýí àñóóëò òàâèõ àæèëòàé ôèëîñîôè÷èä ÷ øèíæëýõ óõààíû îíîëûí õºãæëèéã ã¿éöýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. XVIII çóóíä ôèëîñîôè÷èä øèíæëýõ óõààíûã îðîëöóóëààä õ¿íèé ìýäëýãèéí á¿õ õ¿ðýýã ¿éë àæèëëàãààíûõàà òàëáàð õýìýýí ¿çýæ, îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéñàí óó? ãýõ ìàÿãèéí àñóóäëóóäûã õýëýëöýæ áàéñàí þì. Ãýâ÷ XIX, XX çóóíä øèíæëýõ óõààíû òîîöîî, ìàòåìàòèê àïïàðàò ôèëîñîô÷äîä, åð íü ìýðýãæëèéí áóñ õýí á¿õýíä õýòýðõèé òºâºãòýé áîëîâ. Ôèëîñîôè÷èä ¿éë àæèëëàãààíûõàà õ¿ðýýã óëàì ÿâöóóðóóëàõàä õ¿ð÷, ýíý òàëààð ìàíàé çóóíû õàìãèéí àëäàðòàé ôèëîñîôè÷ Âèòãåíøòåéí "Ôèëîñîôèä îäîîãîîð ¿ëäñýí öîð ãàíö ç¿éë íü õýëíèé çàäëàí øèíæèëãýý" õýìýýí õýëæýý. Àðèñòîòåëèîñ Êàíò õ¿ðòýë àãóó èõ óëàìæëàëòàé ôèëîñîôèéí õóâüä ýíý íü þóòàé ãóòàìøèã! Ãýõäýý õýðýâ á¿ðýí îíîëûã ¿íýõýýð íýýâýë ÿâààíäàà ò¿¿íèé ¿íäñýí çàð÷ìóóä çºâõºí õýäõýí ìýðýãæèëòýíä òºäèéã¿é õ¿í á¿ðò îéëãîìæòîé áîëíî. Òýãâýë áèä á¿ãäýýðýý, ôèëîñîôè÷èä, ýðäýìòýä, æèðèéí ýãýë õ¿ì¿¿ñ õ¿ðòýë ÿàãààä áèä îðøèæ áàéíà, ÿàãààä îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéíà âý ãýñýí àñóóäëûã õýëýëöýæ ÷àäíà. Ýäãýýð àñóóëòûí õàðèóã îëáîë ýíý íü õ¿íèé îþóí óõààíû æèíõýíý ÿëãóóñàí ÿëàëò áîëíî. Ó÷èð íü òýð ¿åä áèä Áóðõàíû ñàíààã îéëãîõ áèç ýý. Àëüáåðò Ýéíøòåéí Öºìèéí çýâñýã äýýð ¿íäýñëýñýí óëñòºðèéí áîäëîãîòîé õîëáîîòîé áàéñíààðàà Ýéíøòåéí àëäàðòàé. ͺõöºë áàéäëûã áóóðüòàé àâ÷ ¿çýõèéã Íýãäñýí Óëñàä óõóóëàí ñóðòàë÷èëæ Åðºíõèéëºã÷ Ðóçâåëüòýä áè÷ñýí àëäàðò çàõèàíä òýðýýð ãàðûí ¿ñýã çóðæ, äàéíû äàðàà öºìèéí äàéíûã àðèëãàõûí òºëºº õ¿÷èí ç¿òãýë ãàðãàæ áàéâ. Ýíý á¿õýí íü óëñòºðèéí àìüäðàëä òàòàãäàí îðñîí ýðäýìòíèé ¿éë àæèëëàãààíû ñàëøã¿é íýãýí õýñýã áàéñàí þì. Ýéíøòåéíèé àìüäðàë ò¿¿íèé ººðèéíõ õýëñýíýýð "óëñ òºðèéí áîäëîãî, òýãøèòãýë õî¸ðûí õîîðîíä õóâààãäñàí" áàéëàà. Óëñ òºðèéí ýõýí ¿åèéí àæèëëàãàà íü ò¿¿íèéã Áåðëèíä ïðîôåññîð áàéñàí, Äýëõèéí
Íýãä¿ãýýð Äàéíû ¿åä ýõýëæýý. Õ¿íèé àìèéã õèé äýìèé ñ¿éòãýæ áàéãààä äóðã¿éöýõäýý òýðýýð äàéíû ýñðýã æàãñààëä õ¿ðòýë íèéëýâ. Öýðãèéí àëáàíààñ òàòãàëçñàí õ¿ì¿¿ñèéã îëíû ç¿ãýýñ ñàéøààõ, äàéíûã ¿ë äàãàõ ýðõèéã õàìãààëæ õýëñýí ¿ã íü ò¿¿íä àëäàð íýð àâ÷èðñàíã¿é. Äàéíû äàðàà Ýéíøòåéí õ¿÷èí ÷àðìàéëòàà òàëóóä ýâñýõ, îëîí óëñûí õàðèëöààã ñàéæðóóëàõ àñóóäàë ðóó õàíäóóëñàí áàéíà. Èéìýðõ¿¿ ¿éë àæèëëàãàà Ýéíøòåéíèé íýð àëäàðò áàñ òóñ áîëîîã¿é áºãººä õýñýã õóãàöààíû äàðàà Íýãäñýí óëñàä çî÷èëæ, ëåêö óíøèõàä íü ÷ õýö¿¿ áîëæýý. Ýéíøòåéíèé àìüäðàëûí ººð íýã ÷óõàë ¿éë õýðýã íü ñèîíèçì áàéëàà. Ãàðëûíõàà õóâüä åâðåé áàéñàí ÷ Ýéíøòåéí Áóðõàíû òóõàé áèáëèéí ñàíààã ¿ã¿éñãýñýí þì. Ãýõäýý Äýëõèéí íýãä¿ãýýð äàéíû ºìíº íü ÷, äàðàà íü ÷ Ñåìèòèçìèéí ýñðýã ºñºí íýìýãäýæ áàéñàí ò¿ðýëòèéí óëìààñ Ýéíøòåéí ººðèé㺺 åâðåéí íèéòëýãòýé èæèëñ¿¿ëýõýä õ¿ð÷, ñèîíèçìûí òàëûã á¿ðýí áàðèìòëàã÷ áîëîí õóâèðñàí áèëýý. Íýð õ¿íä íü õýä õýäýí óäàà óíàñàí ÷ Ýéíøòåéí ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëñýýð áàéëàà. Ò¿¿íèé îíîëûã äàéð÷ äàâøèëæ ýõýëñýí òºäèéã¿é Ýéíøòåéíèé ýñðýã áàéãóóëëàãà ÷ áèé áîëîâ. Íýã õ¿í Ýéíøòåéíèéã õ¿í àìèíû õýðýãò ã¿òãýæ, ø¿¿õýä ºã÷ áàéñàí (áºãººä çóðãààí äîëëàðààð òîðãóóëæ áàéæýý). "Ýéíøòåéíèé ýñðýã çóóí çîõèîã÷" ãýñýí íîì õýâëýãäýí ãàðàõàä ÷ Ýéíøòåéí òàéâàí áàéæ "õýðâýý ìèíèé áóðóó áàéñàí áîë íýã ë áàéõàä õàíãàëòòàé" ãýæ õýëæ áàéëàà. 1933 îíä Ãèòëåð çàñãèéí ýðõýíä ãàðàâ. Ýíý ¿åä Àìåðèêò áàéñàí Ýéíøòåéí Ãåðìàíä ýðãýæ î÷èõã¿é ãýäãýý çàðëàñàí þì. Íàöèñòûí öýðã¿¿ä ãýðèéã íü á¿ñýëæ, áàíêèí äàõü äàíñûã íü óëñûí áîëãîõ òýð ¿åä áåðëèíû íýãýí ñîíèí òýðã¿¿í í¿¿ðýý "Ñàéõàí ìýäýý-Ýéíøòåéí ýðãýæ èðýõã¿é íü" ãýæ ãàð÷èãëàñàí áàéëàà. Íàöèñòûí àþóë çàíàëòàé ó÷èðñàí Ýéíøòåéí ÿìàð÷ äàéíûã ýñýðã¿¿öýõ ¿çëýýñýý õºíäèéðñºí òºäèéã¿é àòîìûí áºìáºãèéã Ãåðìàíû ýðäýìòýä á¿òýý÷èõ âèé ãýäãýýñ ýìýýæ, Íýãäñýí Óëñàä ººðèéí ãýñýí áºìáºã áîëîâñðóóëàõûã ñàíàë áîëãîæýý. Ãýõäýý àòîìûí àíõíû áºìáºã òýñðýõýýñ á¿ð ºìíº òýðýýð öºìèéí äàéíû àþóë çàíàëûã îëîíä ñýðýìæë¿¿ëæ, öºìèéí çýâñãèéí îëîí óëñûí õÿíàëò òîãòîîõûã ñàíàë áîëãîæ áàéñàí þì. Àìüäðàëûíõàà òóðøèä ãàðãàñàí, ýíõòàéâíûã òîãòîîõ ãýñýí ÷àðìàéëò íü òºäèé ë ¿ð ä¿í ºãººã¿é áºãººä á¿õ òîõèîëäîëä ò¿¿íä íýð àëäàð àâ÷èð÷ áàéãààã¿é áîëòîé. Ãýõäýý ñèîíèçìûã õàìãààëæ îëíû ºìíº ¿ã õýëæ áàéñàí íü Èçðàéëûí åðºíõèéëºã÷ áîëîõûã ò¿¿íä ñàíàë áîëãîñîí 1952 îíä çîõèõ ¸ñîîð ¿íýëýãäñýí àæýý. Óëñòºðä ººðèé㺺 õýòýðõèé áàë÷èðäàíà ãýæ áîääîãîî õýëýýä ýíý ñàíàëààñ òàòãàëçñàí áàéäàã. Ãýâ÷ öààä øàëòãààí íü ººð áàéñàí áîëòîé, ò¿¿íýýñ àõèí ýø òàòúÿ: "Ìèíèé õóâüä õàìãèéí ÷óõàë íü òýãøèòãýë, ÿàãààä ãýâýë óëñòºðèéí áîäëîãî îäîî ë õýðýãòýé, õàðèí òýãøèòãýë áîë ìºíõèéí þì". Ãàëèëåî Ãàëèëåé Îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààí ¿¿ñýõýä Ãàëèëåé ººð õýí íýãýí õ¿íýýñ èë¿¿ ¿¿ðýãòýé áàéñàí áàéæ ìàãàäã¿é. Êàòîëèê Ñ¿ìèéíõýíòýé õèéñýí àëäàðò ìàðãààí íü Ãàëèëåéí ôèëîñîôèä ãîë áàéð ýçýëäýã þì, ó÷èð íü òýðýýð åðòºíö õýðõýí òîãòñîíûã îéëãîõ íàéäâàð õ¿ì¿¿ñò áàéãààãààñ ãàäíà ¿¿íèéã áîäèò åðòºíöºº àæèãëàí õýðýãæ¿¿ëæ áîëíî ãýäãèéã çàðëàñàí àíõíû õ¿ì¿¿ñèéí íýã áàéëàà. Ãàëèëåé á¿ð àíõíààñàà Êîïåðíèêèéí (ãàðàãóóä íàðûã òîéðîí ýðãýäýã òóõàé) îíîëä èòãýæ áàéñàí àâ÷ áàòàëãààã íü îëñîí ¿åäýý ë ò¿¿íèéã èë öàãààí áàðèìòëàõ áîëñîí áàéíà. Êîïåðíèêèéí îíîëä çîðèóëñàí àæëóóäàà Ãàëèëåé (õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí àêàäåìèê ëàòèí õýëýýð áèø) èòàëè õýëýýð áè÷ñýí ÷ óäàëã¿é ò¿¿íèé ¿çýë áàðèìòëàë õèëèéí ÷èíàä äàõü èõ ñóðãóóëèóäàä ò¿ãýí äýëãýðñýí àæýý. Ýíý íü Àðèñòîòåëèéí ñóðãààëûã áàðèìòëàæ, Ãàëèëåéí ýñðýã íýãäñýí õ¿ì¿¿ñò òààëàãäààã¿é þì. Òýä Êîïåðíèêèéí ñóðãààëûã
õîðèãëóóëàõûí òóëä Êàòîëèê Ñ¿ìèéíõèéã á¿õ àðãààðàà ÿòãàæ áàéëàà. ¯¿íä ñýòãýë íü äýíñýëñýí Ãàëèëåé ñ¿ìèéí ìÿíäàãòàíãóóäòàé çºâëºëäºõ ãýæ Ðîì ðóó ìîðäæýý. Áèáëè áîë øèíæëýõ óõààíû îíîëûí òàëààð ÿìàð íýã ç¿éë õýëýõýä çîðèóëàãäààã¿é áºãººä ýð¿¿ë óõààíòàé çºð÷èëäºæ áàéãàà òýð õýñã¿¿äèéã íü ¸ãòëîë ãýæ õ¿ëýýí àâàõ õýðýãòýéã òýðýýð ñàíàë áîëãîñîí àæ. Ãýòýë ñ¿ì õèéäèéíõýí Ïðîòåñòàíòóóäòàé õèéõ òýìöýëä íü ñààä áîëîõ õýð¿¿ë øóóãèàíààñ áîëãîîìæèëæ çàëõààõ àðãà õýìæýý àâñàí áàéíà. Êîïåðíèêèéí ñóðãààë "õóäàë, àëäààòàé" áîëîõûã 1616 îíä çàðëàæ, õàðèí Ãàëèëåéã ýíý ñóðãààëûã "áàðèìòàëñàí ýñâýë õàìãààëñàí" ¿ã õýëýõèéã íàñàí òóðøèä íü õîðèãëîñîí çàðëèã ãàðãàâ. Ãàëèëåé áóóæ ºã뺺. Ãàëèëåéí õóó÷èí àíäûí íýã íü 1623 îíä Ðîìûí Ïàï áîëñîí áàéíà. Ãàëèëåé òýð äàðóé 1616 îíû çàðëèãûã õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõûã îðîëäîæ ýõýëæýý. Òýð íü á¿òýëã¿éòñýí áîëîâ÷ àëü íýã òàëûã áàðèìòëààã¿é áàéõ, ìºí ò¿¿í÷ëýí á¿õíèéã ÷àäàõ Áóðõàíû ÷àäâàðûã õàçààðëàõ ýðõã¿é õ¿ì¿¿íèé óõààí ñàíààíä îðîìã¿é ýëäýâ àðãààð ÿìàð ÷ ¿éëèéã Áóðõàí õèéæ ÷àäàõ ó÷ðààñ åðòºíö õýðõýí á¿òñýíèéã õ¿ì¿¿ñ õýçýý ÷ îéëãîõã¿é õýìýýí ä¿ãíýñýí áàéõ ãýñýí õî¸ð áîëçîëòîéãîîð Àðèñòîòåëèéí îíîëûã ÷, Êîïåðíèêèéí îíîëûã ÷ àâ÷ ¿çñýí íîì áè÷èõ çºâøººðëèéã àâñàí áàéíà. "Äýëõèéí òóõàé õî¸ð ãîë òîãòîëöîîíû òàëààðõ õàðèëöàí ÿðèà" õýìýýõ íîì íü áýëýí áîëæ, õÿíàëò øàëãàëòûí á¿ðýí äýìæñýíýýð 1632 îíä õýâëýãäñýí áºãººä òýð äàðóéäàà Åâðîï äàÿàð óðàíçîõèîë, ôèëîñîôèéí ñîä á¿òýýë ãýæ ¿íýëýãäñýí áèëýý. Ãýâ÷ ýíý íîì Êîïåðíèêèéí îíîëûã èòã¿¿ëýõ òóëãóóð áîëîí îéëãîãäîæ áàéãààã Ïàï óäàëã¿é óõààðààä ò¿¿íèéã õýâë¿¿ëýõèéã çºâøººðñºí人 õàðàìññàí àæýý. Õÿíàëò øàëãàëòûí àëáàí ¸ñíû ñî¸ðõîë áàéñàí ÷ ãýëýý Ãàëèëåé 1616 îíû çàðëèãèéã ÿìàðòàà ÷ çºð÷ñºí õýìýýí Ïàï çàðëàâ. Òýðýýð Ãàëèëåéã êàòîëèê øàøíû çàëõààí ø¿¿õ ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëæ, íàñàí òóðøäàà ãýðèéí õîðèîíä áàéõ, îëíû ºìíº Êîïåðíèêèéí ñóðãààëààñ íÿöàõààð øèéòã¿¿ëñýí þì. Ãàëèëåé äàõèí áóóæ ºã뺺. Ãàëèëåé ¿íýí÷ êàòîëèê õýâýýð ¿ëäñýí áîëîâ÷ øèíæëýõ óõààíû ¿ë õàìààðàõ øèíæèä èòãýõ èòãýëýýñýý íÿöààã¿é þì. 1642 îíä íàñàí ýöýñëýõýýñýý äºðâºí æèëèéí ºìíº ãýðèéí õîðèîíä áàéõäàà òýðýýð Ãîëëàíäûí õýâëýëèéí ãàçàðò õî¸ðäàõü òîì á¿òýýëèéíõýý ãàð áè÷ìýëèéã íóóöààð äàìæóóëæýý. Êîïåðíèêèéã äýìæñýí á¿òýýëýýñ íü èë¿¿ ãàðñàí ãýæ òîîöîãääîã "Øèíý õî¸ð øèíæëýõ óõààí" õýìýýõ ýíýõ¿¿ íîìîíä îð÷èí ¿åèéí ôèçèêèéí ¿ð õºâðºë àãóóëàãäàæ áàéëàà. Èñààê Íüþòîí Èñààê Íüþòîí íàéðñàã õ¿í áàéãààã¿é þì. Áóñàä ýðäýìòýäòýé ìóóõàé õàðüöäàã áàéñíààðàà èõýä àëäàðøñàí òýðýýð àìüäðàëûíõàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéã õàëóóí ìàðãààíä çîðèóëñàí áèëýý. Ôèçèêèéí òàëààð óðüä ºìíº áè÷èãäýæ áàéñàí íîìíóóäààñ õàìãèéí èõ íºëººã ¿ç¿¿ëñýí "Ìàòåìàòèê çàð÷ìóóä" íîì íü õýâëýãäñýíèé äàðàà Íüþòîíû íèéãìèéí íýð õ¿íä îãöîì äýýøèëñýí áàéíà. Òýðýýð Âàíãèéí íèéãýìëýãèéí åðºíõèéëºã÷ººð ñîíãîãäîí, òàéæèéí öîëîîð øàãíóóëñàí àíõíû ýðäýìòýí áîëñîí þì. Óäàëã¿é ºìíº íü "Çàð÷ìóóä" íîìîíä øààðäëàãàòàé áàðèìò ìýäýýã ººðò íü íèéë¿¿ëæ áàéñàí ÷ ò¿¿íèé õ¿ññýí ìýäýýëëèéã õîæèì íóóí äàðäàã áîëñîí Âàíãèéí îäîí îðîí ñóäëàà÷ Æîí Ôëåìñòèäòýé òýðýýð ìóóäàëöæýý. Íüþòîí òóõàéí áàéäëûã òýñâýðëýýã¿é ó÷ðààñ ºå𺺠ººðèé㺺 Îäîí Îðîí Ñóäëàëûí Âàíãèéí õ¿ðýýëýíãèéí óäèðäëàãàä òîìèëæ, äàðààãààð íü ìýäýýëë¿¿äýý ò¿ðãýí õýâë¿¿ëýõèéã îðîëäîæ ýõýëñýí áàéíà. Óëìààð Ôëýìñòèäèéí àæëóóäûã
ãàðòàà îðóóëñàí àãààä ò¿¿íýý õýâë¿¿ëýõ òàëààð Ôëýìñòèäèéí çàíàëò äàéñàí Ýäìîíä Ãàëëòàé òîõèðîëöîæ ÷àäæýý, Ãýâ÷ Ôëýìñòèä õýðãèéã ø¿¿õýä øèëæ¿¿ëæ, ø¿¿õ õóëãàéëàãäñàí á¿òýýëèéã íèéòýä ò¿ãýýõèéã õîðèãëîí àñóóäëûã Ôëýìñòèäýä àøèãòàéãààð øèéäýâ.Ýíý øèéäâýð Íüþòîíûã èõýä õèëýãí¿¿ëæ, Ôëýìñòèäýýñ õàðèóãàà àâàõûí òóëä "Çàð÷ìóóä"-ûí õîæóó ¿åèéí õýâëýë¿¿äýýñ Ôëýìñòèäýä õàìààòàé á¿õ ýøëýëèéã øàò äàðààëàí àâ÷ õàÿñàí áàéíà. Á¿ð íîöòîé õýð¿¿ë Íüþòîí, Ãåðìàíû ôèëîñîôè÷ Ãîòòôðèä Ëåéáíèö õî¸ðûí äóíä äýãäýâ. Îð÷èí ¿åèéí ôèçèêèéí èõýíõ õýñãèéí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëäýã äèôôåðåíöèàëü òîîëîë õýìýýõ ìàòåìàòèêèéí ñàëáàðûã Ëåéáíèö, Íüþòîí õî¸ð áèå áèåíýýñýý ¿ë õàìààðàí áîëîâñðóóëæýý. Íüþòîí äèôôåðåíöèàëü òîîëëûã Ëåéáíèöýýñ ºìíº íýýñýí ÷ òýðýýð àæëàà ò¿¿íýýñ õîæóó õýâë¿¿ëñýí áàéäàã. Õýí íü àíõäàã÷ áý ãýñýí øàëòãààíààð àãóó èõ õýð¿¿ë ìàðãààí àñëàà. Ýðäýìòýä õî¸ð ñºðãºëäºã÷èéí àëü àëèíèéã íü øàðãóó õàìãààëæ áàéâ. Íüþòîíûã õàìãààëñàí á¿õ ºã¿¿ëëèéã òý𠺺𺺠áè÷èæ íºõäèéíõºº íýðýýð õýâë¿¿ëäýã áàéñàí íü õà÷èðõàëòàé! Õýð¿¿ë äààìæèð÷, Ëåéáíèö çºð÷ëèéã øèéäâýðëýõèéã õ¿ñýí Âàíãèéí íèéãýìëýãò õàíäàæ àëäàà ãàðãàëàà. Íüþòîí íèéãýìëýãèéí åðºíõèéëºã÷ õóâüäàà á¿õýëäýý ººðèéíõ íü íºõ人ñ ñàíàìñàðã¿é á¿ðäñýí "øóäàðãà" êîìèññò õýðãèéã ø¿¿í ¿çýõèéã äààòãàæýý! Ãýâ÷ èíãýýä çîãññîíã¿é. Íüþòîí äàðàà íü êîìèññûí òàéëàíã ººðºº áè÷ñýí áà èéì çàìààð Ëåéáíèöèéã çîõèîëûí õóëãàéä àëáàí ¸ñîîð áóðóóòãàí, òàéëàíã õýâë¿¿ëýõèéã íèéãýìëýãò äààëãàí ¿ëäýýñýí àæ. ªºðò íü áàñ ë õàíãàëòã¿é ñàíàãäñàí ó÷ðààñ Íüþòîí Âàíãèéí íèéãýìëýãèéí ýýëæèò òàéëàíä íýðã¿é òîéì áè÷ñýí áàéíà. "Ëåéáíèöèéí ç¿ðõèéã óðæ" ìàø èõ õàíàìæ àâñàí õýìýýí Ëåéáíèöèéã íàñ áàðñàíû äàðàà Íüþòîí ìýäýãäñýí ãýëöäýã. Õî¸ð óäààãèéí íîì õàÿëöààí ºíãºðººõ人 Íüþòîí Êåìáðèæèéã ÷, òýíõèìýý ÷ îðõèñîí áàéëàà. Òýðýýð ýõýíäýý Êåìáðèæèéí èõ ñóðãóóëüä, äàðàà íü ïàðëàìåíòàä êàòîëèêèéí ýñðýã áîäëîãîä èäýâõòýé îðîëöîæ áàéñàí áºãººä ¿¿íèéõýý òºëºº Âàíãèéí àëòàí ñàíã õàäãàëàã÷èéí îðëîãî èõòýé àëáàí òóøààëä òîìèëîãäñîí þì. Ýíä òýðýýð õóóðàì÷ ìºí㺠¿éëäýã÷òýé òýìöýõ òîìîîõîí õýìæýýíèé êàìïàíèò àæèë àìæèëòòàé ÿâóóëæ, òýð á¿¿ õýë õýä õýäýí õ¿íèéã ä¿¿æë¿¿ð ð¿¿ èëãýýí ººðèéí õîðîí, ìóó ñàíààíûõàà íèéãýì÷ øèíæèéí èë¿¿ çºâ õýðýãëýýã îëñîí àæýý.
Íýð òîìú¸îíû òàéëáàð àííèãèëÿöè: Ẻì, ò¿¿íèé ýñðýã Ẻì õî¸ð ìºðãºëäºí õàðèëöàí áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéõ ¿éë ÿâö. àòîì: òóí º÷¿¿õýí (ïðîòîí, íåéòðîíîîñ á¿òñýí) öºì, ò¿¿íèéã òîéðîí ýðãýõ ýëåêòðîíóóäààñ òîãòîõ, æèðèéí áîäèñûí ¿íäñýí íýãæ. áè÷èë-äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàã(microwave background radiation): ýðòíèé õàëóóí îð÷ëîí åðòºíöèéí (ðåëèêòîð ãýãäýõ) ãýðýëòýëòýýñ ¿¿ññýí öàöðàã. Òýð íü îäîî ãýðëèéí òºëºâòýé áèø, õàðèí áè÷èë-äîëãèîíû áàéäàëòàé áîëñîí òèéì èõ óëààí øèëæèëòòýé áàéãàà þì. Ẻì/äîëãèîíû äóàëèçì: Ẻì äîëãèîí õîîðîíä ÿëãàà áàéõã¿é áºãººä Ẻìñ çàðèìäàà äîëãèîí øèã, õàðèí äîëãèîíóóä çàðèìäàà Ẻìñ øèã áàéäàã ãýæ ¿çäýã, êâàíò ìåõàíèêèéí ¿íäýñ áîëäîã òºñººëºë. Ẻì õóðäàñãóóð: õºäºëæ áàéãàà öýíýãòýé Ẻìñèéã öàõèëãààí-ñîðîíçîíã àøèãëàí ýíåðãèéã íü àëãóóð íýìýí õóðäëóóëäàã òºõººðºìæ. âèðòóàëü Ẻì: êâàíò ìåõàíèêò áîë øóóä á¿ðòãýõ áîëîìæã¿é, ãýõäýý îðøèí áàéãàà íü õýìæèëòýíä ºðòäºã íºëººí¿¿äýýðýý áàòëàãääàã Ẻì. ãàììà (γ) öàöðàã: ðàäèî èäýâõò çàäðàëààð þìóó ýãýë Ẻìñèéí õàðèëöàí ìºðãºëäººíººð ¿¿ñäýã, äîëãèîíû óðò íü ìàø áàãà öàõèëãààí-ñîðîíçîí öàöðàã. ãåîäåçèéí: õî¸ð öýã õîîðîíäûí õàìãèéí áîãèíî (ýñâýë õàìãèéí óðò) çàì. ãýðëèéí êîíóñ: òóõàéí ¿éë ÿâäëûã äàìæèí ºíãºðñºí ãýðëèéí öàöðàãèéí òàðõàõ áîëîìæèò ÷èãëýë¿¿äèéã çààäàã îðîí-öàã äàõü ãàäàðãóó. ãýðëèéí ñåêóíä (ãýðëèéí æèë): íýã ñåêóíäûí (íýã æèëèéí) äîòîð ãýðëèéí òóóëàõ çàé. äàâòàìæ: äîëãèîíû õóâüä ýíý íü ñåêóíä äýõ á¿òýí ìº÷ëºã¿¿äèéí òîî þì. äîëãèîíû óðò: äîëãèîíû çýðãýëäýý õî¸ð íóðóó ýñâýë çýðãýëäýý õî¸ð õîòãîð õîîðîíäûí çàé Äîïëåðèéí ýôôåêò: äîëãèîíû äàâòàìæ íü ò¿¿íèé ¿¿ñã¿¿ð, àæèãëàã÷ õºäëºõ ¿åä õàðèëöàí ººð÷ëºãäºõ ¿çýãäýë. æèí: òàòàëöëûí îðîíãîîð äàìæèí áèåòýä ¿éë÷èëäýã õ¿÷. Áèåèéí æèí áèåèéí ìàññòàéãàà ïðîïîðöèîíàëü, ãýõäýý àäèë áèø. èõ íýãäëèéí îíîë (ÈÍÎ): öàõèëãààí-ñîðîíçîí, õ¿÷òýé, ñóë õàðèëöàí ¿éë÷ëýë¿¿äèéã íýãòãýñýí îíîë. èõ íýãäëèéí ýíåðãè: ò¿¿íýýñ äàâáàë öàõèëãààí-ñîðîíçîí, ñóë, õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë¿¿ä òààìàãëàëààð áîë ÿëãààã¿é áîëîõ ¸ñòîé ýíåðãè.
èõ òýñðýëò: îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë äýýðõ îíöãîé öýã. èõ õààãäàëò: îð÷ëîí åðòºíöèéí òºãñãºë äýõ îíöãîé öýã. êâàíò: äîëãèîí ÿëãàð÷ ýñâýë øèíãýæ áîëîõ õàìãèéí áàãà õóâü õýñýã. êâàíò ìåõàíèê: Ïëàíêèéí êâàíò ìåõàíèêèéí çàð÷èì, Ãåéçåíáåðãèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí ¿íäñýí äýýð áîëîâñðîãäñîí îíîë. êâàðê: õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä ºðòäºã (öýíýãòýé) ýãýë Ẻì. Ïðîòîí, íåéòðîí òóñ á¿ð ãóðàâ ãóðâàí êâàðêààñ òîãòîíî. êîíôàéíìåíò: ºíãºò êâàðê, ãëþîíóóä íü àäðîí äîòîð áàðüöàëäàõ, ¿ë ñàëàõ áàéäàë. êîîðäèíàòóóä: îðîí çàé, öàã õóãàöààíä öýãèéí áàéðëàëûã òîäîðõîéëäîã òîîíóóä. ìàññ: áèåä õàäãàëàãäàõ áîäèñûí òîî. Áèåèéí èíåðöèéí õýìæýý ýñâýë õóðäàòãàëûã ýñýðã¿¿öýõ ò¿âøèí. íåéòðèíî: çºâõºí ñóë áîëîí òàòàëöëûí õàðèëäàí ¿éë÷ëýëä ºðòäºã ìàø õºíãºí (ìàññã¿é áàéæ áîëîõ) ýãýë Ẻì. íåéòðîí: øèíæýýðýý ïðîòîíòîé ìàø òºñòýé, öýíýãã¿é Ẻì. Íåéòðîíóóä èõýíõ àòîìûí öºìèéí á¿òöýä áàãòäàã Ẻìñèéí òàëààñ èë¿¿ã íü á¿ðä¿¿ëäýã. íåéòðîí îä: õîðèãèéí çàð÷ìààð ò¿ëõýëöñýí íåéòðîíóóäààñ òîãòñîí õ¿éòýí îä. í¿öãýí îíöãîé öýã: õàð í¿õýýð õ¿ðýýëýãäýýã¿é îðîí-öàãèéí îíöãîé öýã. îíöãîé öýã: îðîí-öàãèéí ìóðóé òºãñãºëã¿é áîëäîã îðîí-öàã äàõü öýã. îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåì: òîäîðõîé íºõöë¿¿äýä îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîé, òóõàéëáàë îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýëä îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã íîòëîäîã òåîðåì. îðîí: öàã õóãàöààíû íýã àãøèíä çºâõºí íýã öýã äýýð îðøäîã Ẻ캺ñ ÿëãààòàé íü îðîí çàé, öàã õóãàöààíä íèëýíõ¿éä íü îðøèæ áàéãàà ç¿éë. îðîí-öàã: öýã á¿ðò íü ¿éë ÿâäàë õàðãàëçäàã äºðâºí õýìæýýñò îðîí çàé. îðîí çàéí õýìæýýñ: îðîí-öàãèéí îðîí çàéí òºñòýé ãóðâàí õýìæýýñèéí àëü íýã íü òîäðóóëáàë öàã õóãàöààíààñ áóñàä äóðûí õýìæýýñ. îð÷ëîí ñóäëàë: îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿õýë áàéäëààð íü ñóäëàõûã ýðìýëçäýã óõààí. ïîçèòðîí: ýëåêòðîíû ýñðýã (ýåðýã öýíýãòýé) ýãýë Ẻì. ïðîòîí: ýåðýã öýíýãòýé Ẻì. Èõýíõ àòîìûí öºìèéí á¿òöýä îðäîã á¿õ Ẻìèéí áàðàã òàëûã
íü ïðîòîíóóä á¿ðä¿¿ëäýã. ïðîïîðöèîíàëü øèíæ: "õ íü ó-òýé ïðîïîðöèîíàëü" ãýäýã íü ¿ -èéã ÿìàð íýã òîîãîîð ¿ðæ¿¿ëýõýä X ìºí ýíý òîîãîîð ¿ðæèãäýíý ãýäãèéã çààäàã. "Õ íü ¯-òýé óðâóó ïðîïîðöèîíàëü" ãýäýã íü Y-èéã ÿìàð íýã òîîãîîð ¿ðæèãäýõ ¿åä Õ ÿã òýð òîîíä õóâààãäàíà ãýäãèéã èëýðõèéëäýã. ðàäèî-èäýâõò øèíæ: íýã òºðëèéí àòîìûí öºì ººð áîëæ àÿíäàà õóâèðàõ áàéäàë. ñàíñðûí òîãòìîë: îðîí-öàãèéã òýëýõ õàíäëàãàòàé áîëãîõûí òóëä Ýéíøòåéíèé îðóóëñàí ìàòåìàòèêèéí òóñëàõ õýìæèãäýõ¿¿í. ñàíñðûí øàëãóóð: í¿öãýí îíöãîé öýã¿¿äèéã çºâøººð÷ áîëîõã¿é ãýñýí òààìàãëàë. ñîðîíçîí îðîí: ñîðîíçîí õ¿÷èéã ¿¿ñãýäýã îðîí. Ýíý áîë öàõèëãààí îðîíãèéí õàìò öàõèëãààí- ñîðîíçîí îðîíãèéí ñàëøã¿é õýñýã áîëäîã îðîí. ñïèí: òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýõòýé íü õîëáîîòîé, ýãýë Ẻìèéí äîòîîä øèíæ. ñïåêòð: äîëãèîí (æèøýý íü öàõèëãààí-ñîðîíçîí äîëãèîí) äàâòàìæèéí á¿ðäëýýðýý çàäðàõ áàéäàë. ñóë õ¿÷: ìýäýãäýæ áàéãàà äºðâºí õ¿÷íýýñ ñóë øèíæýýðýý õî¸ð äàõü íü. Ìàø áîãèíî ðàäèóñ á¿õèé ¿éë÷ëýëòýé. Ñóë õ¿÷ áîäèñûí á¿õ Ẻìä ¿éë÷èëäýã ÷ õ¿÷èéã 纺ã÷ Ẻìñò ¿éë÷èëäýãã¿é. òàòàëöëûí õ¿÷: èõ ðàäèóñ á¿õèé ¿éë÷ëýëòýé, ñóóðü äºðâºí õ¿÷íýýñ õàìãèéí ñóë íü. Òàòàëöëûí õ¿÷ áîäèñûí á¿õ Ẻìä ¿éë÷èëäýã. òîãòîíãè òºëºâ: öàã õóãàöààíä ººð÷ëºãääºãã¿é òºëºâ. Òîãòìîë õóðäòàé ýðãýæ áàéãàà áºìáºëºã òîãòîíãè òºëºâò îðäîã, ó÷èð íü ýðãýæ áàéëàà ÷ ãýñýí àãøèí á¿ðò òýðýýð íýãýí èæèë õàðàãäàíà. óëààí øèëæèëò: áèäíýýñ õîëäîæ áàéãàà îäíû ãýðýë Äîïëåðèéí ýôôåêò ¸ñîîð óëààðàõ áàéäàë. ¿éë ÿâäàë: îðîí çàé, öàã õóãàöààí äàõü áàéðëàëààðàà òîäîðõîéëîãääîã, îðîí-öàã äàõü öýã, ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷: õàð í¿õíèé õèë õÿçãààð. ¿íýìëýõ¿é òýã òåìïåðàòóð: òåìïåðàòóðûï áîëîìæèò á¿õ óòãààñ õàìãèéí áàãà íü, ¿íýìëýõ¿é òýã ¿åä áîäèñ íü äóëààíû ýíåðãèã¿é áàéäàã. ôàç: äîëãèîíû õóâüä öàã õóãàöààíû òîäîðõîé àãøèíä äîëãèîíû ìº÷ëºã äýõ öýã¿¿äèéí áàéðëàë. Íóðóó, õîòãîðò ýñâýë àëü íýã çàéä íýã îðøèí áàéãàà ýñýõèéí õýìæ¿¿ð. ôîòîí: ãýðëèéí êâàíò.
õàð í¿õ: ìàø õ¿÷òýé òàòàëöëààñ íü áîëîîä þó ÷, òýð á¿¿ õýë ãýðýë ÷ ò¿¿íýýñ ãàð÷ ÷àääàãã¿é îðîí-öàãèéí ìóæ. õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîë: øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ÷ºëººòýé õºäºëæ áóé á¿õ àæèãëàã÷èéí õóâüä òýäíèé õóðäíààñ ¿ë õàìààðàí èæèë áàéõ ¸ñòîé ãýäýãò òóëãóóðëàäàã, Ýéíøòåéíèé îíîë. õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë: øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä á¿õ àæèãëàã÷èéí õóâüä òýä õýðõýí õºäºëæ áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí èæèë áàéõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã ¿íäýñ áîëãîäîã, Ýéíøòåéíèé á¿òýýñýí îíîë. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òàòàëöëûí õ¿÷èéã äºðâºí õýìæýýñò îðîí-öàãèéí ìóðóéëòààð òàéëáàðëàäàã. õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë: îð÷ëîí åðòºíö òºãñãºëºã, ãýõäýý õèë õÿçãààð (õóóðìàã öàã õóãàöààíä) áàéõã¿é ãýäýã òºñººëºë. õîðèãèéí çàð÷èì: 1/2 ñïèíòýé èæèë õî¸ð Ẻì (òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí îëãîäîã õÿçãààð äîòîð) îðîí çàéä èæèë áàéðëàë, èæèë õóðäûã íýãýí çýðýã àâ÷ ÷àäàõã¿é ãýäýã çàð÷èì. Õóðäàòãàë-ÿìàð íýã áèåòèéí õóðäíû ººð÷ëºãäºõ õýìæýý. õóóðìàã öàã õóãàöàà: õóóðìàã òîîãîîð õýìæèãäýõ öàã õóãàöàà. "õ¿ì¿¿í" çàð÷èì: îð÷ëîí åðòºíö ººð áàéñàí áîë áèä ò¿¿íèéã àæèãëàí ýíä áàéæ ÷àäàõã¿é áàéñàí ó÷ðààñ ò¿¿íèéã áàéãààãààð íü àâ÷ ¿çýõ çàð÷èì. õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë: ñóóðü äºðâºí õ¿÷íýýñ õàìãèéíõ¿÷òýé íü õýäèé ÷ õàìãèéí áîãèíî çàéä ¿éë÷èëäýã. Õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí à÷ààð êâàðêóóä ïðîòîí, íåéòðîíóóäûí äîòîð áàðèãäàæ, õàðèí ïðîòîí, íåéòðîíóóä õàìòäàà àòîìûí öºìèéã ¿¿ñãýäýã. öàãààí îäîé: õîðèãèéí çàð÷ìààð ýëåêòðîíóóäûí õîîðîíä ò¿ëõýëöëèéí õ¿÷ ¿éë÷èëñýíèé à÷ààð òýíöâýðò òºëºâò îðøäîã õ¿éòýí, òîãòîíãè îä. öàõèëãààí öýíýã: Ẻìèéí íýã øèíæ, ò¿¿íèé à÷ààð Ẻì èæèë (ýñâýë ýñðýã) öýíýãòýé áóñàä Ẻ캺 ò¿ëõäýã (ýñâýë òàòäàã). öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷: öàõèëãààí öýíýãòýé Ẻì õîîðîíä ¿¿ñäýã õ¿÷. Ñóóðü äºðâºí õ¿÷íýýñ õ¿÷òýéãýýðýý õî¸ð äàõü íü. öàõèëãààí-ñóë íýãäëèéí ýíåðãè: ò¿¿íýýñ äàâáàë öàõèëãààí-ñîðîíçîí áîëîí ñóë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õîîðîíä ÿëãàà ¿ã¿é áîëîõ ýíåðãè. öºìèéí íýãäýë: õî¸ð öºì õàðèëöàí ìºðãºëäºæ, èë¿¿ õ¿íä íýã öºì áîëîõ ¿éë ÿâö. öºì: ò¿¿íèé äîòîðõ õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä áàðèãäñàí ïðîòîí, íåéòðîíóóäààñ ë òîãòîõ àòîìûí òºâ õýñýã. ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààð: õ¿éòýí òîãòîíãè îäíû áîëîìæèò õàìãèéí áàãà ìàññ, ò¿¿íýýñ äàâáàë îä õàð í¿õ áîëæ õóìèãäàõ ¸ñòîé.
ýãýë Ẻì: õóâààãäàõã¿é ãýæ òîîöîãäîõ Ẻì. ýëåêòðîí: àòîìûí äîòîð öºìèéã òîéðîí ýðãýäýã ñºðºã öýíýãòýé Ẻì. ýíåðãè õàäãàëàãäàõ õóóëü: ýíåðãè (áóþó ìàññûí ýêâèâàëåíò íü) ¿¿ñýõã¿é, óñòàõã¿é ãýæ ºã¿¿ëäýã øèíæëýõ óõààíû õóóëü. ýðòíèé õàð í¿õ: îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðòíèé øàòàíä ¿¿ññýí õàð í¿õ. ýñðýã Ẻì: áîäèñûí Ẻì òóñ á¿ðò òîõèðîõ ýñðýã Ẻì áàéäàã. Áººì ýñðýã Ẻìòýé㺺 ìºðãºëäºõ人 çºâõºí ýíåðãè ¿ëäýýæ õàðèëöàí ¿ã¿é áîëäîã.

More Related Content

PPTX
MT102 Лекц 11
byssuser184df1
 
PPTX
MT102 Лекц 10
byssuser184df1
 
DOCX
Ergetsuulen tailbarlasan esseg oilgoj unshih
byUurtsaikh Buynjargal
 
PPTX
MT102 Лекц 13
byssuser184df1
 
PPTX
ёс зүй
bymiigaa_j
 
PPTX
MT102 Лекц 15
byssuser184df1
 
PPTX
Урлагийн урсгал, чиглэлүүд
byRayya Jakhynbyek
 
DOCX
лекц №1
byBuyandelger B
 
MT102 Лекц 11
byssuser184df1
 
MT102 Лекц 10
byssuser184df1
 
Ergetsuulen tailbarlasan esseg oilgoj unshih
byUurtsaikh Buynjargal
 
MT102 Лекц 13
byssuser184df1
 
ёс зүй
bymiigaa_j
 
MT102 Лекц 15
byssuser184df1
 
Урлагийн урсгал, чиглэлүүд
byRayya Jakhynbyek
 
лекц №1
byBuyandelger B
 

What's hot

PPTX
термодинамик
byOdontuya Tergel
 
PPTX
зөрчилдөөн гэж юу вэ
byBayarmaa Anu
 
PPT
P.k.tsahilgaan himi 8
bydavaa627
 
PPT
P.k.ter i-3
bydavaa627
 
PPT
хувийн зохион байгуулалт ба цагийн менежмент 1 5
byazora14
 
PPT
Haiku
byGundegmaa Boldbaatar
 
DOCX
журамласан үг
byЦэрэн-Очир Мөнхжаргал
 
PPTX
10angiin molekulqizik
byNTsets
 
PPTX
Mонголын түүх
byДэндэвсамба Алтангэрэл
 
DOCX
органик нэгдлийн изомери
bydavaa627
 
PPTX
жужан улс(мэ333 555)
byBaterdene Tserendash
 
PDF
800.mn - 2007 Нийгмийн тухай мэдлэг ЭЕШ by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PPT
Хувь хүний санхүүгийн төлөвлөлт
byИЗ-СЭЗС багш Ц.Гансүрэн
 
PDF
Ердийн дифференциал тэгшитгэл
byBattur
 
PDF
Гэрээр үзүүлэх сувилахуйн тусламжийн хэрэгцээг тодорхойлсон судалгаа
byAnkhbileg Luvsan
 
PPTX
Toriin belge temdeg
bytuul1420
 
PDF
MT101 Lecture 1(Mongolia)
byMunhbayr Sukhbaatar
 
ODP
хичээл 7
byshand1_Bondok
 
DOCX
термодинамикийн Ii хууль
bydavaa627
 
ODP
өгүүлбэрийн гишүүд
byTsengelmaa Dovchindorj
 
термодинамик
byOdontuya Tergel
 
зөрчилдөөн гэж юу вэ
byBayarmaa Anu
 
P.k.tsahilgaan himi 8
bydavaa627
 
P.k.ter i-3
bydavaa627
 
хувийн зохион байгуулалт ба цагийн менежмент 1 5
byazora14
 
Haiku
byGundegmaa Boldbaatar
 
журамласан үг
byЦэрэн-Очир Мөнхжаргал
 
10angiin molekulqizik
byNTsets
 
Mонголын түүх
byДэндэвсамба Алтангэрэл
 
органик нэгдлийн изомери
bydavaa627
 
жужан улс(мэ333 555)
byBaterdene Tserendash
 
800.mn - 2007 Нийгмийн тухай мэдлэг ЭЕШ by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
Хувь хүний санхүүгийн төлөвлөлт
byИЗ-СЭЗС багш Ц.Гансүрэн
 
Ердийн дифференциал тэгшитгэл
byBattur
 
Гэрээр үзүүлэх сувилахуйн тусламжийн хэрэгцээг тодорхойлсон судалгаа
byAnkhbileg Luvsan
 
Toriin belge temdeg
bytuul1420
 
MT101 Lecture 1(Mongolia)
byMunhbayr Sukhbaatar
 
хичээл 7
byshand1_Bondok
 
термодинамикийн Ii хууль
bydavaa627
 
өгүүлбэрийн гишүүд
byTsengelmaa Dovchindorj
 

More from ssuserb994bc

PPTX
Лекц №3 Ургамлын газрын дээрх эрхтний бүтэц түүний онцлог.pptx
byssuserb994bc
 
PPTX
Ургамлын газрын доорх хэсгүүдийн бүтэц түүний ялгаа Лекц №2.pptx
byssuserb994bc
 
PPTX
Ургамлын эдүүд.pptx.....................
byssuserb994bc
 
PPTX
ургамал судлал лекц №1.pptx.............
byssuserb994bc
 
PPTX
Хор судлалын хими №8.pptx...............
byssuserb994bc
 
PPTX
Хор судлалын хими №7.pptx...............
byssuserb994bc
 
PPTX
Хор судлалын хими №6.pptx...............
byssuserb994bc
 
PPTX
Хор судлалын хими №5.pptx...............
byssuserb994bc
 
PPTX
Хор судлалын хими №4.pptx...............
byssuserb994bc
 
PPTX
Хор судлалын хими №3.pptx...............
byssuserb994bc
 
PPTX
Хор судлалын хими №2.pptx...............
byssuserb994bc
 
PPTX
Хор судлалын хими №1.pptx...............
byssuserb994bc
 
PDF
Лекц №7-2 АЛБАН ХЭРЭГ ХӨТЛӨЛТИЙН НИЙТЛЭГ ЖУРАМ.pdf
byssuserb994bc
 
PDF
Лекц-6 Эм, эмнэлэгийн хэрэгслэлийн тухай хууль.pdf
byssuserb994bc
 
PDF
лекц 5-2 ТББ.pdf........................
byssuserb994bc
 
PDF
Лекц-5 Эмийн-үндэсний-бодлого.pdf.....
byssuserb994bc
 
PDF
лекц №4 .pdf............................
byssuserb994bc
 
PDF
лекц №3.pdf.............................
byssuserb994bc
 
PDF
Лекц №2.pdf.............................
byssuserb994bc
 
PDF
лкц №1 Менежментийн үүсэл хөгжил онол .pdf
byssuserb994bc
 
Лекц №3 Ургамлын газрын дээрх эрхтний бүтэц түүний онцлог.pptx
byssuserb994bc
 
Ургамлын газрын доорх хэсгүүдийн бүтэц түүний ялгаа Лекц №2.pptx
byssuserb994bc
 
Ургамлын эдүүд.pptx.....................
byssuserb994bc
 
ургамал судлал лекц №1.pptx.............
byssuserb994bc
 
Хор судлалын хими №8.pptx...............
byssuserb994bc
 
Хор судлалын хими №7.pptx...............
byssuserb994bc
 
Хор судлалын хими №6.pptx...............
byssuserb994bc
 
Хор судлалын хими №5.pptx...............
byssuserb994bc
 
Хор судлалын хими №4.pptx...............
byssuserb994bc
 
Хор судлалын хими №3.pptx...............
byssuserb994bc
 
Хор судлалын хими №2.pptx...............
byssuserb994bc
 
Хор судлалын хими №1.pptx...............
byssuserb994bc
 
Лекц №7-2 АЛБАН ХЭРЭГ ХӨТЛӨЛТИЙН НИЙТЛЭГ ЖУРАМ.pdf
byssuserb994bc
 
Лекц-6 Эм, эмнэлэгийн хэрэгслэлийн тухай хууль.pdf
byssuserb994bc
 
лекц 5-2 ТББ.pdf........................
byssuserb994bc
 
Лекц-5 Эмийн-үндэсний-бодлого.pdf.....
byssuserb994bc
 
лекц №4 .pdf............................
byssuserb994bc
 
лекц №3.pdf.............................
byssuserb994bc
 
Лекц №2.pdf.............................
byssuserb994bc
 
лкц №1 Менежментийн үүсэл хөгжил онол .pdf
byssuserb994bc
 

цаг хугацааны товч түүх

  • 2.
  • 3.
    Òàëàðõàë Ýíýõ¿¿ íîìûã Æåéíäçîðèóëàâ. 1982 îíä Õàðâàðäàä ˸áîâûí áàãö ëåêöèéã óíøñàíûõàà äàðàà áè îðîí çàé öàã õóãàöààíû òóõàé õÿëáàðøóóëñàí íîì áè÷èæ ¿çýõýýð øèéäñýí þì. Òýð ¿åä ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö, õàð í¿õíèé òóõàé îëîí òîîíû íîì áàéñíû äîòîð Ñòèâåí Âàéíáåðãèéí "Ýõíèé ãóðâàí õîðîì" øèã ñàéí íîì, ýíä íýðèéã íü äóðäàõûí õýðýãã¿é ìóó íîì ÷ áàéñàí áèëýý. Ãýõäýý îð÷ëîí ñóäëàë áîëîí êâàíò îíîëûã ñóäëàõ õ¿ñëèéã íàäàä òºð¿¿ëñýí îð÷ëîí åðòºíö õààíààñ ¿¿ññýí áý? ÿàæ, ÿàõ ãýæ ¿¿ññýí áý? òýð ìºõºõ ¿¿, õýðýâ ìºõºõ áîë ÿàæ ìºõºõ âý? çýðýã àñóóäëûã òýäíèé íýã íü ÷ õºí人ã¿é þì øèã ñàíàãääàã. Ýäãýýð àñóóëòûã áèä á¿ãäýýðýý ñîíèðõäîã. Ãýòýë ýäãýýð àñóóäëûã øèéäýõýä òóñàëäàã ìàòåìàòèêèéí ó÷ðûã öººí òîîíû ìýðãýæèëòýí ë îéëãîæ ÷àäàõààð òèéì èõ ìýäëýã, óð ÷àäâàð øààðäñàí øèíæèéã îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààí îëæýý. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, öààøäûí õóâü çàÿàíû òàëààðõ ¿íäñýí òºñººëëèéã ìàòåìàòèêã¿éãýýð øèíæëýõ óõààíû áîëîâñðîë îëîîã¿é õ¿ì¿¿ñò ÷ îéëãîìæòîéãîîð èëòãýí ºã¿¿ëæ áîëíî. ¯¿íèéã ë áè ýíý íîìäîî ã¿éöýëä¿¿ëýõèéã õè÷ýýñýí þì. Èíãýæ ÷àäñàí ýñýõèéã ìèíü óíøèã÷èä ø¿¿íý áèç ýý. Íîìîíä îðñîí òîìú¸î á¿ð õóäàëäàí àâàã÷äûí òîîã õî¸ð äàõèí áóóðóóëäàã ãýæ íàäàä õýëæ áàéñàí. Òýãýõýä íü áè ÿìàð ÷ òîìú¸îã¿éãýýð àñóóäàëä õàíäàõààð øèéäñýí þì. Ãýëýý ÷ ýöñèéí ýöýñò íýã ë òîìú¸î, Ýéíøòåéíèé àëäàðò E=mc^2 òîìú¸îã îðóóëëàà. Ýíý íü ÷àäâàðëàã óíøèã÷äûí ìààíü òýí õàãàñûã ¿ðãýý÷èõã¿é ãýäýãò áè èòãýæ áàéíà. Õàæóóãèéí õàòèíãèðàëò õàòóóðàë áóþó õºäºë㺺íèé ìýäðýëèéí ýñèéí ºâ÷íººð ºâäñºíèéã ìèíü ýñ òîîöâîë áóñàä á¿õ ç¿éëä íàìàéã àç ò¿øèæ áàéëàà. Ýõíýð Æåéí, õ¿¿ Ðîáåðò, Òèììè, îõèí Ëþñè íàðûí ìààíü íàäàä ¿ç¿¿ëñýí òóñëàìæ äýìæëýã àìüäðàëûí õýâèéí áàéäàëäàà ýðãýí îðæ, àæèëäàà àìæèëò ãàðãàõ áîëîëöîî îëãîñîí. Îíîëûí ôèçèêèéã ñîíãîñîí ìààíü áàñ àç áîëîâ, ó÷èð íü òýð á¿õýëäýý îé óõààíä ìèíü áàéñàí þì. Òýãýõýýð ìèíèé áèåèéí äîðîéòîë íîöòîé ñààä áîëîîã¿é. Øèíæëýõ óõààíû íàéç íºõºä ìèíü á¿ãäýýðýý òóéëûí èõ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéëàà. Àæëûí ìààíü ýõíèé, "ñîíãîäîã" ¿åä îéðûí òóñëàã÷, õàìòðàã÷èä ìààíü Ðîæåð Ïåíðîóç, Ðîáåðò Ãåðîê, Áðåíäîí Êàðòåð, Æîðæ Ýëëèñ íàð áàéâ. Íàäàä òóñàëæ, õàìòðàí àæèëëàñàí òýäýíäýý òàëàðõàæ áàéíà. Ýëëèñòýé õàìòðàí áè÷ñýí "Îðîí-öàãèéí òîì õýìæýýíèé á¿òýö" íîì 1973 îíä õýâëýãäñýíýýð ýíý ¿å ºíäºðëºñºí þì. Óã íîìîîñ íýìýëò ìýäýýëýë àâ÷ áîëíî ãýæ óíøèã÷äàäàà çºâëºìººðã¿é áàéíà. Ó÷èð íü òýð íîì õýòýðõèé ìàòåìàòèê øèíæòýé, òýãýýä ÷ óíøèõàä õ¿íä. Òýð ¿åýñ õîéø èë¿¿ îéëãîìæòîé áè÷èæ ñóðñàí ãýäýãòýý áè èòãýëòýé áàéäàã. 1974 îíîîñ ýõýëñýí àæëûíõàà õî¸ð äàõü, "êâàíòûí" ¿åäýý Ãàððè Ãèáñîí, Äîí Ïåéæ, Æèì Õàðòë íàðòàé ãîëëîí àæèëëàñàí þì. Òóñëàìæ ãýäýã ¿ãèéí øóóä óòãààð ÷, øèëæñýí óòãààð ÷ òóñëàìæ ¿ç¿¿ëñýí òýäýíäýý áîëîí øàâü íàðòàà áè ìàø èõ òàëàðõàæ áàéíà. Øàâü íàðààñàà õîöðîõã¿é áàéõ õýðýãöýý øààðäëàãà íàìàãò øèãäýõýýñ íàìàéã àâàðñàí õàìãèéí ÷óõàë ò¿ëõýö áîëñîí ãýäýãò áè èòãýäýã. Ýíý íîìûã áîëîâñðóóëàõàä øàâü íàðûí ìààíü íýã Áðàéí Óèòò èõ òóñ õ¿ðãýñýí áèëýý. Íîìûíõîî àíõíû íîîðãèéã áè÷÷èõñýí áàéñàí 1985 îíä áè óóøèãíû
  • 4.
    õàòãàëãàà òóñëàà. Òºâºíõºäãóóðñ ñóóëãàõ õàãàëãàà õèéëãýõ õýðýãòýé áîëæ, õàãàëãààíû äàðàà áè ÿðüæ ÷àäàõàà áîëüñîí þì. Èíãýýä õàðèëöàõ áîëîìæîî áàðàã àëäàâ. Íîìîî äóóñãàæ ÷àäàõã¿é íü äýý ãýæ òýð ¿åä áîäîæ áàéëàà. Ãýâ÷ Áðàéí íîìûã çàñàæ ñàéæðóóëàõàä òºäèéã¿é Êàëèôîðíèéí Ñàííèâåëèéí Words plus, Inc êîìïàíèéí Âîëò Âîëòîøîîñ íàäàä áýëýãëýñýí õàðèëöààíû Living center ïðîãðàììûã àøèãëàæ ñóðàõàä ìèíü òóñàëñàí. Ýíý ïðîãðàììûí òóñëàìæòàéãààð íîì, ºã¿¿ëýë áè÷èæ, Ñàíííâåëèéí ººð íýã êîìïàíè Speech Ðlus-ààñ íàäàä áýëýãëýñýí ÿðèà íèéëýãæ¿¿ëýã÷èéí òóñëàìæòàéãààð õ¿ì¿¿ñòýé ÿðüæ ÷àääàã áîëîâ. Äýâèä Ìýéñîí ýíý íèéëýãæ¿¿ëýã÷èéã æèæèãõýí ïåðñîíàë êîìïüþòåðèéí õàìò òýðãýíöýðò ìèíü ñóóðèëóóëæ ºãñºí þì. Ýíý ñèñòåì á¿ãäèéã ººð÷èëñºí áèëýý. ¯íýíäýý áè îäîî äóó õîîëîéãîî àëäàõààñ ºìíºõ ¿åýñýý èë¿¿ äýýð õàðèëöàæ ÷àääàã áîëñîí. Íîìûí àíõíû õóâèëáàðòàé òàíèëöàæ, ýíý íîìûã ñàéæðóóëàõàä òóñ áîëîõ çºâëºãºº ºã÷ áàéñàí õ¿ì¿¿ñò òàëàðõàë èëýðõèéëüå. ßëàíãóÿà, Âàntam bîîês õýâëýëèéí ãàçðûí ðåäàêòîð Ïåòåð Ãóççàðäè ìààíü ñàéòàð òàéëáàðëàãäààã¿é ãýæ ¿çñýí ç¿éëñèéíõýý òóõàé ñàíàë àñóóëãàòàé çàõèäëóóäûã àð àðààñ íü èëãýýæ áàéëàà. Ǻâëºãºº, çàëðóóëãûí ìàø óðò æàãñààëòûã õ¿ëýýí àâààä áè ìàø èõ öî÷èðäñîíîî õ¿ëýýõ õýðýãòýé ãýâ÷ Ãóççàðäèéí çºâ áàéñàí. Ãóççàðäè àëäààã ìèíü ò¿íøèæ áàéñíû à÷ààð ýíý íîì ñàéí áîëñîí ãýäýãò áè èòãýäýã. Áè ººðèéí òóñëàã÷ Êîëèí Âèëëüÿìñ, Äýâèä Òîìàñ, Ðåéìîíä Ëýôëåìì íàðòàà, íàðèéí áè÷èã Æóäè Ôåëë, Ýíí Ðàëüô, Øåðèë Áèëëèíãòîí, Ñüþ Ìýéñè áîëîí ñóâèëàã÷ íàðòàà ã¿í òàëàðõëàà èëýðõèéëüå. Ãîíâèëë-ýíä-Êàéþñ-Êîëëåæ, Øèíæëýõ Óõààí, Òåõíèêèéí Ñóäàëãààíû Õîðîî, Ëåâåðõóëì, Ìàê-Àðòóð, Íóôôèëä, Ðàëüô Ñìèòèéí Ñàíãààñ øèíæëýõ óõààíû ñóäàëãàà ýìíýëãèéí á¿õ çàðäëûã äààãààã¿éñýí áîë áè þóíä ÷ õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéñàí. Òýäýíä ìàø èõ òàëàðõàæ áàéíà. Ñòèâåí Õîêèíã, 1987 îíû 10 ñàðûí 20
  • 5.
    Óäèðòãàë Áèä åðòºíöèéí òàëààðáàðàã þó ÷ ìýäýõã¿é àìüäàð÷ áàéíà. Àìüäðàëûã òýòãýã÷ íàðíû ãýðëèéã ¿¿ñãýäýã ìåõàíèçìèéí òóõàé, îãòîðãóéä áèäíèéã óíàãà÷õàëã¿é äýëõèé äýýð áàðüæ áàéäàã òàòàëöëûí òóõàé ÷ þì óó ýñâýë áèäíèéã á¿ðä¿¿ëäýã, á¿òöýýñ íü áèä ººðñ人 ãîë òºëºâ õàìààðäàã àòîìûí òóõàé òºäèé ë ñîíèðõîõã¿é áàéíà. Áàéãàëü ÿàãààä èéì áàéäàã âý, îãòîðãóé õààíààñ ¿¿ññýí áý, ýñâýë òýð ýíäýý ë áàéñàí óó, õýðýâ öàã õóãàöàà õýçýý íýã öàãò áóöàæ óõàðâàë ¿ð äàãàâàð øàëòãààíûõàà ºìíº áàéõ óó, ¿ã¿é þó, õ¿í òºðºëõòíèé òàíèí ìýäýõ¿éä ýöñèéí çààã áèé þó ãýäãèéã áîäîæ ñóóäàã õ¿í (èéì íóõàöòàé àñóóëò òàâüäàãã¿éãýý ÷ ñàéí ìýäýõã¿é) õ¿¿õä¿¿äèéã ýñ òîîöâîë õîâîð àæýý. Þóã õàð í¿õ ãýõ âý, áîäèñûí õàìãèéí æèæèã õýñýã þó âý, ÿàãààä áèä ºíãºðñíèéã ìýääýã, èðýýä¿éã ìýääýãã¿é âý, õýðâýý ýõëýýä ýìõ çàìáàðààã¿é áàéñàí áîë îäîîãèéí, õàðàãäàõóéö ýìõ öýãö ÿàæ áèé áîëîâ, ÿàãààä îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéíà âý ãýäãèéã ìýäýõèéã õ¿ñäýã õ¿¿õä¿¿ä ÷ áàéäàã, áè òýäýíòýé òààðàëäàæ áàéñàí. Ýöýã ýõ, áàãø íàð ýäãýýð àñóóëòûí èõýíõýä ìºðºº õàâ÷èí õàðèóëàõ ýñâýë îé óõààíä íü á¿¿ð ò¿¿ðõýí õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí øàøíû äîìãîîñ ýø òàòàõ ¿çýãäýë íèéãýìä ìààíü áàéñààð ë áàéíà. Èéìýðõ¿¿ àñóóëò õ¿íèé îéëãîõóéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäëûã òîäîðõîé èëýðõèéëäýãýýñ çàðèìä íü ýäãýýð àñóóëò òààëàãääàãã¿é àæ. Ãýòýë ôèëîñîôè, áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààíû õºãæèë èéìýðõ¿¿ àñóóäëûí à÷ààð ¿íäñýíäýý óðàãø àõèñàí áèëýý. Èéìýðõ¿¿ òºðëèéí àñóóëò òàâèõûã õ¿ñäýã íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí òîî íýìýãäýæ áàéãàà áà òýä çàðèìäàà íèëýýä õà÷èðõàëòàé õàðèóëòûã ñîíñîæ áàéíà, Áèä ìàø áàãûã ÷, ìàø òîìûã ÷ àëü àëèíûã íü õàìðàõ ¿¿äíýýñ ñóäàëãààíûõàà õàÿàã àòîì ðóó ÷, îä ðóó ÷ èæèëõýí òýëæ áàéíà.1974 îíû õàâàð ñàíñðûí "Âèêèíã" õºëºã Àíãàðàã äýýð ãàçàðäàõààñ õî¸ð îð÷èì æèëèéí ºìíº áè Ëîíäîíãèéí Âàíãûí Íèéãýìëýãýýñ çîõèîí áàéãóóëñàí, õàðü ãàðàãèéí èðãýíøëèéã õàéõ áîëîëöîîã õýëýëöñýí áàãà õóðàëä îðîëöîí Àíãëèä áàéëàà. Çàâñàðëàãààíû öàãààðàà çýðãýëäýýõ òàíõèìä áîëæ áàéãàà îëîí õ¿íòýé õóðëûã ñîíèðõîí òèéø îðñîí þì. Òýãýýä áè øèíæëýõ óõààíû àõìàä áàéãóóëëàãóóäûí íýã áîëîõ Âàíãèéí Íèéãýìëýãò øèíý ãèø¿¿í ýëñ¿¿ëýõ, ýðòíèé íýãýí çàíøëûí ãýð÷ áîëæ áàéãààãàà òºäºëã¿é îéëãîñîí áèëýý. Òýðã¿¿í ýãíýýíä, òàõèð äóòóó õ¿íèé òýðãýíöýðò ñóóñàí íýãýí çàëóó ýõíèé õóóäñóóäàä íü Èñààê Íüþòîíû ãàðûí ¿ñýã õàäãàëàãäàí áàéäàã íîìîíä íýðýý èõýä óäààí áè÷èâ. Ò¿¿íèéã áè÷èæ äóóñàõàä àëãà òàøèëò íèæèãíýñýí þì. Ñòèâåí Õîêèíã òýð ¿åä àëü õýäèéí äîìîã áîë÷èõñîí áàéëàà. ªíººäºð Õîêèíã Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëüä òýð íýãýí öàãò Íüþòîí, õîæèì Ï.À.Ì. Äèðàê-íýã íü õàìãèéí òîìûã íºãºº íü õàìãèéí áàãûã ñóäàëæ áàéñàí àëäàðò õî¸ð ñóäëàà÷èéí õ¿ðòýæ áàéñàí Ëþêàñèéí íýðýìæèò ìàòåìàòèêèéí Ïðîôåññîð áîëæýý. Õîêèíã áîë òýäíèé ç¿é ¸ñíèé çàëãàìæëàã÷ ìºí. Ìýðýãæëèéí áèø õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí òóóðâèñàí Õîêèíãèéí ýíýõ¿¿ àíõíû íîì íü ºðãºí îëîí óíøèã÷äàä òóñòàé îëîí ç¿éëèéã àãóóëñàí áàéíà. Íîì àãóóëãûíõàà áàãòààìæààð òºäèéã¿é, çîõèîã÷èéíõîî îþóí óõààí õýðõýí àæèëëàäàãèéã ¿ç¿¿ëæ áàéãààðàà ñîíèðõîëòîé. Òà á¿õýí ýíý íîìíîîñ ôèçèê, îäîí îðîí, îð÷ëîí ñóäëàë õèéãýýä ýð çîðèãèéí îãòîëöëîë äýýðõ òîäîðõîé íýýëòèéã îëæ õàðíà. Ãýõäýý ýíý íü áàñ Áóðõàíû òóõàé ... òýãýõäýý Áóðõàí áàéõã¿éí òóõàé íîì áàéæ ìýäýõ þì. Áóðõàí ãýäýã ¿ã ýíý íîìîíä îëîíòîî òààðàëäàíà. Îð÷ëîí åðòºíöèéã òóóðüâèæ áàéõäàà Áóðõàíä ÿìàð íýã ñîíãîëò áàéñàí áîëîâ óó ãýñýí Ýéíøòåéíèé àëäàðò àñóóëòûí õàðèóã îëîõ ýðýëä Õîêèíã ìîðäæýý. Õîêèíã, ººðèéíõ íü áè÷ñýí÷ëýí, Áóðõíû ñàíààã îéëãîæ ìýäýõèéã
  • 6.
    îðîëäñîí áàéíà. Ýíýõàéãóóëûí ÿâöàä îäîîãîîð õ¿ðýýä áóé ¿ð ä¿í íü á¿ð ÷ ãàéõàëòàé àãààä îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä õèë õÿçãààðã¿é öàã õóãàöààíä ýõëýë, òºãñãºëã¿é, Á¿òýýã÷èéí õóâüä õèéõ ç¿éë ¿ã¿é àæýý. Êàðë Ñýéãàí, Êîðíèëëûí Èõ Ñóðãóóëü, Íüþ-Éîðê, Èòàê
  • 7.
    Íýãä¿ãýýð á¿ëýã Îð÷ëîí åðòºíöèéíòóõàé áèäíèé òºñººëºë Íýã óäàà àëäàðòàé íýãýí ýðäýìòýí (ò¿¿íèéã Áåðòðàí Ðàññåë áàéñàí ãýëöäýã) îäîí îðíû òàëààð îëîí íèéòýä çîðèóëñàí ëåêö óíøæýý. Òýðýýð äýëõèé íàðûã, íà𠺺𺺠ìàíàé ãàëàêòèê ãýãäýõ îääûí òîì ÷óóëãàíû òºâèéã òîéðîí õýðõýí ýðãýäýãèéã òàéëáàðëàæ ë äýý. Ëåêöèéí òºãñãºëä òàíõèìûí àðûí ýãíýýíýýñ õèæýýë íàñíû, æèæèãõýí õàòàãòàé áîñîîä "Áèäýíä ÿðüñàí á¿õýí ÷èíü äýìèé ç¿éë áàéíà. ¯íýí õýðýãòýý äýëõèé ÷èíü àâàðãà ÿñò ìýëõèéí íóðóóí äýýð áàéãàà õàâòãàé òàâàã þì" ãýâ. Ýðäýìòýí ìààíü ýåëäýãõýí èíýýìñýãëýýä "Õàðèí ÿñò ìýëõèé þóí äýýð òîãòäîã âý?" ãýõýä "Õ¿¿ ìèíü, ÷è ¿íýõýýð óõààíòàé õ¿¿ áàéíà. ßñò ìýëõèé ººð íýã ÿñò ìýëõèé äýýð, òýð íü áàñ ÿñò ìýëõèé äýýð, ãýõ ìýòýýð äîîøëîíî äîî" ãýæ ºíººõ õàòàãòàé õàðèóëñàí ãýäýã. Îð÷ëîí åðòºíö ÿñò ìýëõèéí ýöýñ òºãñãºëã¿é öàìõàã áîëîõ òóõàé èéì òºñººëºë áèäíèé èõýíõýä èíýýäòýé ñàíàãäàíà, ãýõäýý ÿàãààä áèä ººðñäèé㺺 èë¿¿ çºâ ìýääýã ãýæ áîääîã âý? Îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààð áèä þóã ìýääýã âý, ¿¿íèéãýý áèä ÿàæ ìýäñýí áý? Îð÷ëîí åðòºíö õààíààñ ¿¿ññýí, îäîî õààøàà ÿâæ áàéíà? Îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéñàí óó, õýðýâ áàéñàí áîë ò¿¿íýýñ ºìíº þó áîëñîí áîë? Öàã õóãàöààíû ìºí ÷àíàð þó âý? Òýðýýð õýçýý íýã öàãò çîãñîõ óó? Çàðèì òàëààð ãàéõàìøèãò øèíý òåõíèêèéí à÷ààð áèé áîëñîí ôèçèêèéí ñ¿¿ë ¿åèéí îëîëòóóä àëü ýðò òàâèãäñàí àñóóëòóóäûí çàðèìûíõ íü ÷ áîëîâ õàðèóëòûã ýöýñëýí îëîõîä õ¿ðãýæ áàéíà. Öàã õóãàöàà ºíãºð÷, ýäãýýð õàðèóëò äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýäýã ãýäýã øèã èëýðõèé áîëæ ÷ ìàãàä, ýñâýë ÿñò ìýëõèéí öàìõàã ãýäýã øèã èíýýäòýé ç¿éë ÷ áîëæ ìàãàä. (Àëü íü ÷ áàéëàà ãýñýí) öàã õóãàöàà ë ¿¿íèéã øèéäíý. Á¿ð Ìݪ 340 îíä Ãðåêèéí ôèëîñîôè÷ Àðèñòîòåëü "Òýíãýð îãòîðãóéí òóõàé" õýìýýõ íîìîíäîî äýëõèé õàâòãàé áèø, õàðèí Ẻðºíõèé ãýäýãò èòã¿¿ëýõ õî¸ð ÷óõàë áàðèìòûã ãàðãàí òàâüæýý. Íýãä, ñàðíû õèðòýëò íàð, ñàðíû õîîðîíä äýëõèé îðîõîä òîõèîäîã ãýäãèéã Àðèñòîòåëü îéëãîñîí áàéíà. Äýëõèé ñàðàí äýýð ÿìàãò äóãóé ñ¿¿äýð òóñãàäàã, ýíý íü äýëõèé áºìáºðöºã õýëáýðòýé áàéõàä ë áîëîìæòîé. Õýðýâ äýëõèé õàâòòàé, çýýðýíöýã õýëáýðòýé áàéñàí áîë íàð çýýðýíöýãèéí òýíõëýã òàøàà áàéðëàõ ¿åä ë õèðòýëò ¿ðãýëæ òîõèîäîã áèø áîë ñ¿¿äýð íü ñóíàñàí çóóâàí õýëáýðòýé áàéõ áàéñàí. Õî¸ðò, àÿëàë æóóë÷ëàëûí òóðøëàãààñàà ãðåê÷¿¿ä ºìíºä á¿ñ¿¿äýä Àëòàí ãàäàñ óìàðäûíõààñ äîîð õàðàãääàãèéã ìýääýã áàéëàà (Àëòàí ãàäàñ óìàðä òóéëûí õàðàëäàà áàéðëàäàã ó÷ðààñ òýð íü óìàðä òóéëä áàéãàà àæèãëàã÷èéí ýãö äýýð, õàðèí ýêâàòîð äýýðõ àæèãëàã÷èéí õóâüä òýíãýðèéí õàÿàíä áàéãàà ìýò õàðàãääàã). Àëòàí ãàäàñ îäíû õàðàãäàõ áàéäàë Åãèïåò, Ãðåê õî¸ðò ÿëãààòàé áàéäãèéã ìýäýýä Àðèñòîòåëü äýëõèéí òîéðãèéí óðò 400000 ¿åòýé òýíö¿¿ ãýäãèéã ÷ òîîöîîëîí ãàðãàæýý. ¯å ãýäýã íü ÿìàð õýìæèãäýõ¿¿í áîëîõ íü òîäîðõîéã¿é áîëîâ÷ ýíý íü õî¸ð çóóí ÿàðä îð÷èì áºãººä ÷èíãýâýë Àðèñòîòåëèéí õèéñýí òîîöîî ºíºº õ¿ëýýí çºâøººðäºã óòãààñ áàðàãöààëáàë õî¸ð äàõèí èõ áàéãàà þì. Äýëõèé áºìáºðöºã õýëáýðòýé ãýäýã äýýð ãðåê÷¿¿äýä ãóðàâ äàõü áàðèìò ÷ áàéæýý. Õýðýâ äýëõèé Ẻðºíõèé áèø þì áîë áèä ÿàãààä òýíãýðèéí õàÿàíààñ ãàð÷ èðæ áàéãàà õºëºã îíãîöíû äàðâóóëûã ýõýëæ õàðààä, äàðàà íü õºëºã îíãîöûã ººðèéã íü õàðäàã âý? Äýëõèé õºäºë㺺íã¿é, õàðèí íàð, ñàð, îä, ýðõýñ ò¿¿íèéã òîéðîí òîéðîã çàìààð ýðãýäýã ãýæ Àðèñòîòåëü áîääîã áàéëàà. Òýðýýð äýëõèé áîë îð÷ëîí åðòºíöèéí òºâ, õàðèí òîéðîã
  • 8.
    õºäºë㺺í áîë õàìãèéíòºãñ õºäºë㺺í ìºí ãýñýí çºí÷ ¿çýëäýý èòãýäýã áàéñàí ó÷ðààñ èéí ¿çæýý. Ýíý ñàíààã îð÷ëîí ñóäëàëûí á¿õýë á¿òýí çàãâàð áîëãîí II çóóíä Ïòîëåìåé õºãæ¿¿ëñýí þì. Äýëõèé íü ñàð, íàð, îäîä, áîëîí òýð ¿åä ìýäýãäýæ áàéñàí Áóä, Öîëìîí, Àíãàðàã, Áàðõàñáàäü, Ñàí÷èð ãýñýí òàâàí ãàðàã, íèéò íàéìàí õ¿ðýýãýýð õ¿ðýýë¿¿ëýí òºâä íü îðøèíî (çóðàã 1.1). çóðàã 1.1 Õàðèí ãàðàãóóä çîõèõ õ¿ðýýíäýý áàðèãäàí, òýíãýð îãòîðãóéä àæèãëàãäàõ íèëýýä íàðèéí íèéëìýë çàìóóäûã íü òîîöîæ áîëîõóéö áàãà òîéðãîîð õºäºëäºã. Õàìãèéí ãàäíàõ õ¿ðýýíä áèå áèåíýýñýý èæèë çàéä ò¿ãñýí, á¿ãä íèéëýýä íýãýí öóë áîëæ òýíãýð îãòîðãóéãààð çàìíàäàã ¿ë- õºäëºõ îäîä áàéðëàíà. Óã õ¿ðýýíèé öààíà þó áàéðëàäàãèéã òîäîðõîé òàéëáàðëààã¿é áàéäàã ÷ ÿìàð÷ òîõèîëäîëä ýíý (çóðàã1.1) íü õ¿í òºðºëõòíèé àæèãëàí õ¿ðòäýã îð÷ëîí åðòºíöèéí õýñýã îãòõîí ÷ áèø àæýý. Ïòîëåìåéí çàãâàð íü îãòîðãóé äàõü òýíãýðèéí ýðõýñèéí áàéðëàëûã óðüä÷èëàí õýëýõýä çîðèóëàãäñàí íèëýýä ñàéí òîãòîëöîî áàéëàà. Ãýõäýý òýäíèé áàéðëàëûã óðüä÷èëàí õýëýõèéí òóëä ñàðíû òóóëàõ çàì çàðèì ãàçðàà äýëõèéä õî¸ð äàõèí îéðòäîã ãýñýí ¿íäýñëýëèéã Ïòîëåìåé äýâø¿¿ëýõ ¸ñòîé áîëæýý! Ýíý íü íýã áàéðëàëäàà ñàð áóñàä áàéðëàëààñàà õî¸ð äàõèí òîì áîëæ õàðàãäàõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã! Ïòîëåìåé ýíý äóòàãäëûã óõààðñàí áàéäàã. Ãýñýí õýäèé ÷ ò¿¿íèé îíîë ãàçàð ñàéã¿é áèø ÷ ãýëýý åðºíõèé人 õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áàéæýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ Ïòîëåìåéí çàãâàð ¿ë-õºäëºõ îääûí õ¿ðýýíèé öààíà äèâààæèí, òàìä çîðèóëñàí óóäàì çàéã ¿ëäýýñíýýðýý äàâóó áàéñàí òóë Õðèñòèéí ñ¿ì õèéäèéíõýí ýíý çàãâàðûã Àðèóí Áè÷ýýñòýé òîõèð÷ áàéíà õýìýýí õ¿ëýýí àâñàí þì.
  • 9.
    Ãýâ÷ 1514 îíäÏîëüøèéí ãýãýýíòýí Íèêîëàé Êîïåðíèê á¿ð ÷ ýíãèéí çàãâàðûã äýâø¿¿ëýâ. (Ñ¿ì õèéäèéíõýí ººðèéã íü òýðñ ¿çýëòýí ãýæ çàðëàõààñ áîëãîîìæèëñîíäîî òýð ¿¿ Êîïåðíèê çàãâàðàà ýõýíäýý íýðã¿éãýýð óõóóëàí ñóðòàë÷èëæ ýõýëæýý.) Íàð òºâ áîëæ õºäºë㺺íã¿é áàéäàã, õàðèí äýëõèé õèéãýýä áóñàä ãàðàã ò¿¿íèéã òîéðîí òîéðîã çàìààð ýðãýäýã ãýäýãò ò¿¿íèé ãîë ñàíàà îðøèíî. Ýíý ñàíààã íóõàöòàé àâ÷ ¿çýõ õ¿ðòýë áàðàã çóóí æèë ºíãºðñºí þì. Êîïåðíèêèéí òààìàãëàñàí òîéðîã çàìóóä àæèãëàëòòàé òýð á¿ð òààðàõã¿é áàéñàí ÷ ò¿¿íèé îíîëûã õîæèì îäîí îðîí ñóäëàà÷ Ãåðìàíû Èîãàíí Êåïëåð, Èòàëèéí Ãàëèëåî Ãàëèëåé õî¸ð èë öàãààí äýìæèæ ýõýëñýí áàéíà. 1609 îíä Àðèñòîòåëü-Ïòîëåìåéí îíîë ýöñèéí àìüñãàëàà àâ÷ýý. Òýð æèë Ãàëèëåé ººðèéí çîõèîñîí îãòîðãóéí äóðàíãààð øºíèéí òýíãýð îãòîðãóéã àæèãëàæ ýõýëñýí þì. Äóðàíãàà Áàðõàñáàäü ãàðàã ðóó ÷èãë¿¿ëñýí Ãàëèëåé Áàðõàñáàäèéã òîéðîí ýðãýæ áàéãàà õýä õýäýí æèæèã äàãóóë áóþó ñàðóóäûã îëæ õàðæýý. Ýíý íü òýíãýðèéí ýðõýñ Àðèñòîòåëü, Ïòîëåìåéí áîäñîí øèã äýëõèéã øóóä òîéðîí ýðãýõ àëáà ¿ã¿é ãýñýí ¿ã. (Ìàãàäã¿é õóó÷èí ÿíçààð íü äýëõèé îð÷ëîíãèéí òºâä òàéâàí áàéæ áàéäàã, õàðèí Áàðõàñáàäèéí ñàðíóóä Áàðõàñáàäèéã òîéðîí ýðãýæ áàéãàà ìýò õàðàãäàõààð ìàø íàðèéí íèéëìýë çàìààð äýëõèéã òîéðîí õºäºëäºã ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Ãýõäýý Êîïåðíèêèéí îíîë èë¿¿ ýíãèéí áàéëàà.) ßã òýð ¿åä Èîãàíí Êåïëåð ãàðàãóóä òîéðîã çàìààð áèø, õàðèí çóóâàí (çóóâàí áîë ãîíçãîé òîéðîã) çàìààð õºäºëäºã ãýñýí òààìàãëàëûã ¿íäýñ áîëãîí Êîïåðíèêèéí îíîëûã ººð÷èëñºí áàéíà. Óðüäà÷ òààìàãëàëóóä îäîî ë íýã þì àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé òààðëàà. Êåïëåðèéí õóâüä çóóâàí íü òîéðãîîñ òèéì ÷ òºãñ áèø áàéñàí ó÷ðààñ çóóâàí òîéðîã çàìóóä íü íèëýýä çîõèîìîë, òîõèðîìæã¿é øèíæòýé áàéæýý. Áàðàã ñàíàìñàðã¿éãýýð çóóâàí òîéðîã çàì àæèãëàëòòàé ñàéòàð òààð÷ áàéñíûã îëæ ìýäýýä ÷ Êåïëåð ýíýõ¿¿ áàðèìòûã ãàðàãóóä ñîðîíçîí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëýýð íàðûã òîéðîí ýðãýäýã ãýñýí ñàíààòàéãàà íýãòãýæ ÷àäààã¿é þì. Òàéëáàð íü á¿ð õîæóó 1687îíä Èñààê Íüþòîí ôèçèêèéí øèíæëýõ óõààíä óðüä õýâëýãäýæ áàéñàí á¿òýýë¿¿äýýñ ìàãàäã¿é õàìãèéí ÷óõàë íü áîëîõ "Áàéãàëèéí ôèëîñîôèéí ìàòåìàòèê çàð÷ìóóä" õýìýýõ íîìîî õýâë¿¿ëýõ ¿åä ë îëäñîí áèëýý. Íüþòîí ýíý íîìîíäîî îðîí çàé, öàã õóãàöààíä áèåñ õýðõýí õºäºëäºã òóõàé îíîëûã äýâø¿¿ëñýí òºäèéã¿é òýðõ¿¿ õºäºë㺺íèéã çàäëàí øèíæëýõ ìàòåìàòèêèéí íàðèéí àðãóóäûã áîëîâñðóóëñàí þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöºä á¿õ áèå áóñàä äóðûí áèåòýé òýäíèé ìàññ èõ, õîîðîíäûí çàé íü áàãà áàéõ òóòàì óëàì õ¿÷òýé òàòàëöäàã ãýñýí á¿õ åðòºíöèéí òàòàëöëûí õóóëèéã ¿¿ñãýë ¿íýí áîëãîí òîìú¸îëñîí áàéíà. Ýíý áîë áèåèéã ãàçàð óíàãàäàã òýð õ¿÷ þì. (Íüþòîíû òîëãîé äýýð óíàñàí àëèì ò¿¿íèéã ñýíõð¿¿ëñýí òóõàé ºã¿¿ëýë çîõèîìîë ãýäýã íü ìýäýýæ. Íüþòîí ººðºº ýíý òàëààð "àëèì óíàñàíààñ áîëæ" "ýðýãö¿¿ëýë áîäîëä äàðàãäñàí" áàéõ ¿åä òàòàëöëûí òóõàé ñàíàà îðæ èðñýí ãýæ ºã¿¿ëæýý.) Öààøëààä óã õóóëú ¸ñîîð òàòàëöëûí õ¿÷íèé íºëººãººð ñàð äýëõèéã òîéðîí çóóâàí òîéðîã çàìààð çàìíàäàã, õàðèí äýëõèé áîëîîä ãàðàãóóä çóóâàí òîéðîã çàìààð íàðûã òîéðîí ýðãýäýã ãýäãèéã òýðýýð ¿ç¿¿ëñýí þì. Êîïåðíèêèéí çàãâàð Ïòîëåìåéí òýíãýð îãòîðãóéí õ¿ðýýí¿¿äýýñ, äàøðàìä íü îð÷ëîí åðòºíö óãààñ õèë õÿçãààðòàé áàéõ òóõàé òºñººë뺺ñ àíãèæðóóëñàí áèëýý. Òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýõ äýëõèéí õºäºëãººíººñ áîëæ òýíãýð îãòîðãóéä ººð÷ëºãääºãèéã íü ýñ òîîöâîë "¿ë-õºäëºõ îäîä" áàéðëàëàà ¿ë ººð÷èëäºã ó÷ðààñ òýäíèéã ìàíàé íàðòàé àäèë, ãàãöõ¿¿ õýòýðõèé èõ àëñëàãäñàí áèåò ãýæ òààìàãëàõ íü ç¿é ¸ñíû áàéâ. Òàòàëöëûí òóõàé îíîë ¸ñîîð îäîä áèå áèåäýý òàòàãääàã, èéìä îãò õºäºë㺺íã¿é áàéæ ÷àäàõã¿é ãýäãèéã Íüþòîí îéëãîñîí áàéíà. Òýä á¿ãäýýðýý ÿìàð íýã öýã äýýð óíà÷èõã¿é þó? Òóõàéí ¿åèéí òýðã¿¿íèé ººð íýã ñýòãýã÷ Ðè÷àðä Áåíòëèä 1691 îíä áè÷ñýí çàõèäàëäàà õýðâýý îðîí çàéí òºãñãºëºã ìóæèä òºãñãºëºã òîîíû îäîä áàéñàíñàí áîë òèéì þì ¿íýõýýð áîëîõ
  • 10.
    áàéñàí ãýæ Íüþòîíºã¿¿ëæýý. Õàðèí òºãñãºëã¿é òîîíû îäîä òºãñãºëã¿é îðîí çàéä èõ áàãà ÿìàð íýã õýìæýýãýýð íýãýí æèãä ò¿ãñýí áîë èéì þì õýçýý ÷ òîõèîëäîõã¿é, ÿàãààä ãýâýë òýäýíä óíà÷èõààð òºâ öýã áàéõã¿é ãýäãèéã Íüþòîí áîäîæ ¿çñýí àæýý. Ýíý ¿íäýñëýë áîë òºãñãºëã¿éí òóõàé ÿðèàíä òóëãàð÷ áîëîõ áýðõøýýëèéí æèøýý þì. Òºãñãºëã¿é îð÷ëîí åðòºíöºä äóðûí öýãèéã òºâ ãýæ ¿çýæ áîëíî, ó÷èð íü ò¿¿íýýñ àëü ÷ ç¿ãò òºãñãºëã¿é òîîíû îäîä áàéíà. Á¿õ îä òºâ ð¿¿ òýì¿¿ëæ áèå áèå äýýðýý óíàõ òºãñãºëºã íºõöëèéã ñîíãîí àâààä, àâ÷ ¿çýæ áóé ìóæèéí ãàäíà áàðàã íýãýí æèãä òàðõñàí îäíîîñ áàãà áàãààð íýìáýë ÿìà𠺺ð÷ëºëò¿¿ä ãàðàõ âý ãýäãèéã òîîöîõ íü èë¿¿ çºâ õàíäëàãà áîëîõûã áóð õîæèì ë îéëãîñîí áèëýý. Íüþòîíû õóóëèàð íýìýëò îäîä àíõíû îääîä åðºíõèé人 íºëººëºõã¿é, òýãýõýýð îäîä ñîíãîí àâñàí ìóæèéí òºâ ð¿¿ óðüäûí àäèë óíàñààð áàéíà. Áèä õè÷íýýí ÷ îä íýìëýý ãýñýí òýä áèå áèå äýýðýý óíàõ ë áîëíî. Õýðýâ òàòàëöàë ¿ðãýëæ òàòàõ õ¿÷ õýâýýð áàéäàã áîë òºãñãºëã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéí òîãòâîðòîé çàãâàð áîëîìæã¿é ãýäýã íü ºíºº ¿åä òîäîðõîé áîëæýý. Îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà ýñâýë õóìèãäàæ áàéíà ãýæ õýí ÷ áîäîæ áàéãààã¿é õîðüäóãààð çóóíààñ ºìíºõ øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýýíèé åðºíõèé òºëºâèéã àâ÷ ¿çýõ íü ñîíèðõîëòîé þì. Îð÷ëîí åðòºíö òîãòâîðòîé òºëºâò ¿ðãýëæ áàéñàí, ¿ã¿é áîë ºíãºðñºí ¿åä öàã õóãàöààíû òîäîðõîé íýã àãøèíä îäîî áàéãààòàéãàà îéðîëöîî áàéäëààð á¿òýýãäñýí ãýæ ¿çýæ áàéâ. Çàðèì òàëààð ¿¿íèéã ìºíõèéí ¿íýíä èòãýõ õóíèé õàíäëàãààð, ìºí òýä ººðñ人 õºãøèð÷, ¿õëýý ãýõýä îð÷ëîí åðòºíö ìºíõ, ººð÷ëºãäºõã¿é ¿ëäýíý ãýæ òàéòãàðäàãààð òàéëáàðëàæ áîëîõ þì. Òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë íü îð÷ëîí åðòºíö òîãòâîðòîé áàéõ áîëîìæã¿éã ¿ç¿¿ëñýí ãýäãèéã îéëãîñîí õ¿ì¿¿ñ ÷ îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéõ ¸ñòîé ãýæ áîäîæ áàéñàíã¿é. ¯¿íèé îðîíä òýä òàòàëöëûí õ¿÷èéã ìàø õîë çàéä ò¿ëõýõ õ¿÷ áîëãîí îíîëûã ººð÷ëºí õóâèðãàõûã îðîëäæýý. Ýíý íü ãàðàãèéí õºäºë㺺íèé òààìàãëàãäàõ áàéäëûã ººð÷뺺ã¿é ÷ òºãñãºëã¿é òàðõñàí îääûí õóâüä îéðûí îä õîîðîíäûí òàòàõ õ¿÷ õîëûí îääûí ò¿ëõýõ õ¿÷òýé òýíöñýí òýíöâýð áàéæ áîëîõûã íºõöºëä¿¿ëñýí þì. Ãýõäýý èéì òýíöâýð òîãòâîðòîé áóñ áàéíà ãýæ áèä ¿çäýã áèëýý. Ó÷èð íü ÿìàð íýã ìóæèéí õ¿ðýýíä îäîä º÷¿¿õýí òîäèé îéðòîõîä ë òýäíèé õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷ íýìýãäýí, ò¿ëõýëöëèéí õ¿÷íýýñ èõ áîëæ îäîä óëàì ë îéðòîíî. ͺ㺺òýéã¿¿ð îä õîîðîíäûí çàé º÷¿¿õýí òºäèé íýìýãäâýë ò¿ëõýëòèéí õ¿÷ äàâóó áîëæ çàé íü óëàì íýìýãäýíý. Òºãñãºëã¿é òîãòâîðòîé îð÷ëîí åðòºíöèéí çàãâàðûí ýñðýã ººð íýã ýñýðãó¿öëèéã 1823 îíä èéì çàãâàðûí òóõàé áè÷ñýí, Ãåðìàíû ôèëîñîôè÷ Ãåéíðèõ Îëáåðñ äýâø¿¿ëñýí ãýäýã. ¯íýíäýý Íüþòîíû ¿åä îëîí õ¿í èéì àñóóäëûã ñóäàëæ áàéñàí áºãººä Îëáåðñèéí ºã¿¿ëýë ÷ íîöòîé ýñýðã¿¿öëèéã èëýðõèéëñýí ºã¿¿ëë¿¿äèéí äîòîð àíõíûõ íü áàñ áèø þì. Òýðýýð õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ºðãºí ýøëýãäýõ áîëæýý. Òºãñãºëã¿é, òîãòâîðòîé îð÷ëîí åðòºíöºä õààøàà ÷ õàðñàí, õàðö ÿìàð íýã îäîí äýýð ñààòíà ãýäýãò àñóóäëûí ãîë íü îðøäîã. Òýãýõýýð øºíº áàéñàí ÷ òýíãýð îãòîðãóé á¿õýëäýý íàð øèã ãýðýëòýíý ãýæ òºñººëæ áîëíî. Îëáåðñûí ýñðýã-¿íäýñëýãýý íü õîëûí îääûí ãýðýë çàìäàà áàéãàà áèåä øèíãýñýíèé óëìààñ á¿äãýðýõ ¸ñòîé ãýäýãò òóëãóóðëàäàã. Ãýõäýý òóõàéí òîõèîëäîëä ýíý áèå ººðºº îä øèã õóðö ãýðýëòýõ õ¿ðòëýý õàëíà. Íàð øèã õóðö ãýðýëòýõ øºíèéí òýíãýðèéí òóõàé ä¿ãíýëòýýñ çàéëñõèéõ öîðûí ãàíö áîëîìæ áîë îäîä ¿ðãýëæ ãýðýëòýæ áàéãààã¿é, õàðèí ºíãºðñºí ¿åèéí òîäîðõîé íýã öàãò ãýðýëòýæ ýõýëñýí ãýæ òààìàãëàõ ÿâäàë þì. Ýíý òîõèîëäîëä øèíãýýæ áàéãàà áèå íü ãýðýëòýæ àìæààã¿é áàéæ áîëíî ýñâýë õîëûí îääûí ãýðýë áèäýíä õàðààõàí èðýýã¿é áàéæ áîëíî. Ãýâ÷ îäîä ÿàãààä
  • 11.
    ãýðýëòýæ ýõýëñýí áý?ãýñýí àñóóëò ¿¿ñëýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñëèéí òóõàé ¿¿íýýñ á¿ð ºìíº õýëýëöýæ áàéñàí íü ýðãýëçýýã¿é. Ñàíñàð îãòîðãóéí òàëààðõ ýðòíèé ñóðãààë, Æ¿¿ä- Õðèñò-Ëàëûí óëàìæëàë ¸ñîîð áîë ìàíàé îð÷ëîí åðòºíö öàã õóãàöààíû òèéì ÷ õîëûí áèø òîäîðõîé íýã õóãàöààíû ºìíº ¿¿ññýí áàéíà. Èéì ¿¿ñýëä òóñ áîëîõ íýã ¿íäýñëýãýý íü îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéãààã òàéëáàðëàõàä "Àíõäàã÷ Øàëòãààí" çàéëøã¿é ãýäãèéã óõààðñàí ÿâäàë áàéâ, (Îð÷ëîí åðòºíöèéí àëèâàà ¿éë ÿâäëûã ºìíºõ çàðèì ¿éë ÿâäëààðàà íºõöºëäöºã ãýæ òàéëáàðëàäàã, ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíöèéí ººðèéíõ íü îðøèí áàéõóéã ò¿¿íä ýõëýë áàéñàí , òîõèîëäîëä ë èéì ìàÿãààð òàéëáàðëàæ áîëíî.) ªºð íýã ¿íäýñëýãýýã Àðèóí Àâãóñòèí "Áóðõàíû õîò" íîìîíäîî äýâø¿¿ëñýí þì. Èðãýíøèë äýâøèí õºãæäºã áºãººä äýâøëèéã õýí õèéæ, õýí ñàéæðóóëñàíûã áèä ñàíàæ áàéäàã : ãýæ òýðýýð ¿çæýý. Èéìä õ¿í, èíãýõëýýð îð÷ëîí åðòºíö ÷ òèéì óäààí îðøèí áàéñàí áàéæ òààðàõã¿é. "¯¿ñýë" õýìýýõ íîì ¸ñîîð îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ññýí òîõèðîìæòîé îí öàãèéã áàðàãöààëáàë Ìݪ 5000 îí ãýæ Àðèóí Àâãóñòèí òîîöîîëñîí áàéíà. (Ýíý íü èðãýíøëèéí ýõëýë ãýæ àðõåîëîãè÷äûí òîîöäîã ñ¿¿ëèéí ìºñºí ãàëàâûí òºãñãºë Ìݪ 10000 îð÷èì æèëýýñ òèéì ÷ çºðººòýé áèø áàéãààãààðàà ñîíèðõîëòîé.) Õàðèí îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñëèéí òóõàé ñàíàà áóðõàíû îðîëöîîòîé õîëáîîòîé áàéäàã ó÷ðààñ Àðèñòîòåëü áîëîí ãðåêèéí èõýíõ ôèëîñîôè÷äîä ýíý ñàíàà òààëàãääàãã¿é áàéæ. Òèéìýýñ òýä õ¿í òºðºëõòºí, ò¿¿íèéã õ¿ðýýëýí áóé åðòºíö îðøèí áàéñàí, öààøèä ìºíõºä îðøèí áàéõ áîëíî ãýæ ¿çñýí þì. Èðãýíøëèéí äýâøëèéí òóõàé ¿íäýñëýãýýã ýðòíèé ýðäýìòýä àëü õýäèéí àâ÷ ¿çýýä õ¿í òºðºëõòíèéã èðãýíøëèéí ýõýíä íü óäàà äàðààëàí àâàà÷ñàí óñàí áîëîí ººð áóñàä ãàëàâ ¿å ¿å òîõèîæ áàéñàí ãýæ õàðèóëæýý. Îð÷ëîí åðòºíö öàã õóãàöààíä ýõëýëòýé ýñýõ, îðîí çàéä òºãñãºëòýé þó, ¿ã¿é þó ãýäýã àñóóäëûã á¿ð õîæèì ôèëîñîôè÷ Èììàííóèë Êàíò 1781 îíä õýâë¿¿ëñýí "Öýâýð îþóí óõààíû ø¿¿ìæëýë" ãýäýã (ìàø á¿ðõýã) àñàð òîì á¿òýýëäýý ãÿðõàé àâ÷ ¿çñýí áàéäàã. Îð÷ëîí åðòºíö ýõëýëòýé ãýñýí ñýäýâ ÷, îð÷ëîí åðòºíö ìºíõºä îðøèí áàéñàí ãýñýí ýñðýã ñýäýâ ÷ èæèëõýí õ¿÷òýé ¿íäýñëýëòýé áàéäàã õýìýýí Êàíò ¿çñýí ó÷ðààñ ýäãýýð àñóóäëûã öýâýð îþóí óõààíû àíòèíîìè (ººðººð õýëáýë çºð÷ë¿¿ä) ãýæ íýðëýñýí þì. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéãààã¿é áîë àëèâàà ¿éë ÿâäëûã ºìíº öàã õóãàöààíû òºãñãºëã¿é ¿å áàéõ áàéñàí, ãýõäýý ýíý íü óòãàã¿é ãýñíýýðýý Êàíò ñýäâèéã ¿íäýñëýæýý. Îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéñàí áîë ¿¿íèé ºìíº öàã õóãàöààíû òºãñãºëã¿é ¿å áàéõ áàéñàí, òýãýõëýýð îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä òîäîðõîé íýã öàãò ãýíýò ¿¿ñýõ ¸ñòîé âý? õýìýýñýíýýðýý ýñðýã ñýäâèéã ¿íäýñëýæ áàéëàà. Õýðýã äýýðýý ñýäâèéí õóâüä ÷, ýñðýã ñýäâèéí õóâüä ÷ Êàíòûí ñîíãîñîí ¿íäýñëýë èæèë áºãººä àëü àëü íü îð÷ëîí åðòºíö ºíº ìºíõºä îðøèí áàéñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí öàã õóãàöàà óðüä ìºíõºä áàéñàí ãýñýí ò¿¿íèé òàéëáàðã¿é ¿íäýñëýë äýýð òóëãóóðëàäàã. Õîéíî áèäíèé ¿çýõ÷ëýí öàã õóãàöààíû òóõàé îéëãîëò îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñëýýñ ºìíº ÿìàð÷ óòãà õîëáîãäîëã¿é áèëýý. ¯¿íèéã Àðèóí Àâãóñòèí àíõëàí çààæýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿òýýõýýñýý ºìíº Áóðõàí þó õèéæ áàéñíûã Àâãóñòèíààñ àñóóõàä èéìýðõ¿¿ àñóóëò òàâèõ õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí òàìûã áýëäýæ áàéñàí ãýäýã óòãààð þó ÷ õàðèóëààã¿é áàéíà. Îðîíä íü òýðýýð öàã õóãàöàà áîë Áóðõàíû á¿òýýñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí ñàëøã¿é øèíæ, îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõýýñ ºìíº öàã õóãàöàà áàéãààã¿é ãýæ õýëæýý. Òîãòâîðòîé ººð÷ëºãääºãã¿é îð÷ëîí åðòºíöºä èõýíõ õ¿ì¿¿ñ èòãýæ áàéõ ¿åä ò¿¿íä ýõëýë áàéñàí óó, ¿ã¿é þó ãýäýã àñóóëò ¿íýíäýý ôèëîñîôè, øàøèí õî¸ðò õàìààð÷ áàéëàà. Àæèãëàãäàí õàðàãäàõ á¿õíèéã îð÷ëîí åðòºíö ìºíõºä îðøèí áàéñàí ãýäýã îíîëîîð ÷, îð÷ëîí åðòºíö òîäîðõîé íýã öàãò, ìºíõºä îðøèí áàéñàí ìýò õàðàãäàõààð á¿òýýãäñýí ãýñýí îíîëîîð ÷ òàéëáàðëàæ áîëíî. Ãýâ÷ 1929 îíä Ýäâèí Õàááë áèä õààøàà ÷
  • 12.
    õàðñàí õîëûí ãàëàêòèêóóäáèäíýýñ óëàì ë õîëäîæ áàéíà ãýñýí íýí ÷óõàë íýýëò õèéñýí þì. ªºðººð õýëáýë îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà. Ýíý íü ýðò ¿åä á¿õ áèå ººð õîîðîíäîî îéð áàéñàí ãýñýí ¿ã. Àðàâ ýñâýë õîðèí ìÿíãàí ñàÿ îð÷èì æèëèéí ºìíº òýä á¿ãäýýðýý íýã öýãò áàéæ îð÷ëîí åðòºíöèéí íÿãò òºãñãºëã¿é áàéñàí áîëîëòîé. Õàááëûí íýýëò îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñëèéí àñóóäëûã øèíæëýõ óõààíû òàëáàðò îðóóëñàí þì. Õàááëûí àæèãëàëòóóä èõ òýñðýëò ãýãäýõ ¿å áàéñíûã èëòãýäýã. Ýíý ¿åä îð÷ëîí åðòºíö òºãñãºëã¿é áàãà õàðèí íÿãò íü õÿçãààðã¿é èõ áàéæýý. Òèéì íºõöºëä øèíæëýõ óõààíû á¿õ õóóëü óòãàà àëäàõ òºäèéã¿é èðýýä¿éã óãòàí õýëýõ á¿õ áîëîìæ àëäàãäàíà. Òýñðýëòèéí ¿åýñ ºìíº ÿìàð íýãýí ¿éë ÿâäàë áîëñîí áîë òýð íü îäîî áîëæ áàéãàà ¿éë ÿâäàëä ÿàãààä ÷ íºëººëæ ÷àäàõã¿é. Àæèãëàãäàõ ¿ð äàãàâàð áàéõã¿é ó÷èð ò¿¿íèéã îãò òîîöîõã¿é áàéæ áîëíî. Óðüäàõ öàã õóãàöàà íü åðººñ òîäîðõîéëîãäîõã¿é ãýäýã óòãààð èõ òýñðýëòèéã öàã õóãàöààíû ýõëýë ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Öàã õóãàöààã òîîëîõ èéì ýõëýë ºìíº àâ÷ ¿çýæ áàéñíààñ ìàø èõ ÿëãààòàéã òýìäýãëýå. ¯ë ººð÷ëºãäºõ îð÷ëîí åðòºíöºä öàã õóãàöààíû ýõëýë íü îð÷ëîí åðòºíöèéí ãàäíà îðøèõ ÿìàð íýã ç¿éëýýð òîäîðõîéëîãäîõ ¸ñòîé áàéäàã áºãººä èéì îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýëä ôèçèê øàëòãààí õýðýãã¿é áàéâ. Èéìä Áóðõàí îð÷ëîí åðòºíöèéã öàã õóãàöààíû äóðûí àãøèíä á¿òýýñýí ãýæ òºñººëæ áîëíî. Õàðèí îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã þì áîë ò¿¿íèéã ¿¿ñãýñýí ôèçèê øàëòãààí áàéæ òààðíà. Óðüäûíõ øèãýý ÷óõàì Áóðõàí ë îð÷ëîí åðòºíöèéã èõ òýñðýëòèéí ¿åä ýñâýë èõ òýñðýëò áîëñîí áàéëàà ÷ àðàé õîæóó îäîî õàðàãäàæ áàéãààòàé íü àäèëààð á¿òýýñýí õýìýýí òºñººëæ áîëîõ ÷ ò¿¿íèéã èõ òýñðýëòýýñ ºìíº á¿òýýãäñýí ãýæ ¿çýõ áîëîìæã¿é áîëîõ þì. Òýëæ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé òºñººëºë á¿òýýã÷èéã õººääºãã¿é ÷ òýðýýð àæëàà ýõýëñýí áàéõ ¸ñòîé îí ñàðä õÿçãààðëàëò òàâüäàã áèëýý! Îð÷ëîí åðòºíöèéí ìºí ÷àíàðûí òóõàé, ò¿¿íä ýõëýë áàéñàí óó, òºãñãºë áàéõ óó ãýäýã òàëààð ÿðèõûí òóëä øèíæëýõ óõààíû îíîë ãýæ þó âý ãýäãèéã òîäðóóëàõ õýðýãòýé. Îíîë áîë îð÷ëîí åðòºíöèéí ýñâýë ò¿¿íèé àëü íýã õýñãèéíõ íü òóõàé çàãâàð òºäèé áºãººä óã çàãâàðûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã áèäíèé õèéñýí àæèãëàëòòàé õîëáîõ ä¿ðì¿¿äèéí öîãö ãýñýí ìàø ýíãèéí ¿çëèéã áè áàðèìòàëíà. Ýíý çàãâàð áèäíèé îþóí ñàíààíä ë áàéäàã áà ò¿¿íä ÿìàð÷ óòãà áàéëàà ãýñýí ººð áîäèò øèíæ ¿ã¿é áèëýý. Îíîë: íýãä, äóðûí öººí õýäõýí ýëåìåíòèéã áàãòààñàí çàãâàðûí õ¿ðýýíä îëîí òîîíû àæèãëàëòûã íàðèéí òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé, õî¸ðä, èðýýä¿éí àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íãèéí òóõàé òîäîðõîé òààìàãëàëûã ãàðãàõ ¸ñòîé ãýñýí õî¸ð øààðäëàãûã õàíãàæ áàéâàë ñàéí ãýãäýíý. Æèøýý íü, á¿õ þì øîðîî, àãààð, ãàë, óñ ãýñýí äºðâºí ìàõ áîäèîñ òîãòîíî ãýñýí Àðèñòîòåëèéí îíîë íü îíîë ãýæ òîîöîãäîõîîð õàíãàëòòàé ýíãèéí áàéãàà ÷ ÿìàð÷ òîäîðõîé òààìàãëàë ºãäºãã¿é. Òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë íü áèåñ ìàññ ãýãäýõ õýìæèãäýõ¿¿íäýý øóóä, òýäãýýðèéí õîîðîíäûí çàéí êâàäðàòàä óðâóó ïðîïîðöèîíàëü õ¿÷ýýð òàòàëöäàã ãýñýí á¿ð èë¿¿ ýíãèéí çàãâàðûã ¿íäýñ áîëãîäîã. Ãýõäýý Íüþòîíû îíîë íàð, ñàð, ãàðàãóóäûí õºäºë㺺íèéã òóí íàðèéí óðüä÷èëàí õýëäýã þì. Ôèçèêèéí àëèâàà îíîë íîòîëæ áîëîõã¿é òààìàãëàë áàéäàã ãýäýã óòãààð ÿìàãò ò¿ð çóóðûí øèíæòýé. Îíîë òóðøèëòûí áàðèìòòàé õè÷íýýí îëîí óäàà òààð÷ áàéñàí ÷ äàðààãèéí óäààä òóðøèëòòàé çºð÷èëäºõã¿é ãýõ áàòàëãàà áàéäàãã¿é. ªºðººð õýëáýë òààìàãëàëòàé íü òààðàõã¿é áàéãàà öîð ãàíö àæèãëàëòûã èëð¿¿ëñýíýýð îíîëûã íÿöààæ áîëíî. Øèíæëýõ óõààíû ôèëîñîôè÷ Êàðë Ïîïïåðèéí ºã¿¿ëñýí÷ëýí ñàéí îíîëûí çàéëøã¿é øèíæ áîë òýðýýð çàð÷ìûí õóâüä òóðøèëòààð íÿöààãäàõóéö òààìàãëàëóóä äýâø¿¿ëäýã áàéõ ÿâäàë þì. Øèíý òóðøèëòóóä îíîëûí òààìàãëàëûã áàòëàõ áîëãîíä îíîë àìüäðàõ ÷àäâàðàà áýõæ¿¿ëæ, ò¿¿íä èòãýõ áèäíèé èòãýë ÷ áýõæäýã. Ãýâ÷ öîî øèíý íýã ë àæèãëàëò îíîëòîé çºð÷èëäâºë áèä íýã áîë òýð îíîëîîñ òàòãàëçàõ, ¿ã¿é áîë ò¿¿íèéã çàñ÷ ÿíçëàõ õýðýãòýé áîëäîã. Ó÷èð áàéäàë íààíàäàæ èéì áàéíà,
  • 13.
    ãýõäýý àæèãëàëòûã ÿâóóëñàíõ¿íèé ÷àäâàðò ýðãýëçýæ áàéõ íü õýçýýä çºâäíº. Àìüäðàë äýýð øèíý îíîëûã ºìíºõ îíîëûí ºðãºòãºë áîëãîí õýðýãëýõ íü îëîíòîî. Æèøýý íü, Áóä ãàðàãèéí òàëààðõ ìàø íàðèéí àæèãëàëòóóä ò¿¿íèé õºäºë㺺í õèéãýýä òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëûí òààìàãëàë õîîðîíä áàãà çýðýã çºð¿¿ áàéãààã èëð¿¿ëñýí þì. Áóä ãàðàã Íüþòîíû îíîëä áàéäãààñ àðàé ººðººð õºäëºõ ¸ñòîéã Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òààìàãëàñàí. Ýéíøòåéíèé òààìàãëàë àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé ÿã òààð÷ áàéõàä Íüþòîíûõ çºðñºí ãýäýã áàðèìò øèíý îíîë çºâ áîëîõûí øèéäâýðëýã÷ íýã íîòîëãîî áîëñîí áàéäàã. Ãýâ÷ àìüäðàë äýýð áèä îäîî áîëòîë Íüþòîíû îíîëûã àøèãëàäàã, ó÷èð íü áèäíèé áàéíãà øàõóó òààðàëäöàã òîõèîëäëóóäàä Íüþòîíû îíîëûí òààìàãëàë õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûíõîîñ áàðàã ÿëãàãäàõã¿é. (Íüþòîíû îíîëòîé àæèëëàõ íü Ýéíøòåéíèé îíîëòîé àæèëëàõààñ èë¿¿ õÿëáàð áàéäãààðàà ÷ èõýýõýí äàâóó òàëòàé!) Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿õýëä íü òàéëáàðëàõ íýãäìýë íýã îíîëûã á¿òýýõ íü øèíæëýõ óõààíû ýöñèéí çîðèëãî þì. Ãýõäýý èõýíõ ýðäýìòäèéí áàðèìòëàæ áóé õàíäëàãà àñóóäëûã õî¸ð õýñýãò õóâààäàã. Ýõíèé õýñýãò îð÷ëîí åðòºíö öàãèéí àÿñààð õýðõýí õóâèðàõèéã áèäýíä ºã¿¿ëýõ õóóëèóä áàãòàíà. (Òîäîðõîé íýã öàãò îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð áàéãààã ìýäâýë ò¿¿íòýé õîæèì þó òîõèîëäîõûã ôèçèêèéí ýäãýýð õóóëü áèäýíä õýëæ ºãäºã.) Óäààõ õýñýãò îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéí àñóóäàë áàãòàíà. Çàðèì íü øèíæëýõ óõààí çºâõºí ýõíèé õýñãèéã ñóäëàõ ¸ñòîé, àíõíû òºëºâèéí àñóóäàë áîë ôèëîñîôè õèéãýýä øàøíû àñóóäàë áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã þì. Èéì ¿çëèéí òàëûíõàí á¿õíèéã ÷àäàã÷ Áóðõàí îð÷ëîí åðòºíöèéã ººðèéíõºº õ¿ññýíýýð ë ýõë¿¿ëñýí ãýæ ÿðüöãààäàã. Õýðýâ òýäíèé çºâ áîë òýðýýð îð÷ëîí åðòºíöèéã äóðûí áàéäëààð õºãæäºã áàéõààð á¿òýýæ ÷ ÷àäíà. Îð÷ëîí åðòºíöèéã òîäîðõîé õóóëèíä çàõèðàãäàí ç¿é òîãòîëò áàéäëààð õºãæèõèéã íü Áóðõàí áîëãîîæ ë äýý. Òýãýõýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéã çàëæ æîëîîäñîí õóóëèóä áàéñàí ãýæ áîäîõ íü ìºí ë ¿íäýñëýëòýé áèëýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿õýëä íü òàéëáàðëàõ îíîëûã íýã àìüñãààãààð á¿òýýõýä áýðõøýýë áàéãàà íü èëýðõèé áàéíà. Èíãýýä áèä çîðèëòûã õýñã¿¿äýä õóâààæ, òóñãàé îíîëóóä áàéãóóëäàã. Òóñãàé îíîë á¿ð àæèëàëòèéí õÿçãààðëàãäìàë òîäîðõîé õýñãèéã òàéëáàðëàäàã áºãººä òýð õýñãèéí òóõàé òààìàãëàëûã áóñàä õýìæèãäýõ¿¿íèé íºëººã ¿ë õàðãàëçàí ýñâýë òýäíèéã õýäýí òîîãîîð îðëóóëààä õèéäýã þì. Èéì õàíäëàãà òóí áóðóó áàéæ ÷ ìàãàä. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíöºä á¿õ ç¿éë áóñäààñàà çààâàë õàìààðäàã áîë àñóóäëûã ñàëàíãè òóñàä íü øèéäâýðëýýä ò¿¿íèé á¿ðýí ã¿éöýò øèéäýëä õ¿ðýõã¿é áàéõ áîëîìæ áèé. Ãýõäýý ºìíº íü áèäíèé äýâøèë èéì çàìààð ë ÿâæ èðæýý. ¯¿íèé ñîíãîäîã æèøýý áîë õî¸ð áèåèéí õîîðîíä ¿éë÷ëýõ òàòàëöëûí õ¿÷ íü áèå òóñ á¿ðèéí íýã ë øèíæýýñ, ÷óõàìäàà ìàññààñ õàìààðäàã ÷ þóíààñ á¿ðäñýíýýñ ¿ë õàìààðäàã ãýæ ºã¿¿ëýõ òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë þì. Òýãýõýýð íàð, ãàðèãóóäûí õºäëºõ òîéðîã çàìûã òîîöõîä òýäíèé á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèé òóõàé îíîë õýðýãã¿é àæýý. Ýä¿ãýý ýðäýìòýä îð÷ëîí åðòºíöèéã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë, êâàíò ìåõàíèê ãýñýí õî¸ð ãîë òóñãàé îíîëîîð òàéëáàðëàæ áàéíà. Àëü àëü íü ýíý çóóíû ýõíèé õàãàñûí îþóíû èõ îëîëò áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òàòàëöëûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýë, îð÷ëîí åðòºíöèéí òîì õýìæýýíèé á¿òöèéã òîäðóóëáàë õýäýí ìèëèýñ ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä õîðèí äºðâºí òýã á¿õèé) ìèëü õ¿ðòýëõ áóþó îð÷ëîí åðòºíöèéí àæèãëàãäàõ ìóæèéí çààã õ¿ðòýëõ õýìæýýíèé á¿òöèéã òîäîðõîéëäîã. Õàðèí êâàíò ìåõàíèê íýã èí÷èéã ñàÿûí ñàÿä õóâààñàíòàé òýíöýõ òèéì áàãà õýìæýýíèé ¿çýãäëèéã ñóäàëäàã þì. Õàðàìñàëòàé íü ýíý õî¸ð îíîë òààðäàãã¿é àãààä íýãýí çýðýã ¿íýí áàéæ ÷àääàãã¿é. Ýíý õî¸ðûã çºð÷èëã¿éãýýð áàãòààñàí òàòàëöëûí êâàíò îíîë ãýñýí øèíý îíîëûã õàéõ íü îð÷èí ¿åèéí ôèçèêèéí ñóäàëãààíû ãîë ÷èãëýëèéí íýã, ýíýõ¿¿ íîìûí ãîë ñóäëàãäàõóóí þì. Èéì îíîë îäîîãîîð áàéõã¿é áºãººä ò¿¿íèéã óäààí õ¿ëýýõ õýðýãòýé áàéæ áîëîõ ÷ ò¿¿íä áàéõ ¸ñòîé îëîí øèíæ òýìäãèéã áèä ìýääýã áîëñîí. Òàòàëöëûí êâàíò îíîëûí ºãºõ òààìàãëàëóóäûí òàëààð
  • 14.
    áèä íèëýýä ç¿éëìýäñýíèéã äàðààãèéí á¿ëã¿¿äýýñ òà á¿õýí îëæ ¿çíý. Õýðýâçýý îð÷ëîí åðòºíö äóðûí áàéäëààð áèø, õàðèí òîäîðõîé õóóëüä çàõèðàãäàí õºãæäºã ãýæ ¿çäýã áîë ýöñèéí ýöýñò òóñãàé á¿õ îíîëûã îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿õ ç¿éëèéã òîäîðõîéëäîã á¿ðýí ã¿éöýò, íýãäìýë íýã îíîëä íýãòãýõ õýðýãòýé áîëíî Ãýõäýý èéì á¿ðýí íýãäìýë îíîëûí õàéãóóëä íîöòîé íýã ïàðàäîêñ áèé. Øèíæëýõ óõààíû îíîëûí òàëààð äýýð äýýð ºã¿¿ëñýí ç¿éëä áèä îð÷ëîí åðòºíöºä õ¿ññýí àæàãëàëòàà õèéæ, àæàãëàëòûíõàà ¿íäñýí äýýð ëîãèê ä¿ãíýëò õèéæ ÷àäàõ óõààíò àìüòàí ãýäãèéã ¿ç¿¿ëäýã. Èéì áàéäëààð áèä îð÷ëîí åðòºíöèéã çàõèðäàã õóóëèóäûã îéëãîõîä óëàì á¿ð îéðòîõ ¸ñòîé ãýæ áîäîõ ¿íäýñòýé. Õàðèí íýãäìýë îíîä ¿íýõýýð áàéäàã áîë òýð íü áèäíèé àæèëëàãààíä ÿìàð íýã áàéäëààð áàñ íºëººëºõ ¸ñòîé. Òýãýõýýð óã îíîë ò¿¿íèéã õàéõ áèäíèé õàéãóóëûí ¿ð ä¿íã ÷ òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé. Õàðèí àæèãëàëòààñ áèä çºâ ä¿ãíýëò õèéíý ãýäãèéã ÿàãààä òýðýýð òîäîðõîéëîõ ó÷èðòàé ãýæ? Áèä áóðóó ä¿ãíýëòýíä õ¿ðýõ ýñâýë ÿìàð÷ ä¿ãíýëòýíä õ¿ðýõã¿é áàéõèéã àäèëõàí òîäîðõîéëîõ ó÷èðã¿é ãýæ ¿¿? Ýäãýýð àñóóëòàíä ìèíèé ºã÷ ÷àäàõ öîðûí ãàíö õàðèóëò ìààíü áàéãàëèéí øàëãàðàëûí äàðâèí÷ çàð÷èì äýýð ¿íäýñëýñýí þì. ªºðèé㺺 íºõºí ¿éëäâýðëýæ ÷àäàõ îðãàíèçìûí õóâüä ãåíåòèê ºãºãäëèéí õóâüä òºäèéã¿é òóñäàà áîäãàëèóäûí òºëºâøèëä ÿëãàà çàéëøã¿é ãàðíà ãýäýãò ñàíàà ìààíü îðøèíî. Ýíý íü çàð÷èì áîäãàëü õ¿ðýýëýí áàéãàà åðòºíöèéíõºº òàëààð áóñäààñàà ÷àäàëòàé ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Áîäãàëü àìüäðàõ ¿ð óäìàà ¿ëäýýõ èë¿¿ áîëîëöîîòîé, òýãýõýýð òýäíèé ñýòãýëãýý, ¿éëäëèéí õýëáýð íü íî¸ëîõ áîëíî. Îþóí ñýòãýëãýý øèíæëýõ óõààíû íýýëò ãýæ áèäíèé íýðëýäýã ç¿éë óðüäüí öàãò àìüäðàõ äàâóó áàéäëûã õàíãàæ áàéñàí. ªã¿¿ëñýí á¿õýí îäîî õýâýýð ãýõýä ó÷èð äóòàãäàëòàé þì. Ó÷èð íü áèäíèé õèéñýí øèíæëýõ óõààíû íýýëò ººðñäèéã ìààíü ¿ã¿é õèéæ ÷ ÷àäíà, èéì þì òîõèîëäîõã¿é áàéëàà ÷ á¿ðýí íýãäìýë îíîë àìüä ¿ëäýõ áîëîìæóóäàä ìààíü òºäèéëºí ººð÷ëºëò îðóóëàõã¿é áàéæ ìàãàä. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíö ç¿é òîãòëîîðîî õºãæäºã áîë áàéãàëèéí øàëãàðàëûí ¿ð ä¿íä îëæ àâñàí ýðýãö¿¿ëýí áîäîõ ÷àäâàðóóä ìààíü á¿ðýí íýãäìýë îíîëûí õàéãóóëä èëýð÷, áóðóó ä¿ãíýëò¿¿äýýñ çàéëñõèéõýä òóñàëíà ãýæ áîäîæ áîëíî. Îäîîãîîð áèäýíä áàéãàà òóñãàé îíîëóóä õàìãèéí ýýäðýýòýéãýýñ áóñàä òîõèîëäîëä íàðèéí òîäîðõîé òàìàãëàëûã ãàðãàæ ÷àääàã ó÷ðààñ îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ òºãñ îíîëûí õàéãóóëûã àìüäðàëûí áîäèò õýðýãöýýíèé ¿¿äíýýñ çºâòãºõºä áýðõøýýëòýé áàéíà. Ãýõäýý èéìýðõ¿¿ ýñýðã¿¿öýë õàðüöàíãóéí îíîë, êâàíò ìåõàíèê õî¸ðûí ýñðýã äýâøèãäýæ áîëîõ áàéñàí ÷ ÷óõàì ýäãýýð îíîë öºìèéí ýíåðãè, ìèêðîýëåêòðîíèêèéí õóâüñãàëä áèäíèéã õ¿ðãýñýí áèëýý! Èéìä á¿ðýí íýãäìýë îíîëûí íýýëò íü õ¿í òºðºëõòºí òýñ÷ ¿ëäýõýä òóñ áîëîõã¿é, áèäíèé àìüäðàëûí õýìíýëä ÷ íºëººëºõã¿é áàéæ ìàãàä. Ãýõäýý èðãýíøëèéí ýõíýýñ ë õ¿í òºðºëõòºí ººð õîîðîíäîî õîëáîîã¿é, ó÷èð íü îëäîõã¿é ¿éë ÿâäëóóäûã òààëäàãã¿é áàéëàà. Òýä äýëõèé åðòºíöèéí ¿íäñýí ç¿é òîãòëûã ìýäýõèéã ìàøèä èõýýð õ¿ñ÷ áàéâ. ªíººäºð ÷ ãýñýí áèä ýíä áàéãààãàà áîëîí õààíààñ ¿¿ññýíýý ìýäýõèéã õ¿ñæ áàéíà. Ìýäëýãò òýì¿¿ëýõ õ¿í òºðºëõòíèé àãóó õ¿ñýë áèäíèé õóâüä ýðýëýý ¿ðãýëæë¿¿ëýõ õàíãàëòòàé öàãààòãàë þì. Òýãýýä ÷ çîðèëãî ìààíü îðøèí ñóóãàà îð÷ëîí åðòºíöºº á¿ðýí ã¿éöýò òàéëáàðëàõààñ îãòõîí ÷ äóòàõã¿é.
  • 15.
    Õî¸ðäóãààð á¿ëýã Îðîí çàé,öàã õóãàöàà Áèåñèéí õºäºë㺺íèé òàëààðõ îð÷èí öàãèéí òºñººëºë ìààíü Ãàëèëåé, Íüþòîí õî¸ðîîñ ýõòýé. Òýäíýýñ ºìíº õ¿ì¿¿ñ àëèâàà áèåèéí æàì ¸ñíû òºëºâ íü òàéâàí òºëºâ áºãººä õ¿÷ ýñâýë èìïóëüñèéí íºëººãººð ë áèå õºäºëæ ýõýëäýã ãýæ ¿çñýí Àðèñòîòåëèéí ¿çýëä èòãýæ áàéëàà. Õ¿íä áèåèéã äýëõèé õ¿÷òýé òàòäàã ó÷ðààñ òýð íü õºíãºíººñºº õóðäàí óíàõ ¸ñòîé ãýäýã íü ýíäýýñ ìºðäºí ãàðäàã. Àðèñòîòåëèéí óëàìæëàëààð îð÷ëîí åðòºíöèéã æîëîîääîã á¿õ õóóëèéã äàí ãàíö îþóí óõààíààð ýðýãö¿¿ëýí îëæ áîëîõ áºãººä òýäíèéã òóðøëàãààð øàëãàõ íü òèéì ÷ çàéëøã¿é áèø áàéäàã. Èéìýýñ Ãàëèëåéãýýñ ºìíº ÿíç á¿ðèéí áèå ¿íýõýýð ÿíç á¿ðèéí õóðäòàé óíàäàã óó ãýäãèéã õýí ÷ áîäîæ áàéñàíã¿é. Ãàëèëåé ÿíç á¿ðèéí æèíòýé áèåèéã Ïèçàãûí öàìõàãààñ óíàãàí Àðèñòîòåëèéí ñóðãààë õóäàë áîëîõûã ¿ç¿¿ëñýí ãýæ ÿðüöäãààäàã. ¯¿íèéã ñàíààíààñàà çîõèîñîí áàéõàà, ãýõäýý Ãàëèëåé ¿¿íòýé òºñòýé ç¿éëèéã ¿íýõýýð õèéæýý. Òýðýýð ÿíç á¿ðèéí æèíòýé áºìáºëºãèéã ãºëãºð, íàëóó õàâòãàéãààð ºíõºð¿¿ëñýí áàéíà. Ýíý íü õ¿íä áèåèéã äîîø ÷èãýýð íü óíàãàõòàé àäèë ÷ õóðä áàãàòàé ó÷ðààñ àæèãëàõàä àìàð þì. Ãàëèëåéí õýìæèëò óã áèåñèéí õóðä òýäíèé æèíãýýñ ¿ë õàìààðàí èæèë õóðäòàé ºñ÷ áàéãààã ¿ç¿¿ëýâ. Æèøýýëáýë, áºìáºëºã àâ÷, àðâàí ìåòð òóòàìä íýã ìåòð äîîø õàçàéñàí íàëóó õàâòãàéãààð ºíõºð¿¿ëáýë áºìáºëºã õè÷íýýí õ¿íä áàéñàí ÷ íýã ñåêóíäûí äàðàà ñåêóíäýä íýã ìåòð, õî¸ð ñåêóíäûí äàðàà ñåêóíäýä õî¸ð ìåòð ãýõ ìýò õóðäòàéãààð óíàíà. Òóãàëãàí òóóõàé ºäíººñ õóðäàí óíàõ íü ìýäýýæ áîëîâ÷ ýíý íü àãààðûí ýñýðã¿¿öýõ õ¿÷íýýñ áîëæ ºä àðàé óäààí óíàäàãòàé õîëáîîòîé. Àãààðûí ýñýðã¿¿öëýýðýý òºäèé ë ÿëãààã¿é õî¸ð áèåèéã, æèøýý íü õî¸ð ººð òóãàëãàí òóóõàéã óíàãàâàë òýä èæèë õóðäòàéãààð óíàíà. Ãàëèëåéí õèéñýí õýìæèëòèéã õºäºë㺺íèé òóõàé õóóëèíäàà Íüþòîí ãîë çàð÷èì áîëãîí õýðýãëýñýí þì. Ãàëèëåéí ñîðèë òóðøèëòóóäàä íàëóó õàâòãàéãààð ºíõºðºõ áèåä íýã ë õ¿÷ (áèåèéí æèí) ÿìàãò ¿éë÷èëæ, ¿ð ä¿íä íü áèåèéí õóðä òîãòìîë ºñ÷ áàéâ. Ýíý íü õ¿÷íèé áîäèò íºëºº ºìíº áîäîæ áàéñàí÷ëàí áèåèéã õºäºë㺺íä îðóóëäàã òºäèéõºí áèø, õàðèí áèåèéí õóðä ººð÷ëºãäºõºä õ¿ðãýäýãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Õýðýâ áèåä õ¿÷ ¿éë÷ëýýã¿é áîë òóõàéí áèå òîãòìîë õóðäòàéãààð øóëóóí õºäëºíº ãýäãèéã ÷ áàñ çààæýý. Ýíýõ¿¿ ñàíàà 1687îíä Íüþòîíû õýâë¿¿ëñýí "Ìàòåìàòèê çàð÷ìóóä" íîìîíä àíõ òîäîðõîé èëýðõèéëýãäñýí áºãººä Íüþòîíû íýãä¿ãýýð õóóëü ãýäãýýðýý àëäàðøñàí þì. Áèåä õ¿÷ ¿éë÷ëýâýë ò¿¿íä þó òîõèîëäîõûã Íüþòîíû õî¸ðäóãààð õóóëü çààäàã. Òóõàéí áèå õ¿÷íèé õýìæýýòýé ïðîïîðöèîíàëü õóðäàòãàëòàé áîëîõ áóþó õóðäàà ººð÷ëºíº ãýæ òýð õóóëü ºã¿¿ëäýã. (Æèøýý íü, õ¿÷ õî¸ð äàõèí íýìýãäâýë õóðäàòãàë ÷ õî¸ð äàõèí ºñíº.) Ò¿¿íýýñ ãàäíà áèåèéí ìàññ (ººðººð õýëáýë áîäèñûí òîî) èõ áàéõ òóñàì õóðäàòãàë íü áàãà áîëäîã. (Ìàññ íü õî¸ð äàõèí íýìýãäñýí áèåä òóõàéí õ¿÷ ¿éë÷èëáýë õî¸ð äàõèí áàãà õóðäàòãàë ¿¿ñíý.) Îéëãîõîä äºõºì íýãýí æèøýýã ìàøèíààð ¿ç¿¿ëæ áîäíî. Õºäºëã¿¿ð õýäèé õ¿÷òýé áàéíà õóðäàòãàë ÷ òºäèé èõ áàéíà, ãýâ÷ ìàøèí ìààíü èõ æèíòýé áîë òóõàéí õºäºëã¿¿ðèéí õóâüä õóðäàòãàë íü áàãà áîëäîã. Õºäºë㺺íèé ýíýõ¿¿ õóóëèàñ ãàäíà Íüþòîí á¿õ áèå áóñàä àëèâàà áèåòýé òóñ á¿ðèéíõýý ìàññòàé ïðîïîðöèîíàëü õ¿÷ýýð òàòàëöäàã ãýñýí, òàòàëöëûí õ¿÷èéã òîäîðõîéëäîã õóóëèéã íýýñýí áèëýý. Èéìýýñ íýã áèåèéíõ íü (À áèå ãýå) ìàññ õî¸ð äàõèí èõýñâýë òýäíèé õîîðîíä ¿éë÷ëýõ õ¿÷ áàñ õî¸ð äàõèí èõñýíý. Èæèë ìàññòàé õî¸ð áèåýñ á¿òñýí øèíý À áèåèéã òºñººëæ
  • 16.
    áîëîõ ó÷ðààñ òàäàðààõ áàéäëààð áîäîõ. ó÷èðòàé. Ýäãýýð áèå òóñ á¿ð  áèåèéã èæèë õ¿÷ýýð òàòíà. Èéìä À áà  õîîðîíä ¿éë÷ëýõ íèéò õ¿÷ òýðõ¿¿ èæèë õ¿÷íýýñ õî¸ð äàõèí èõ áîëäîã. Õàðèí òýäíèé íýã íü òýðõ¿¿ ìàññààñ õî¸ð äàõèí, íºãºº íü ãóðàâ äàõèí èõ ìàññòàé áàéñø áîë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ çóðãàà äàõèí ºñºõ áàéëàà. Îäîî áèäýíä á¿õ áèå èæèë õóðäòàé óíàäàã íü îéëãîìæòîé áîëëîî. Æèí íü õî¸ð äàõèí íýìýãäñýí áèå ººðèéã íü äîîø òàòàõ òàòàëöëûí õ¿÷èéã õî¸ð äàõèí èõ áîëãîõûí õàìò õî¸ð äàõèí èõ ìàññòàé áîëîõ þì. Íüþòîíû õî¸ðäóãààð õóóëèàð ýíý õî¸ð íºëººëºë áèå áèåíýý á¿ðýí õ¿÷èíã¿é áîëãîõ òóë õóðäàòãàë íü àëü ÷ òîõèîëäîëä èæèë áàéíà. Òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû õóóëü áèåñ õîîðîíäîî õýäèé çàéòàé áàéíà òýäíèé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ òºäèé áàãà áàéíà ãýæ ºã¿¿ëäýã. Ýíý õóóëèàð áîë èæèë õî¸ð îäíû õîîðîíäûí çàé õî¸ð äàõèí íýìýãäýõýä òàòàëöëûí õ¿÷ íü äºðºâ äàõèí áàãàñíà. Äýëõèé, ñàð, ãàðàãóóäûí òîéðîã çàìûã Íüþòîíû õóóëü ºíäºð íàðèéâ÷ëàëòàé óðüä÷èëàí õýëæ ÷àääàã þì. Õýðâýý îääûí òàòàõ õ¿÷ çàéíààñ õàìààð÷ àðàé õóðäàí áàãàñäàã áàéñàí áîë ãàðàãèéí òîéðîã çàìóóä çóóâàí áèø, õàðèí íàð ðóó ìóøãèðñàí áàéäàëòàé áàéõ áàéëàà. Õàðèí àðàé óäààí áàãàñäàã áàéñàí áîë õîëûí îääûí òàòàõ õ¿÷ äýëõèéí òàòàõ õ¿÷íýýñ äàâàõ áàéâ. Ãàëèëåé, Íüþòîí íàðûíõààñ Àðèñòîòåëèéí ¿çëèéí ÿëãàãäàõ ãîë ÿëãàà íü òýðýýð òàéâàí òºëºâèéã áèåä õ¿÷ ýñâýë èìïóëüñ ¿éë÷ëýýã¿é ¿åä òóõàéí áèåèéí îðøèæ áîëîõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé òºëºâ ãýæ ¿çñýí þì. Òóõàéëáàë äýëõèé òàéâàí òºëºâò áàéäàã ãýæ Àðèñòîòåëü ¿çæýý. Ãýâ÷ Íüþòîíû õóóëèóäààñ òàéâàí áàéäëûí õîñã¿é ýõ õýìæ¿¿ð áàéõã¿é ãýäýã ÿã óðãàí ãàðäàã þì. À áèå òàéâàí, õàðèí  áèå À áèåòýé õàðüäóóëàõàä òîãòìîë õóðäòàé õºäºëæ áàéíà ãýæ, ýñâýë  áèå òàéâàí áàéæ, À áèå õºäºëæ áàéíà ãýæ õýëýõýä îíöûí ÿëãàà áàéõã¿é. Æèøýý íü, ìàíàé äýëõèé òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýäãèéã, áàñ íàðûã òîéðñîí ò¿¿íèé õºäºë㺺íèéã ò¿ð ìàðòààä äýëõèé òàéâàí áàéæ, õàðèí ãàëò òýðýã óìàð ç¿ãò öàãò åðýí ìèëèéí õóðäòàé ÿâæ áàéíà ãýæ ýñâýë ãàëò òýðýã áàéðàíäàà áàéæ, õàðèí ò¿¿íèé äîîðõ äýëõèé öàãò åðýí ìèëèéí õóðäòàé ºìíº ç¿ã ð¿¿ õºäºëæ áàéíà ãýæ õýëæ áîëíî. Ýíý ãàëò òýðãýí äîòîð õºäºëæ áàéãàà áèåèéã òóðøèí ¿çñýí ÷ Íüþòîíû á¿õ õóóëü áèåëýõ ë áîëíî. Æèøýý íü, ãàëò òýðãýí äîòîð øèðýýíèé òåííèñ òîãëîíãîî òà îäîí áºìáºã òºìºð çàìûí äàëàíãèéí äýðãýäýõ øèðýýí äýýðõ áºìáºã øèã Íüþòîíû õóóëüä çàõèðàãäàæ áàéãààã îéëãîõ áîëíî. Òýãýõýýð ãàëò òýðýã õºäºëæ áàéíà óó, äýëõèé õºäºëæ áàéíà óó ãýäãèéã õýëýõ ÿìàð÷ àðãà áàéõã¿é.Òàéâàí áàéäëûí ¿íýìëýõ¿é (àáñîëþò) ýõ õýìæ¿¿ð áàéõã¿é ãýñýí ¿íäýñëýë íü öàã õóãàöààíû ººð ººð àãøèíä áîëñîí õî¸ð ¿éë ÿâäàë îðîí çàéí íýã öýãò áîëñîí ýñýõèéã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿éã èëýðõèéëäýã þì. Æèøýý íü, õºäºëæ áàéãàà ãàëò òýðãýí äîòîðõ îäîí áºìáºã øèðýýíýýñ ýãö äýýø îéãîîä áóöàæ óíàõäàà øèðýýíèé íýã öýã äýýð íýã ñåêóíäûí çàéòàéãààð õî¸ð óäàà îéñîí ãýæ ¿çüå. Îäîí áºìáºã õî¸ðîíòîî îéõ õîîðîíä ãàëò òýðýã äº÷ îð÷èì ìåòð çàéã òóóëàõ ó÷ðààñ òºìºð çàìûí äàëàí äýýðõ õ¿íä îäîí áºìáºãèéí õî¸ð óäààãèéí îéëò äº÷ îð÷èì ìåòð çàéòàé áîëñîí ìýò õàðàãäàõ àæýý. Èéìä ¿íýìëýõ¿é òàéâàí òºëºâ áàéõã¿é íü àëèâàà ¿éë ÿâäàëä Àðèñòîòåëèéí áîäîæ áàéñàí÷ëàí îðîí çàéí ¿íýìëýõ¿é áàéðëàë îíîîæ áîëîõã¿éã ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ¯éë ÿâäëûí áàéðëàë, òýäíèé õîîðîíäûí çàé ãàëò òýðãýíä ÿâàà àæèãëàã÷, äàëàí äýýðõ àæèãëàã÷ õî¸ðûí õóâüä ÿëãààòàé áàéõ ¸ñòîé áºãººä ýäãýýð àæèãëàã÷èéí íýãíèéõ íü òýìäýãëýñýí áàéðëàëûã íºãººãèéíõººñ íü èë¿¿ä ¿çýõ ÿìàð÷ ¿íäýñëýë áàéõã¿é áèëýý.¯íýìëýõ¿é áàéðëàë áóþó áèäíèé íýðëýæ çàíøñàíààð ¿íýìëýõ¿é îðîí çàé áàéõã¿é íü ¿íýìëýõ¿é Áóðõàíû òóõàé ñàíààòàé íü àâöàëäàõã¿é áàéñàí ó÷ðààñ Íüþòîí ¿¿íä ñýòãýë èõ çîâæýý. ªºðèéíõ íü íýýñýí õóóëèóäààñ ¿íýìëýõ¿é îðîí çàé áàéõã¿é ãýæ óðãàí ãàð÷ áàéñàí ÷ ¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàõààñ Íüþòîí ¿íýíäýý òàòãàëçñàí þì. Íüþòîíû óõààëàã áèø ýíý èòãýë
  • 17.
    ¿íýìøëèéíõ íü òºëººîëîí õ¿í òóõàéëáàë áîäèò á¿õ áèåò ìºí îðîí çàé, öàã õóãàöàà ÷ õîîñîí õóóðìàã ãýæ ¿çäýã áàéñàí ôèëîñîôè÷, õàìáà Áåðêëè íèëýýä ø¿¿ìæèëñýí áàéäàã. Áåðêëèéí ¿çëèéí òàëààð ñîíñîîä äîêòîð Æîíñîí "Áè ¿¿íèéã èíãýæ ë íÿöààæ áàéíà!" õýìýýí ÷àíãà äóóãààð õýëýýä, òîì ÷óëóóã ºøèãëºí õºëºº ãýìòýýæýý. Àðèñòîòåëü ÷, Íüþòîí ÷ ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíä èòãýæ áàéëàà. ªºðººð õýëáýë õî¸ð ¿éë ÿâäàë õîîðîíäûí õóãàöààã íýãýí óòãàòàéãààð õýìæèæ áîëîõ áà õýìæèã÷èä çºâ ÿâäàã öàãòàé ë áîë õýìæèëòèéã õýí õèéñíýýñ ¿ë õàìààðàí ¿ð ä¿í íü íýã áàéõ áîëíî ãýæ òýä ¿çñýí þì. Öàã õóãàöààã îðîí çàéãààñ á¿ðýí òóñäàà,ò¿¿íýýñ ¿ë õàìààðäàã ãýæ òîîöæýý. Åðäèéí óõààíû òºñººëºë ÷ èéì áàéâ. Ãýâ÷ îðîí çàé, öàã õóãàöààíû òóõàé òºñººë뺺 áèä ººð÷ëºõºä õ¿ðñýí þì. Åðäèéí óõààí äýýð ¿íäýñëýñýí òºñººëë¿¿ä ìààíü àëèì ýñâýë õàðüöàíãóé óäààí õºäºëäºã ãàðàã ìýòèéí õóâüä òîõèð÷ áàéäàã ÷ ãýðëèéí õóðäòàéãààð áîëîí ò¿¿íä îéðîëöîî õóðäòàé õºäºëæ áàéãàà ç¿éëèéí õóâüä èëò òîõèðîìæã¿é áîëäîã àæýý. Ãýðýë òºãñãºëºã áîëîâ÷ ìàø èõ õóðäòàéãààð òàðõäàãèéã 1676 îíä Äàíèéí ýðäýìòýí, îäîí îðîí ñóäëàà÷ Îëå Õðèñòåíñåí иìåð òîãòîîñîí þì. Áàðõàñáàäèéí ñàðíóóä Áàðõàñáàäèéã òîãòìîë õóðäòàé òîéðäîã ãýâýë òýðõ¿¿ ñàðíóóä Áàðõàñáàäèéí öààãóóð äàëä îðîîä ãàð÷ èðýõ õóãàöàà íü çºðººä áàéãààã иìåð àæèãëàæýý. Äýëõèé, Áàðõàñáàäü õî¸ð íàðûã òîéðîí ýðãýäýã áîëîõîîð òýäíèé õîîðîíäûí çàé ººð÷ëºãääºã. Áàðõàñáàäèàñ áèä õýäèé õîë áàéíà Áàðõàñáàäèéí ñàðíóóäûí õèðòýëò òºäèé èõ îðîéòäîãèéã иìåð òýìäýãëýæ àâ÷ýý. ¯¿íèéãýý òýðýýð áèäíèéã õîë áàéõ ¿åä ñàðíóóäûí ãýðýë áèäýíä èðòëýý èë¿¿ õîë çàì òóóëäàãààð òàéëáàðëàâ. Äýëõèéãýýñ Áàðõàñáàäü õ¿ðòýëõ çàéã иìåð òèéì ÷ íàðèéí õýìæèæ ÷àäààã¿é ó÷ðààñ ãýðëèéí õóðäûã 140000 ìèëü/ñ ãýæ òîãòîîñîí áàéäàã. Ãýòýë îð÷èí öàãèéí óòãà íü 186000ìèëü/ñ áàéäàã þì. Ãýëýý ÷ ãýðýë òºãñãºëºã õóðäòàé òàðõäàã ãýäãèéã íîòîëñîí òºäèéã¿é, ò¿¿íèéã õýìæñýí иìåðûí îëîëò íü Íüþòîíû "Ìàòåìàòèê çàð÷ìóóä" íîì õýâëýãäýí ãàðàõààñ àðâàí íýãýí æèëèéí ºìíº òîõèîñíîîðîî îíöãîé áàéëàà. Àíãëèéí ôèçèê÷ Æåéìñ Êëàðê Ìàêñâåëë öàõèëãààí áîëîí ñîðîíçîí õ¿÷èéã òîäîðõîéëîõîä õýðýãëýäýã áàéñàí òóñãàé õî¸ð îíîëûã 1865 îíä íýãòãýõ õ¿ðòýë ãýðëèéí òàðõàëòûí òóõàé çºâ îíîë áàéñàíã¿é. Õî¸ð îðîí õîñîëñîí öàõèëãààí-ñîðîíçîí îðîíä äîëãèîí ìàÿãèéí ¿åëçýë áàéæ áîëîõ áà òýä öººðìèéí óñàí äýýðõ äîëãèî øèã òîãòìîë õóðäòàé òàðõäàã ãýäãèéã Ìàêñâåëëèéí òýãøèòãýë óðüä÷èëàí õýëñýí þì. Ýäãýýð äîëãèîíû óðò (ººðººð õýëáýë äîëãèîíû çýðãýëäýý íóðóó õîîðîíäûí çàé) ìåòð ýñâýë ìåòð ãàðàí áàéâàë ýíý íü ðàäèî äîëãèîí ãýæ áèäíèé íýðëýäýã äîëãèîí áàéíà. Èë¿¿ áîãèíî äîëãèîíóóäûã ñàíòèìåòðèéí ýðýìáèéíõ áîë) áè÷èë-äîëãèîí ýñâýë(íýã ñàíòèìåòðèéã àðâàí ìÿíãàä õóâààñíààñ áàãà áîë) õýò óëààí äîëãèîí ãýæ íýðëýäýã. ¯çýãäýõ ãýðëèèí äîëãèîí íýã ñàíòåìåòðèéã äº÷ººñ íàÿí ñàÿ äàõèí õóâààñàíòàé òýíöýõ óðòòàé áàéíà. Õýò ÿãààí, ðåíòãåí, ãàììà öàöðàãèéí äîëãèîíóóä á¿ð áîãèíî áàéäàã. Ðàäèî õèéãýýä ãýðëèéí äîëãèîí íü òîãòìîë òîäîðõîé õóðäòàé òàðõàõ ¸ñòîé ãýäãèéã Ìàêñâåëëèéí îíîë óðüä÷èëàí õýëñýí þì. Ãýõäýý Íüþòîíû îíîë ¿íýìëýõ¿é òàéâàí áàéäëûí òóõàé òºñººëëèéã ¿ã¿é õèéñýí ó÷ðààñ îäîî ãýðëèéí òîãòìîë õóðäíû òóõàé ÿðèõäàà ò¿¿íèéã þóòàé õàðüöóóëæ òîäîðõîéëîõûã çààæ ºãºõ õýðýãòýé áàéëàà. ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð õàà ñàéã¿é, òýð á¿¿ õýë "õîîñîí" îðîí çàéä ÷ áàéõ "ýôèð" ãýãäýõ ÿìàð íýã îð÷èí áàéíà ãýæ ¿çæýý. Äóóíû äîëãèîí àãààðò ÿàæ òàðõäàãèéí íýãýí àäèë ãýðëèéí äîëãèîí ýôèðò òýãæ òàðõäàã áàéæ áîëîõ òóë ãýðëèéí õóðäûã ýôèðòýé õàðüöóóëàõ õýðýãòýé. Ýôèð äîòîð õàðèëöàí àäèëã¿é õóðäòàé õºäºëæ áóé àëæèãëàã÷äàä ãýðýë ÿíç á¿ðèéí õóðäòàé èðæ áàéãàà ìýò ¿çýãäýõýýð áîëîâ÷ ýôèðò õàðüöóóëñàí ãýðëèéí õóðä òîãòìîë áàéõ þì. Òóõàéëáàë äýëõèé íàðûã òîéðîí ýôèðèéí äîòîð
  • 18.
    õºäºëæ áàéãàà áîëîõîîðäýëõèéí õºäºë㺺íèé äàãóó (ãýðëèéí ¿¿ñã¿¿ðèéí ç¿ã õºäëºõ ¿åä) õýìæñýí ãýðëèéí õóðä íü õºäºë㺺íèé ÷èãò òýãø ºíöºãººð (ººðººð õýëáýë áèä ¿¿ñã¿¿ð ð¿¿ õºä뺺ã¿é ¿åä) õýìæñýí ãýðëèéí õóðäûã äàâæ áàéõ ¸ñòîè. 1887 îíä (õîæèì ôèçèêèéí ñàëáàðò Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí àíõíû Àìåðèê õ¿í áîëñîí) Àëüáåðò Ìàéêåëüñîí áîëîí Ýäâàðä Ìîðëè íàð Êëèâëåíäèéí Õàâñðàãà Óõààíû Ñóðãóóëüä ìàø íàðèéí òóðøèëò õèéæýý. Òýä äýëõèèí õºäºë㺺íèé äàãóó õýìæñýí ãýðëèéí õóðäíû óòãûã òýãø ºíöºãººð õýìæñýí óòãàòàé íü õàðüöóóëñàí áàéíà. Ãàéõàëòàé íü õî¸ð óòãà ÿã òýíö¿¿ áîëîõûã òýä èëð¿¿ëñýí þì! Ìàéêåëüñîí, Ìîðëè íàðûí òóðøèëòûí ¿ð ä¿íã á¿õ (áèå ýôèðèéí äîòîð õºäºëæ áàéõäàà õýìæýýãýýðýý áàãàñ÷ öàãèéí ÿâàëò óäààøèðäàã ãýäãýýð òàéëáàðëàñàí õýä õýäýí îðîëäëîãî (õàìãèéí àëäàðòàé íü Äàíèéí ôèçèê÷ Õåíäðèê Ëîðåíöèéíõ) 1887-îîñ 1905 îíä ãàð÷ýý. Ãýõäýý òýð ¿åèéã õ¿ðòýë õýíä ÷ òàíèë áàéãààã¿é, Øâåéöàðûí ïàòåíòèéí òîâ÷îîíû àæèëòàí Àëüáåðò Ýéíøòåéí 1905 îíä õýâë¿¿ëñýí àëäàðò á¿òýýëäýý ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíû îéëãîëòîîñ òàòãàëçâàë ÿìàð÷ ýôèð õýðýãã¿é ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Õýäõýí äîëîî õîíîãèéí äàðàà ÿã èéì ¿çëèéã Ôðàíöûí òýðã¿¿íèé ìàòåìàòèê÷äûí íýã Àíðè Ïàóíêàðå èëýðõèéëëýý. Àñóóäëûã ìàòåìàòèêèéí ¿¿äíýýñ øèéäñýí Ïàóíêàðåãèéí ¿íäýñëýãýýíýýñ Ýéíøòåéíèé ¿íäýñëýãýýí¿¿ä ôèçèêò èë¿¿ îéð áàéâ. Ýéíøòåéíèéã øèíý îíîë á¿òýýã÷ ãýæ ÿðüäàã ÷ Ïàóíêàðåãèéí íýðèéã ò¿¿íèé ÷óõàë õýñã¿¿äèéã áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîí äóðääàã áèëýý. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä õºäºëæ áàéãàà á¿õ àæèãëàã÷èéí õóâüä òýäíèé õºäºë㺺íèé õóðäíààñ ¿ë õàìààðàí àäèëõàí áàéõ ¸ñòîé ãýäýãò õàðüöàíãóéí ãýãäýõ ýíý îíîëûí ñóóðü ¿¿ñãýë ¿íýí îðøèíî. Ýíý ¿¿ñãýë ¿íýí íü õºäºë㺺íèé òóõàé Íüþòîíû õóóëèóäûí õóâüä ¿íýí áàéñàí áîë îäîî òýð íü Ìàêñâåëëèéí îíîëä, ãýðëèéí õóðäàíä ÷ õàìààòàé áîëëîî. Èéìä äóðûí àæèãëàã÷èéí õýìæñýí ãýðëèéí õóðä àæèãëàã÷èä ÿìàð õóðäààð õºäºëæ áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí àäèë áàéõ ¸ñòîé. Ýíý ýíãèéí çàð÷ìààñ õýä õýäýí, àëäàðòàé ìºðäºë㺺 óðãàí ãàðñàí áèëýý. Òýäíýýñ õàìãèéí àëäàðòàé íü Ýéíøòåéíèé E=mc^2 (ýíä E-ýíåðãè, m -ìàññ, ñ -ãýðëèéí õóðä) ãýñýí àëäàðò òîìú¸îíä èëðýëýý îëñîí ìàññ, ýíåðãè õî¸ð òýíö¿¿ õèéãýýä þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àäàõã¿é ãýäýã õóóëü áèç ýý. Ìàññ, ýíåðãè õî¸ð òýíö¿¿ áîëîõîîð õºäºëæ áàéãàà áèåèéí ýíåðãè íü ìàññàà íýìýãä¿¿ëíý. Òîäðóóëáàë ýíåðãè èõ áàéõ òóñàì õóðäûã íýìýãä¿¿ëýõýä áýðõøýýë ó÷ðàõ áîëíî. Ýíý íºëºº ¿íýíäýý ãýðëèéí õóðäàíä îéðîëöîî õóðäòàé õºäºëæ áàéãàà áèåòèéí õóâüä ë ÷óõàë áàéäàã. Õýðýâ ÿìàð íýã áèåòèéí õóðä ãýðëèéí õóðäíû 10 õóâüä õ¿ðâýë ò¿¿íèé ìàññ õýâèéíõýýñýý 0,5 õóâèàð èõ áîëíî, õàðèí ãýðëèéí õóðäíû 90 õóâüä õ¿ðâýë ìàññ íü õýâèéíõýýñýý õî¸ð äàõèí èõ áîëîõ þì. Ãýðëèéí õóðäàíä äºõºõèéí õýðýýð áèåòèéí ìàññ óëàì íýìýãäýæ, èéí öààø õóðäñàõàä óëàì èõ ýíåðãè øààðäàãäàíà. ¯íýíäýý òýðýýð ãýðëèéí õóðäàíä õýçýý ÷ õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é, ó÷èð íü òýð ¿åä ò¿¿íèé ìàññ òºãñãºëã¿é èõ áîëîõ áºãººä ìàññ ýíåðãèòýé òýíö¿¿ òóë òèéì õóðäàíä õ¿ðýõýä òºãñãºëã¿é èõ ýíåðãè øààðäàãäàõàä õ¿ðíý. Èéìä æèðèéí àëèâàà áèåò õàðüöàíãóéí çàð÷ìààð ÿìàãò ãýðëèéí õóðäíààñ õýòðýõã¿é õóðäòàé õºäëºíº. Ǻâõºí ãýðýë áîëîí õóâèéí ìàññã¿é áóñàä äîëãèîí ë ãýðëèéí õóðäòàé õºäºëæ ÷àäíà. Õàðüöàíãóéí îíîëûí ººð íýã àëäàðò ìºðäºë㺺 ÷ îðîí çàé öàã õóãàöààíû òàëààðõ áèäíèé òºñººëëèéã ººð÷èëñºí þì. Íüþòîíû îíîëûí õóâüä ãýðëèéí èìïóëüñ íýã öýãýýñ íºãººä õ¿ðñýí áîë ÿíç á¿ðèéí àæèãëàã÷ ò¿¿íèé òóóëñàí õóãàöààí äýýð (öàã õóãàöàà ¿íýìëýõ¿é ó÷ðààñ) ñàíàë íèéëäýã ÷ ãýðýë õýð õîë çàì òóóëñàí òóõàéä (îðîí çàé ¿íýìëýõ¿é áèø ó÷ðààñ) ÿìàãò ñàíàë çºðäºã. Ãýðëèéí õóðä íü ò¿¿íèé òóóëñàí çàéã õóãàöààíä íü õóâààñàíòàé òýíö¿¿ áîëîõîîð ÿíç á¿ðèéí àæèãëàã÷ ãýðýëä ººð ººð õóðä îíîîíî. Õàðüöàíãóéí îíîëûí õ¿ðýýíä õàðèí ýñðýãýýð á¿õ àæèãëàã÷ ãýðýë ÿìàð õóðäòàé òàðõäàã äýýð ñàíàë íèéëýõ ¸ñòîé áàéäàã. Ãýõäýý ãýðëèéí òóóëñàí çàéíû òóõàéä ñàíàë ÷ºðñºí õýâýýð áàéäàã
  • 19.
    òóë ãýðýë õýäýíöàã ÿâñàí äýýð ÷ ñàíàë çºðºõ áîëíî. (ßâàëòûí õóãàöàà áîë àæèãëàã÷äûí ñàíàë íèéëäýãã¿é ãýðëèéí òóóëñàí çàéã òýäíèé ñàíàë íèéëäýã ãýðëèéí õóðäàíä õóâààñàíòàé òýíö¿¿.) ªºðººð õýëáýë õàðüöàíãóéí îíîë ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíû îéëãîëòîíä öýã òàâüñàí þì! Àæèãëàã÷ á¿ð ººðò áàéãàà öàãààð õýìæèõ öàã õóãàöààíû ººðèéí ãýõ õýìæ¿¿ðòýé áàéõ ¸ñòîé áºãººä àæèãëàã÷ á¿ðò áàéãàà íýã çàãâàðûí öàãóóä íü òààðàõã¿é áàéæ áîëîõ àæýý. Ãýðëèéí èìïóëüñ ýñâýë ðàäèî äîëãèîí èëãýýæ ¿éë ÿâäàë õýçýý, õààíà áîëñîíûã òîäîðõîéëîõäîî ðàäèî äîëãèîíîîð á¿ðòãýã÷ àøèãëàæ áîëíî. Èëãýýñýí äîõèîíû çàðèì õýñýã ¿éë ÿâäàë äýýð ýðãýí îéõ áºãººä àæèãëàã÷ ýíýõ¿¿ öóóðàé-äîõèîã õ¿ëýýí àâñàí õóãàöààãàà òýìäýãëýäýã. Äîõèîã èëãýýãýýä ýðãýí õ¿ëýýí àâñàí õóãàöààíû äóíäàæààð òóõàéí ¿éë ÿâäàë õýçýý áîëñîíûã òîãòîîõ áºãººä ¿éë ÿâäàë õ¿ðòýëõ çàé íü ÿâæ èðýõýä çàðöóóëñàí õóãàöààíû ýíý äóíäæèéã ãýðëèéí õóðäààð ¿ðæ¿¿ëñýíòýé òýíö¿¿. (¯éë ÿâäëûã îðîí çàéí òîäîðõîé íýã öýãò, öàã õóãàöààíû òîäîðõîé íýã àãøèíä áîëñîí ÿìàð íýã ç¿éë ãýäýã óòãààð îéëãîíî.) ªã¿¿ëñýí á¿õíèéã îðîí-öàãèéí äèàãðàììûí æèøýý áîëîõ 2.1 çóðàãò ¿ç¿¿ëëýý. Áèå áèåòýéãýý õàðèëöàí àäèëã¿é õºäºëæ áàéãàà àæèãëàã÷èä ýíý àðãûã àøèãëàí íýã ¿éë ÿâäàëä ÿëãààòàé öàã, áàéðëàë îíîîíî. ßíç á¿ðèéí àæèãëàã÷èéí õèéñýí õýìæèëòèéí íýã íü ÷ áóñäààñàà èë¿¿-çºâ áàéõã¿é ÷ á¿ãä ººð õîîðîíäîî õîëáîîòîé. Áóñàä àæèãëàã÷èéí õàðüöàíãóé õóðäûã ìýäýæ áàéâàë òýä ¿éë ÿâäàëä ÿìàð öàã, áàéðëàë îíîîõûã àæèãëàã÷ á¿ð íàðèéí òîîöîæ ÷àäíà. Áèä öàã õóãàöààã óðòààñ íàðèéí òîäîðõîé õýìæèæ ÷àääàã áîëñîí áîëîõîîð çàéã íàðèéí òîäîðõîéëîõûí òóëä ºíºº ÷óõàì èéì àðãûã õýðýãëýæ áàéíà. ¯íýíäýý ìåòðèéã ÷ ãýñýí öåçèéí öàãààð õýìæñýí 0.000000003335640952 ñåêóíäûí õóãàöààíä ãýðëèéí òóóëæ ºíãºðäºã çàé ãýæ òîäîðõîéëäîã. (Ýíý òîî íü Ïàðèñò õàäãàëàãääàã òóñãàé öàãààí àëòàí òóéâàí äýýðõ õî¸ð òýìäýãëýë õîîðîíäûí çàéãààð ìåòðèéã òîäîðõîéëäîã óëàìæëàëò òîäîðõîéëîëòòîé òààðäàã.) ¯¿í÷ëýí ãýðëèéí ñåêóíä ãýãäýõ á¿ð ÷ òîõèðîìæòîé, óðòûí øèíý íýãæèéã àøèãëàæ áîëíî. ¯¿íèéã íýã ñåêóíäýä ãýðëèéí òóóëàõ çàé ãýæ íèéòýýð òîäîðõîéëäîã. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä çàéã öàã õóãàöàà áîëîí ãýðëèéí õóðäààð òîäîðõîéëäîã áîëîõîîð àæèãëàã÷ á¿ð ãýðëèéí õóðäûã íýãýí óòãàòàéãààð (òîäîðõîéëîëò ¸ñîîð 0.000000003335640952 ñåêóíäýä 1 ìåòð ãýæ) õýìæèõ íü àÿíäàà ìºðäºí ãàðäàã, Ýôèð îðøèí áàéãààã ÿàãààä ÷ èëð¿¿ëæ ÷àäàõã¿éã Ìàéêåëüñîí-Ìîðëèãèéí òóðøèëò ¿ç¿¿ëñýí áîëîõîîð ò¿¿íèé òóõàé îéëãîëòûã îðóóëæ òîîöîõ øààðäëàãà áàéõã¿é. Ãýõäýý õàðüöàíãóéí îíîë áèäíýýñ îðîí çàé, öàã õóãàöààíû òóõàé òºñººë뺺 ¿íäñýýð íü ººð÷ëºõèéã øààðäñàí þì. Öàã õóãöàà îðîí çàéãààñ á¿ðýí òóñäàà, ñàëàíãèä áóñ, õàðèí ò¿¿íòýé õîñîëæ îðîí-öàã ãýãäýõ íýãäìýë ç¿éëèéã ¿¿ñãýäýãèéã áèä õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé áîëëîî. Îðîí çàé äàõü öýãèéí áàéðëàëûã ãóðâàí òîî áóþó êîîðäèíàòààð òîäîðõîéëäîã íü ºäºð òóòìûí àìüäðàëä áàéäàã ë ç¿éë. Æèøýý íü, òàñàëãààí äàõü ÿìàð íýã öýãèéã íýã õàíàíààñ äîëîîí àëõàìä, íºãººãººñ ãóðâàí àëõàìä, øàëíààñ õî¸ð àëäûí ºíäºðò áàéíà ãýæ òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. Ýñâýë òóõàéí íýã öýã òèéì óðòðàã, òèéì ºðãºðºãò, äàëàéí ò¿âøíýýñ äýýø òèéì ºíäºðò áàéíà ãýæ òîäîðõîéëæ áîëäîã. Òîõèðîìæòîé ãóðâàí êîîðäèíàòûã àøèãëàæ áîëîõ ÷ òýä õÿçãààðëàãäìàë õ¿ðýýíä ë õýðýãëýãäýíý. Õýí ÷ ñàðíû áàéðëàëûã Ïèêàäèëëèéí Òîéðãèéí õîéíîîñ, áàðóóíààñ ìèëèýð òîîöîí, äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø ôóòààð [Ïèêàäèëëèéí Òîéðîã-Ëîíäîíãèéí õºë õºäºë㺺íòýé òàâàí ãóäàìæíû óóëçâàðò áàéðëàäàã òîéðîã. 1 ôóò=30.48 ñì] òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é. ¯¿íèé îðîíä íàð õ¿ðòýëõ çàéã ãàðàãóóäûí òîéðîã çàìûí õàâòãàé õ¿ðòýëõ çàé, ñàðûã íàðòàé õîëáîñîí øóëóóí áîëîí Àëüôà Öåíòàâð ãýõ ìýò îéðûí îäòîé íàðûã õîëáîñîí øóëóóí õîîðîíäûí ºíöãèéã çààæ ò¿¿íèéã òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Òýãëýý ÷ ýäãýýð êîîðäèíàò ìàíàé ãàëàêòèê äàõü íàðíû áàéðëàëûã ýñâýë áóñàä ãàëàêòèêèéí äóíäàõ ìàíàé ãàëàêòèêèéí áàéðëàëûã òîãòîîõîä
  • 20.
    òºäèéëºí õýðýãëýãäýõã¿é. ¯íýíäýýíèéò îð÷ëîí åðòºíöèéã ººð õîîðîíäîî õîëáîî á¿õèé òóñãààð õýñã¿¿äèéí öîãöîëáîð ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Õýñýã òóñ á¿ðò öýãèéíõ íü áàéðëàëûã òîãòîîæ áîëîõ ãóðâàí êîîðäèíàò á¿õèé ººð ººð òîãòîëöîîã õýðýãëýæ áîëíî. ¯éë ÿâäàë áîë îðîí çàéí òîäîðõîé öýãò, òîäîðõîé íýã öàã õóãàöààíä áîëäîã ç¿éë. Òýãýõýýð ¿éë ÿâäëûã äºðâºí òîî áóþó äºðâºí êîîðäèíàòààð òîãòîîæ áîëíî. Êîîðäèíàòûí ñîíãîëò áàñ ë äóðûí áàéõ àãààä îðîí çàéí íàðèéí òîäîðõîé ãóðâàí êîîðäèíàò, öàã õóãàöààíû äóðûí íýã õýìæýýñèéã àâ÷ áîëíî. Îðîí çàéí äóðûí õî¸ð êîîðäèíàò õîîðîíä ÿëãàà áàéäàãã¿éí íýãýí àäèë õàðüöàíãóéí îíîëä îðîí çàéí áîëîí öàã õóãàöààíû êîîðäèíàò õîîðîíä áîäèò ÿëãàà áàéõã¿é. Îðîí çàéí íýã êîîðäèíàò íü îðîí çàéí õóó÷èí êîîðäèíàòûí õî¸ðûõ íü õîñëîë áàéõ êîîðäèíàòûí øèíý òîãòîëöîîã ñîíãîæ áîëîõ þì. Æèøýý íü, äýëõèéí ãàäàðãóó äýýðõ öýãèéí áàéðëàëûã Ïèêàäèëëèéí Òîéðãèéí õîéíîîñ, áàðóóíààñ ìèëèýð õýìæèí òîãòîîõûí îðîíä Ïèêàäèëëèéí Òîéðãîîñ ç¿¿í õîéø ýñâýë áàðóóí õîéø õýäýí ìèëüä áàéãààãààð òîãòîîæ áîëíî. Ýíý÷ëýí õàðüöàíãóéí îíîëä (ñåêóíäààð õýìæäýã) õóó÷èí öàã õóãàöàà äýýð Ïèêàäèëëèéí Òîéðãèéí õîéä òàëààñ (õýìæñýí ãýðëèéí ñåêóíäèéí) çàéã íýìñýí öàã õóãàöààíû øèíý êîîðäèíàòûã õýðýãëýæ áîëäîã. Àëèâàà ¿éë ÿâäëûí äºðâºí êîîðäèíàòûã îðîí-öàã ãýãäýõ äºðâºí õýìæýýñò îðîí çàé äàõü ò¿¿íèé áàéðëàëûã òîäîðõîéëîã÷ ãýæ ¿çýõ íü òóñòàé þì. ĺðâºí õýìæýýñò îðîí çàéã òºñººëºõºä àìàðã¿é. Áè ººðºº ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéã ÷ ÷àäàí ÿäàí òºñººëäºã þì! Õàðèí äýëõèéí ãàäàðãóó øèã Õî¸ð õýìæýýñò îðîí çàéã äèàãðàììààð èëýðõèéëýõýä õýö¿¿ áèø. (Àëèâàà öýãèéí áàéðëàëûã íü óðòðàã, ºðãºðºã ãýñýí õî¸ð êîîðäèíàòààð èëýðõèéëæ áîëäîã ó÷ðààñ äýëõèéí ãàäàðãóó õî¸ð õýìæýýñòýé.) Öàã õóãàöààíû òýíõëýã íü äýýø ÷èãëýñýí, õàðèí îðîí çàéã èëýðõèéëñýí íýã òýíõëýãèéã íü õºíäëºí áàéðëóóëñàí äèàãðàììóóäûã áè åðºíõèé人 õýðýãëýíý. Îðîí çàéí íºãºº õî¸ð òýíõëýãèéã îðõèñîí ýñâýë çàðèì òîõèîëäîëä íýãèéã íü àëñëàëòàíä ä¿ðñýëñýí áàéãàà. (2.1 çóðãèéíõ øèã äèàãðàììûã îðîí-öàãèéí äèàãðàìì ãýæ íýðëýíý.) Æèøýý íü, 2.2 çóðàãò öàã õóãàöààã æèëýýð õýìæèí, äýýø ÷èãýëñýí òýíõëýãýýð èëýðõèéëñýí áîë íàðíààñ Àëüôà Öåíòàâð õóðòýëõ çàéã Ìèëèýð õýìæèí, õºíäëºí òýíõëýã äàãóó óóëñàí áàéíà. Íàð, Àëüôà Öåíòàâð õî¸ðûí îðîí-öàãò òóóëñàí çàìûã äèàãðàììûí ç¿¿í, áàðóóí òàëä áîñîîãîîð ¿ç¿¿ëñýí. Íàðíààñ öàöàðñàí ãýðëèéí öàöðàã - òàðõàæ, Àëüôà Öåíòàâðò äºðâºí æèëèéí äàðàà î÷íî.
  • 21.
  • 22.
    çóðàã 2.2 Ãýðëèéí õóðä¿¿ñã¿¿ðèéí õóðäíààñ ¿ë õàìààðàí òîãòìîë áàéäãèéã Ìàêñâåëëèéí òýãøèòãýë óðüä÷èëàí õýëæ, ýíý íü íàðèéí õýìæèëòýýð áàòëàãäñàíûã áèä ¿çñýí. Òîäîðõîé íýã öàãò, îðîí çàéíû òîäîðõîé íýã öýãýýñ ãàðñàí ãýðëèéí èìïóëüñ ÿâààíäàà õýìæýý, áàéðëàë íü æèðèéíõýý õóðäíààñ ¿ë õàìààðàõ ãýðëèéí õ¿ðýý áîëîí òàðõäàã ãýäýã íü ¿¿íýýñ óðãàí ãàðíà. Ñàÿíû íýã ñåêóíäûí ãýðýë 300 ìåòð ðàäèóñòàé õ¿ðýýã ¿¿ñãýí òàðõäàã áà õî¸ð ñåêóíäûí äàðàà õ¿ðýýíèé ðàäèóñ 600 ìåòð ãýõ ìýòýýð òîìîðäîã. Ýíý íü öººðìèéí óñ ðóó ÷óëóó øèäýõýä óñíû äîëãèîòîé èæèë þì. Ýäãýýð äîëãèî ÿâààíäàà òîìðîõ òîéðîã áàéäëààð òàðõäàã. Öººðìèéí õî¸ð õýìæýýñò ãàäàðãóó áîëîí öàã õóãàöààíû íýã õýìæýýñèéã íèéëñýí ãóðâàí õýìæýýñò çàãâàðûã òºñººëáºë óñàíä ÷ òàðõàõ äîëãèîí òîéðîã íü óñàíä ÷óëóó õ¿ðñýí òýð àãøèí, òýð öýã äýýð îðîéòîé êîíóñûã ¿¿ñãýíý. (çóðàã 2.3).
  • 23.
    çóðàã 2.3 Ýíý ÿìàðíýã ¿éë ÿâäëààñ òàðõñàí ãýðýë íü äºðâºí õýìæýýñò îðîí-öàãò ãóðâàí õýìæýýñò êîíóñûã ¿¿ñãýäýã. Ýíý êîíóñûã òóõàéí ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí èðýýä¿éí êîíóñ ãýæ íýðëýíý. Òóõàéí ¿éë ÿâäàëä õ¿ð÷ ÷àäàõ ãýðëèéí èìïóëüñûã ¿¿ñãýñýí ¿éë ÿâäëûí îëîíëîã áîëîõ ãýðëèéí óðüäûí êîíóñ ãýãäýõ ººð íýã êîíóñûã ÷ çóðæ áîëíî (çóðàã 2.4ò õàðóóëñàí áàéíà.) ßìàð íýãýí ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí óðüäûí áà èðýýä¿éí êîíóñ îðîí-öàãèéã ãóðâàí õýñýãò õóâààíà (çóðàã 2.5). Òóõàéí ¿éë ÿâäëûí ¿íýìëýõ¿é èðýýä¿é áîë ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí èðýýä¿éí êîíóñ äîòîðõ ìóæ þì. Ýíý áîë çàð÷ìûí õóâüä Ð öýãò áîëñîí ¿çýãäëèéí íºëººã àâ÷ áîëîõ á¿õ ¿éë ÿâäëûí öîãö. Þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àäàõã¿é ó÷ðààñ Ð ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí êîíóñûí ãàäíà áàéãàà ¿éë ÿâäàëä Ð ¿éë ÿâäëààñ ¿¿ññýí äîõèî õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é. Èéìä Ð äýýð áîëñîí ¿çýãäýë òýäýíä íºëººëºõã¿é. Ð ¿éë ÿâäëûí ¿íýìëýõ¿é ºíãºðñºí íü ãýðëèéí óðüäûí êîíóñûí äîòîðõ ìóæààð èëýðõèéëýãäýíý. Ýíý áîë ãýðëèéí õóðäòàé ýñâýë ò¿¿íýýñ áàãà õóðäòàéãààð òàðõàæ ¿éë ÿâäàëä õ¿ðñýí äîõèîíóóäûã ¿¿ñãýñýí á¿õ ¿éë ÿâäëûí îëîíëîã þì. Èíãýõëýýð ýíý íü, Ð öýãò áîëîõ ¿çýãäýëä íºëººëºõ áîëîìæòîé á¿õ ¿éë ÿâöûí öîãö ìºí. Ð ¿éë ÿâäëûí ãýðëèéí óðüäûí êîíóñ äîòîð áàãòàõ îðîí çàéí òóõàéí íýã ìóæèéí õàà íýãòýý, òîäîðõîé íýã öàãò þó òîõèîñîíûã ìýäâýë Ð ¿éë ÿâäàëûí õ¿ðýýíä þó òîõèîõûã óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäíà. Ãýðëèéí óðüäûí áà èðýýä¿éí êîíóñ äîòîð áàãòààã¿é îðîí çàéí ìóæèéã ãàäààä òàë ãýæ íýðëýíý. Ãàäààä òàëä õàìààðàõ ¿éë ÿâäëóóä Ð ¿éë ÿâäàëä íºëººëºõ ÷ ¿ã¿é Ð ¿éë ÿâäëûí íºëººã ÷ àâàõã¿é.
  • 24.
  • 25.
    çóðàã 2.5 Æèøýý íü,íàð ÿã îäîî ãýðýëòýõýý ãýíýò áîëèâîë òóõàéí àãøèíä ýíý íü äýëõèéí àìüäðàëä îãò íºëººëºõã¿é, ÿàãààä ãýâýë òýðýýð íàð áºõºõ ¿çýãäëèéí ãàäíà òàëä áàéõ áîëíî (çóðàã 2.6).
  • 26.
    çóðàã 2.6 Íàðíààñ öàöàðñàíãýðýë äýëõèéä õ¿ð÷ èðäýã òýð õóãàöààíû äàðàà áóþó íàéìàí ìèíóòûí äàðàà ë áèä ýíý òóõàé ìýäíý. Òýð ¿åä ë äýëõèé äýýðõ ¿çýãäýë¿¿ä íàð áºõºõ ¿çýãäëèéí ãýðëèéí èðýýä¿éí êîíóñò îðîõ áîëíî. ¯¿íèé íýãýí àäèë, îð÷ëîí åðòºíöèéí àëñëàãäñàí õýñýãò îäîî þó áîëæ áàéãààã áèä ìýääýãã¿é áºãººä áèäíèé õàðæ áàéãàà õîëûí ãàëàêòèêèéí ãýðýë õýäýí ñàÿ æèëèéí ºìíº öàöàðñàí, õàðèí áèäíèé îëæ íýýñýí õàìãèéí õîë áèåòèéí ãýðýë íàéìàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí ºìíº öàöàðñàí àæ.Òýãýõýýð îð÷ëîí åðòºíöèéã àæèãëàí õàðàõäàà áèä ò¿¿íèéã ºíãºðñºí ¿åä íü õàðæ áàéíà ãýñýí ¿ã. 1905 îíä Ýéíøòåéí, Ïàóíêàðå õî¸ð òàòàëöëûí íºëººã òîîöîîã¿éí íýãýí àäèëààð àñóóäàëä õàíäâàë òóñãàé ãýãäýõ õàðüöàíãóéí îíîëîîð àñóóäëûã øèéäíý ãýñýí ¿ã. Îðîí-öàã äàõü ¿éë ÿâäàë á¿ðèéí õóâüä (îðîí-öàãò òóõàéí ¿éë ÿâäëààñ öàöàðñàí ãýðëèéí òàðõàõ áîëîìæèò á¿õ çàìûí îëîíëîã áîëîõ) ãýðëèéí êîíóñûã áàéãóóëæ áîëîõ áà ãýðëèéí õóðä íü ÿìàð÷ ¿éë ÿâäëûí õóâüä, á¿õ ç¿ãò èæèë áàéäàã áîëîõîîð ãýðëèéí á¿õ êîíóñ íýãýí èæèë áàéõûí õàìò ç¿ã á¿ðò ÷èãëýñýí áàéíà. Óã îíîë þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àäàõã¿é ãýæ áàñ ºã¿¿ëäýã. Ýíý íü öàã õóãàöàà, îðîí çàéä àëèâàà áèåòèéí òóóëàõ çàì òóõàéí áèåò äýýð ºðíºñºí ¿éë ÿâäàë á¿ðèéí ãýðëèéí êîíóñûí äîòîðõ çóðààñààð èëýðõèéëýãäýõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëòãýíý (çóðàã 2.7). Á¿õ àæèãëàã÷èéí õóâüä ãýðëèéí õóðä (Ìàéêåëüñîí- Ìîðëèãèéí òóðøëàãûí ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí) èæèë áàéäãèéã òàéëáàðëàõàä òºäèéã¿é áèåò ãýðëèéí õóðäòàé îéðîëöîî õóðäòàé õºäëºõ ¿åä þó òîõèîëäîõûã òîäîðõîéëîõîä õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîë ìàø ñàéí òààð÷ áàéæýý. Ãýâ÷ ýíý îíîë íü áèåò¿¿ä õîîðîíäûíõîî çàéíààñ õàìààðàõ õ¿÷ýýð áèå áèåíýý òàòäàã ãýäýã òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëòîé òààðàõã¿é áàéâ. Íüþòîíû îíîë áèåòèéí àëü íýã íü õºäºëâºë áóñäàä ¿ç¿¿ëýõ õ¿÷ íü àãøèí çóóðò ººð÷ëºãääºã ãýäãèéã çààäàã þì. ªºðººð õýëáýë òàòàëöëûí ¿éë÷ëýë õàðüöàíãóéí îíîëûí øààðääàã øèã ãýðëèéí õóðäòàé òýíö¿¿ áóþó áàãà õóðäòàéãààð áèø, õàðèí òºãñãºëã¿é õóðäòàé òàðõàõ ¸ñòîé. Õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîëòîé òîõèðîõ òàòàëöëûí îíîë áàéãóóëàõ õýä õýäýí àìæèëòã¿é îðîëäëîãûã 1908-ààñ 1914 îíä Ýéíøòåéí õèéñýí þì. ¯¿íèé ýöýñò 1915 îíä òýðýýð õàðüöàíãóéí åðºíõèé ãýæ ºíºº áèäíèé íýðëýæ áàéãàà îíîëûã äýâø¿¿ëñýí áèëýý.
  • 27.
    Òàòàëöàë áîë æèðèéííýã õ¿÷ áèø áºãººä òýð íü îðîí-öàã ºìíº áîäîæ áàéñàí÷ëàí õàâòãàé áóñ, õàðèí ººðò àãóóëàãäàõ ìàññ, ýíåðãèéí íºëººãººð ìóðóéæ, "òîíãîéäîã"-èéí øàëòãààí þì ãýñýí õóâüñãàëò øèíæòýé ñàíàëûã Ýéíøòåéí äýâø¿¿ëýâ. Äýëõèé øèã áèåò¿¿ä òàòàëöëûí õ¿÷íýýñ áîëæ ìóðóéñàí òîéðîã çàìààð õºäëºõ øààðäëàãàã¿é áàéäàã. ¯¿íèé îðîíä òýä ìóðóé îðîí çàéä øóëóóíòàé íèëýýä òºñòýé, ãåîäåçèéí ãýãäýõ çàìààð çàìíàäàã. Ãåîäåçèéí ãýäýã íü çýðãýëäýý õî¸ð öýã õîîðîíäûí õàìãèéí äºò (ýñâýë õàìãèéí òîéðóó) çàì þì, Æèøýýëáýë äýëõèéí ãàäàðãà áîë õî¸ð õýìæýýñò ìóðóé îðîí çàé áºãººä äýëõèé äýýðõ èõ òîéðãèéã ãåîäåçèéí ãýõ àãààä ýíý íü õî¸ð öýãèéí õîîðîíäûí õàìãèéí äºò çàì áàéíà (çóðàã 2.8). Íèñýõ îíãîöíû äóðûí õî¸ð áóóäàë õîîðîíäûí õàìãèéí äºò çàì íü ãåîäåçèéí áàéäàã áîëîõîîð íèñýõ îíãîöíû ìýäýý÷ íàð ÷óõàì èéì çàìûã íèñãýã÷äýä ìýäýýëæ áàéäàã. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëîîð áèåñ äºðâºí õýìæýýñò îðîí-öàãò ÿìàãò øóëóóíààð çàìíàäàã ÷ ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä ìóðóé çàìààð çàìíàäàã ìýòýýð õàðàãääàã áàéíà. (¯íýìøèõèéí òóëä äîâîðõîã ãàçðûí äýýã¿¿ð íèñ÷ áàéãàà îíãîöûã àæèãëààðàé. Îíãîö ººðºº ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä øóëóóíààð íèñ÷ áàéãàà ÷ ñ¿¿äýð íü ãàçðûí õî¸ð õýìæýýñò ãàäàðãóó äýýð ìóðóé áàéäëààð øèëæäýã.) Íàðíû ìàññ íü îðîí-öàãèéã äºðâºí õýìæýýñò îðîí çàéä äýëõèé øóëóóíààð õºäºëæ áàéâ ÷ ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä òîéðîã çàìààð õºäºëæ áàéãàà ìýò õàðàãäàõààð ìóðóéëãàäàã àæýý. ¯íýíäýý õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òààìàãëàñàí ãàðàãèéí òîéðîã çàìóóä òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëûí òààìàãëàäàãòàé áàðàã ë òààðäàã. Ãýõäýý íàðàíä õàìãèéí îéð áàéæ, òàòàëöëûí õàìãèéí õ¿÷òýé íºëººíä îðæ, ìàø èõ ñóíàñàí òîéðîã çàìààð õºäºëäºã Áóä ãàðàãèéí õóâüä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë íü çóóâàí òîéðîã çàìûí èõ òýíõëýã àðâàí ìÿíãàí æèëä îéðîëöîîãîîð íýã îð÷èì õýìýý𠺺ð÷ëºãäºí íàðûã òîéðîí ýðãýõ ¸ñòîé ãýæ óðüä÷èëàí õýëñýí þì. ßëèõã¿é ÷ ãýëýý ýíý íºëºº 1915 îíîîñ ºìíº òýìäýãëýãäýí, Ýéíøòåéíèé îíîëûí àíõíû áàòàëãààíóóäûí íýã áîëæ òîäîðõîéëîãäñîí áèëýý. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ðàäèî äîëãèîíîîð á¿ðòãýã÷ òºõººðºìæ àøèãëàí áóñàä ãàðàãèéí òîéðîã çàì Íüþòîíû òààìàãëàëààñ áàãà áîëîâ÷ ãàæäàãèéã õýìæèæ ÷àäñàí áºãººä òýð íü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òààìàãëàëòàé òààð÷ áàéíà. Ãýðëèéí öàöðàãóóä îðîí-öàãò áàñ ãåîäåçîîð çàìíàõ ¸ñòîé. Îðîí çàé ìóðóéäàã ãýäýã íü ãýðýë øóëóóíààð òàðõäàãã¿éã ìºí èëýðõèéëäýã. Èéìä ãýðýë òàòàëöëûí îðîíãóóäûí íºëººãººð õàçàéõ ¸ñòîé ãýæ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë óðüä÷èëàí õýëäýã. Æèøýý íü, íàðòàé îéð îðøèõ öýãèéí ãýðëèéí êîíóñóóä íàðíû ìàññûí íºëººãººð ò¿¿í ð¿¿ áàãà çýðýã õàçàéõ ¸ñòîé ãýæ ýíý îíîë òààìàãëàäàã þì. Ýíý íü íàðíû õàæóóãààð ºíãºðºõ õîëûí îääûí ãýðýë áàãàã¿é ºíö㺺ð õàçàéí äýëõèé äýýð áàéãàà àæèãëàã÷èéí õóâüä îíäîî áàéðëàëä õàðàãäàõ ¸ñòîé (çóðàã 2.9) ãýñýí ¿ã. Òóõàéí îäíû ãýðýë ÿìàãò íàðàíä îéðõîíóóð ÿâæ ºíãºðäºã áîë áèä ãýðýë õàçàéäàã ýñýõèéã ýñâýë òóõàéí îä áèäýíä õàðàãäàæ áàéãàà ãàçðàà ¿íýõýýð áàéäàã ýñýõèéã õýëæ ÷àäàõã¿é áàéõ áàéñàí. Ãýâ÷ äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýæ, çàðèì îä íàðíû öààãóóð äàëä îðîîä ãàð÷ èðýõ ¿åä òýäíèé ãýðýë ãàæäàã. Èíãýýä òýäíèé õàðàãäàõ áàéðëàë íü áóñàä îäíîîñ õàðüöàíãóéãàà𠺺ð÷ëºãääºã. Íàðíû õóðö ãýðýë íü òýíãýð îãòîðãóéä ò¿¿íòýé çýðýãöýí îðøèæ áàéãàà îääûã õàðàõ áîëîìæ îëãîäîãã¿é ó÷ðààñ ýíý íºëººã àæèãëàõàä åðºíõèé人 ìàø áýðõ. Ãýõäýý èéì áîëîìæ íàðíû ãýðëèéã ñàð õàëõàëñàí, íàð õèðòýõ ¿åä òîõèîäîã. 1915 îíä Ýéíøòåéíèé òààìàãëàñàí ãýðëèéí õàçàéëòûã õýí ÷ òýð äàðóé øàëãàæ ÷àäààã¿é, ó÷èð íü Äýëõèéí Íýãä¿ãýýð Äàéí ýõýë÷èõñýí áàéëàà. Îíîëûí òààìàãëàæ áàéñàí÷ëàí ãýðýë íàðíààñ áîëæ ¿íýõýýð ìóðóéäàãèéã Áàðóóí Àôðèêààñ íàð õèðòýëòèéã àæèãëàæ áàéñàí Àíãëèéí ýêñïåäèö 1919 îíä õàðóóëæýý. Àíãëèéí ýðäýìòýä Ãåðìàíû îíîëûí çºâ áîëîõûã íîòîëñîí íü äàéíû äàðàà õî¸ð îðîí ýâëýðýõèéí áàñ íýã àãóó ¿éë áîëîí òýìäýãëýãäñýí áèëýý.
  • 28.
    Òîõóóðõàëòàé íü ýíýýêñïåäèöèéí àâñàí ôîòî çóðãàíä õîæèì õèéñýí øèíæèëãýý ë òýäíèé õýìæèõ ãýæ îðîëäîæ áàéñàí íºëºº õýìæèëòèéí àëäààíû çýðýãòýé òààðàõààð èõ áàéñíûã èëð¿¿ëñýí þì. Àíãëè÷óóäûí ¿ð ä¿í íýã áîë öýâýð àç áàéñàí, ¿ã¿é áîë øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýíä öººíã¿é òîõèîëääîã îëæ àâàõûã õ¿ññýíýý îëæ àâñàí òýð òîõèîë áàéæýý. Ãýõäýý íàðíààñ áîëæ ãýðýë ìóðóéäàã íü õîæèì õýä õýäýí àæèãëàëòààð òîäîðõîé áàòëàãäñàí þì. Äýëõèé øèã èõ ìàññòàé áèåèéí îéðîëöîî öàã õóãàöàà óäààøðàíà ãýäãèéã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë áàñ òààìàãëàñàí áèëýý. Ýíý íü ýíåðãè èõ áàéõ òóñàì äàâòàìæ ºíäºð áàéõ òîäîðõîé õàìààðàë ãýðëèéí ýíåðãè, äàâòàìæ (ººðººð õýëáýë ñåêóíä äýõ ãýðëèéí äîëãèîíû òîî) õîîðîíä áàéäãààñ óðãàí ãàðäàã. Äýëõèéí òàòàëöëûí îðîíä ãýðýë ÷àíõ äýýø òàðõäàã áîëîõîîð ýíåðãèý àëäàæ, ò¿¿íèé äàâòàìæ áàãàñäàã áàéíà. (Äîëãèîíû çýðãýëäýý íóðóó õîîðîíäûí õóãàöààíû õýìæýý èõñýíý ãýñýí ¿ã.) Èõ ºíäºðò áàéðëàñàí àæèãëàã÷èä äîîð áîëæ áàéãàà á¿õýí óäààí áîëæ áàéõ øèã ñàíàãäàõ ó÷èðòàé. Ýíý òààìàãëàëûã íýãèéã íü óñ ò¿ãýýõ öàìõàãèéí îðîé äýýð, íºãººã íü ò¿¿íèé ñóóðüò áàéðëóóëñàí ìàø íàðèéí õî¸ð öàãèéí òóñëàìæòàéãààð 1962 îíä øàëãàñàí þì. Ãàçàðò îéð áàéñàí öàã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëòîé ÿã òààð÷ óäààí ÿâæ áàéæýý. Äýëõèé äýýðõ ÿëãàâàðòàé ºíäºðò öàãóóä ÿëãààòàé ÿâäàã íü õèéìýë äàãóóëààñ èëãýýñýí äîõèîíä ñóóðèëàí àæèëëàäàã àãààðûí áîëîí óñàí çàìûí ìýäýýëýã÷ òîãòîëöîî áèé áîëñîíòîé õîëáîîòîéãîîð ºíººäºð èõýýõýí ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òààìàãëàëûã ¿ë õýðýãñâýë òóõàéí íýã áàéðëàëûí êîîðäèíàòóóäûã õýäýí ìèëèýð àëäààòàé òîîöîõ þì! Õºäºë㺺íèé òóõàé Íüþòîíû õóóëü îðîí çàé äàõü ¿íýìëýõ¿é áàéðëàëûí òóõàé ¿çýëä öýã òàâüñàí áîë õàðüöàíãóéí îíîë áèäíèéã ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíààñ ÷ºëººë뺺. Èõýð õ¿ì¿¿ñèéã æèøýý áîëãîí àâúÿ. Íýã íü óóëûí îðîé äýýð àìüäðàõààð îäñîí, íºãºº íü äàëàéí ò¿âøèíä àìüäðàõààð ¿ëäñýí ãýæ ¿çüå. Ýõíèéõ íü óäààõààñàà àðàé õóðäàí õºãøèðíº. Èíãýýä òýä óóëçàõ ¿åä íýã íü íºãººãººñºº õºãøèí õàðàãäàõ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä íàñíû ÿëãàà íü òóí áàãà áàéõ àâ÷ èõðèéí íýã íü ãýðëèéí õóðäòàé îéðîëöîî õóðä á¿õèé ñàíñðûí õºë㺺ð àëñûí àÿíä ìîðäñîí áîë á¿ð èõ áîëîõ áàéëàà. Áóöàæ èðýõäýý òýðýýð äýëõèé äýýð ¿ëäñýí èõðýýñýý òóí çàëóó õàðàãäàõ þì. ¯¿íèéã èõðèéí ïàðàäîêñ ãýäýã áîëîâ÷ ýíý íü ñýòãýëèéíõýý ã¿íä ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíä èòãýäýã õ¿ì¿¿ñò ë çîðèóëàãäñàí áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöàà ãýæ áàéäàãã¿é, õàðèí îðîíä íü áîäãàëü òóñ á¿ð õààíà áàéðëàæ, õýðõýí õºäºëæ áàéãààãààñàà õàìààðñàí öàã õóãàöààíû ººðèéí õýìæ¿¿ðòýé áàéíà. Îðîí çàé, öàã õóãàöààã äîòîîäîä íü ¿éë ÿâäàë áîëæ ºðíºäºã ÷ òýäãýýð ¿éë ÿâäëûí íºëººíä ¿ë àâòàõ ººð÷ëºãääºãã¿é òàëáàð ãýæ 1915 îíîîñ ºìíº òºñººëæ áàéëàà. Õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîëûí õóâüä ÷ áàéäàë èéì ë áàéâ. Áèå õºäºëæ, õ¿÷ òàòàæ, ò¿ëõýæ áàéõàä öàã õóãàöàà, îðîí çàé õî¸ð ë õýâýýð, íºëººíä ¿ë àâòàí áàéñàí þì. Îðîí çàé, öàã õóãàöààã òºãñãºëã¿é. ìºíõ ãýæ áîäîõ íü ç¿é ¸ñíû áàéæýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä íºõöºë áàéäàë îãò ººð áîëîâ. Îðîí çàé, öàã õóãàöàà ºíººäºð õóâüñàìòãàé õýìæèãäýõ¿¿í áîëñîí áºãººä áèå õºäºëæ ýñâýë õ¿÷ ¿éë÷èëæ áàéõäàà îðîí çàéí ìóðóéëò, öàã õóãàöààíä íºëººëæ, îðîí-öàãèéí á¿òýö íü áèå õýðõýí õºäºëæ, õ¿÷ ÿàæ ¿éë÷ëýõýä ýðãýýä íºëººëäºã. Îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ð îð÷ëîí åðòºíöºä áîëæ áàéãàà á¿õýíä íºëººëäºã òºäèéã¿é, ººðñ人 ÷ ò¿¿íèé õ¿ðýýíä áîëæ áàéãàà á¿õíèé íºëººíä îðäîã. Îðîí çàé, öàã õóãàöààíû òºñººëºëã¿éãýýð îð÷ëîí åðòºíö äýõ ¿éë ÿâäëûí òóõàé ÿðüæ áîëîõã¿éí íýãýí àäèë îðîí çàé, öàã õóãàöààã îð÷ëîí åðòºíöººñ àíãèä ÿðèõ íü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¸ñîîð óòãàã¿é þì. Îðîí çàé, öàã õóãàöààíû òóõàé ýíýõ¿¿ øèíý îéëãîö îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ ¿çýëä ìààíü ñ¿¿ëèéí õýäýí àðâàí æèëä õóâüñàë õèéëýý. Îðøèí áàéñàí, ìºíõºä îðøèí áàéñààð áàéõ, áàðàã
  • 29.
    ººð÷ëºãääºãã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéíòóõàé õóó÷èí òºñººëºë ìààíü òîäîðõîé íýã õóãàöààíû ºìíº ¿¿ññýí, èðýýä¿éí àëü íýã öàãò îðøèõóéãàà àëäàæ ÷ áîëîõ õóâèð÷ ººð÷ëºãääºã, òýëæ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé òºñººë뺺ð ñîëèãäëîî. Äàðààãèéí á¿ëãýý ýíýõ¿¿ õóâüñãàëä çîðèóëàâ. Õýäýí æèëèéí ºìíº ýíý íü îíîëûí ôèçèê äýõ ñóäàëãààíû àæëûí ìààíü ýõëýë öýã áàéñàí áèëýý. Îð÷ëîí åðòºíö ýõëýëòýé áàéõ ¸ñòîé, òºãñãºëòýé ÷ áàéæ áîëîõûã Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë èëýðõèéëäýãèéã Ðîæåð Ïåíðîóç áèä õî¸ð ¿ç¿¿ëñýí þì.
  • 30.
    Ãóðàâäóãààð á¿ëýã Òýëæ áàéãààîð÷ëîí åðòºíö Ñàðã¿é ò¿íýð õàðàíõóé øºíº òýíãýð îãòîðãóé ðóó õàðâàë á¿õíýýñ ò¿ð¿¿í òàíû õàðàõ õàìãèéí õóðö áèåò íü Öîëìîí, Óëààí Í¿äýí, Áàðõàñáàäü, Ñàí÷èð ãàðàãóóä áàéõ áîëíî. Ìàíàé íàðòàé òºñòýé ÷ áèäíýýñ àñàð õîë îðøèí áàéãàà îëîí òîîíû îääûã ÷ áàñ õàðíà. Äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýäýãýýñ áîëîîä ¿ë-õºäëºõ òýäãýýð îäíû çàðèì íü ººð õîîðîíäûí áàéðëàëàà ¿ë ÿëèã ººð÷èëñºí áàéäàã. ¯íýíäýý òýä îãò õºäºë㺺íã¿é áèø þì! Èéí ººð÷ëºãäºæ õàðàãääàã íü òýä áèäýíòýé õàðüöàíãóé îéðõîí áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýäýã áîëîõîîð òýä á¿ð õîëûí äýâñãýð îääîîñ ÿëãàð÷ ÿíç á¿ðèéí áàéðëàëä õàðàãääàã àæýý. Ýíý íü ýäãýýð îä õ¿ðòýëõ çàéã øóóä õýìæèõ áîëîìæèéã áèäýíä îëãîäîã àãààä òýä îéð áàéõ òóñìàà èë¿¿ õºäëºìòãèé õàðàãääàã þì. Ïðîêñèì Öåíòàâð ãýãäýõ õàìãèéí îéðûí îä áèäíýýñ ãýðëèéí äºðºâ îð÷èì æèëèéí àëñàä (ò¿¿íèé ãýðýë äýëõèéä èðòëýý äºðºâ îð÷èì æèëèéã òóóëäàã) áóþó áàðàãöààëáàë õîðèí ãóðâàí ñàÿûí ñàÿ ìèëèéí çàéä îðøäîã. Ýíãèéí í¿äýíä õàðàãäàõ èõýíõ îä áèäíýýñ ãýðëèéí õýäýí çóóí æèë àëñëàãäñàí áàéäàã þì. ¯¿íòýé õàðüöóóëáàë ìàíàé íàð ãýðëèéí íàéìõàí ìèíóòûí çàéä áàéäàã! Õàðàãäàõ îäîä øºíèéí òýíãýðò íèëäýý ò¿ãñýí ¿çýãääýã ÷ Òýíãýðèéí çààäàë ãýæ áèäíèé íýðëýäýã òýð õýñýãò ãîéä øèã¿¿ öóãëàñàí áàéäàã áèëýý. Òýíãýðèéí çààäàë îðøèí áàéãààã õàðàãäàõ îääûí èõýíõ õýñýã ìóøãèà ãýæ ºíºº áèäíèé íýðëýäýã ãàëàêòèêóóäûí íýã òºðºë áîëîõ ä¿ãðýã ìàÿãèéí õýëáýð ä¿ðñ á¿õèé ãàëàêòèêèéí äîòîð áàéðëàäàãààð òàéëáàðëàíà ãýñýí ñàíààã á¿ð 1750 îíä çàðèì îäîí îðîí ñóäëàà÷ èëýðõèéëæ áàéæýý. Õýäýí àðâàí æèëèéí äàðàà îäîí îðîí ñóäëàà÷ Âèëúÿì Ãåðøåëü îëîí òîîíû îäíû áàéðëàë, çàéí æàãñààëòûã ãàðãàõ ìàø í¿ñýð àæëûã õèéæ áàéõäàà ýíý ñàíààã áàòàëñàí þì. Ãýñýí õýäèé ÷ óã ñàíààã ýíý çóóíû ýõýýð ë á¿ðýí õ¿ëýýí çºâøººðñºí áèëýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí ä¿ð çóðàã ìààíü Àìåðèêèéí ýðäýìòýí, îäîí îðîí ñóäëàà÷ Ýäâèí Õàááë ìàíàé ãàëàêòèê öîðûí ãàíö íü áèø ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí 1924 îíîîñ ë ýõòýé þì. ¯íýíäýý àñàð èõ, õîîñîí çàéãààð òóñãààðëàãäñàí îëîí ãàëàêòèê îðøèí áàéäàã àæýý. ¯¿íèéã íîòëîõûí òóëä ýäãýýð ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéã òîäîðõîéëîõ øààðäëàãà Õàááëä òóëãàðñàí áºãººä òýäãýýð ãàëàêòèê îéðûí îääîîñ ÿëãààòàé íü îãò õºäºë㺺íã¿é þì øèã õàðàãäàõààð òèéì õîë áàéäàã áàéíà. Èéìýýñ çàéã õýìæèõäýý òýðýýð äàì àðãûã õýðýãëýõ õýðýãòýé áîëæýý. Îääûí ãÿëàëçàëò íü õýäèé òîîíû ãýðýë òóõàéí îäíîîñ öàöàðñàíààñ (ò¿¿íèé ãýðýëòýëòýýñ), ìºí õýð õîë áàéãààãààñ õàìààðäàã. Îéðûí îääûí òóõàéä òýäíèé ãÿëàëçàëò áîëîí çàéã õýìæýýä ãýðýëòýëòèéã íü òîîöîîëæ áîëäîã. ¯¿íèé ýñðýãýýð õýðýâ áèä áóñàä ãàëàêòèêèéí îääûí ãýðýëòýëòèéã ìýäâýë ãÿëàëçàëòûã íü õýìæèæ òóõàéí îä õ¿ðòýëõ çàéã òîîöîîëæ áîëîõ þì. Çàðèì òºðëèéí îä õýìæèëòýíä ºðòºõººð îéðõîí áàéõäàà ÷ èæèë ãýðýëòýëòòýé áàéäãèéã Õàááë îëæ àæèãëàñàí áºãººä èéì îääûã ººð ãàëàêòèêààñ îëáîë òýä èæèë ãýðýëòýëòòýé áàéíà ãýæ ¿çýýä ýíý ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéã òîîöîîëæ áîëíî ãýæ òýðýýð áîäñîí áàéíà. Íýã ãàëàêòèêèéí õ¿ðýýíä õýä õýäýí îäíû õóâüä õèéñýí èéìýðõ¿¿ òîîöîî èæèë çàéã èëýðõèéëæ áàéâàë òîîöîîã íàéäâàðòàé ãýæ ¿çýæ áîëíî. Èéì ìàÿãààð Õàááë åñºí ººð ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéã òîîöîîëæýý. Ìàíàé ãàëàêòèê áîë îð÷èí ¿åèéí îãòîðãóéí äóðàíãààð õàðæ áîëîõ, òóñ á¿ðäýý õýäýí çóóí ìÿíãàí ñàÿ îäûã àãóóëñàí áàéäàã õýäýí çóóí ìÿíãàí ñàÿ ãàëàêòèêèéí íýã ãýäãèéã ºíºº áèä ìýääýã áîëñîí. ªºð ÿìàð íýã ãàëàêòèê äýýð àìüäàð÷ áóé õýí íýãýíä ìàíàé ãàëàêòèê ÿìàðøóóõàí õàðàãäàõûã èëòãýõ ìóøãèà íýãýí ãàëàêòèêèéí çóðãèéã Ç.1 çóðàãò ¿ç¿¿ëëýý. Õºíäëºí㺺𺺠ãýðëèéí çóóí ìÿíãà îð÷èì æèë áàéäàã, ìóøãèðñàí õîîëîéíóóä äàõü îäîä íü òºâºº õýäýí çóóí ñàÿ æèë òóòàìä áàðàã íýã á¿òýí
  • 31.
    òîéðäîã, óäààí ýðãýæáóé ãàëàêòèê äýýð áèä àìüäàð÷ áàéíà. Ìàíàé íàð áîë ìóøãèðñàí íýã õîîëîéí äîòîð òàëä çàõäóó áàéðëàñàí æèðèéí, äóíäàæ õýìæýýíèé øàð îä þì. Äýëõèéã îð÷ëîíãèéí òºâ ãýæ ¿çäýã áàéñàí Àðèñòîòåëü, Ïòîëåìåéí ¿åýñ õîéø áèä ÿìàð èõ çàìûã òóóëàà âý! çóðàã 3.1 Îäîä ãýðýëò º÷¿¿õýí öýã áîëæ õàðàãäàõààð òèéì õîë áàéäàã. Òýäíèé õýìæýý, õýëáýðèéã ÷ áèä ìýäýõã¿é. Òýãýõýýð ÿíç á¿ðèéí õýëáýð. õýìæýýòýé îääûí òàëààð þó ãýæ ÿðèâàë çîõèëòîé âý? Äèéëýíõ îäíû õóâüä áèäíèé àæèãëàæ áîëîõ çºâõºí íýã îíöëîã øèûæ áàéäàã íü ò¿¿íýýñ èðýõ ãýðëèéí ºí㺠þì. Ïðèçì ãýãäýõ ãóðâàëæèí øèëýí äóíäóóð îðñîí íàðíû ãýðýë ñîëîíãî øèã ºí㺠ºíãèéí á¿ðäë¿¿ääýý (ñïåêòðòýý) çàäàðäàãèéã Íüþòîí íýýñýí áèëýý. Äóðàíãàà ÿìàð íýã îä ýñâýë ãàëàêòèê äýýð òîõèðóóëàí òýð îä ýñâýë ãàëàêòèêèéí ãýðëèéí ñïåêòðèéã èéì áàéäëààð àæèãëàæ áîëíî. ßëãààòàé îäîä ÿëãààòàé ñïåêòðòýé áàéäàã ÷ ÿíç á¿ðèéí ºíãºíèé ãÿëàëçàõ õàðüöàíãóé øèíæ íü óëàéññàí áèåòýýñ öàöàðäàã ãýðëèéíõòýé ÿìàãò àäèë áàéäàã. (¯íýíäýý óëàéññàí òóíãàëàã áèø áèåòýýñ öàöàðñàí ãýðýë òóõàéí áèåèéí òåìïåðàòóðààñ ë õàìààðàõ äóëààíû ãýãäýõ ìàø îíöãîé ñïåêòðòýé áàéäàã. Èéìä ãýðëèéíõ íü ñïåêòðýýñ òóõàéí îäíû òåìïåðàòóðûã òîäîðõîéëæ áîëíî ãýñýí ¿ã.) Ò¿¿íýýñ ãàäíà ìàø ºâºðìºö çàðèì ºí㺠îäíû ñïåêòðò îãò áàéäàãã¿éã, áàéõã¿é ýäãýýð ºí㺠îä á¿õýíä ººð ººð áàéäãèéã áèä ìýäñýí þì. Õèìèéí ýëåìåíò á¿õýí ºíãºíèé ºâºðìºö á¿ðäýëòýé áàéäãèéã áèä ìýääýã áîëîõîîð òýäíèéã îääûí ñïåêòðò áàéõã¿é ºíãºòýé õàðüöóóëæ, îäíû àãààð ìàíäàëä ÿìàð ýëåìåíò¿¿ä áàéãààã íàðèéí òîäîðõîéëæ ÷àäíà. Îäîí îðîí ñóäëàà÷èä áóñàä ãàëàêòèê äýýðõ îääûí ñïåêòðèéã ñóäàëæ ýõýëñýí 1920-èîä îíä á¿ð ÷ ãàéõàëòàé íýã ç¿éë èëðýâ. Áóñàä ãàëàêòèêèéí îäîíä áàéõã¿é ºíãºíèé ºâºðìºö íýãýí á¿ðäýë ìàíàé ººðèéí ãàëàêòèêèéí îääûí õóâüä èëýðñýí àòëàà òýä á¿ãäýýðýý ñïåêòðèéí óëààí òóéë ðóó õàðüöàíãóé èæèë õýìæýýòýé øèëæèæ áàéëàà. ¯¿íýýñ ãàðàõ ìºðäºë㺺ã îéëãîõûí òóëä Äîïëåðèéí ýôôåêòèéã ýõëýýä îéëãîõ õýðýãòýé. Áèäíèé ìýäñýí÷ëýí ¿çýãäýõ ãýðýë íü öàõèëãààí-ñîðîíçîí îðîíãèéí õýëáýëçýë áóþó äîëãèîíîîñ òîãòäîã. Ãýðëèéí äàâòàìæ (áóþó íýã ñåêóíä äýõ äîëãèîíû òîî) ñåêóíäýä äºðâºí çóóãààñ äîëîîí çóóí ñàÿûí ñàÿ õ¿ðòýëõ äîëãèîíûã àãóóëñàí ¿ëýìæ ºíäºð áàéäàã. ßëãààòàé äàâòàìæ á¿õèé ãýðë¿¿äèéã õ¿íèé í¿ä ÿíç á¿ðèéí ºí㺠áîëãîí õ¿ëýýí àâäàã áºãººä õàìãèéí
  • 32.
    áàãà äàâòàìæòàé íüñïåêòðèéí óëààí òóéë äýýð, õàìãèéí ºíäºð äàâòàìæòàé íü õºõ òóéë äýýð ¿çýãääýã þì. Îäîî áèäíýýñ òîäîðõîé çàéä áàéðëàñàí, òîãòìîë äàâòàìæòàé ãýðëèéí äîëãèîíûã öàöðóóëäàã îä ìàÿãèéí ãýðëèéí ¿¿ñã¿¿ðèéã äîòðîî òºñººëö㺺å. Áèäíèé õ¿ëýýí àâñàí äîëãèîíû äàâòàìæ öàöàðñàí ¿åèéíõòýéãýý àäèë áàéõ íü ìýäýýæ (ãàëàêòèêèéí òàòàëöëûí îðîí ÷óõàë íºëººòýé áèø áàéã). Îäîî ¿¿ñã¿¿ð áèäíèé ç¿ã õºäºëæ ýõýëñýí ãýæ òºñººëö㺺å. Äàðààãèéí äîëãèîí ãàðàõ ¿åä ¿¿ñã¿¿ð áèäýí ð¿¿ îéðòñîí áàéíà, òýãýõýýð äîëãèîíû íóðóó áèäýíä èðòëýý çàðöóóëäàã õóãàöàà íü îä õºäºë㺺íã¿é áàéõ ¿åèéíõýýñ áàãà áîëíî. Èéìä èðæ áàéãàà äîäãèîíû õî¸ð íóðóó õîîðîíäûí õóãàöàà áàãà áîëæ, íýã õîðîìûí äîòîð áèäíèé õ¿ëýýí àâàõ äîëãèîíû òîî (ººðººð õýëáýë äàâòàìæ) îä õºäºë㺺íã¿é áàéñàí ¿åèéíõýýñ èõ áîëíî ãýñýí ¿ã. Ýñðýãýýð, ¿¿ñã¿¿ð õîëäîõ ¿åä áèäíèé õ¿ëýýí àâàõ äîëãèîíû äàâòàìæ áàãàñíà. Ãýðëèéí òîõèîëäîëä ýíý íü áèäíýýñ õîëäîæ áóé îäîä óëààí òóéë ðóó øèëæèõ ñïåêòðòýé (óëààí øèëæèëò), õàðèí áèäýíä îéðòîæ áóé îäîä õºõ ð¿¿ øèëæèõ ñïåêòðòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Õóðä, äàâòàìæ õî¸ðûí èéì õàðüöààã Äîïëåðèéí ýôôåêò ãýäýã áºãººä ýíý íü áèäíèé ºäºð òóòìûí àìüäðàëä ÷ òîõèîëääîã. Çàìààð ÿâàà ìàøèíóóäûã àíõààðàí ñîíñîîðîé. Òýäíèéã îéðòîõ ¿åä õºäºëã¿¿ðèéí äóó ºíäºðñºæ (ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ãàðãàæ áóé äóóíû äîëãèîíû äàâòàìæ ºíäºð áîëæ), õàðèí ìàøèí õàæóóãààð ºíãºð÷ õîëäîõ ¿åä äóó íàìñäàã. Ãýðëèéí áîëîí ðàäèî äîëãèîíû ¿éëäýë áàñ èéì áàéäàã. Öàãäàà íàð ìàøèíû õóðäûã òýäíýýñ õ¿ëýýí àâñàí ðàäèî äîëãèîíû èìïóëüñèéí äàâòàìæààð òîäîðõîéëîõäîî ¿íýíäýý Äîïëåðèéí ýôôåêòèéã õýðýãëýæ áàéäàã áèëýý. ªºð ãàëàêòèêóóä áàéãàà ãýäãèéã íîòëîîä Õàááë àìüäðàëûí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýý ýäãýýð ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéí æàãñààëòûã çîõèîõ, òýäíèé ñïåêòðèéã àæèãëàõàä çîðèóëñàí áàéíà. Òýð ¿åä èõýíõ ýðäýìòýä ãàëàêòèêóóä òóí ýìõ öýãöã¿éãýýð ýðãýäýã ãýæ ¿çäýã áàéñàí áîëîõîîð óëààí øèëæèëòòýé ñïåêòð õýä áàéíà õºõ øèëæèëòòýé ñïåêòð òº÷íººí áàéõ ¸ñòîé õýìýýí áîäîæ áàéæýý. Òýãòýë èõýíõ ãàëàêòèê óëààí øèëæèëòèéã ¿ç¿¿ëæ, áàðàã á¿ãäýýðýý áèäíýýñ õîëäîæ áàéñàí íü ¿íýõýýð ãàéõàëòàé áàéâ! Ãýâ÷ ãàëàêòèêóóäûí óëààí øèëæèëòèéí õýìæýý òîõèîëäëûí øèíæòýé áèø, õàðèí áèäíýýñ ãàëàêòèê õ¿ðòýë çàéòàé øóóä ïðîïîðöèîíàëü ãýñýí íýýëòèéã 1929 îíä Õàááë çàðëàñàí íü á¿ð ãàéõàëòàé áàéëàà. ªºðººð õýëáýë ãàëàêòèê õýäèé õîë áàéíà òºäèé õóðäàí õîëäîæ áàéíà! Ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàé öàã òóòàì ºñ÷ áàéãàà áîëîõîîð ýíý íü îð÷ëîí åðòºíö ºìíº áîäîæ áàéñàí÷ëàí òîãòâîðòîé áàéæ ÷àäàõã¿éã, ÷óõàìäàà áîë òýëæ áàéãààã èëýðõèéëñýí þì. Îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéãààã íýýñýí íü õîðüäóãààð çóóíû îþóí ñýòãýëãýýíä ãàðñàí àãóó õóâüñãàëóóäûí íýã áàéëàà. ªìíº íü ýíý ñàíàà õýíèé ÷ óõààíä áóóãààã¿éã ºíºº áîäîîä ¿çýõýä ¿íýõýýð õà÷èðõàëòàé. Òàòàëöëûí íºëººãººð òîãòâîðòîé îð÷ëîí åðòºíö óäàõã¿é õóìèãäàæ ýõëýíý ãýäãèéã Íüþòîí áîëîîä áóñàä ýðäýìòýä òºñººëºõ ë áàéñàí ãýõäýý ¿¿íèé ýñðýãýýð îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà ãýæ òºñººëö㺺å îð÷ëîí åðòºíö àëãóóðõàí òýëæ áàéãàà áîë òàòàëöëûí õ¿÷ òýëýëòèéã ýöñèéí ýöýñò çîãñîîæ òýðýýð õóìèãäàæ ýõëýõ áîëíî. Õàðèí õàíàñàí òîäîðõîé õóðäíààñ äàâñàí õóðäòàéãààð òýëæ áàéãàà áîë òàòàëöàë íü òýëýëòèéã çîãñîîæ ÷àäàõã¿é áºãººä òýëýëò ìºíõºä ¿ðãýëæëýõ þì. Ýíý á¿õýí íü äýëõèéí ãàäàðãóóãààñ ñàíñàðûí õºëºã õººðºõ ¿åä ¿¿ñäýã íºõöºëòýé íèëýýä òºñòºé. Õýðâýý õºëãèéí õóðä òèéì ÷ èõ áèø áîë òàòàëöëààñ áîëîîä òýðýýð ýöñèéí ýöýñò çîãñîæ, ýðãýí óíàõ áîëíî. Õºëãèéí õóðä õàíàñàí òîäîðõîé (ñåêóíäýä äîëîîí îð÷èì ìèëü) õóðäíààñ èõ áîë òàòàëöëûí õ¿÷ ò¿¿íèéã áóöààæ ÷àäàõã¿é åðòºíöèéí òýëýëòèéã òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëûí ¿íäñýí äýýð XIX, XVIII çóóíä, á¿ð XVII çóóíû òåãñãºëä Óðüä÷èëàí õýëæ áîëîõ áàéñàí. Ãýâ÷ òîãòâîðòîé îð÷ëîí åðòºíöºä èòãýõ èòãýë ìàíàé çóóíû ýõýí õ¿ðòýë àëäàðõààðã¿é áàò áºõ áàéæýý. Ýéíøòåéí ÷ ãýñýí 1915 îíä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëîî òîìú¸îëñîí àòëàà îð÷ëîí åðòºíöèéã òîãòâîðòîé áàéëãàõûí òóëä Ýéíøòåéí òîìú¸îíäîî ñàíñðûí ãýãäýõ òîãòìîë
  • 33.
    õýìæèãäýõ¿¿íèéã îðóóëàí îíîëîð÷ëºí õóâèðãàñàí þì. ßìàð íýã ¿¿ñã¿¿ðýýñ ¿¿ñäýãã¿éãýýðýý áóñàä õ¿÷íýýñ ÿëãàðäàã. Ãýõäýý îðîí-öàãûí á¿òöýä áàãòäàã "òàòàëöëûí ýñðýã" õýìýýõ øèíý õ¿÷èéã òýðýýð îðóóëñàí áèëýý. Îðîí-öàã óãààñ òýëýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã áºãººä ýíý òýëýëò îð÷ëîí åðòºíö òîãòâîðòîé áàéíà ãýæ Ýéíøòåéí áàòëàâ. Ìàãàäã¿é öîð ãàíö õ¿í õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä èòãýæ áàéæýý. Òîãòâîðòîé áóñ îð÷ëîí åðòºíöèéã óðüä÷èëàí õýëñýí õàðüöàíãóé òààìàãëàëààñ çàéëñõèéõ àðãà çàìûã Ýéíøòåéí áîëîí áóñàä ýðäýìòýä õàéæ áàéõàä Îðîñûí ôèçèê÷, ìàòåìàòèê÷ Àëåêñàíäåð Ôðèäìàí õàðèí ýñðýãýýð ò¿¿íèéã òàéëáàðëàõèéã îðîëäîæ áàéâ Áèä õààøàà ÷ õàðëàà ãýñýí îð÷ëîí åðòºíö èæèë õàðàãäàõ áºãººä ýíý íü îð÷ëîí åðòºíöèéã ººð õàà íýã ãàçðààñ àæèãëàõàä ÷ ¿íýí áàéíà ãýñýí ìàø ýíãèéí õîåð òààìàãëàëûã Ôðèäìàí äýâø¿¿ëæýý. Ǻâõºí ýíý õî¸ð ñàíààí äýýð òóëãóóðëàí, îð÷ëîí åðòºíöèéã òîãòâîðòîé ãýæ áîäîæ áîëîõã¿éã Ôðèäìàí ¿ç¿¿ëñýí þì. ¯íýíäýý Ýäâèí Õàááëûí íýýëòýýñ õýäõýí æèëèéí ºìíº áóþó 1922 îíä Ôðèäìàí ò¿¿íèé íýýõ ç¿éëèéã çºâ òààìàãëàæ áàéæýý! Îð÷ëîí åðòºíö àëü ÷ ç¿ãò èæèë õàðàãäàíà ãýñýí òààìàãëàë áîäèò áàéäàë äýýð áèåëýõã¿é íü ìýäýýæ. Æèøýý íü, áèäíèé ¿çñýí÷ëýí ìàíàé ãàëàêòèêèéí çàðèì îä Òýíãýðèéí çààäàë ãýãäýõ ãýðýëò íàðèéõàí çóðâàñûã øºíèéí òýíãýðò ¿¿ñãýäýã. Ãýõäýý õîëûí ãàëàêòèê ðóó õàðàõ þì áîë òýä á¿õ ç¿ãò áàðàã ë èæèë òîîíû áàéíà. Èéìä áàãà õýìæýýíèé õ¿ðýýí äýõ ÿëãààã àíçààðàõã¿é îðõèæ, ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàéòàé õàðüöóóëñàí òîì õýìæýýíä àæèãëàëò õèéõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíö ¿íýíäýý á¿õ ç¿ãò áàðàã ë èæèë õàðàãäàõ ¸ñòîé. Áîäèò îð÷ëîí åðòºíöèéí îéðîëöîî òàéëáàð áîëîõ, Ôðèäìàíû òààìàãëàëûí õóâüä ýíý íü îëîí æèëèéí òóðø õàíãàëòòàé çºâòãºë áîëñîí þì. Ãýõäýý Ôðèäìàíû òààìàãëàë ¿íýíäýý ìàíàé îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ãàéõàëòàé íàðèéí òàéëáàð ºãäºãèéã õîæèì àçòàé òîõèîëäëîîð èëð¿¿ëñýí áèëýý. 1965 îíä Àìåðèêèéí õî¸ð ôèçèê÷, Íüþ-Æåðñè ìóæèéí Bell Telephone Laboratories êîìïàíèéí Àðíî Ïåíçèàñ, Ðîáåðò Âèëñîí íàð áè÷èë-äîëãèîíû ìàø ìýäðýìòãèé á¿ðòãýã÷èéã àøèãëàæ ¿çñýí áàéíà. (Áè÷èë-äîëãèîí íü ãýðëèéí äîëãèîíòîé ìàø òºñòýé, ãýõäýý ò¿¿íèé äàâòàìæ íü ñåêóíäýä àðâàí ìÿíãàí ñàÿ äîëãèîíû ýðýìáèéí áàéäàã.) Á¿ðòãýã÷ íü áàéõ ¸ñòîéãîîñ èë¿¿ èõ øóóãèàí á¿ðòãýñýí áàéñàí íü Ïåíçèàñ, Âèëñîí õî¸ðûã ãàéõàøðóóëæýý. Ýíý øóóãèàí õààíààñ èðñýí íü ìýäýãäýõã¿é áàéæ. Òýð õî¸ð á¿ðòãýã÷ýýñýý ñàíãàñ îëîîä, èéìýðõ¿¿ áîëîìæèò áóñàä õ¿÷èí ç¿éëèéã ýõëýýä øàëãàæ ¿çñýí ÷ óäàëã¿é òýäíèéã õýðýãñýõýý áîëüñîí áàéíà. Ãýðëèéí öàöðàãóóä òýíãýðèéí õàÿàíààñ èðæ á¿ðòãýãäýõäýý ÷àíõ äýýðýýñ èðæ á¿ðòãýãäýõ ¿åèéíõýýñýý èë¿¿ èõ àãààð ìàíäëûã òóóëäàã ó÷ðààñ àãààð ìàíäëûí äîòðîîñ èðñýí àëèâàà øóóãèàí á¿ðòãýã÷èéã ýãö äýýø ÷èãë¿¿ëýýã¿é ¿åä àðàé õ¿÷òýé áàéõ ó÷èðòàéã òýä îëæ ìýäæýý. Èë¿¿ øóóãèàí íü á¿ðòãýã÷èéã õààøàà ÷ ÷èãë¿¿ëñýí èæèë áàéñàí áîëîõîîð àãààð ìàíäëûí ãàäíààñ èðñýí áàéõ ¸ñòîé áîëîâ. Òýð íü ºäºð ÷, øºíº ÷, æèëèéí àëü ÷ óëèðàëä, äýëõèé òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýæ, íàðûã òîéðñîí ýðãýëòýý õèéæ áàéõàä ÷ èæèë áàéëàà. Òýãýõýýð ýíýõ¿¿ öàöðàã Íàðíû Ñèñòåìèéí öààíààñ, òýð á¿¿ õýë ìàíàé ãàëàêòèêèéí öààíààñ èðñýí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã, ýñðýã òîõèîëäîëä äýëõèéí õºäºëãººíººñ áîëîîä á¿ðòãýã÷ ÷èãëýëýý ººð÷ëºõ ó÷ðààñ öàöðàãèéí ýð÷èì ººð÷ëºãäºõ áàéñàí þì. ¯íýíäýý ýíý öàöðàã áèäýíä õ¿ðòëýý àæèãëàãäàõ áàðàã á¿õ îð÷ëîí åðòºíöººð íýâòýð÷ ãàðñàí íü èëýðõèé áºãººä òýðýýð ÿíç á¿ðèéí ÷èãò èæèë áàéãàà áîëîõîîð îð÷ëîí åðòºíö ÷ ãýñýí íààíàäàæ òîì õýìæýýíäýý á¿õ ÷èãò èæèë áàéõ ¸ñòîé àæ. Àëü ÷ ç¿ã ð¿¿ àæèãëàëò õèéëýý ãýñýí ýíý øóóãèàí àðâàí ìÿíãàä íýã õóâèàñ èë¿¿ áàéõààð õýçýý ÷ ººð÷ëºãäºõã¿é ãýäãèéã áèä îäîî ìýääýã áîëñîí. Èíãýæ Ïåíçèàñ, Âèëñîí õî¸ð Ôðèäìàíû ýõíèé òààìàãëàëûí ãàéõàëòàé íàðèéí áàòàëãààã ñàíàìñàðã¿éãýýð îëñîí þì. Áàðàã ë òýð ¿åä õºðø çýðãýëäýý Ïðèíñòîíû Èõ Ñóðãóóëèéí ôè÷èê÷ Áîá Äèêêå,
  • 34.
    Æèì Ïèáëýñ íàðáè÷èë-äîëãèîíû ñóäàëãààã áàñ ÿâóóëñàí áàéíà. Òýä (íýãýí öàãò Àëåêñàíäåð Ôðèäìàíû øàâü áàéñàí) Æîðæ Ãàìîâûí äýâø¿¿ëñýí, ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö ìàø õàëóóí, íÿãò, óëàéòëàà õàëñàí áàéñàí òóõàé òààìàãëàëûã øàëãàñàí àæýý, Ìàø õîë ìóæèéíõ íü ãýðýë áèäýíä äºíãºæ îäîî ë èðæ ÷àäàõ ó÷ðààñ ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí ãýðýëòýëòèéã õàðæ áîëíî ãýñýí ñàíààã Äèêêå, Ïèáëýñ íàð ñàíàë áîëãîâ. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëò íü ýíý ãýðýë áèäýíä áè÷èë-äîëãèîíû öàöðàã áîëæ õàðàãäàõààð òèéì èõ óëààí øèëæèëòòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã çààñàí áàéíà. Ïåíçèàñ, Âèëñîí õî¸ð òýäíèé àæëûí òàëààð äóóëæ ìýäýýä, òýä ò¿¿íèéã îë÷èõñîí ãýæ îéëãîæ áàéõ ¿åñò Äèêêå, Ïèáëýñ íàð ýíýõ¿¿ öàöðàãèéã õàéõààð áýëäýæ áàéñàí àæ. Ýíý öàöðàãèéã èëð¿¿ëñýíèéõýý òºëºº Ïåíçèàñ Âèëñîí õî¸ð 1978 îíä (Ãàìîâûí òóõàé îãò äóðäàëã¿é Äèêêå, Ïèáëýñ íàðûã äóðäàõàä ë õýö¿¿äýæ ìýäýõ!) Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí þì. Áèä õààøàà ÷ õàðëàà ãýñýí îð÷ëîí åðòºíö èæèë õàðàãäàíà ãýäýãò õàìààðàõ ýíý á¿õ íîòîëãîîíä ¿íäýñëýí îð÷ëîí åðòºíöèéí äóíä ìàíàé ãàðàã îíöãîé íü þì ãýæ ¿çýæ áîëîõîîð áàéíà. Òóõàéëáàë, áóñàä á¿õ ãàëàêòèê áèäíýýñ õîëäîæ áàéãààã õàðñàí áîë áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí òºâä íü áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çýæ áîëíî. Ãýâ÷ îð÷ëîí åðòºíöèéã ººð ÿìàð íýã ãàëàêòèêààñ õàðñàí òîõèîëäîëä ÷ òýðýýð á¿õ ç¿ãò èæèë õàðàãäàõ ¸ñòîé ãýñýí ººð òàéëáàð ÷ áèé. Áéäíèé ¿çñýí÷ëýí ýíý áîë Ôðèäìàíû õî¸ðäàõü òààìàãëàë þì. Áèäýíä ýíý òààìàãëàëûã çºâøººðºõ ÷, ¿ã¿éñãýõ ÷ øèíæëýõ óõààíû íîòîëãîî áàéõã¿é. ¯¿íä áèä ç¿ãýýð ë èòãýäýã áºãººä õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö áèäíèé îð÷èìä ë á¿õ ç¿ãò èæèë õàðàãääàã, õàðèí îð÷ëîí åðòºíöèéí áóñàä öýãèéí îð÷èìä òèéì áèø áàéäàãñàí áîë òóí æèãòýé áàéõñàí, Ôðèäìàíû çàãâàðò á¿õ ãàëàêòèê áèå áèåýñýý õîëäîæ áàéäàã. Ýíý íü ¿ëýýõ òîîëîí ãàäàðãóó äýýð íü àëãóóðõàí òîäðîõ ìàø îëîí öýã á¿õèé áºìáºëºãòýé íèëýýä òºñòýé. Áºìáºëºã òýëæ òîìðîõîä äóðûí õî¸ð öýã õîîðîíäûí çàé èõñýíý, ãýõäýý ò¿¿íä òýëýëòèéí òºâ ãýæ íýðëý÷èõýýð íýã ÷ öýã áàéõã¿é. Ò¿¿íýýñ ãàäíà, öýã¿¿ä õîîðîíäîî õîë áàéõ òóñìàà áèå áèåýýñýý óëàì õóðäàí õîëääîã. ¯¿í÷ëýí, Ôðèäìàíû çàãâàðò äóðûí õî¸ð ãàëàêòèêèéí áèå áèåýñýý õîëäîõ õóðä òýäíèé õîîðîíäûí çàéòàé ïðîïîðöèîíàëü áàéäàã þì. Òýãýõýýð ýíý íü Õàááëûí íýýñýíòýé èæèë, ãàëàêòèêèéí óëààí øèëæèëò áèäíýýñ àëäñëàãäñàí çàéòàé íü øóóä ïðîïîðöèîíàëü áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã óðüä÷èëàí õýëñýí áàéíà. Çàãâàð íü òºäèéã¿é Õàááëûí àæèãëàëòûã óðüä÷èëàí õýëñýí íü àìæèëòòàé áèåëñýí ÷ Àìåðèêèéí ôèçèê÷ Õîâàðä Ðîáåðòñîí, Àíãëèéí ìàòåìàòèê÷ Àðòóð Âîêåð íàð îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí òàëààðõ Õàááëûí íýýëòýíä òîõèðóóëàí èéìýðõ¿¿ çàãâàðûã 1935 îíä äýâø¿¿ëýõ õ¿ðòýë Ôðèäìàíû àæèë ªðíºäºä òºäèé ë íýðä ãàðààã¿é ¿ëäñýí áèëýý. Ôðèäìàí ººðºº çºâõºí ãàíöûã íü èëð¿¿ëñýí ÷ ¿íýíäýý Ôðèäìàíû ñóóðü õî¸ð òààìàãëàëä òîõèðîõ ãóðâàí òºðëèéí çàãâàð áèé, (Ôðèäìàíû íýýñýí) ýõíèé õýâ çàãâàðò îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëò ãàëàêòèê õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷íèé íºëººãººð óäààøèð÷, ýöýñò íü çîãñîõ òèéì àëãóóðõàíààð ÿâàãäàíà, Õîæèì ãàëàêòèêóóä áèå áèåäýý îéðòîæ, îð÷ëîí åðòºíö õóìèãääàã. 3.2-ð çóðàãò çýðãýëäýý õî¸ð ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàé ÿâààíäàà õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Òýð íü òýãýýñ òîäîðõîé öýã õ¿ðòëýý ºñººä äàðàà íü àõèí òýã õ¿ðòëýý áàãàñíà.
  • 35.
    çóðàã 3.2 Õî¸ðäàõü òºðëèéíøèéäýëä òàòàëöëûí õ¿÷ òýëýëòèéã óäààøðóóëñàí ÷ ò¿¿íèéã çîãñîîæ ÷àäàõààðã¿é õóðäòàéãààð îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ çàãâàðò ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàé õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã 3.3-ð çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ. Òýð íü òýãýýñ ýõëýõ áºãººä ãàëàêòèêóóä áèå áèåýñýý àëãóóðõíààð òàñðàëòã¿é õîëäîíî. çóðàã 3.3 Ýöýñò íü, îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèëòààñ çàéëàõàä äºíãºæ õ¿ðýëöýõ õóðäòàéãààð òýëæ áàéãàà ãóðàâäàõü òºðëèéí øèéäýë áàéíà. 3.4-ð çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí ýíý òîõèîëäîë äàõü ãàëàêòèê õîîðîíäûí çàé íü áàñ ë òýãýýñ ýõëýõ áºãººä öààøäàà òºãñãºëã¿é ºñíº.
  • 36.
    çóðàã 3.4 Ãýõäýý ãàëàêòèêóóäûíáèå áèåýñýý õîëäîõ õóðä áàãà áàãààð ñààðàõ áîëîâ÷ õýçýý ÷ òýã áîëòëîî óíàõã¿é àæýý. Îðîí çàé ÿìàð ÷ õèë õÿçãààðã¿é àòàë îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä òºãñãºëºã áàéäàã íü Ôðèäìàíû ýõíèé õýâ çàãâàðûí ºâºðìºö îíöëîã þì. Òàòàëöàë íü îðîí çàéã äýëõèéí ãàäàðãàòàé òºñòýé áîëãîí, ººðèé㺺 á¿ñëýí ìóðóéëãàõààð òèéì õ¿÷òýé áàéäàã. Õýí íýãýí õ¿í äýëõèéí ãàäàðãà äýýð òîäîðõîé íýã ÷èãèéã áàðèí ÿâñààð õýçýý ÷ äàâøã¿é ñààäòàé òóëãàðàõ þìóó ýðýã èðìýã äàâæ óíàõã¿éãýýð õààíààñ ÿâñàí òýð ãàçðàà ýöñèéí ýöýñò ýðãýí èðíý. Ôðèäìàíû ýõíèé çàãâàðò îðîí çàé ÿã èéì áàéäàã, ãýõäýý äýëõèéí ãàäàðãûí õî¸ð õýìæýýñíèé îðîíä ãóðâàí õýìæýýñòýé áàéäàã áèëýý. ĺðºâ äýõ õýìæýýñ áîëîõ öàã õóãàöàà áàñ òºãñãºëºã áîëîâ÷ ýíý íü ýõëýë, òºãñãºëòýé áóþó ýõýëñýí, òºãññºí õî¸ð õèë õÿçãààðòàé õýð÷èìòýé òºñòýé. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èìòàé íýãòãýâýë îðîí çàé, öàã õóãàöàà íü õèë, õÿçãààð ¿ã¿é àòëàà òºãñãºëºã áàéæ áîëîõûã äàðàà áèä àâ÷ ¿çíý. Õýí íýãýí íü îð÷ëîí åðòºíöèéã òîéðîîä àíõ ÿâñàí ãàçðàà ýðãýí èðæ áîëîõ òóõàé ñàíàà øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýíä àÿòàéõàí óðàí ñýòãýìæèéã òºð¿¿ëäýã ÷ ýíýõ¿¿ ãîðîî äóóñàõààñ ºìíº îð÷ëîí åðòºíö òýã õ¿ðòýë õóìèãäàõ íü èëýðõèé ó÷ðààñ òºäèé ë ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëã¿é þì. Îð÷ëîí åðòºíö òºãñºõººñ ºìíº àíõ ÿâñàí ãàçðàà áóöàæ èðýõèéí òóëä ãýðëýýñ èë¿¿ õóðäòàéãààð ÿâàõ õýðýãòýé áîëîõ ÷ ýíý íü áîëîìæã¿é áèëýý! Îð÷ëîí åðòºíö òýëýýä õóìèãääàã, Ôðèäìàíû ýõíèé çàãâàðò îðîí çàé äýëõèéí ãàäàðãà øèã äîòîãøîîãîî ìóðóéäàã. Èéìä ò¿¿íèé õýìæýý òºãñãºëºã. Îð÷ëîí åðòºíö ìºíõºä òýëäýã õî¸ðäàõü òºðëèéí çàãâàðò îðîí çàé ººð ìàÿãààð, ýìýýëèéí ñóóäàë øèã ìóðóéíà. Ýíý òîõèîëäîëä îðîí çàé òºãñãºëã¿é. Ýöýñò íü, äºíãºí äàíãàí õàíàñàí õóðä á¿õèé òýëýëòòýé, Ôðèäìàíû ãóðàâäàõü çàãâàðò îðîí çàé õàâòãàé (òýãýõýýð ìºí òºãñãºëã¿é) áàéäàã. Ãýõäýý Ôðèäìàíû àëü çàãâàð íü ìàíàé îð÷ëîí åðòºíöèéã òîäîðõîéëîõ âý? Îð÷ëîí åðòºíö ýöñèéí ýöýñò òýëýõýý áîëüæ õóìèãäàæ ýõëýõ ¿¿ ýñâýë ìºíõºä òýëñýýð áàéõ óó? Ýíý àñóóëòàíä õàðèóëàõûí òóëä îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí îäîîãèéí õóðä, äóíäàæ íÿãòûã ìýäýõ õýðýãòýé. Õýðýâ íÿãò íü òýëýëòèéí õóðäààñ õàìààðàõ õàíàñàí òîäîðõîé óòãààñ áàãà áàéâàë òàòàëöëûí õ¿÷ òýëýëòèéã çîãñîîõîä õýòýðõèé áàãàäíà. Õýðýâ íÿãò íü õàíàñàí óòãààñ èõ áàéâàë òàòàëöàëààñ áîëæ èðýýä¿éí àëü íýã àãøèíä òýëýëò çîãñîæ, îð÷ëîí åðòºíö õóìèãäàæ ýõýëíý. Áèäíýýñ õîëäîæ áàéãàà áóñàä ãàëàêòèêèéí õóðäûã Äîïëåðèéí ýôôåêòýýð äàìæóóëàí õýìæýýä òýëýëòèéí ºíººäðèéí õóðäûã òîäîðõîéëæ áîëíî. Òèéì õýìæèëòèéã ìàø íàðèéí õèéæ áîëîõ ÷ áóñàä ãàëàêòèê õ¿ðòýëõ çàéã äàì áàéäëààð õýìæäýã ó÷ðààñ òýð íü áèäýíä òºäèé ë òîäîðõîé áèø áàéäàã. Òýãýýä ÷ áèäíèé ìýäýæ áóé á¿õýí îð÷ëîí åðòºíö ìÿíãàí ñàÿ æèë òóòàìä 5-ààñ 10 õóâèàð òýëæ áàéãàà ãýäãýýð õÿçãààðëàãäàæ áàéíà. Ãýòýë îð÷ëîí åðòºíöèéí äóíäàæ íÿãòûí òàëààðõ òîäîðõîéã¿é ìààíü á¿ð ÷ èõ þì. Õýðýâ ººðèéí áîëîí áóñàä ãàëàêòèêèéí õàðàãäàõ á¿õ îäíû ìàññûã íýìáýë íèéëáýð íü òýëýëòèéí õóðäûã õàìãèéí áàãà îéðîëöîî óòãààð àâñàí, îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéã çîãñîîõîä øààðäëàãàòàé òýðõ¿¿ íÿãòûí çóóíû íýãýýñ áàãà áàéíà. Ãýõäýý áèäýíä øóóä àæèãëàãääàãã¿é ÷ îðøèí áàéãàà íü ãàëàêòèêóóä äàõü îääûí òîéðîã çàìä íºëººëºõ òàòàëöàëààðàà ìýäðýãääýã îëîí òîîíû "õàðàíõóé áèåñ" ìàíàé áîëîí áóñàä ãàëàêòèêò áàéõ ó÷èðòàé. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ãàëàêòèêóóä Ẻãíºðñºí áàéäëààð àæèãëàãääàã áºãººä Ẻãíºðñºí ýäãýýð ãàëàêòèê õîîðîíä á¿ð îëîí òîîíû õàðàíõóé áèå áàéãààã äýýðõèéí àäèë ãàëàêòèêóóäûí õºäºë㺺íä íºëººëºõ íºëººãººð íü ìýäýæ áîëíî. Á¿õ õàðàíõóé áèåèéí ìàññûã íýìýõýä ÷ òýëýëòèéã çîãñîîõîä øààðäëàãàòàé ìàññûí àðàâíû íýã îð÷èì ë á¿ðääýã. Ãýâ÷ á¿õ îð÷ëîí åðòºíöººð áàðàã æèãä òàðõñàí, áèäýíä õàðààõàí á¿ðòãýãäýýã¿é áàéãàà,
  • 37.
    òýëýëòèéã çîãñîîõîä õ¿ðýëöýõõàíàñàí óòãàíä îð÷ëîí åðòºíöèéí äóíäàæ íÿãòûã õ¿ðãýæ ÷àäàõ áóñàä òºðëèéí áèå îðøèí áàéõ áîëîìæèéã ¿ã¿éñãýæ áîëîõã¿é. Òýãýõäýý áèäýíä îäîî áàéãàà íîòîëãîîíóóä îð÷ëîí åðòºíö ìàãàäã¿é ìºíõºä òýëýõ òóõàé ºã¿¿ëæ áàéãàà ÷ õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö ÿàæ èéãýýä ýðãýí õóìèãääàã þìàà ãýõýä îð÷ëîí åðòºíö íààíàäàæ àðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí òóðø òýë÷èõñýí áîëîõîîð äîð õàÿæ òºäèé õóãàöàà ºíãºðºõººñ íààø ýíý íü òîõèîõã¿é ãýäýãò á¿ðýí èòãýæ áîëíî. ¯¿íä òýãòëýý èõ ñàíàà çîâîõ õýðýãã¿é áºãººä òýð ¿åä õ¿í òºðºëõòºí íóòàã ñýëãýí Íàðíû Ñèñòåìèéí öààíà áóóãààã¿é áàéõ ë þì áîë íàðòàéãàà õàìò áºõñºí áàéíà! Ôðèäìàíû çàãâàðûí á¿õ øèéäýë ºíãºðñºí ¿åä, öàã õóãàöààíû ÿìàð íýã àãøèíä (àðâààñ õîðèí ñàÿ æèëèéí ºìíº) çýðãýëäýý ãàëàêòèêóóäûí õîîðîíäûí çàé òýãòýé òýíö¿¿ áàéñàí áàéõ ¸ñòîé ãýäãýýðýý íèéòëýã þì. Èõ òýñðýëò ãýãäýõ ýíý àãøèíä îð÷ëîí åðòºíöèéí íÿãò, îðîí-öàãèéí ìóðóéëò òºãñãºëã¿é áàéñàí áàéæ òààðíà. Òºãñãºëã¿é òîîíû õóâüä ìàòåìàòèê áèåëäýãã¿é áîëîõîîð (Ôðèäìàíû øèéäë¿¿äèéí ¿íäýñ áîëñîí) õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¿ë áèåëýõ öýã îð÷ëîí åðòºíöºä áèé ãýäãèéã óã îíîë ººðºº óðüä÷èëàí õýëñýí ãýñýí ¿ã. Èéì öýãèéã ìàòåìàòèê÷èä îíöãîé ãýæ íýðëýäýã. ¯íýíäýý øèíæëýõ óõààíû á¿õ îíîë ìààíü îðîí-öàã òýãø, áàðàã õàâòãàé ãýäýã òààìàãëàë äýýð ñóóðèëñàí áîëîõîîð îðîí-öàãèéí ìóðóéëò òºãñãºëã¿é áàéõ èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã äýýð òýäãýýð îíîë áèåëýõã¿é þì. Èõ òýñðýëòèéí öýã äýýð óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæ àëäàãäàõóéö ó÷ðààñ ýíý íü èõ òýñðýëòýýñ ºìíº ÿìàð íýã ¿éë ÿâäàë áîëñîí áàéëàà ÷ ãýñýí ò¿¿ãýýð õîæèì áîëîõ ¿éë ÿâäëûã íü òîäîðõîéëæ áîëîõã¿éã èëýðõèéäíý. Ýíý÷ëýí, èõ òýñðýëòýýñ õîéø þó áîëñîíûã ë áèä ìýääýã áàéëàà ÷ ò¿¿íýýñ ºìíº þó áîëñîíûã áàñ òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é. Áèäíèé òóõàéä èõ òýñðýëòýýñ ºìíº áîëñîí ¿éë ÿâäëóóä ÿìàð÷ ¿ð äàãàâàðòàé áàéæ ÷àäàõã¿é áîëîõîîð òýäíèéã îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ øèíæëýõ óõààíû çàãâàðò òóñãàõ áîëîìæã¿é. Èéìä áèä ò¿¿íèéã çàãâàðààñ õàñ÷, öàã õóãàöàà èõ òýñðýëòýýñ ýõýëñýí ãýæ òîîöîõ õýðýãòýé. Öàã õóãàöààíä ýõëýë áàéñàí òóõàé ñàíàà ò¿¿íä áóðõàíëàã õ¿÷íèé îðîëöîî äàëäóóð àãóóëàãäàæ áàéäãààñ îëîíõ õ¿íä òààëàãääàãã¿é áîëòîé. (¯¿íýýñ ãàäíà èõ òýñðýëòèéí çàãâàðûã Êàòîëèê øàøíû Ñ¿ì õèéäèéíõýí ø¿¿ðýí àâ÷, èõ òýñðýëòèéí çàãâàð Áèáëèòýé òààð÷ áàéíà ãýæ 1951 îíä àëáàí ¸ñîîð çàðëàñàí áèëýý.) ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð èõ òýñðýëò á¿õèé øèéäëýýñ çàéëñõèéñýí õýä õýäýí îðîëäëîãî ãàð÷ýý. Òîãòîíãè òºëºâèéí îíîë íèëýýí äýìæëýã àâñàí þì. ¯¿íèéã íàöèñòóóäàä ýçëýãäñýí Àâñòðèàñ ä¿ðâýí ãàðñàí Õåðìàí Áîíäè, Òîìàñ Ãîóëä íàð ðàäèî äîëãèîíîîð á¿ðòãýã÷èéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àñóóäëûã äàéíû ¿åä òýäýíòýé õàìò ñóäàëæ áàéñàí Àíãëèéí èðãýí Ôðåä Õîéëûí õàìò 1948 îíä äýâø¿¿ëæýý. Ãàëàêòèêóóä áèå áèåýñýý òàðæ ñàðíèõ ¿åä òýäíèé õîîðîíäûí ñóë çàéä, òàñðàëòã¿é á¿ðýëäýõ øèíý áîäèñîîñ øèíý ãàëàêòèêóóä öàã ÿìàãò ¿¿ñ÷ áàéäàã ãýäýãò òýäíèé ñàíàà îðøèíî. Èéìä îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéí á¿õ öýãýýñ ãàäíà, öàã õóãàöààíû á¿õ àãøèíä áàðàã èæèë õàðàãäàõ þì. Áîäèñûí òàñðàëòã¿é á¿ðýëäýëòýýð õàðüöàíãóéí îíîëûã íèëýýä ººð÷ëºõèéã òîãòîíãè òºëºâèéí îíîë øààðäñàí áîëîâ÷ á¿ðýëäýõ òîõèðîìæòîé õóðä íü òóðøèëòòàé ÿìàð÷ çºð÷èë ¿¿ñãýõýýðã¿é áàãà (æèëä íýã êóá êèëîìåòðò íýã îð÷èì Ẻì) áàéâ. Ýíý îíîë íýãä¿ãýýð á¿ëýãò äóðäñàí øàëãóóðûí óòãààð áîë øèíæëýõ óõààíû çàéí îíîëûí æèøýý ìºí. Ó÷èð íü òýðýýð ýíãèéí áºãººä àæèãëàëòûí àðãààð øàëãàæ áîëîõ òîäîðõîé òààìàãëàëóóäûã ãàðãàäàã. Òýäãýýð òààìàãëàëûí íýã íü îð÷ëîí åðòºíöºä õààíà, õýçýý àæèãëàëò õèéñíýýñ ¿ë õàìààðàí îðîí çàéí äóðûí ìóæèä ãàëàêòèê õèéãýýä ¿¿íòýé òºñòýé áóñàä áèåèéí òîî èæèë áàéõ ¸ñòîé ãýæ ºã¿¿ëäýã. 1950-èàä îíû ñ¿¿ë, 1960-ààä îíû ýõýíä (ðàäèî äîëãèîíîîð á¿ðòãýã÷èéã ñàéæðóóëàõ àñóóäëààð äàéíû ¿åä Áîíäè, Ãîóëä, Õîéë íàðòàé áàñ àæèëëàæ áàéñàí) Ìàðòèí Ðàéëûí óäèðäñàí Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëèéí õýñýã îäîí îðîí
  • 38.
    ñóäëàà÷ ãàäààä îðîíçàéãààñ èðñýí ðàäèî äîëãèîíû ¿¿ñã¿¿ðèéí æàãñààëòûã ãàðãàñàí áàéíà. Êåìáðèæèéí ýíý á¿ëýã ýäãýýð ðàäèî-¿¿ñã¿¿ðèéí èõýíõ õýñýã ìàíàé ãàëàêòèêèéí ãàäíà áàéõ ¸ñòîéã (òýäíèé èõýíõèéã ¿íýíäýý áóñàä ãàëàêòèêòàé àäèëòãàæ ÷ áîëîõîîð áàéæýý), ò¿¿íýýñ ãàäíà ñóë ¿¿ñã¿¿ð¿¿ä õ¿÷òýéãýýñýý õàìààã¿é èõ áàéãààã ¿ç¿¿ëñýí þì. Ñóë ¿¿ñã¿¿ð¿¿äèéã èë¿¿ àëñëàãäñàí ãýæ, õàðèí õ¿÷òýéã íü îéð áàéãàà ãýæ òàéëáàðëàñàí áàéäàã. Öààøèëáàë, àëñëàãäñàí ìóæèéí íýãæ ýçýëõ¿¿í äýõ æèðèéí ¿¿ñã¿¿ðèéí òîî îéðûíõîîñ èõ áàéâ. Ýíý íü áóñàä ìóæèéã áîäâîë öººí ¿¿ñã¿¿ðòýé áàéäàã, îð÷ëîí åðòºíöèéí èõ òîì ìóæèéí òºâä áèä îðøèí áàéíà ãýñýí ¿ã. Ýñâýë ðàäèî äîëãèîíóóä áèäýí ð¿¿ çàìíàæ ýõëýñýí ºíãºðñºí ¿åä ¿¿ñã¿¿ð¿¿ä îäîîãèéíõîîñ õàìààã¿é èõ áàéñàí ãýñýí ¿ã. Àëü àëü íü òîãòîíãè òºëºâèéí îíîëûí òààìàãëàëòàé çºð÷èëäºæ áàéâ. Ò¿¿íýýñ ãàäíà Ïåíçèàñ, Âèëñîí íàðûí 1965 îíä îëñîí áè÷èë-äîëãèîíû öàöðàã ºíãºðñºí ¿åä îð÷ëîí åðòºíö èõ íÿãòòàé áàéõ ¸ñòîéã áàñ ¿ç¿¿ëñýí þì. Èíãýýä òîãòîíãè òºëºâèéí îíîëîîñ òàòãàëçàõàä õ¿ðñýí áèëýý. Èõ òýñðýëò, èéìä öàã õóãàöààíû ýõëýë áàéõ ¸ñòîé ãýäýã øèéäëýýñ çàéëñõèéõ ººð íýã îðîëäëîãûã 1963 îíä Ǻâëºëòèéí õî¸ð ôèçèê÷ Åâãåíèé Ëèôøèö, Èñààê Õàëàòíèêîâ íàð õèéñýí þì. Èõ òýñðýëò íü ýöñèéí ýöýñò áîäèò îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé îéðîëöîî òàéëáàð ºãäºã Ôðèäìàíû çàãâàðóóäûí îíöëîã ãýñýí ñàíààã òýä èëýðõèéëýâ. Áîäèò îð÷ëîí åðòºíöòýé áàðàã èæèë áàéõ á¿õ çàãâàðààñ çºâõºí Ôðèäìàíû çàãâàðò ë èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã ¿¿ñäýã áîëòîé. Ôðèäìàíû çàãâàðóóäàä á¿õ ãàëàêòèê áèå áèåýñýý øóëóóí ÷èãëýëýýð ë õîëääîã. Èéìä ºíãºðñºí ¿åä öàãèéí àëü íýã àãøèíä òýä á¿ãäýýðýý íýã ãàçàð áàéñàí ãýõýä ãàéõàõ ç¿éë ãàðàõã¿é. Ãýâ÷ áîäèò îð÷ëîí åðòºíöºä ãàëàêòèêóóä ÿã øóëóóíààð òàðõäàãã¿é áºãººä òýäýíä áàãà çýðýã õàæóó òèéø øèëæèõ õóðä áàñ áàéñàí. Èéìä òýä á¿ãäýýðýý ÿã íýã ãàçàðò, áèå áèåäýý ìàø îéðõîí áàéñàí áàéõ àëáà ¿íýíäýý áàéõã¿é. Òýãâýë òýëæ áóé ºíººãèéí îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãýýñ áèø, õàðèí õóìèëòûí á¿ð ýðòíèé ÿìàð íýã øàòíààñ ýõëýñýí áàéæ áîëíî. Ó÷èð íü îð÷ëîí åðòºíö õóìèãäàõ ¿åä ò¿¿í äýõ á¿õ áººì ººð õîîðîíäîî ìºðãºë人ã¿é, õàðèí çàðèì íü áèå áèåíèéõýý äýðãýä¿¿ð íèñýí ºíãºðñºí áºãººä ¿¿íèé ¿ð ä¿íä îð÷ëîí åðòºíöèéí ºíººãèéí òýëýëò ÿâàãäàæ áàéíà. Èéì áàéâàë áîäèò îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòýýñ ýõýëñýí ýñýõèéã õýðõýí òîãòîîõ âý? Ôðèäìàíû çàãâàðòàé åðºíõèé人 òºñòýé, ãýõäýý áîäèò îð÷ëîí åðòºíö äýõ ãàëàêòèêóóäûí õóðäíû òîãòìîë áèø, òîõèîëäëûí øèíæèéã òîîöñîí çàãâàðóóäûí ñóäàëãààã Ëèôøèö, Õàëàòíèêîâ õî¸ð õèéæýý. Òýäãýýð çàãâàðûí ãàëàêòèêóóä áèå áèåýñýý ÿìàãò øóëóóíààð õîëääîãã¿é áàéñàí ÷ èõ òýñðýëòýýñ ¿¿ñ÷ áîëîõûã òýä ¿ç¿¿ëýõèéí õàìò ýíý íü á¿õ ãàëàêòèê íýã ë ç¿é òîãòëîîð òàðõàæ áàéõ ìàø õÿçãààðëàãäìàë çàãâàðóóäûí õ¿ðýýíä ë áèåëýõ áîëíî ãýæ áàòëàñàí þì. Èõ òýñðýëòèéã àãóóëààã¿é Ôðèäìàíûõ øèã çàãâàðóóä íü ò¿¿íèéã àãóóëñàí áàéäàã çàãâàðààñ òºãñãºëã¿é èõ áàéõààð áàéãàà òóë ¿íýíäýý èõ òýñðýëò áàéãààã¿é ãýæ ¿çýõ õýðýãòýé ãýñýí ñàíàëûã òýä äýâø¿¿ëæýý. Ãàëàêòèêóóä ÿìàð íýã îíöãîé ç¿é òîãòëîîð òàðõàõ àëáàã¿é ÷ îíöãîé öýã¿¿äèéã àãóóëñàí Ôðèäìàíûõ øèã çàãâàðûí èë¿¿ åðºíõèé àíãè áàéãààã õàðèí òýä õîæóó îéëãîæýý. Èíãýýä 1970 îíä òýä ººðñäèéí áàòàëãààíààñ òàòãàëçàâ. Õýðýâ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¿íýí áîë îð÷ëîí åðòºíöºä îíöãîé öýã áóþó èõ òýñðýëò áàéæ áîëíî ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýíýýðýý Ëèôøèö, Õàëàòíèêîâ íàðûí àæèë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéñàí þì. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëò, öàã õóãàöààíû ýõëýëòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë óðüä÷èëàí õýëäýã ¿¿? ãýñýí õàìãèéí ÷óõàë àñóóëòàíä ýíý àæèë õàðèóëò ºãººã¿é áàéäàã. Ýíý àñóóëòûí õàðèóã 1965 îíä Àíãëèéí ìàòåìàòèê÷, ôèçèê÷ Ðîæåð Ïåíðîóçûí äýâø¿¿ëñýí îãò ººð õàíäëàãààð îëæ àâñàí áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë äàõü ãýðëèéí êîíóñûí òºðõèéã òàòàëöàë ¿ðãýëæ òàòàõ õ¿÷ áàéäàã ãýäýãòýé íýãòãýõ çàìààð òàòàëöëûí îðîíãèéíõîî íºëººãººð õóìèãäàæ áóé îä ãàäàðãóó íü
  • 39.
    ýöñèéí ä¿íäýý òýãõ¿ðòýë õóìèãäàõ ìóæààð õÿçãààðëàãääàã ãýäãèéã òýðýýð ¿ç¿¿ëñýí þì. Òóõàéí ìóæèéí ãàäàðãóó òýã áîëòëîî õóìèãääàã áîëîõîîð ýíý íü ò¿¿íèé ýçýëõ¿¿íä ÷ áàñ òîõèîõ ¸ñòîé. Îäîí äýýðõ á¿õ áîäèñ òýã ýçýëõ¿¿íòýé áîëæ, áîäèñûí íÿãò îðîí-öàãèéí ìóðóéëò òºãñãºëã¿é áîëíî. ªºðººð õýëáýë îðîí-öàãèéí ÿìàð íýã ìóæèä õàð í¿õ ãýãäýõ îíöãîé öýã ¿¿ñíý. ªíãºöõºí õàðàõàä Ïåíðîóçûí ýíý ä¿ãíýëò çºâõºí îäîíä õàìààðíà. Ýíý íü ýðò ¿åä îð÷ëîí åðòºíö á¿õýëäýý èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãòýé áàéñàí ýñýõ òàëààð þó ÷ ºã¿¿ëäýãã¿é þì. Ïåíðîóç òåîðåìîî áàòëàõ òýð ¿åä àñïèðàíò áàéñàí áè äîêòîðûí çýðýã õàìãààëàõ ñýäâýý øàìäàíãóé õàéæ áàéëàà. Ëóè Ãåðèãèéí ºâ÷èí ãýäãýýð íü õ¿ì¿¿ñ ìýääýã, "õàæóóãèéí õàòèíãèðàëò õàòóóðàë" áóþó õºäºë㺺íèé ìýäðýëèéí ýñèéí ºâ÷èí ãýñýí îíîøèéã íàäàä ¿¿íýýñ õî¸ð æèëèéí ºìíº òàâüæ, èõäýý ë íýã õî¸ð æèë àìüäàðíà ãýæ îéëãóóëñàí áàéâ. Áè äèññåðòàöèà äóóñãàõ õ¿ðòëýý àìüäàðíà ãýäýãòýý èòãýõã¿é áàéñàí èéì íºõöºëä ò¿¿í äýýð àæèëëàõ îíöûí áîäîëã¿é áàéñàí. Ãýâ÷ õî¸ð æèë ºíãºð뺺, õàðèí áè äîðäñîíã¿é. ¯íýíäýý àæèë ìààíü á¿òýìæòýé áàéæ Æåéí Âàéëä íýðòýé, ñàéõàí á¿ñã¿éòýé ñ¿éëýâ. Ãýðëýõèéí òóëä íàäàä àæèë õýðýãòýé, õàðèí àæèëä îðîõûí òóëä äîêòîðûí çýðýã õýðýãòýé áàéëàà. Òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí íºëººíä îðñîí àëèâàà áèå ýöñèéí ýöýñò îíöãîé öýã ¿¿ñãýõ ¸ñòîé ãýäýã Ïåíðîóçûí òåîðåìûã áè 1965 îíä óíøñàí þì. Õýðýâ Ïåíðîóçûí òåîðåìä öàãèéí ÷èãëýëèéã õóìèëò íü òýëýëò áîëîí õóâèðàõààð ýñðýã òèéø õàíäóóëáàë ýíý òåîðåìûí íºõöë¿¿ä ºíºº öàãò òîì õýìæýýíäýý Ôðèäìàíû çàãâàðààð áàðàã çºâ òîäîðõîéëîãääîã îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüä ÷ áèåëýõ þì ãýäãèéã óäàëã¿é áè îéëãîâ. Ïåíðîóçûí òåîðåì õóìèãäàæ áóé àëèâàà îä îíöãîé öýãò òºãñºõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëäýã. Öàãèéã óõðààñàí ¿åèéí ¿íäýñëýãýý Ôðèäìàíûõ øèã òýëæ áàéãàà àëèâàà îð÷ëîí åðòºíö îíöãîé öýãýýñ ýõýëñýí áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëñýí þì. Ìàòåìàòèê òîäîðõîé øàëòãààíû óëìààñ Ïåíðîóçûí òåîðåì îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä òºãñãºëã¿é áàéõûã øààðääàã. Èíãýýä ýíý òåîðåìûã àøèãëàí îð÷ëîí åðòºíö (îðîí çàéä òºãñãºë ¿ã¿é ôðèäìàíû çàãâàð ¸ñîîð) ýðãýí õóìèëòàíä îðîõã¿éãýýð òèéì õóðäàí òýëæ áàéëàà ÷ îíöãîé öýãòýé áàéñàí áàéõ ¸ñòîéã íîòîëæ ÷àäëàà. Îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã íîòîëñîí òåîðåìîîñ äýýðõ øàëòãààíûã áîëîí ìàòåìàòèê áóñàä íºõöëèéã àðèëãàõ ìàòåìàòèêèéí øèíý àðãóóäûã äàðààãèéí õýäýí æèëä íü áè áîëîâñðóóëñàí áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí ¿íýí, îð÷ëîí åðòºíöºä áèäíèé àæèãëàæ áàéãàà øèã ìàø îëîí áèå áàéäàã ãýäýã äýýð ¿íäýñëýæ èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîéã òºãñãºëä íü íîòîëñîí õàìòûí ºã¿¿ëëèéã 1970 îíä Ïåíðîóçòàé õàìòðàí áè÷ñýí ìààíü ¿¿íèé ¿ð ä¿í áàéëàà. Áèäíèé àæèë ìàø èõ ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàðñàí áºãººä òýäíèé çàðèìûã íü ìàðêñèñò ôèëîñîôèéã áàðèìòàëäàãèéí óëìààñ øèíæëýõ óõààíû äåòåðìèíèçìä èòãýäýã Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýä, çàðèìûã íü îíöãîé öýãèéí òóõàé îéëãîëò Ýéíøòåéíèé îíîëûí ñàéõíûã ãóòààæ áàéíà ãýæ ¿çñýí õ¿ì¿¿ñ èëýðõèéëñýí þì. Ãýõäýý ìàòåìàòèêèéí òåîðåìòîé íýã èõ ìàðãààã¿é. Ýöñèéí ä¿íäýý àæëûã ìààíü åðºíõèé人 õ¿ëýýí çºâøººðñºí áºãººä îäîî áàðàã á¿ãä îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãýýñ ¿¿ññýí ãýæ áîääîã. Òºñººëºë ìààíü ººð÷ëºãäºæ, äàðàà áèäíèé àâ÷ ¿çýõ÷ëýí îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõ ¿åä ¿íýíäýý ÿìàð÷ îíöãîé öýã áàéãààã¿é, êâàíòûí íºëººã õàðãàëçàæ ¿çâýë îíöãîé öýã ¿ã¿é áîëíî ãýäýãò ôèçèê÷äèéã èòã¿¿ëýõèéã ºíºº áè îðîëäîæ áàéãàà íü òîõóóòàé ìýò ñàíàãäàæ ìàãàäã¿é. Ýíý á¿ëýãò õýäýí ñàÿ æèë á¿ðýëäñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ õ¿ì¿¿íèé òºñººëºë õàãàñ çóóí õ¿ðýõã¿é õóãàöààíû äîòîð õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áàéñíûã àâ÷ ¿çëýý. Îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà ãýñýí Õàááëûí íýýëò àãóó óóäàì îð÷ëîí åðòºíöèéí äóíä ìàíàé ãàðàã îíöãîé áèø áîëîõûã îéëãîñîí íü ýíý ººð÷ëºëòèéí ýõëýë áîëñîí þì. Òóðøèëòûí áîëîí îíîëûí íîòîëãîî îëøðîõ
  • 40.
    òóòàì îð÷ëîí åðòºíöºäöàã õóãàöààíû ýõëýë áàéõ ¸ñòîé ãýäýã íü óëàì á¿ð òîäîðõîé áîëîâ. Ýöýñò íü ¿¿íèéã 1970 îíä áè Ïåíðîóçòàé õàìòðàí Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã ¿íäýñëýí íîòîëëîî. Áèäíèé íîòîëãîî õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë á¿ðýí ã¿éöýò áèø ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Ó÷èð íü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë íü ôèçèêèéí á¿õ îíîë, ò¿¿íèé äîòîð óã îíîë ººðºº ÷ îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë äýýð áèåëýõã¿é ãýæ òààìàãëàäàãààñàà áîëîîä îð÷ëîí åðòºíö ÿàæ ¿¿ññýíèéã áèäýíä õýëæ ÷àääàãò¿é þì. Ãýõäýý õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë íü òóñãàé îíîë áàéæ ÷àäíà, òèéìýýñ îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåìóóä õºãæëèéí ìàø ýðòíèé ÿìàð íýã øàòàíäàà îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý õîðüäóãààð çóóíû ººð íýãýí àãóó, òóñãàé îíîë áîëîõ êâàíò ìåõàíèêèéí ñóäëàäàã áàãà õýìæýýíèé íºëººí¿¿äèéã ¿ã¿éñãýæ áîëîõîîðã¿é òèéì æèæèãõýí áàéñàí ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Èíãýýä 1970-ààä îíû ýõýíä áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ñóäàëãààíäàà ¿ëýìæ òîìä õàìààðàõ îíîëîîñ òóéëûí æèæèãò õàìààðàõ îíîëä øèëæèõýä õ¿ðñýí þì. Òóñãàé ýíý õî¸ð îíîëûã òàòàëöëûí êâàíòûí îíîëä íýãòãýõ îðîëäëîãóóä ðóó õàíäàõààñàà ºìíº êâàíò ìåõàíèêèéã ýõëýýä àâ÷ ¿çüå.
  • 41.
    ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì Øèíæëýõóõààíû îíîëûí ÿëàíãóÿà òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîëûí íºëººãººð ôðàíöûí ýðäýìòýí Ìàðêóñ äå Ëàïëàñ îð÷ëîí åðòºíö áîë á¿ðýí øàëòãààíöñàí ãýñýí ñàíàëûã XIX çóóíû ýõýíä äýâø¿¿ëñýí þì. Õýðýâ öàã õóãàöààíû ÿìàð íýã àãøèí äàõü îð÷ëîí åðòºíöèéí òºëºâ áàéäëûí òóõàé á¿ðýí ã¿éöýò òàéëáàð ìýäýãäýæ áàéâàë ò¿¿íä òîõèîëäîæ áîëîõ á¿õíèéã óðüäààñ õýëæ ÷àäàõ øèíæëýõ óõààíû õóóëèóäûí öóãëóóëãà áàéõ ¸ñòîé ãýæ òýðýýð áîäñîí àæ. Æèøýýëáýë öàã õóãàöààíû ÿìàð íýã àãøèí äàõü íàð áîëîí ãàðàãóóäûí áàéðëàë, õóðäûã ìýäýæ áàéâàë öàã õóãàöààíû äóðûí ººð àãøèí äàõü Íàðíû Ñèñòåìèéí òºëºâèéã Íüþòîíû õóóëèéí òóñëàìæòàéãààð òîîöîîëæ ÷àäíà. Ýíý òîõèîëäîëä äåòåðìèíèçì òóí òîäîðõîé èëýð÷ áàéãàà ÷ Ëàïëàñ áóñàä á¿õ ç¿éëä òýð äóíäàà õ¿íèé ¿éëäëèéí õóâüä ÷ èéì õóóëèóä áàéíà ãýæ áàòëàí öààø ÿâñàí áèëýý. Øèíæëýõ óõààíû äåòåðìèíèçìèéí ñóðãààë ýíý åðòºíöèéí àìüäðàëä Áóðõàí îðîëöîõ ýðõèéã õÿçãààðëàæ áóéã ìýäýðñýí èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íèéã õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öñýí ÷ ýíý íü ìàíàé çóóíû ýõýí õ¿ðòýë øèíæëýõ óõààíû æèðèéí òààìàãëàë õýâýýð ¿ëäæýý. Àíãëèéí ôèçèê÷ Æîí Ðåëýé, Æåéìñ Æèíñ íàðûí õèéñýí òîîöîî îä ìàÿãèéí õàëóóí áèåñ òºãñãºëã¿é õýìæýýíèé ýíåðãè öàöðóóëàõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëýõ ¿åä èéì èòãýë ¿íýìøëýýñ òàòãàëçàõ õýðýãòýéã àíõ óõààðñàí þì. Òýð ¿åä áàðèìòàëæ áàéñàí õóóëèàð õàëóóí áèå òºðºë á¿ðèéí äàâòàìæòàé (ðàäèî äîëãèîí, ¿çýãäýõ ãýðýë, ýñâýë ðåíòãåí öàöðàã ãýõ ìýò) öàõèëãààí-ñîðîíçîí äîëãèîíûã òýíö¿¿ õýìæýýãýýð öàöðóóëàõ ¸ñòîé áàéâ. Òîäðóóëáàë, õàëóóí áèå íü ñåêóíäýä õî¸ðîîñ ãóðâàí ñàÿûí ñàÿ äîëãèîíû äàâòàìæòàé äîëãèîíä ÷, ñåêóíäýä íýãýýñ õî¸ð ñàÿûí ñàÿ äîëãèîíû äàâòàìæòàé äîëãèîíä ÷ òýíö¿¿ õýìæýýíèé ýíåðãè öàöðóóëàõ ¸ñòîé áàéëàà. Ãýòýë ñåêóíä äýõ äàâòàìæèéí òîî õÿçãààðã¿é áàéäàã òóë ýíý íü öàöàðñàí íèéò ýíåðãè òºãñãºëã¿é áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Èëò óòãàã¿é ýíý ä¿ãíýëòýýñ çàéëñõèéõèéí òóëä óã áèåýñ öàöàð÷ áàéãàà ãýðýë, ðåíòãåí òóÿà áîëîí áóñàä äîëãèîí äóðûí õýìæýýãýýð áèø, õàðèí êâàíò ãýãäýõ òîäîðõîé áàãöààð ë öàöðàõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã 1900 îíä Ãåðìàíû ýðäýìòýí Ìàêñ Ïëàíê äýâø¿¿ëëýý. Òýãýõäýý êâàíò á¿õýí äîëãèîíû äàâòàìæ ºíäºð áàéõ òóñàì èõ áàéõ òîäîðõîé òîîíû ýíåðãèòýé áàéíà. Èéìä íèëýýä ºíäºð äàâòàìæòàé íýã êâàíò öàöðàõäàà áàéõ ¸ñòîéãîîñ èë¿¿ ýíåðãè øààðäàõ þì. Èíãýõëýýð ºíäºð äàâòàìæòàé öàöðàëò ¿ã¿éñãýãäýæ òóõàéí áèåèéí öàöðóóëàõ ýíåðãèéí õýìæýý òºãñãºëºã áîëîõ þì. Êâàíòûí òààìàãëàë õàëóóí áèåñýýñ ãàðàõ öàöðàëòûí àæèãëàãäàõ óòãûã ìàø ñàéí òàéëáàðëàñàí ÷ äåòåðìèíèçìä õàìààðàõ ìºðäºë㺺 íü 1926 îíä Ãåðìàíû ººð íýã ýðäýìòýí Âåðíåð Ãåéçåíáåðã àëäàðò òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìàà òîìú¸îëîõ õ¿ðòýë èëðýýã¿é áàéíà. Áººìèéí èðýýä¿éí áàéðëàë, õóðäûã óðüä÷èëàí õýëýõèéí òóëä îäîîãèéí áàéðëàë, õóðäûã íü íàðèéí õýìæñýí áàéõ ¸ñòîé. ¯¿íèéã ã¿éöýòãýõ õàìãèéí õÿëáàð àðãà íü Ẻì ð¿¿ ãýðýë òóñãàõ ÿâäàë þì. Ãýðëèéí äîëãèîíû çàðèì õýñýã Ẻì äýýð ñàðíèäàã áºãººä ýíý íü ò¿¿íèé áàéðëàëûã òîäîðõîéëíî. Ãýâ÷ Ẻìèéí áàéðëàëûã ãýðëèéí äîëãèîíû íóðóó õîîðîíäûí çàéíààñ èë¿¿ íàðèéí òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é, òýãýõýýð Ẻìñèéí áàéðëàëûã ìàø íàðèéí òîãòîîõûí òóëä áîãèíî äîëãèîíû ãýðëèéã àøèãëàõ õýðýãòýé áîëäîã. Òýãýõäýý êâàíòûí òóõàé
  • 42.
    Ïëàíêèéí òààìàãëàë ¸ñîîðäóðûí áàãà õýìæýýíèé ãýðëèéã àøèãëàæ ÷àäàõã¿é, õàìãèéí áàãàäàà íýã êâàíòûã ë àøèãëàõ ¸ñòîé. Ýíý êâàíò Ẻìèéã õºíäºæ ò¿¿íèé õóðäûã óðüä÷èëàí õýëýõèéí àðãàã¿éãýý𠺺ð÷èëäºã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà áàéðëàëûã èë¿¿ íàðèéí òîãòîîõ òóòàì õýðýãëýãäýõ ãýðëèéí äîëãèîíû óðò óëàì áîãèíî áîëæ íýã êâàíòûí ýíåðãè óëàì èõ áîëíî. ¯¿íýýñ áîëæ Ẻìèéí õóðä èõ õýìæýýãýý𠺺ð÷ëºãäºíº. ªºðººð õýëáýë Ẻìèéí áàéðëàëûã èë¿¿ íàðèéí òîãòîîõûã îðîëäîõ òóòàì ò¿¿íèé õóðäûã íàðèéí õýìæèõ áîëîìæ àëäàãäàíà, ýñðýãýýðýý ìºí ë èéì áàéíà. Áººìèéí áàéðëàëûí òîäîðõîéã¿éãýýð ¿ðæ¿¿ëñýí Ẻìèéí õóðäíû òîäîðõîéã¿éã Ẻìèéí ìàññààð ¿ðæ¿¿ëñýí ¿ðæâýð Ïëàíêèéí òîãòìîë ãýãäýõ òîäîðõîé òîîíîîñ áàãà áàéæ áîëîõã¿éã Ãåéçåíáåðã ¿ç¿¿ëñýí þì. Ò¿¿í÷ëýí ýíý õÿçãààðëàëò íü Ẻìèéí áàéðëàë ýñâýë õóðäûã õýìæèõ àðãààñ ÷, Ẻìèéí õýâ øèíæýýñ ÷ õàìààðàõã¿é. Èéìä Ãåéçåíáåðãèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ìàíàé åðòºíöèéí ñóóðü, ãàðöààã¿é øèíæ þì. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýëä ìààíü ã¿íçãèé ¿ð íºëºº ¿ëäýýñýí áèëýý. Òàâü ãàðóé æèë ºíãºðñºí ÷ ýäãýýð ¿ð äàãàâàðûí à÷ õîëáîãäëûã îëîí ôèëîñîôè÷èä îéëãîîã¿é, ¿¿íèé ýñðýã ìàðãàñààð ë áàéíà. Á¿ðýí øàëòãààëöñàí áàéõóéö îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààð øèíæëýõ óõààíû îíîë á¿òýýõ ãýñýí Ëàïëàñûí ìºðººäºë áèåëýõã¿é ãýäãèéã òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì èëòãýñýí þì. Ó÷èð íü îð÷ëîí åðòºíöèéí îäîîãèéí òºëºâ áàéäëûã ìàø íàðèéí õýìæèæ ÷àäààã¿é áîë èðýýä¿éí ¿éë ÿâäëóóäûã íàðèéí òîäîðõîé óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäàõã¿é íü ìýäýýæ! Îð÷ëîí åðòºíöèéí îäîîãèéí òºëºâ áàéäëûã õºíäºõã¿éãýýð àæèãëàæ ÷àäàõ åð áóñûí àìüòíû õóâüä ¿éë ÿâäëûã á¿ðýí òîäîðõîéëäîã õóóëèóäûí ÿìàð íýã öóãëóóëãà áàéäàã ãýæ òºñººëæ áîëîõ ÷ ¿õýæ, ¿ðýãääýã áèäíèé õóâüä îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ èéì çàãâàðóóä àíõààðàë òºäèé ë òàòàõã¿é. "Îêêàìûí òîíãîðîã"-èéí [Ó.Îêêàì (1285-1349)-àíãëèéí ôèëîñîôè÷. "Îêêàìûí òîíãîðîã"-èéí çàð÷ìûí óòãà íü òóðøëàãûí øàëãàëòàíä ºðòºõã¿é îéëãîëòóóäûã øèíæëýõ óõààíààñ çàéëóóëàõ õýðýãòýé ãýäýãò îðøèíî.] çàð÷èì ãýãäýõ õýìíýõ çàð÷ìûã àøèãëàí àæèãëàëòàíä ºðòºõã¿é áàéãàà á¿õ ¿íäýñëýëèéã îíîëîîñ àâ÷ õàÿñàí íü äýýð áàéõ. Èéì õàíäëàãûã 1920-èîä îíä Âåðíåð Ãåéçåíáåðã, Ýðâèí Øðåäèíãåð, Ïîëü Äèðàê íàð òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì äýýð ¿íäýñëýñýí êâàíò ìåõàíèê õýìýýõ øèíý îíîëûí õ¿ðýýíä ìåõàíèêèéã àõèí òîìú¸îëîõäîî áàðèìòàëñàí þì. Êâàíò ìåõàíèêèéí õ¿ðýýíä Ẻìñ íü àæèãëàëòàíä ºðòäºãã¿é òóñ òóñäàà, ñàéòàð òîäîðõîéëîãäñîí áàéðëàë áà õóðäòàé áàéäàãã¿é. Õàðèí áàéðëàë, õóðä õî¸ð õîñëîñîí êâàíò òºëºâò îðøäîã. Êâàíò ìåõàíèê íü àæèãëàëò öîð ãàíö òîäîðõîé ¿ð ä¿íòýé áàéíà ãýæ ¿çäýãã¿é. Õàðèí ýñðýãýýð áîëîìæèò, ÿíç á¿ðèéí îëîí ¿ð ä¿íòýé áàéíà õýìýýí ¿çýæ, òóñ á¿ðèéíõ íü ìàãàäëàëûã õýëæ ºãäºã. ªºðººð õýëáýë íýã ë çàìààð õºãæñºí îëîí òîîíû èæèë ñèñòåìä àäèëõàí õýìæèëòèéã õèéõýä íýã òîõèîëäîëä õýìæèëòèéí ¿ð ä¿í À-òàé, íºãºº òîõèîëäîëä Á-òýé òýíö¿¿ ãýõ ìýòýýð áàéæ áîëîõûã èëð¿¿ëíý ãýñýí ¿ã. Áàðàãöààëáàë õýäýí òîõèîëäîëä ¿ð ä¿íã¿¿ä À ýñâýë Á-òýé òýíö¿¿ áàéõûã òààìàãëàæ áîëîõ ÷, òîäîðõîé íýã õýìæèëòèéí òóñãàé ¿ð ä¿íã òààìàãëàõ áîëîìæã¿é. Èéìä ¿ë òààìàãëàãäàõ áóþó ñàíàìñàðã¿éí ýëåìåíòèéã êâàíò ìåõàíèê øèíæëýõ óõààíä îðóóëäàã. Ýéíøòåéí ººðºº ýíý ¿çýë áàðèìòëàëûí õºãæèëä èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ÷ ò¿¿íèéã õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öýæ áàéâ. Êâàíò îíîëä îðóóëñàí õóâü íýìðèéíõ íü òºëºº Ýéíøòåéíä Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòýýæ áàéëàà. Ãýñýí õýäèé ÷ îð÷ëîí åðòºíöèéã ñàíàìñàðã¿é òîõèîëäîë æîëîîääîã ãýäãèéã Ýéíøòåéí õýçýý ÷ õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãààã¿é. Ò¿¿íèé ýíý ìýäðýìæ íü "Áóðõàí øîî îðõèæ òîãëîäîãã¿é" ãýñýí àëäàðò ¿ãýíä íü èëðýëýý îëæýý. Ãýâ÷ êâàíò ìåõàíèê òóðøèëòòàé á¿ðýí òààð÷ áàéñàí ó÷ðààñ áóñàä èõýíõ ýðäýìòýí ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàõäàà äóðòàé áàéëàà. ¯íýíäýý, êâàíò ìåõàíèê òýðã¿¿ëýã÷ îíîë áºãººä îð÷èí ¿åèéí áàðàã á¿õ øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí ¿íäýñ áîëäîã þì. Ò¿¿íèé çàð÷ìóóä òåëåâèçîð, êîìïüþòåð çýðýã ýëåêòðîí òºõººðºìæ¿¿äèéí ÷óõàë õýñýã áîëîõ õàãàñ äàìæóóëàã÷, èíòåãðàëü ñõåìèéí àæëûí ¿íäýñ, ìºí
  • 43.
    ò¿¿í÷ëýí îð÷èí ¿åèéíõèìè, áèîëîãèéí ñóóðü áîëäîã. Êâàíò ìåõàíèêèéã çîõèõ ¸ñîîð õàðààõàí õýðýãëýýã¿é áàéãàà, ôèçèêèéí öîð ãàíö òàëáàð íü òàòàëöàë, îð÷ëîí åðòºíöèéí òîì õýìæýýíèé á¿òýö þì. Ãýðýë äîëãèîíîîñ òîãòäîã ÷ ãýëýý çàðèì òîõèîëäîëä Ẻìñººñ á¿ðäñýí ìýò áàéäãèéã Ïëàíêèéí òààìàãëàë èëýðõèéëäýã. Ó÷èð íü ãýðýë çºâõºí áàãöààð áóþó êâàíò áàéäëààð ë öàöàð÷, øèíãýäýã. Ãåéçåíáåðãèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ÷ Ẻìñ çàðèì òîõèîëäîëäîî äîëãèîíòîé àäèë áàéäãèéã èëýðõèéëäýã þì. Ó÷èð íü òýä òîäîðõîé áàéðëàëã¿é áàéäàã õýäèé ÷ òîäîðõîé ìàãàäëàëò òàðõàëòòàéãààð "öàöàãäñàí" áàéäàã áàéíà. Áîäèò åðòºíöèéã Ẻì, äîëãèîíû òóõàé îéëãîëòîîð òîäîðõîéëäîã áàéñàí îãò ººð òºðëèéí ìàòåìàòèê äýýð êâàíò ìåõàíèêèéí îíîë ñóóðèëñàí þì. Ýíý íü Ẻì, äîëãèîíû îéëãîëòîîð òîäîðõîéëîãäîæ áîëîõ åðòºíöèéí òóõàé àæèãëàëò òºäèé áèëýý. Èíãýýä êâàíò ìåõàíèêèéí õ¿ðýýíä Ẻì/äîëãèîíû äóàëèçì ¿¿ñäýã. Çàðèì òîõèîëäîëä Ẻìèéã äîëãèîí ãýæ ¿çýõ íü çîõèìæòîé áàéäàã, çàðèì òîõèîëäîëä äîëãèîíûã Ẻì ãýæ ¿çýõ íü òóñòàé áàéäàã. Äîëãèîí ýñâýë Ẻìèéí õî¸ð öîãö õîîðîíä èíòåðôåðåíöè õýìýýõ ¿çýãäýë ¿¿ñäýã íü ¿¿íèé íýã ÷óõàë ìºðäºë㺺 þì. ªºðººð õýëáýë íýã äîëãèîíû íóðóó íºãººãèéíõºº õîòãîðòîé äàâõöàæ áîëíî. Ýíý ¿åä õî¸ð äîëãèîí íü áèäíèé áîääîã÷ëîí àðàé õ¿÷òýé äîëãèîí áîëæ íýìýãäýõèéí îðîíä áèå áèåíýý ñóëðóóëäàã áàéíà (çóðàã 4.1). çóðàã 4.1 Ãýðëèéí èíòåðôåðåíöèéí ýíãèéí æèøýý áîë ãîë òºëºâ ñàâàíãèéí õººñºíä àæèãëàãääàã ñîëîíãîðñîí ºí㺠þì. Ýíý íü õººñèéã ¿¿ñãýæ áàéãàà óñíû íèìãýí õàëüñíû õî¸ð òàëààñ ãýðýë òóññàíû ¿ð ä¿íä ¿¿ñäýã. Öàãààí ãýðýë ÿíç á¿ðèéí óðòòàé ãýðëèéí äîëãèîí áóþó ÿíç á¿ðèéí ºíãèéã àãóóëäàã. Ñàâàíãèéí õººñíèé íýã ãàäàðãóóãààñ òóññàí äîëãèîíû íóðóó õººñíèé íºãºº ãàäàðãóóãààñ òóññàí èæèë óðòòàé äîëãèîíû õîòãîðòîé äàâõöàíà. Äîëãèîíû ýíý óðòàä õàðãàëçàõ ºí㺠òóññàí ãýðýëä áàéõã¿é áîëîõîîð ñîëîíãîð÷ ¿çýãääýã áàéíà. Êâàíò ìåõàíèêèéí îðóóëæ èðñýí äóàëèçìààñ áîëæ Ẻìñò ÷ èíòåðôåðåíöè èëýðäýã. ¯¿íèé àëäàðòàé æèøýý íü õî¸ð í¿õòýé ÿëòàñíû òóðøèëò (çóðàã 4.2) þì.
  • 44.
    çóðàã 4.2 Çýðýãöýý, íàðèéõàíõî¸ð í¿õ ãàðãàñàí ÿëòñûã òºñººëö㺺å. Í¿õòýé ÿëòàñíû íààä òàëä ÿìàð íýã òîäîðõîé ºíãèéí (ººðººð õýëáýë äîëãèîíû òîäîðõîé óðòòàé) ãýðëèéí ¿¿ñã¿¿ð áàéðëóóëúÿ. Èõýíõ ãýðýë ÿëòàñíû ãàäàðãóó äýýð òóñíà, ãýõäýý çàðèì íü í¿õýýð íýâòýðíý. Îäîî í¿õòýé ÿëòñûí öààä òàëä äýëãýö áàéãàà ãýæ òºñººëüå. Õî¸ð í¿õýýð ãàðñàí ãýðëèéí äîëãèîíóóä äýëãýöèéí äóðûí öýãò òóñàõ áîëíî. Ãýõäýý ¿¿ñã¿¿ðýýñ ãàðààä òóõàéí õî¸ð í¿õýýð äàìæèí äýëãýö õ¿ðòýë òóóëñàí çàé íü åðºíõèé人 ÿëãààòàé áàéíà. Ýíý íü í¿õýýð ãàðñàí äîëãèîíóóä äýëãýöýí äýýð èæèë ôàçààð òóñàõã¿é ãýñýí ¿ã. Çàðèì ãàçðàà òýä áèå áèåíýý ñóëðóóëíà, çàðèì ãàçðàà áèå áèåíýý äýìæèíý. ¯ð ä¿íä íü äýëãýöýí äýýð ãýðýëòýé, õàðàíõóé çóðààñ õîñîëñîí ºâºðìºö ä¿ðñ ¿¿ñäýã. ßã èéì çóðààñóóä ãýðëèéí ¿¿ñã¿¿ðèéã Ẻìèéí ¿¿ñã¿¿ðýýð æèøýýëáýë, òîäîðõîé õóðäòàé (òóõàéí äîëãèîí òîäîðõîé óðòòàé ãýñýí ¿ã) ýëåêòðîíóóäûí ¿¿ñã¿¿ðýýð ñîëèõ ¿åä ¿¿ñäýã íü ãàéõàëòàé. Ǻâõºí íýã í¿õ áàéõ ¿åä ÿìàð ÷ çóðààñ ¿¿ñýõã¿é, äýëãýöýí äýýð ýëåêòðîíóóäûí íýãýí õýâèéí òàðõàëò àæèãëàãääàãààðàà òóõàéí ¿çýãäýë á¿ð ÷ ãàéõàëòàé. Èéìä àõèàä íýã í¿õ ãàðãàõ íü äýëãýöèéí öýã á¿õýíä òóñàõ ýëåêòðîíóóäûí òîîã ç¿ãýýð ë èõýñãý÷èõäýã ãýæ áîäîæ áîëîõîîð, ãýâ÷ èíòåðôåðåíöèýñ áîëîîä ¿íýíäýý ýëåêòðîíóóäûí òîî çàðèì ãàçàð áàãàñäàã áàéíà. Ýëåêòðîíóóäûã í¿õýýð íýã íýãýýð íü öóâóóëàí íýâòðó¿ëáýë ýëåêòðîí á¿ð íýã áîë áàðóóí, ¿ã¿é áîë ç¿¿í í¿õýýð íýâòðýõ ó÷ðààñ íýã í¿õ áàéõ ¿åä äýëãýöýí äýýð àæèãëàãääàã íýãýí õýâèéí òàðõàëòàà ¿¿ñãýíý ãýæ áîäîæ áîëîõ þì. Ãýâ÷ çóðààñóóä íü ýëåêòðîíóóäûã íýã íýãýýð íü ÿâóóëàõàä ÷ èëýð÷ áàéâ. Èíãýõëýýð ýëåêòðîí á¿ð õî¸ð í¿õýýð íýãýí çýðýã íýâòýðñýí áàéõ ó÷èðòàé! Áººìñèéí èíòåðôåðåíöèéí
  • 45.
    ¿çýãäýë íü õèìè,áèîëîãèéí ¿íäñýí íýãæ, áèäíèéã áîëîí õ¿ðýýëýí áóé á¿õíèéã á¿òýýäýã òýðõ¿¿ º÷¿¿õýí "òîîñãî" áîëîõ àòîìóóäûí á¿òöèéã îéëãîæ ìýäýõýä ìààíü ìàø ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëñýí þì. Ýíý çóóíû ýõýýð àòîìûã àâ÷ ¿çýõäýý íàðûã ãàðàãóóä òîéðîí ýðãýäýãèéí íýãýí àäèë òºâä áàéðëàñàí ýåðýã öýíýãòýé öºìºº (ñºðºã öýíýãòýé Ẻìñ áîëîõ) ýëåêòðîíóóä òîéðîí ýðãýæ áàéäãààð òºñººëæ áàéëàà. Íàð áîëîí ãàðàã õîîðîíäûí òàòàëöàõ õ¿÷ ãàðàãóóäûã òîéðîã çàìä íü áàðüæ áàéäàã÷ëàí ýåðýã áà ñºðºã öýíýã õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷ ýëåêòðîíóóäûã òîéðîã çàìä íü òîãòîîæ áàéäàã õýìýýí áîäîæ áàéâ. ¯¿íýçñ óëáààëæ ¿¿ññýí õ¿íäðýë íü êâàíò ìåõàíèêààñ ºìíºõ ¿åèéí ìåõàíèêèéí áîëîí öàõèëãààíû õóóëèóä èéì õºäºë㺺í õèéæ áàéãàà ýëåêòðîí ýíåðãèý àëäàæ öºì äýýðýý óíàõ õ¿ðòëýý äîòîãøîî ìóøãèð÷ ýðãýíý õýìýýí óðüä÷èëàí õýëñýí ÿâäàë þì. Ýíý íü àòîìóóä, èéìä á¿õ áîäèñ ìàø èõ íÿãòòàé òºëºâ ð¿¿ äàðóé õóìèãäàíà ãýäãèéã èëýðõèéëæ áàéëàà. Óã õ¿íäðýëèéí çàðèì øèéäëèéã 1913 îíä Äàíèéí ýðäýìòýí Íèëüñ Áîð îëñîí þì. Ýëåêòðîíóóä äóðûí çàéä áèø, õàðèí òîäîðõîé çºâøººðºãäñºí çàéä áàéðëàñàí òîéðîã çàìóóäààð öºìèéã òîéðîí ýðãýäýã áàéæ áîëîõ þì ãýäãèéã òýðýýð ñàíàë áîëãîâ. Õýðýâ òèéì òîéðîã çàì á¿õýíä çºâõºí íýã ýñâýë õî¸ð ýëåêòðîí áàéæ áîëíî ãýæ òºñººëñºí áîë àòîìûí õóìèãäàëòûí òóõàé àñóóäàë øèéäýãäýõ áàéëàà. Ó÷èð íü ýëåêòðîíóóä õàìãèéí áàãà ðàäèóñ, ýíåðãèòýé òîéðîã çàìûã ýçëýýä ò¿¿íýýñ äîòîãøîî ìóøãèðàí îðæ ÷àäàõã¿é þì. Ýíý çàãâàð öºìèéã çºâõºí íýã ýëåêòðîí òîéðäîã õàìãèéí ýíãèéí àòîì áîëîõ óñòºðºã÷èéí àòîìûí á¿òöèéã ìàø ñàéí òàéëáàðëàñàí ÷ çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìóóä èë¿¿ íàðèéí íèéëìýë àòîìóóäàä õýðõýí õóâààðèëàãäàõ íü îéëãîìæã¿é áàéñàí þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà òýä õÿçãààðëàãäìàë òîîòîé áàéõ òóõàé ñàíàà äýíä¿¿ çîõèîìîë ìýò õàðàãäàæ áàéâ. Óã áýðõøýýëèéã êâàíò ìåõàíèêèéí îíîë øèéäñýí áèëýý. ֺ캺 òîéðîí ýðãýæ áàéãàà ýëåêòðîíûã õóðäààñàà õàìààðàõ óðòòàé äîëãèîí ìýòýýð òºñººëºõ áîëîìæòîé áîëñîí þì. Çàðèì òîéðîã çàìûí õóâüä ò¿¿íèé óðò íü (áóòàðõàé áèø) á¿õýë òîîí óðòòàé ýëåêòðîí äîëãèîíòîé òààðäàã áîëîëòîé. Ýäãýýð òîéðîã çàìûí õóâüä äîëãèîíû íóðóó ýðãýëò á¿ðò äàâõàðääàã òóë äîëãèîíóóä íü íýìýãäýíý. Èéì òîéðîã çàìóóä Áîðûí çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìòàé òààðàõ þì. Ãýâ÷ óðò íü á¿õýë òîîí óðòòàé äîëãèîíòîé òààðäàãã¿é òîéðîã çàìûí õóâüä äîëãèîíû íóðóó á¿õýí ýëåêòðîíóóä ýðãýõèéí õýðýýð ýðò îðîé àëèí áîëîâ÷ äîëãèîíû õîòãîðòîé òààðíà. Èéì òîéðîã çàìóóä çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìóóä áàéæ ÷àäàõã¿é. Àìåðèêèéí ýðäýìòýí Ðè÷àðä Ôåéíìàíû ñàíàà÷èëñàí ò¿¿õèéí íèéëáýð ãýãäýõ àðãà äîëãèîí/ Ẻìèéí äóàëèçìûã òîäîðõîé òºñººëºõ ñàéõàí áîëîìæ îëãîäîã. Ýíý àðãûí ¿åä Ẻìèéã ñîíãîäîã áîëîí êâàíòûí áóñ îíîëä ¿çäýã÷ëýí îðîí-öàãò öîð ãàíö ò¿¿õ áóþó çàìòàé ãýæ òîîöäîãã¿é þì. Õàðèí Ẻì À -ààñ  -ä áîëîìæèò á¿õ çàìààð î÷èæ áîëíî õýìýýí ¿çíý. Çàì á¿ðò íýã íü äîëãèîíû õýìæýýã, íºãºº íü ìº÷ëºã (ººðººð õýëáýë íóðóó ýñâýë õîòãîð) äýõ áàéðëàëûã çààäàã õî¸ð òîî õîëáîîòîé áàéíà À-ãààñ  ä î÷èõ ìàãàäëàëûã òýäãýýð á¿õ çàìûí äîëãèîíûã íýìæ îëäîã. Çýðãýëäýý õýä õýäýí çàìûã ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëáàë ìº÷ëºã äýõ ôàç ýñâýë áàéðëàë íü ýðñ ÿëãàðíà. Ýíý íü òóõàéí çàìä õàðãàëçàõ äîëãèîí áèå áèåíýý áàðàã á¿ðýí ñóëðóóëíà ãýñýí ¿ã. Ãýâ÷ çýðãýëäýý çàðèì çàìûí õóâüä ôàçóóä íü òºäèé ë ººð÷ëºãääºãã¿é. Òýäãýýð çàìûí äîëãèîíóóä ñóëðàõã¿é. Èéì çàìóóä Áîðûí çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìòàé òààðíà. Òîäîðõîé ìàòåìàòèê õýëáýðýýð èëýðõèéëýãäñýí èéì òºñººëºë äýýð òóëãóóðëàí èë¿¿ íàðèéí íèéëìýë àòîìûí áîëîí íýãýýñ èë¿¿ öºìèéã òîéðîí ýðãýäýã ýëåêòðîíóóäûí à÷ààð õîëáîãääîã îëîí òîîíû àòîìààñ á¿òñýí ìîëåêóëóóäûí çºâøººðºãäñºí òîéðîã çàìóóäûã ÷ õàðüöàíãóé õÿëáàð òîîöîîëæ áîëäîã. Ìîëåêóëóóäûí á¿òýö õèéãýýä òýäíèé
  • 46.
    ººð õîîðîíäîî õîëáîãäîõáàéäàë õèìè, áèîëîãèéã á¿õýëä íü òîäîðõîéëäîã áîëîõîîð êâàíò ìåõàíèê íü ýðãýí òîéðîíäîî õàðæ áàéãàà á¿õíýý òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí çºâøººðñºí õÿçãààðûí äîòîð, îéðîëöîîãîîð óðüä÷èëàí õýëýõèéã çàð÷ìûí õóâüä áèäýíä çºâøººðäºã þì. (Ãýâ÷ àìüäðàë äýýð îëîí ýëåêòðîí àãóóëñàí ñèñòåìä øààðäàãäàõ òîîöîîíóóä íü áîäîãäîìã¿é òèéì íàðèéí ýýäðýýòýé áàéäàã áèëýý.) Îð÷ëîí åðòºíöèéí òîì õýìæýýíèé á¿òöèéã Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òîäîðõîéëäîã áîëîëòîé. Óã îíîëûã ñîíãîäîã ãýæ íýðëýäýã, ÿàãààä ãýâýë òýðýýð áóñàä îíîëòîé òîõèðîõ áàéäëûã çàéëøã¿é òîîöäîã êâàíò- ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûã õàðãàëçäàãã¿é þì. Ýíý îíîë àæèãëàëòòàé îãò çºð÷èëä îðîõã¿é áàéãààãèéí øàëòãààí íü áèäíèé ¿ðãýëæ ìýäýð÷ áàéãàà òàòàëöëûí àëèâàà îðîí ìàø ñóë áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Ãýõäýý ºìíº äóðäñàí îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåì õàð í¿õ áîëîí èõ òýñðýëò ãýñýí äîð õàÿæ õî¸ð òîõèîëäîëä òàòàëöëûí îðîí ìàø õ¿÷òýé áîëîõ ¸ñòîéã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Òèéì õ¿÷òýé îðîíä êâàíò ìåõàíèêèéí íºëººí¿¿ä ÷óõàë áàéõ ¸ñòîé. Èéìä ñîíãîäîã (ººðººð õýëáýë êâàíò áóñ) ìåõàíèê àòîìóóä òºãñãºëã¿é íÿãòòàé áîëîí õóìèãäàõ ¸ñòîé ãýæ òààìàãëàñàíààðàà ººðèéí ìºõëèéã çºãíºñºí øèã õàðüöàíãóéí ñîíãîäîã åðºíõèé îíîë òºãñãºëã¿é íÿãòòàé öýã¿¿äèéã óðüä÷èëàí õýëñýí ãýäýã óòãààðàà ìºõ뺺 ººðºº çºãíºæ áàéíà. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã êâàíò ìåõàíèêòàé íèéë¿¿ëñýí á¿ðýí íýãäìýë îíîë áèäýíä õàðààõàí àëãà, ãýõäýý ò¿¿íä áàéõ ¸ñòîé çàðèì íýã øèíæèéã áèä ìýääýã áîëñîí. Õàð í¿õ áîëîí èõ òýñðýëòèéí õóâüä õèéæ áîëîõ ä¿ãíýëò¿¿äèéã äàðààãèéí á¿ëã¿¿ääýý òîìú¸îëñîí áèëýý. Õàðèí îäîî áàéãàëèéí áóñàä õ¿÷íèé òóõàé á¿õ òºñººëëèéã ìààíü íýãäìýë, íýã êâàíò îíîëä îðóóëàõ ãýñýí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí îðîëäëîãóóäàä àíõààðëàà õàíäóóëúÿ.
  • 47.
    Òàâäóãààð á¿ëýã Áººìñ áàáàéãàëü äàõü õ¿÷í¿¿ä Îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿õ áîäèñ øîðîî, àãààð, ãàë, óñ ãýñýí ¿íäñýí äºðâºí ìàõáîäèîñ á¿ðääýã õýìýýí Àðèñòîòåëü ¿çýæ áàéâ. Øîðîî, óñ õî¸ðûã äîîø ÷àíãààäàã òàòàõ õ¿÷, ãàë, àãààð õî¸ðûã äýýø áîëãîäîã õººðãºõ õ¿÷ ãýñýí õî¸ð õ¿÷íèé íºëººíä ýäãýýð ìàõáîäü ºðòäºã àæýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿ðäëèéã áîäèñ, õ¿÷ õî¸ðò õóâààñàí ýíý õóâààëò ºíººã õ¿ðòýë õýðýãëýãäýæ áàéíà. Áîäèñ òàñðàëòã¿é, ººðººð õýëáýë áîäèñûí äóðûí õýñýã óëàì áàãà õýñã¿¿äýä òýõäýý öààøèä õóâààãäàõã¿é ìàø º÷¿¿õýí òèéì ¿ðòýñ áîëîõã¿éãýýð, òºãñãºëã¿é õóâààãäàæ ÷àäíà ãýäýãò Àðèñòîòåëü èòãýæ áàéñàí þì. Ãýõäýý ãðåêèéí çàðèì ôèëîñîôè÷ æèøýý íü Äåìîêðèò áîäèñ óã ÷àíàðààðàà ìºõëºã á¿òýöòýé áºãººä ÿíç á¿ðèéí, îëîí òîîíû àòîìààñ (àòîì ãýäýã ãðåê ¿ã íü "¿ë õóâààãäàõ" ãýñýí óòãàòàé) á¿õ þì òîãòîíî ãýñýí ¿çëèéã áàðèìòàëæ áàéëàà. Ìàðãààí àëü íýã òàëûíõ íü çºâèéã íîòëîõ áîäèò ÿìàð÷ íîòîëãîîã¿éãýýð õýäýí çóóíûã äàìíàí ¿ðãýëæèëñýí þì. Ãýâ÷ õèìèéí íýãäë¿¿ä äàíäàà òîäîðõîé õóâü õýìæýýãýýð íýãääýãèéã àòîìóóä ìîëåêóë õýìýýõ íýãæèéã ¿¿ñãýí á¿ëýãëýäýãýýð òàéëáàðëàæ áîëíî ãýäãèéã 1803 îíä Àíãëèéí õèìè÷, ôèçèê÷ Æîí Äàëüòîí ¿ç¿¿ëæýý. Ãýõäýý ìàíàé çóóíû ýõýí õ¿ðòýë äýýðõ õî¸ð ñóðãààë õîîðîíäûí ìàðãààí àòîìèñòóóäàä àøèãòàéãààð ýöýñëýí öøéäýãäýýã¿é ë áàéëàà. Ýíý ìàðãààíûã øèéäâýðëýõ ôèçèê íîòîëãîîíû íýãýí ÷óõàë õýñãèéã Ýéíøòåéí èëð¿¿ëñýí þì. 1905 îíä, õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîëûí òàëààðõ àëäàðò á¿òýýëýýñýý õýäõýí äîëîî õîíîãèéí ºìíº áè÷ñýí ºã¿¿ëýëäýý øèíãýí ç¿éëä áàéãàà òîîñíû æèæèãõýí Ẻìñèéí òîãòâîðã¿é, ýìõ çàìáàðààã¿é, Áðîóíû ãýãäýõ õºäºë㺺íèéã òîîñíû ýäãýýð Ẻìèéã øèíãýíèé àòîìóóä ìºðãºäºãººð òàéëáàðëàæ áîëíî ãýäãèéã Ýéíøòåéí ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Àòîìóóä ¿ë õóâààãäàõ ç¿éë áèø ãýñýí óòãàòàé õýä õýäýí ¿íäýñëýë òýð ¿åä áàéæýý. Õýäõýí æèëèéí óðüä Êåìáðèæèéí Òðèíèòè Êîëëåæèéí Æ.Æ.Òîìñîí õàìãèéí õºíãºí àòîìûí ìàññààñ ìÿíãà äàõèí áàãà ìàññòàé ýëåêòðîí ãýãäýõ áîäèñûí Ẻì áàéäãèéã èëð¿¿ëñýí áàéâ. Òîìñîíû òóðøèëòüø òºõººðºìæ îð÷èí ¿åèéí çóðàãòíû ä¿ðñíèé áîðòîãûã èõýýõýí ñàíàãäóóëäàã. Óëàéñãàñàí ìåòàëë óòàñ íü ýëåêòðîí ¿¿ñã¿¿ðèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áºãººä ýëåêòðîíóóä ñºðºã öýíýãòýé ó÷èð ôîñôîðîîð á¿ðñýí äýëãýö ð¿¿ òýäíèéã õóðäëóóëàõûí òóëä öàõèëãààí îðîíã àøèãëàæýý. Ýëåêòðîíóóä äýëãýöýí äýýð òóñàõ ¿åä ò¿¿í äýýð î÷ ¿ñýð÷ áàéëàà. Óäàëã¿é ýäãýýð ýëåêòðîí àòîìîîñ òàñàð÷ ãàðñàí íü òîäîðõîé áîëæ, 1911 îíä Àíãëèéí ôèçèê÷ Ýðíåñò Ðåçåðôîðä áîäèñûí àòîìóóä ¿íýõýýð äîòîîä á¿òýöòýéã, òýä ýåðýã öýíýãòýé ìàø º÷¿¿õýí öºì ò¿¿íèéã òîéðîí ýðãýõ ýëåêòðîíóóäààñ òîãòäîã ãýäãèéã áàñ íîòîëñîí þì. Ðàäèî-èäýâõò àòîìûí öàäðóóëäàã ýåðýã öýíýã á¿õèé àëüôà-Ẻìñ íü àòîìòàé ìºðãºëäºõ ¿åäýý õýðõýí õàçàéæ áàéãààã ñóäëàí ýíý ä¿ãíýëòýíä Ðåçîðôîðä õ¿ð÷ýý. Ýëåêòðîí õèéãýýä "àíõíû" ãýñýí óòãà á¿õèé ãðåê ¿ãíýýñ ãàðàëòàé ïðîòîí ãýãäýõ ýåðýã öýíýãòýé Ẻìñººñ àòîìûí öºì òîãòäîã ãýæ ýõýíäýý áîäîöãîîæ áàéñàí þì. Ó÷èð íü ïðîòîí áîäèñûã á¿ðä¿¿ëäýã ñóóðü õýñýã ãýæ òîîöîãääîã áàéëàà. Ãýâ÷ öºìèéí äîòîð ïðîòîíòîé áàðàã òýíö¿¿ ìàññòàé, ãýõäýý öàõèëãààí öýíýãã¿é íåéòðîí ãýäýã ººð Ẻìñ áàéäãèéã 1932 îíä Ðåçåðôîðäûí õàìòðàã÷, Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëèéí Æåéìñ ×åäâèê èëð¿¿ëýâ. Ýíý íýýëòèéíõýý òºëºº ×åäâèê Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòýí, Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëèéí (ìèíèé îäîî àæèëëàæ áàéãàà) Êîíâèëë-ýíä-Êàéóñ êîëëåæèéí òýðã¿¿íýýð ñîíãîãäñîí þì. Õîæèì òýðýýð õàìòðàí ç¿òãýã÷èäòýéãýý ñàíàë çºðñíèé óëìààñ ýíýõ¿¿ àëáàí òóøààëààñàà òàòãàëçàõàä õ¿ðñýí áèëýý. Äàéíû äàðàà áóöàæ èðñýí õýñýã çàëóóñ àõìàä àëáàí õààã÷èä îëîí æèëèéí
  • 48.
    ºìíººñ ë õàøèæáàéñàí àëáàí òóøààëäàà áàéñààð áàéãààã ýñýðã¿¿öýõ áîëñîí ¿åýñ ýõýëñýí õýð¿¿ë ìàðãààí êîëëåæèä áàéíãà ÿâàãäàæ áàéñàí àæýý. Ýíý á¿õýí íàäààñ á¿ð ºìíº áîëñîí õýðýã, áè êîëëåæèä 1965 îíîîñ àæèëëàæ ýõýëñýí áºãººä òýð ¿åä êîëëåæèéí ººð íýã òýðã¿¿í, Íîáåëèéí øàãíàëò Íåâèëë Ìîòò áàñ ë îãöðîõ õýðýãòýé áîëæ òýìöëèéí ÿã òºãñãºë òîõèîñîí þì. Õîðüõîí æèëèéí ºìíº ïðîòîí, íåéòðîíûã "ýãýë" Ẻìñ ãýæ ¿çýæ áàéñàí ÷ ïðîòîí õèéãýýä èõ õóðäòàé õºäºëäºã ýëåêòðîíóóäûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí òàëààðõ òóðøèëòóóä ¿íýí õýðýãòýý ïðîòîíóóä ÷ á¿ð æèæèã Ẻìñººñ òîãòäîãèéã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Êàëèôîðíèéí òåõíîëîãèéí äýýä ñóðãóóëèéí ôèçèê÷ Ìþððåé Ãåëë-Ìàíí ýäãýýð Ẻìèéã êâàðê ãýæ íýðëýâ. Êâàðêèéí ñóäàëãààãààðàà Ãåëë-Ìàíí 1969 îíä Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí þì. Êâàðê ãýäýã íýð Æåéìñ Æîéñûí íýãýí ø¿ëãèéí "Ìàñòåð Ìàðêèéí ãóðâàí êâàðê!" ãýñýí îéëãîìæã¿é ìºðíººñ ¿¿äýëòýé. Áîäëîîð íü áîë, quark ãýäýã ¿ã òºãñãºëèéí t ¿ñãèéã íü ê ¿ñãýýð ñîëüñîí quart (êóîðò) ãýäýã ¿ã øèã äóóäàãäàõ ¸ñòîé áîëîâ÷ òýð íü lark ãýäýã ¿ãòýé õýìíýë òààðàõààð äóóäàãääàã. Áèäíèé íýðëýäýãýýð u-êâàðê, d-êâàðê, õà÷èí êâàðê, ãî¸ êâàðê, b-êâàðê, t- êâàðê ãýñýí äîð õàÿæ çóðãààí "àìò" á¿õèé õýä õýäýí òºðëèéí êâàðê áèé ãýæ ¿çäýã. Òîäîðõîé "àìòòàé" êâàðê á¿ð áàñ óëààí, íîãîîí, öýíõýð ãýñýí ãóðâàí "ºíãºòýé" áàéíà. (Ýíý áîë ç¿ãýýð ë òýìäýãëýãýý ãýäãèéã îíöëîõ íü ç¿éòýé, ÿàãààä ãýâýë êâàðêóóäûí õýìæýý ¿çýãäýõ ãýðëèéí äîëãèîíû óðòààñ õàìààã¿é áàãà, òýãýõýýð ¿ãèéí åðäèéí óòãààð òýäýíä ºí㺠áàéõã¿é. Øèíý Ẻìñ, ¿çýãäëèéí íýðèéã ãðåê öàãààí òîëãîéí ¿ñãýýð õÿçãààðëàëã¿é ººðèéí óðàí çîõèîìæîîð áîäîæ îëîõ íü îð÷èí ¿åèéí ôèçèê÷äýä èë¿¿ òààëàãääàãò ë õýðãèéí ó÷èð îðøèíî!) Ïðîòîí, íåéòðîí õî¸ð íü ÿíç á¿ðèéí ºíãèéí ãóðâàí êâàðêààñ òîãòîíî. Ïðîòîíä u-êâàðê õî¸ð, d-êâàðê íýã, íåéòðîíä d-êâàðê õî¸ð, u-êâàðê íýã àãóóëàãäàíà. Áººìñ áóñàä (õà÷èí, ãî¸, b, t) êâàðêààñ ÷ òîãòîæ áîëîõ áîëîâ÷ òýð á¿õ êâàðê íü àðàé èë¿¿ ìàññòàé áºãººä ïðîòîí, íåéòðîí áîëæ ìàø õóðäàí çàäàðäàã. Àòîì ÷, ò¿¿íèé äîòîð îðøèõ íåéòðîí, ïðîòîí ÷ õóâààãääàã ãýäãèéã áèä ìýäëýý, îäîî òýãýõýýð æèíõýíý ýãýë Ẻì áóþó á¿ãäèéã á¿ðä¿¿ëäýã òýðõ¿¿ àíõäàã÷ òîîñãî íü þó âý? ãýñýí àñóóëò ¿¿ñëýý. Ãýðëèéí äîëãèîíû óðò àòîìûí õýìæýýíýýñ ¿íýõýýð èõ ó÷ðààñ àòîìûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã æèðèéí àðãààð "õàðàõ" íàéäâàð áèäýíä àëãà. Ýíý çîðèëãîä òóí áàãà óðòòàé äîëãèîí õýðýãòýé. ªìíºõ á¿ëãýýñ áèä êâàíò ìåõàíèêèéí îíîëîîð á¿õ Ẻì äîëãèîí øèíæòýé áºãººä Ẻìèéí ýíåðãè èõ áàéõ òóñàì çîõèõ äîëãèîíû óðò íü òºäèé áàãà áàéäãèéã ìýäñýí. Èéìä òàâèãäñàí àñóóëòàíä õàðèóëàõ õàðèó ìààíü áèäíèé ìýäýëä áàéãàà Ẻìñèéí ýíåðãè õýð èõ áàéõààñ õàìààðíà, ó÷èð íü áèäíèé àæèãëàæ ÷àäàõ áàãà õýìæýýíèé óðò ò¿¿ãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Áººìèéí ýíåðãèéã ýëåêòðîí-âîëüò õýìýýõ íýãæýýð õýìæäýã. (Òîìñîí òóðøèëòäàà ýëåêòðîíûã õóðäàñãàõûí òóëä öàõèëãààí îðîíã àøèãëàñàíûã áèä ìýäíý. Íýã âîëüò õýìæýýíèé öàõèëãààí îðîíä ýëåêòðîíû îëæ àâàõ ýíåðãèéã ýëåêòðîí-âîëüò ãýäýã.) Øàòàëòûí òºðëèéí õèìèéí óðâàëààñ ÿëãàðäàã õýäõýí ýëåêòðîí-âîëüò ýíåðãèòýé Ẻìñèéã ë àøèãëàæ ÷àääàã áàéñàí àðâàí åñä¿ãýýð çóóíä àòîìûã áîäèñûí õàìãèéí ýãýë õýñýã ãýæ ¿çýæ áàéëàà. Ðåçåðôîðäûí òóðøèëòàíä àëüôà-Ẻìèéí ýíåðãè ñàÿ ýëåêòðîí-âîëüò õ¿ð÷ýý. Òóí ñàÿõàíààñ áèä öàõèëãààí-ñîðîíçîí îðíû òóñëàìæòàéãààð Ẻìñèéã ýõëýýä ñàÿ, äàðàà íü ìÿíãàí ñàÿ ýëåêòðîí-âîëüò ýíåðãèòýé áîëòîë õóðäëóóëæ ñóðñàí. Èíãýýä õîðèí æèëèéí ºìíº õàìãèéí ýãýë ãýæ áèäíèé òîîöîæ áàéñàí Ẻìñ ¿íýíäýý á¿ð º÷¿¿õýí Ẻìñººñ òîãòäîãèéã ìýäñýí þì. Òýãâýë á¿ð èõ ýíåðãèä øèëæèõ ¿åä ýäãýýð º÷¿¿õýí Ẻìñ ººðñ人 á¿ð ÷ º÷¿¿õýí Ẻìñººñ òîãòîõ áîë óó? Ýíý íü á¿ðýí ìàãàäëàëòàé íºõöºë ìºí ÷ áàéãàëü äýýðõ á¿ãäèéã á¿ðä¿¿ëñýí àíõíû "òîîñãîíóóä"-ûí òóõàé ìýäýý áàðèìòûã áèä àâ÷èõñàí ýñâýë áàðàã àâñàí ãýæ ¿çýæ áîëîõ îíîëûí çàðèì ¿íäýñëýë áèäýíä áàéíà. ªìíºõ á¿ëýãò ÿðèëöñàí
  • 49.
    Ẻì/äîëãèîíû äóàëèçìûã òîîöîíãýðýë, òàòàëöëûã îðîëöóóëàí îð÷ëîí åðòºíö äýýðõ á¿õ ç¿éëèéã Ẻìñèéí òóõàé îéëãîëòîîð òîäîðõîéëîí òàéëáàðëàæ áîëíî. Áººì íü ñïèí [ñïèí- ýðãýõ, òîéðîõ ãýñýí óòãàòàé ¿ã] õýìýýõ øèíæòýé áàéäàã. Ñïèíèéã òîäîðõîé òºñººëºõ íýã àðãà íü Ẻìèéã òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýæ áàéãàà æèæèãõýí ýýð¿¿ë ìýòýýð òºñººëºõ ÿâäàë þì. Áººì ýðãýëòèéí ÿã òîäîðõîé òýíõëýãã¿é áàéäàã ãýæ êâàíò ìåõàíèê ¿çäýã áîëîõîîð èéì ä¿ð çóðàã òººðºãäºëä îðóóëæ ÷ ìýäíý. ¯íýíäýý Ẻìèéí ñïèí ãýäýã íü Ẻì ÿíç á¿ðèéí òàëààñàà ÿìàð õàðàãäàæ áîëîõûã áèäýíä ºã¿¿ëäýã. 0 ñïèíòýé Ẻì öýãòýé òºñòýé áºãººä òýð íü á¿õ òàëààñàà àäèë õàðàãäàíà (çóðàã 5.1.I). 1 ñïèíòýé Ẻìèéã ñóìààð ç¿éðë¿¿ëæ áîëíî. Òýðýýð ÿíç á¿ðèéí òàëààñàà ººð ººðººð õàðàãäàõ áºãººä á¿òýí 360° ãðàäóñûí ýðãýëòèéí äàðàà ë ýõíèé áàéäàëäàà îðíî (çóðàã 5.1.II). 2 ñïèíòýé Ẻìèéã õî¸ð òàëäàà ¿ç¿¿ð á¿õèé ñóìòàé ç¿éðë¿¿ëæ áîëíî, ò¿¿íèé àëèâàà áàéðëàë õàãàñ (180°) ýðãýëòèéí äàðàà äàâòàãäàíà. Ýíý÷ëýí èõ ñïèíòýé Ẻì àíõíû áàéäàëäàà á¿òýí ýðãýëòèéí á¿ð áàãà õóâü õýñãýýð ýðãýí îðäîã. Ýíý á¿õýí òóí èëýðõèé, õàðèí á¿òýí ýðãýëòèéí äàðàà ºìíºõ òºðõºº îëäîãã¿é ººð Ẻìñ áàéäàã íü ãàéõìààð áºãººä òýäíèéã á¿òýí õî¸ð óäàà ýðã¿¿ëýõ õýðýãòýé! Èéì Ẻìèéã 1/2 ñïèíòýé ãýäýã þì. Îð÷ëîí åðòºíö äýõ ìýäýãäýæ áóé á¿õ Ẻìèéã áîäèñûã á¿ðä¿¿ëäýã 1/2 ñïèíòýé Ẻì, áîäèñûí Ẻì õîîðîíä ¿éë÷ëýõ õ¿÷í¿¿äèéã á¿òýýäýã 0,1,2 ñïèíòýé Ẻì ãýñýí õî¸ð á¿ëýã áîëãîí õóâààæ áîëíî. Áîäèñûí Ẻì Ïàóëèéí õîðèãèéí çàð÷èìä çàõèðàãääàã. ¯¿íèéã 1925 îíä Àâñòðèéí ôèçèê÷ Âîëüôãàíã Ïàóëè íýýñýí áºãººä íýýëòèéíõýý òºëºº 1945 îíä Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí þì. Òýðýýð îíîëûí ôè÷èê÷ õ¿íèé ñîíãîäîã äóóðàéë áàéæýý. Ó÷èð íü ÿìàð÷ õîòîä ò¿¿íèéã áàéõàä ñîðèë òóðøèëòóóä ãàæóóäàõ áîëíî ãýæ ÿðüöãààäàã þì! Ïàóëèéí õîðèãèéí çàð÷èì èæèë õî¸ð Ẻì àäèë òºëºâò áàéæ ÷àäàõã¿é ººðººð õýëáýë òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí îíîîñîí òýðõ¿¿ õÿçãààðëàëòààñ áîëæ èæèë áàéðëàë, èæèë õóðäòàé áàéæ ÷àäàõã¿é ãýæ ºã¿¿ëäýã. Ýíý çàð÷èì ÿàãààä 0, 1, 2 ñïèíòýé Ẻìñèéí ¿¿ñãýäýã õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëýýð áîäèñûí Ẻì ìàø èõ íÿãòòàé òºëºâ áîëîí õóìèãääàãã¿éã òàéëáàðëàäàã ó÷ðààñ ìàø ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Áîäèñûí Ẻìñèéí áàéðëàë áàðàã èæèë áàéâàë õóðä íü ÿëãààòàé áàéõ ¸ñòîé, òýãýõýýð òýä ýíý áàéðëàë äýýðýý óäààí òîãòîæ ÷àäàõã¿é ãýñýí ¿ã. Åðòºíö á¿ðýëäýõýä õîðèãèéí çàð÷èì îðîëöîîã¿éñýí áîë êâàðêóóä òóñãààð, íàðèéí òîäîðõîé ïðîòîí, íåéòðîíóóäûã ¿¿ñãýæ ÷àäàõã¿é áàéñàí. Èíãýñýí áîë òýä ýëåêòðîíû õàìò òóñãààð, íàðèéí òîäîðõîé àòîìóóäûã ÷ ¿¿ñãýæ ÷àäàõã¿é áàéõ áàéëàà. Òýä á¿ãäýýðýý íýãýí èæèë ºòãºí "áàíòàí" áîëîí õóìèãäàõ áàéæýý.
  • 50.
    çóðàã 5.1 Êåìáðèæèéí Ìàòåìàòèêèéíòýíõèìèéí (íýãýí öàãò Íüþòîíû, îäîî ìèíèé õàøèæ áóé) Ëþêàñûí íýðýìæèò Ïðîôåññîðûí àëáàí òóøààëä õîæèì ñîíãîãäñîí Ïîëü Äèðàê 1928 îíä îíîëîî äýâø¿¿ëýõýýñ ºìíº ýëåêòðîí áîëîí 1/2 ñïèíòýé áóñàä Ẻìèéí òóõàé çºâ òºñººëºë áàéãààã¿é þì. Äèðàêèéí îíîë íü êâàíò ìåõàíèêòàé ÷, õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîëòîé ÷ òààðñàí àíõíû îíîë áàéâ. Ýíý îíîëä ýëåêòðîíû ñïèí ÿàãààä 1/2-òîé òýíö¿¿ áàéäãèéí ººðººð õýëáýë ýëåêòðîí àíõíû áàéäàëäàà íýã óäààãèéí á¿òýí ýðãýëòýýð áèø, õàðèí õî¸ð á¿òýí ýðãýëòýýð îðäîã øàëòãààíûã ìàòåìàòèêèéí ¿¿äíýýñ òàéëáàðëàñàí áàéäàã. Ýëåêòðîíä ýñðýã-ýëåêòðîí áóþó ïîçèòðîí ãýñýí õîñëîã÷ áàéõ ¸ñòîéã Äèðàêèéí îíîë óðüä÷èëàí õýëñýí þì. 1932 îíä ïîçèòðîíûã íýýñíýýð Äèðàêèéí îíîë áàòëàãäàæ, 1933 îíä òýðýýð ôèçèêèéí ñàëáàðò Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí áèëýý. Îäîî áèä Ẻì á¿õýí ýñðýã-Ẻìòýé áàéäãèéã, òýä õîîðîíäîî ìºðãºëäâºë áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéäãèéã (annihilate ) ìýääýã áîëñîí. (Õ¿÷èéã 纺äºã Ẻìñèéí õóâüä ýñðýã-Ẻìñ íü ººðñºäòýé íü àäèë áàéäàã.) Ýñðýã-Ẻ캺ñ òîãòñîí á¿õýë á¿òýí ýñðýã-åðòºíö, ýñðýã-õ¿ì¿¿ñ áàéæ áîëîõîîð. Ãýõäýý ººðèéíõºº ýñðýãòýé òààðàëäààä ò¿¿íòýé ãàð áàðèí ìýíä÷èëýõ ãýâ äýý! Í¿ä ãÿëáàì ãýðýë ãÿëñõèéæ òà õî¸ð õî¸óë ¿ã¿é áîëîõ íü òýð. Áèäíèé ýðãýí òîéðîíä ÿàãààä ýñðýã-Ẻ캺ñ õàìààã¿é îëîí Ẻì áàéäàã âý ãýäýã íü õàìãèéí ÷óõàë àñóóëò áºãººä ýíý á¿ëýãò ò¿¿í ð¿¿ àõèí õàíäàõ áîëíî. Áîäèñûí Ẻìñ õîîðîíäûí õ¿÷ ýñâýë õàðèëöàí ¿éë÷ëýë á¿õýí 0, 1, 2 ãýñýí á¿õýë òîîí ñïèíòýé Ẻìñººð 纺ãääºã ãýæ êâàíò ìåõàíèêò ¿çäýã. Ýëåêòðîí ýñâýë êâàðê ãýõ ìýò áîäèñûí Ẻì õ¿÷èéã 纺äºã Ẻìèéã ÿëãàðóóëäàã áàéíà. Ýíý ÿëãàðàëòààñ ¿¿äýëòýé òèéðýëò Ẻìñèéí õóðäûã ººð÷èëäºã. Äàðàà íü 纺ã÷-Ẻì áîäèñûí ººð íýã Ẻìòýé ìºðãºëäºí ò¿¿íä øèíãýí îðíî. Ýíý ìºðãºëò áîäèñûí ýíýõ¿¿ õî¸ð Ẻìèéí õîîðîíä õ¿÷ ¿éë÷èëæ áàéãàà øèãýýð õî¸ð äàõü Ẻìèéí õóðäûã ººð÷èëíº.
  • 51.
    Ǻºã÷-Ẻìñ Ïàóëèéí çàð÷èìäçàõèðàãääàãã¿é íü òýäíèé ãîë îíöëîã þì. Ýíý íü ñîëèëöîãäîõ Ẻìñèéí òîîíä õÿçãààðëàëò áàéõã¿é áîëæ ¿¿ñýõ õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ èõ áîëíî ãýñýí ¿ã. Ãýõäýý 纺ã÷-Ẻìñèéí ìàññ èõ áàéâàë òýäíèé ¿¿ñýõ, õîë çàéä ñîëèëöîõ íü áýðõøýýëòýé áîëäîã. Èéìä òýäíèé 纺æ áóé õ¿÷ áîãèíî ¿éë÷ëýëèéí áàéíà. Õýðýâ 纺ã÷-Ẻìñ õóâèéí ìàññã¿é áàéâàë õîë ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷í¿¿ä ¿¿ñäýã. Áîäèñûí Ẻì õîîðîíä ñîëèëöîãäîæ áàéãàà 纺ã÷-Ẻìñèéã âèðòóàëü ãýæ íýðëýäýã, ÿàãààä ãýâýë "áîäèò" Ẻìñººñ ÿëãààòàé íü òýäíèéã Ẻì á¿ðòãýã÷ýýð øóóä á¿ðòãýæ ÷àääàãã¿é þì. Ãýõäýý õýìæèæ áîëîõ íºëººëëèéã âèðòóàëü Ẻìñ ¿ç¿¿ëäýã áîëîõîîð òýäíèé îðøèí áàéãààã áèä ìýäýæ ÷àäíà. Òýä áîäèñûí Ẻì õîîðîíä ¿éë÷èëäýã õ¿÷í¿¿äèéã ¿¿ñãýäýã. Çàðèì òîõèîëäîëä 0, 1, 2 ñïèíòýé Ẻìñ áîäèò Ẻìñ øèã ÷ áàéäàã, òýð ¿åä íü òýäíèéã øóóä á¿ðòãýæ áîëíî. Ñîíãîäîã ôèçèêèéí ¿¿äíýýñ òèéì Ẻìñ áèäýíòýé ãýðëèéí ýñâýë òàòàëöëûí äîëãèîí áàéäàëòàé òààðàëääàã áàéíà. Áîäèñûí Ẻìñ ººð õîîðîíäîî âèðòóàëü 纺ã÷-Ẻìñèéã ñîëèëöîí õàðèëöàí ¿éë÷ëýõ ¿åä òýä ÿëãàðäàã áàéæ ìàãàäã¿é. (Æèøýý íü, õî¸ð ýëåêòðîí õîîðîíäûí õàðèëöàí ò¿ëõýëöëèéí öàõèëãààí õ¿÷ íü øóóä á¿ðòãýæ áîëäîãã¿é âèðòóàëü ôîòîíóóä ñîëèãäñîíû ¿ð ä¿íä ¿¿ñäýã. Ãýõäýý ýëåêòðîíóóä áèå áèåíèéõýý äýðãýä¿¿ð çºðæ ºíãºðâºë ãýðëèéí äîëãèîí áàéäëààð á¿ðòãýãäýõ áîäèò ôîòîíóóä ÿëãàðàõ áîëîìæòîé.) Ǻºã÷-Ẻìñèéã òýäíèé 纺æ áóé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ áîëîí ÿìàð Ẻìñòýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýæ áàéãààãààñ íü õàìààðóóëàí äºðâºí òºðºëä õóâààæ áîëíî. Ýíý õóâààëò òóí çîõèîìîë ãýäãèéã, òóñãàé îíîëóóäûã áîëîâñðóóëàõàä ë òîõèðîìæòîé áàéäãààñ ººð íóõàöòàé ç¿éë ¿¿íä áàðàã áàéõã¿éã òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé. Ýë äºðâºí õ¿÷èéã íýã ë õ¿÷íèé ººð ººð òºðºë ãýæ òàéëáàðëàõ íýãäìýë îíîëûã ýöñèéí ýöýñò á¿òýýæ ÷àäíà ãýäýãò èõýíõ ôèçèê÷ èòãýäýã þì. ¯¿íèéã îð÷èí ¿åèéí ôèçèêèéí ýðõýì çîðèëãî ãýæ îëîíõè íü õýëäýã. Ýíý äºðâºí õ¿÷íèé ãóðâûã íü íýãòãýõ îðîëäëîãûã òóí ñàÿõàí àìæèëòòàé õèéæ äóóñãàñàí áºãººä ýíý á¿ëýãò áè ¿¿íèé òóõàé ºã¿¿ëýõ ãýæ áàéíà. ¯ëäñýí íýã òºðºë áîëîõ òàòàëöëûí õ¿÷èéã íýãòòýõ àñóóäëûã áèä æààõàí õîéíî àâ÷ ¿çíý. Ýõëýýä òàòàëöëûí õ¿÷íèé òóõàé ÿðüÿ. Òàòàëöëûí õ¿÷í¿¿ä ò¿ãýýìýë øèíæòýé, ººðººð õýëáýë Ẻì á¿õýí ººðèéí ìàññ ýñâýë ýíåðãèä òîõèðñîí òàòàëöëûí õ¿÷íèé íºëººã àìñäàã. ĺðâºí õ¿÷íýýñ õàìãèéí ñóë íü òàòàëöëûí õ¿÷ þì. Òàòàëöàë íü õîë çàéä ¿éë÷èëäýã áºãººä ¿ðãýëæ òàòàõ õ¿÷ áàéäàã ãýñýí õî¸ð øèíæèéã àãóóëäàãã¿éñýí áîë áèäíèé èëð¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéñàí ÷ áàéæ ìýäýõ ìàø ñóë õ¿÷ áèëýý. Òýãýõýýð äýëõèé, íàð ìýòèéí òîì áèåèéí òóñãààð Ẻìñ õîîðîíäûí òàòàëöëûí ìàø ñóë õ¿÷ íèéëýýä ìàø èõ õ¿÷èéã ¿¿ñãýæ ÷àäíà ãýñýí ¿ã. Õ¿÷íèé ¿ëäñýí ãóðâàí òºðºë çºâõºí áàãà çàéä ¿éë÷èëäýã, ¿ã¿é áîë çàðèìäàà òàòäàã, çàðèìäàà ò¿ëõäýã, èéìä åðºíõèé人 òýíö÷èõäýã. Òàòàëöëûí îðîíä õàíäàõ êâàíò ìåõàíèê õàíäëàãà áîäèñûí õî¸ð Ẻì õîîðîíä ¿éë÷ëýõ òàòàëöëûí õ¿÷ íü ãðàâèòîí ãýãäýõ 2 ñïèíòýé Ẻ캺ð 纺ãääºã õýìýýí ¿çäýã þì. Ãðàâèòîí õóâèéí ìàññã¿é, èéìä ò¿¿íèé 纺äºã õ¿÷ õîë ¿éë÷ëýëèéí áàéíà. Íàð, äýëõèé õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷ ýíý õî¸ð áèåèéã á¿ðä¿¿ëäýã Ẻìñ ãðàâèòîíóóä ñîëèëöñîíîîð ¿¿ñäýã. Ñîëèëöñîí Ẻìñ íü âèðòóàëü áàéäàã ÷ òýä õýìæèëòýíä ãàðöààã¿é ºðòºõ íºëººã ¿¿ñãýäýã áóþó äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýõýä õ¿ðãýäýã! Áîäèò ãðàâèòîíóóä ñîíãîäîã ôèçèêò òàòàëöëûí ãýæ íýðëýãääýã ìàø ñóë, èéìä îäîî áîëòîë àæèãëàãäààã¿é, á¿ðòãýõýä áýðõøýýëòýé áàéãàà äîëãèîíîîñ òîãòäîã áàéíà. Õ¿÷íèé äàðààãèéí òºðºë íü ýëåêòðîí, êâàðê øèã öàõèëãààí öýíýãòýé Ẻìñòýé õàðèëöàí ¿éë÷èëäýã áîëîâ÷ ãðàâèòîí ìýòèéí öýíýãã¿é Ẻìñòýé ¿éë÷ëýëöäýãã¿é öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷ þì. Öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷ òàòàëöëûíõààñ íèëýýä õ¿÷òýé. Õî¸ð ýëåêòðîí õîîðîíäûí öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷ òàòàëöëûíõààñ áàðàã (íýãèéí àðä äº÷èí õî¸ð òýãòýé) ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ äàõèí èõ. Ãýõäýý ýåðýã, ñºðºã ãýñýí õî¸ð òºðëèéí öàõèëãààí
  • 52.
    öýíýã áàéäàã. Ýåðýãöýíýãèéí õîîðîíä ñºðºã öýíýã õîîðîíäûíõ øèã ò¿ëõýëöëèéí õ¿÷ ¿éë÷èëäýã, õàðèí ýåðýã, ñºðºã öýíýãèéí õîîðîíä òàòàëöëûí õ¿÷ ¿éë÷èëíý. Äýëõèé ýñâýë íàð øèã òîì áèå áàðàã èæèë òîîíû ýåðýã, ñºðºã öýíýãòýé áàéäàã. Òýãýõýýð Ẻìñ õîîðîíäûí òàòàõ, ò¿ëõýõ õ¿÷ áèå áèåòýéãýý áàðàã òýíöýæ, öýâýð öàõèëãààí-ñîðîíçîíû õ¿÷ òóí áàãà ¿ëäýíý. Ãýâ÷ àòîì, ìîëåêóëûí õýìæýýíä öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷ äàâàìãàéëäàã áàéíà. Òàòàëöëûí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëýýð äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýäýãèéí íýãýí àäèë öºìèéí õ¿ðýýíä ñºðºã öýíýãòýé ýëåêòðîí, ýåðýã öýíýãòýé ïðîòîí õîîðîíäûí öàõèëãààí-ñîðîíçîí òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð ýëåêòðîíóóä àòîìûí öºìèéã òîéðîí ýðãýäýã àæýý. Öàõèëãààí-ñîðîíçîí ¿éë÷ëýëèéã ôîòîí ãýãäýõ 1 ñïèíòýé, ìàññã¿é îëîí òîîíû âèðòóàëü Ẻìèéí ñîëèëöëîîð òåñººëäºã þì. Ñîëèëöîõ ôîòîíóóä áàñ âèðòóàëü Ẻìñ áàéíà. Ãýõäýý ýëåêòðîí çºâøººðºãäñºí íýã òîéðîã çàìààñ öºìä îéð áàéðëàñàí ººð íýã òîéðîã çàì ðóó øèëæèõ ¿åä ýíåðãè ÷ºëººëºãäºí æèðèéí í¿äýíä ýñâýë ôîòî çóðãèéí õàëüñ ìýòèéí ôîòîí á¿ðòãýã÷èä ¿çýãäýõ ãýðýë áîëæ àæèãëàãäàõ áîäèò ôîòîíóóä öàöàðäàã. Ýíý÷ëýí, áîäèò ôîòîí àòîìòàé ìºðãºëäºõ ¿åä ýëåêòðîí öºìòýé îéð íýã òîéðîã çàìààñ öºìººñ àðàé õîë ººð òîéðîã çàìä øèëæèõ áîëîìæòîé. Ôîòîíû ýíåðãèéã øèíãýýí àâñíû à÷ààð óã øèëæèëò ÿâàãääàã. Ãóðàâäàõü òºðëèéí õ¿÷èéã öºìèéí ñóë õ¿÷ ãýæ íýðëýäýã. Òýð íü ðàäèî-èäýâõò øèíæèéã õàíãàæ, 1/2 ñïèíòýé áîäèñûí Ẻì á¿õýíä ¿éë÷èëäýã áîëîâ÷ ôîòîí, ãðàâèòîí ìýòèéí 0,1,2 ñïèíòýé Ẻìñò ¿éë÷èëäýãã¿é. Çóó îð÷èì æèëèéí ºìíº öàõèëãààí, ñîðîíçîí õî¸ðûã Ìàêñâåëë íýãòãýñýíèé íýãýí àäèë 1967 îíä Ëîíäîíãèéí Èìïåðèàä- Êîëëåæèéí Àáäóñ Ñàëàì, Õàðâàðäûí Èõ Ñóðãóóëèéí Ñòèâåí Âàéíáåðã íàð ñóë õ¿÷èéã öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷òýé íýãòãýñýí îíîëûã íýãýí çýðýã äýâø¿¿ëýõýýñ ºìíº öºìèéí ñóë õ¿÷èéã òºäèé ë ìýääýãã¿é áàéëàà. Ôîòîíîîñ ãàäíà, ñóë õ¿÷èéã 纺äºã, õ¿íä âåêòîðò áîçîíóóä ãýæ íýðëýãääýã, 1 ñïèíòýé àõèàä ãóðâàí Ẻì áàéíà ãýñýí òààìàãëàëûã Âàéíáåðã, Ñàëàì õî¸ð äýâø¿¿ëñýí þì. Òýðõ¿¿ Ẻìñèéã W (íýìýõ), W ( õàñàõ), Z (Z òýã) ãýæ íýðëýäýã áºãººä òóñ á¿ðèéíõ íü ìàññ 100 Ãý îð÷èì áàéäàã (Ãý íü ãèãà-ýëåêòðîí-âîëüò áóþó ìÿíãàí ñàÿ ýëåêòðîí âîëüò ãýäãèéã òýìäýãëýäýã). Âàéíáåðã-Ñàëàìûí îíîë òýãø õýìò ÷àíàð àÿíäàà àëäàãäàõ õýìýýõ øèíæèéã ¿ç¿¿ëñýí. Ýíý íü áàãà ýíåðãèéí ¿åä òóí ÿëãààòàé îëîí òîîíû Ẻì áîëæ ¿çýãääýã ÷ ¿íýí õýðýãòýý ÿíç á¿ðèéí òºëºâò áàéãàà íýã ë òºðëèéí Ẻìñ þì ãýäãèéã èëòãýäýã þì. Èõ ýíåðãèéí ¿åä ýíý á¿õ Ẻìèéí ¿éëäýõ áàéäàë èæèëõýí áîëäîã. ¯¿íèéã õîâèëò õ¿ðäíèé (roulette wheel) áºìáºãíèé ¿éëäýëòýé ç¿éðë¿¿ëæ áîëíî. Èõ ýíåðãèéí ¿åä (õ¿ðä õóðäàí ýðãýæ áàéõ ¿åä) áºìáºã ¿íýí ÷àíàðòàà çºâõºí íýã áàéäëààð áóþó õ¿ðäèéã òîéðîí ºíõºð÷ áàéäàã. Ãýõäýý õ¿ðä óäààøðàõ ¿åä áºìáºãíèé ýíåðãè áàãàñ÷, ýöýñòýý òýðýýð õ¿ðäýí äýýðõ ãó÷èí äîëîîí õîâèëûí àëü íýãýíä óíàäàã. ªºðººð õýëáýë áàãà ýíåðãèéí ¿åä áºìáºã áàéðëàõ ãó÷èí äîëîîí ÿíçûí òºëºâ áàéíà. Õýðýâ áèä áºìáºãèéã çºâõºí áàãà ýíåðãèéí ¿åä íü ÿàãààä ÷ þì àæèãëàæ ÷àääàãñàí áîë ãó÷èí äîëîîí ÿíçûí áºìáºã áàéíà ãýæ òîîöîõ áàéñàí! Âàéíáåðã-Ñàëàìûí îíîëîîð 100 ÃýÂ-îîñ íèëýýä äàâñàí ýíåðãèéí ¿åä òýðõ¿¿ øèíý ãóðâàí Ẻì áîëîí ôîòîí íü èæèë òºðõòýé áîëîõ ¸ñòîé. Ãýõäýý õýâèéí èõýíõ íºõöºëä èëýðäýã áàãà ýíåðãèéí ¿åä Ẻì õîîðîíäûí ýíýõ¿¿ òýãø õýìò ÷àíàð àëäàãäàõ ó÷èðòàé àæ. W(íýìýõ), W(õàñàõ), Z(òýã)-èéí 纺äºã õ¿÷ ìàø áîãèíî ¿éë÷ëýëèéí áîëîõîîð òýäíèé ìàññ èõ áàéõ ¸ñòîé.Âàéíáåðã, Ñàëàì íàðûã îíîëîî äýâø¿¿ëæ áàéõ ¿åä òýäýíä èòãýõ íü áàãà áàéñàí áºãººä òýð ¿åèéí õóðäàñãóóð áîäèò W(íýìýõ),W(õàñàõ),Z(òýã) Ẻìñèéã ¿¿ñãýõýä øààðäëàãàòàé 100 ÃýÂ-èéí ýíåðãèä õ¿ðýõ ÷àäàëã¿é áàéâ. Ãýõäýý áàãà ýíåðãèéí ¿åä ýíý îíîëûí äýâø¿¿ëñýí òààìàãëàëóóä àðàâ ãàðóé æèëèéí äàðàà òóðøèëòààð áàòëàãäñàí þì. Èíãýýä 1979 îíä Âàéíáåðã, Ñàëàì íàð öàõèëãààí-ñîðîíçîí áîëîí öºìèéí ñóë õ¿÷íèé òàëààð
  • 53.
    ¿¿íòýé òºñòýé íýãäìýëîíîë áàñ äýâø¿¿ëñýí Õàðâàðäûí Øåëäîí Ãëåøîóòàé õàìò Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí áèëýý. Ôîòîíû èõ ìàññòàé ãóðâàí õîñûí ìàññûí óòãà áîëîí áóñàä øèíæ çºâ áîëîõûã 1983 îíä ÖÑÅÒ-ä (Æåíåâ äýõ Öºìèéí Ñóäàëãààíû Òºâ) òîãòîîñíîîð Íîáåëèéí øàãíàëûí õîðîîíûõîí àëäàà õèéñýí áàéõ âèé ãýñýí ò¿ãø¿¿ðýýñýý àíãèæèðñàí áàéíà. Ýíý íýýëòèéã õèéñýí îëîí çóóí ôèçèê÷äèéí á¿ëãèéã àõëàæ áàéñàí Êàðëî Ðóááèà íü òóðøèëòàíä àøèãëàñàí ýñðýã-Ẻìèéí õóðààãóóðûí òºñëèéã çîõèîã÷, ÖÑÅÒ-èéí èíæåíåð Ñèìîí âàí äåð Ìååðûí õàìò 1984 îíû Íîáåëèéí øàãíàëûã õ¿ðòñýí þì. (Òà îðãèë äýýð íü ãàð÷èõààã¿é ë áîë ºíºº ¿åä òóðøèëòûí ôèçèêò óë ìºðºº ¿ëäýýõýä íýí áýðõ áîëæýý!) Öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë íü ïðîòîí, íåéòðîíû äîòîð êâàðêèéã, õàðèí àòîìûí öºìèéí äîòîð ïðîòîí, íåéòðîíûã òîãòîîí áàðüæ áàéäàã äºðºâ äýõ òºðëèéí õ¿÷ þì. Ǻâõºí ººð õîîðîíäîî áîëîí êâàðêòàé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöäýã ãëþîí ãýãäýõ, 1 ñïèíòýé ººð íýã Ẻì ýíý õ¿÷èéã 纺äºã ãýæ ¿çäýã. Öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä êîíôàéíìåíò ãýäýã îíöãîé íýã øèíæ áàéäàã þì. Êîíôàéíìåíòààñ áîëæ Ẻìñ ÿìàãò ºíãºã¿é õîñëîë ¿¿ñãýí òîãòäîã. Êâàðê äàíãààðàà áàéõäàà (óëààí, íîãîîí ýñâýë õºõ) ºíãºòýé áàéõ ¸ñòîé áîëîõîîð òýä ãàíö íýãýýðýý îðøèí áàéæ ÷àäàõã¿é. Èéìä óëààí êâàðê ãëþîíîí "óòàñ" (string)-ààð íîãîîí áîëîí õºõòýé íýãäñýí áàéõ ¸ñòîé (óëààí+íîãîîí+õºõ=öàãààí). Èéì ãóðâàë ïðîòîí ýñâýë íåéòðîíä ÷ èëýðíý. ªºð íýã áîëîìæ áîë êâàðê, ýñðýã-êâàðê õî¸ðûí õîñëîë þì (óëààí+óëààíû ýñðýã, ýñâýë íîãîîí+íîãîîíû ýñðýã, ýñâýë õºõ+õºõèéí ýñðýã=öàãààí). Èéì õîñëîëóóä ìåçîí ãýãäýõ Ẻìñèéã áèé áîëãîäîã ÷ ýäãýýð Ẻì êâàðê, ýñðýã-êâàðê õî¸ð íü ýëåêòðîí áîëîí áóñàä Ẻìèéã ¿¿ñãýýä áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéäýãýýñ áîëîîä òîãòâîðã¿é áàéäàã. ¯¿í÷ëýí êîíôàéíìåíòààñ áîëæ íýã ãëþîí äàíãààðàà îðøèæ ÷àäàõã¿é, ÿàãààä ãýâýë ãëþîíóóä áàñ ºíãºòýé áàéäàã. Èíãýõëýýð ãëþîíóóä ºí㺠íü íèéëýýä öàãààí ºíãèéã ¿¿ñãýõýýð öîãöëîõ ¸ñòîé. Ãëþîíû ýíýõ¿¿ öîãöëîë ãëþáîë õýìýýõ òîãòâîðã¿é Ẻìèéã ¿¿ñãýäýã. Êîíôàéíìåíòààñ áîëîîä ñàëàíãèä êâàðê ýñâýë ãëþîíûã áèä àæèãëàæ ÷àääàãã¿é íü êâàðê, ãëþîí õýìýýõ Ẻìñèéí òóõàé òºñººëºë ÿìàð íýã óòãààð õèéñâýð áîëîõûã õàðóóëæ ìàãàäã¿é. Ãýõäýý êâàðê, ãëþîíû òóõàé îéëãîëòûã á¿ðýí òîäîðõîé áîëãîäîã, áàðàã ÷ºëººò áàéäàë õýìýýõ ººð íýã øèíæ öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä áàéäàã. Æèðèéí ýíåðãèéí íºõöºëä õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë ¿íýõýýð õ¿÷òýé áàéæ, êâàðêóóäûã ººð õîîðîíä íü õ¿÷òýé õîëáîæ áàéäàã àæýý. Ãýõäýý õ¿÷òýé õóðäàñãóóð äýýð õèéñýí òóðøèëòóóäûí ¿ç¿¿ëñýíýýð áîë èõ ýíåðãèéí ¿åä õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë íü ìýäýãäýõ¿éö ñóëàð÷, êâàðê, ãëþîíóóä áàðàã ÷ºëººò Ẻìñ øèã áîëäîã áàéíà. 5.2-ð çóðàãò èõ ýíåðãèòýé ïðîòîí, ýñðýã-ïðîòîí õî¸ðûí ìºðãºë人íèé ôîòî- çóðãèéã ¿ç¿¿ëæýý. Áàðàã ÷ºëººòýé õýä õýäýí êâàðêóóä áèé áîëæ, çóðãàí äýýð õàðàãäàæ áàéãàà òîéðîã ìàÿãèéí "õýëõýýã" ¿¿ñãýñýí áàéíà.
  • 54.
    çóðàã 5.2 Öàõèëãààí-ñîðîíçîí áîëîíñóë õ¿÷í¿¿äèéã àìæèëòòàé íýãòãýñýí íü ýíý õî¸ð õ¿÷èéã öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õàìò èõ íýãäëèéí ãýãäýõ îíîë (áóþó ÈÍÎ)-ä íýãòãýõ íèëýýä õýäýí îðîëäëîãûã òºð¿¿ëñýí þì. ¯ð ä¿íä íü áèé áîëñîí îíîëóóä òèéì ÷ àãóó èõ áèøèéí äýýð òàòàëöëûí õ¿÷èéã áàãòààãààã¿é áîëîõîîð á¿õ õ¿÷èéã á¿ðýí íýãòãýæ ÷àäààã¿é þì. Èéìä äýýðõ íýðýíä õýòð¿¿ëýë íèëýýä áèé. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îíîëîîð òààìàãëàæ áîëîõã¿é, õàðèí òóðøèëòûí ¿ð ä¿íòýé òààðóóëàí ñîíãîõ ó÷èðòàé õýä õýäýí õýìæèãäýõ¿¿íèéã àãóóëäàã ó÷ðààñ ýíý á¿õ îíîë ¿íýíäýý á¿ðýí ã¿éöýò áèø áèëýý. Ãýëýý ãýõäýý òýä á¿ðýí, ã¿éöýò íýãäìýë îíîëä íýã àëõàì áîëæ ìàãàäã¿é. ÈÍÎ-ûí ¿íäñýí ñàíàà äàðààõ ç¿éëä îðøèíî. Ò¿ð¿¿í äóðäñàí÷ëàí öºìèéí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë èõ ýíåðãèéí ¿åä ñóëàðäàã. ¯¿íèé ýñðýãýýð áàðàã ÷ºëººò áèø öàõèëãààí-ñîðîíçîí áîëîí öºìèéí ñóë õ¿÷í¿¿ä èõ ýíåðãèéí ¿åä íýìýãääýã. Èõ íýãäëèéí õýìýýõ ìàø èõ ýíåðãèéí ¿åä ýíý ãóðâàí õ¿÷ íü õ¿÷ ÷àäëûíõàà õóâüä èæèë áîëæ, íýã ë õ¿÷íèé æèðèéí íýã òºðë¿¿ä áîëæ õóâèðíà. Ýíý ýíåðãèéí ¿åä êâàðê, ýëåêòðîí ìýòèéí 1/2 ñïèíòýé áîäèñûí ÿíç á¿ðèéí Ẻì ÿëãàãäàõàà áàñ áîëüæ, ººð íýã íýãäýë áîëîìæòîé áîëíî ãýæ ÈÍÎ òààìàãëàäàã þì. Èõ íýãäëèéí ýíåðãèéí óòãà òèéì ÷ òîäîðõîé áèø ãýëýý íààíàäàæ ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿ Ãý áàéõ ¸ñòîé àæýý. Îð÷èí ¿åèéí õóðäàñãóóðò Ẻìñ íýã çóóí Ãý îð÷èì ýíåðãèòýéãýýð ìºðãºëääºã. Õàðèí îäîî òºëºâëºãäºæ áàéãàà ìàøèí ¿¿íèéã õýäýí ìÿíãàí Ãý õ¿ðòýë ºñãºõ áîëîëòîé. Ãýõäýý Ẻìñèéã èõ íýãäëèéí ýíåðãè õ¿ðòýë õóðäàñãàõ ÷àäàëòàé ìàøèí íü Íàðíû Ñèñòåìèéí äàéòàé òîì áàéõ ¸ñòîé àãààä ýäèéí çàñãèéí ºíººäðèéí íºõöºë áàéäàëä ¿¿íèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ ÷àäàõ íü þó ë áîë. Èéìýýñ èõ íýãäëèéí îíîëûã ëàáîðàòîðèä øóóä øàëãàõ áîëîìæã¿é. Ãýõäýý öàõèëãààí-ñîðîíçîí-ñóë õ¿÷íèé íýãäìýë îíîëûíõ øèã øàëãàæ áîëîõ áàãà-ýíåðãèéí ¿åèéí ¿ð ä¿íã¿¿ä áàéäàã.
  • 55.
    Òýäãýýðýýñ õàìãèéí ñîíèðõîëòîéíü æèðèéí áîäèñûí ìàññûí èõýíõ õýñãèéã á¿ðä¿¿ëäýã ïðîòîíóóä ýñðýã- ýëåêòðîí ìýòèéí èë¿¿ õºíãºí Ẻì áîëîí àÿíäàà çàäàð÷ ÷àäíà ãýñýí òààìàãëàë þì. ¯¿íèéã áîëîìæòîé ãýæ ¿çýõ øàëòãààí íü èõ íýãäëèéí ýíåðãèéí ¿åä êâàðê, ýñðýã-ýëåêòðîí õî¸ð îíöûí ÿëãààã¿é áîëäîãò îðøèíî. Ïðîòîíû äîòîðõ ãóðâàí êâàðê íü ýñðýã- ýëåêòðîí áîëîí õóâèðàõ õàíãàëòòàé òîîíû ýíåðãèòýé áàéäàãã¿é áîëîâ÷ òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ïðîòîíû äîòîðõ êâàðêóóäûí ýíåðãè ÿã òîãòâîðòîé áàéõ áîëîìæã¿éã õýëäýã ó÷ðààñ êâàðê íü ýíý õóâèðàëòàíä õ¿ðýëöýõ ýíåðãèéã íýã óäàà òóí ñàíàìñàðã¿éãýýð îëæ àâ÷ áîëíî. Òýð ¿åä ïðîòîí çàäðàõ àæýý. Êâàðê õàíãàëòòàé ýíåðãèòýé áîëîõ ìàãàäëàë íü õýí íýãýí ¿¿íèéã íààíàäàæ ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä ãó÷èí òýãòýé) æèë õ¿ëýýõýýð òèéì áàãà þì. Ýíý íü èõ òýñðýëòèéí àãøèíààñ õîéø ºíãºðñºí äîð õàÿæ àðâàí ìÿíãàí ñàÿ (íýãèéí àðä àðâàí òýãòýé) æèëýýñ õàìààã¿é èõ áàéíà. Ýíäýýñ ïðîòîí àÿíäàà çàäðàõ áîëîìæèéã òóðøèëòààð øàëãàæ áîëîõã¿é ãýæ áîäîæ áîëíî. Ãýõäýý ïðîòîíû çàäðàëûã á¿ðòãýõ ìàãàäëàëûã ìàø èõ ïðîòîíûã àãóóëñàí òóí èõ áîäèñûã àæèãëàí íýìýãä¿¿ëæ áîëîõ þì. (Æèøýý íü, íýãèéí àðä ãó÷èí íýãýí òýãòýé òýíö¿¿ òîîíû ïðîòîíûã íýã æèëèéí òóðø àæèãëàí èõ íýãäëèéí õàìãèéí ýíãèéí íýãýí îíîë ¸ñîîð ïðîòîíû íýãýýñ èë¿¿ çàäðàëûã èëð¿¿ëýõ íàéäâàð áèé.) Òèéì õýä õýäýí òóðøèëò õèéãäñýí ÷ ïðîòîí ýñâýë íåéòðîíû çàäðàëûí òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëëèé㠺㺺ã¿é áàéäàã. Íàéìàí ìÿíãàí òîíí óñ àøèãëàñàí òóðøèëòûã (ïðîòîíû çàäðàëààð ñàíñðûí öàöðàãèéí ¿¿ñãýæ áîëîõ áýðõøýýëýýñ çàéëñõèéõèéí òóëä) Îãàéî ìóæèéí äàâñíû óóðõàéä ÿâóóëæýý. Òóðøèëòûí õóãàöààíä ïðîòîíû àÿíäàà ¿¿ññýí íýã ÷ çàäðàë òýìäýãëýãäýýã¿é áîëîõîîð ïðîòîíû àìüäðàëûí õóãàöààã àðâàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä ãó÷èí òýãòýé) æèëýýñ èë¿¿ áàéõ ¸ñòîé ãýæ òîîöîîëæ áîëíî. Ýíý íü èõ íýãäëèéí õàìãèéí ýíãèéí îíîëûí òààìàãëàäàã õóãàöààíààñ èõ áàéãàà áîëîâ÷ ¿¿íýýñ èë¿¿ õóãàöààã òààìàãëàäàã á¿ð íàðèéí òîäîðõîé îíîëóóä ÷ áèé. Ìàø èõ õýìæýýíèé áîäèñèéã àâ÷ ¿çñýí íàðèéí òóðøèëòóóä áàéäàã ÷ òýäíèéã øàëãàõ õýðýãòýé þì.Ïðîòîíû àÿíäàà ¿¿ñýõ çàäðàëûã àæèãëàõàä áýðõøýýë áàéãàà ÷ áèäíèé îðøèí áàéõóé ¿¿íèé òîíãîðóó ¿éë ÿâöûí ¿ð ä¿í, ïðîòîí ýñâýë õàìãèéí áàãàäàà êâàðêèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áàéæ áîëîõ áà êâàðê ýñðýã- êâàðêààñàà îëîí áàéãààã¿é àíõäàã÷ òºëºâººñ îð÷ëîí åðòºíö õºãæèæ ýõýëñýí ãýæ òºñººëºõ íü õàìãèéí ç¿é ¸ñíû áàéäàã. Êâàðêóóäààñ òîãòîõ ïðîòîí, íåéòðîíóóäààñ äýëõèé äýýðõ áîäèñ ãîë÷ëîí á¿ðääýã. Òîì õóðäàñãóóðûí òóñëàìæòàé ãàðãàæ àâñàí õýäõýí øèðõýãèéã ýñ òîîöâîë ýñðýã-êâàðêààñ òîãòñîí ýñðýã-ïðîòîí ýñâýë ýñðýã-íåéòðîí ãýæ äýëõèéä áàéõã¿é. Ìàíàé ãàëàêòèêèéí á¿õ áîäèñ ìºí àäèë èéì áàéäãèéã ñàíñðûí öàöðàãèéí òóðøèëòóóä íîòëîäîã. Èõ ýíåðãè á¿õèé ìºðãºë人íèé ¿åä Ẻì/ýñðýã-Ẻìèéí õîñä ¿¿ñäýã õýäõýí òîîíû ýñðýã- Ẻìèéã ýñ òîîöâîë ýñðýã-ïðîòîí ýñâýë ýñðýã-íåéòðîí ãýæ ãàëàêòèêò áàéõã¿é. Õýðýâ ìàíàé ãàëàêòèêò ýñðýã-áîäèñ á¿õèé òîì ìóæ áàéñàí áîë ýíýõ¿¿ ìóæ áîëîí áîäèñ á¿õèé ººð íýã ìóæ õî¸ðûí çààã äýýð Ẻìñ ýñðýã-Ẻìñòýé ìºðãºëäºí óñòàæ, èõ ýíåðãèòýé öàöðàã ÿëãàðóóëñàíààñ ¿¿äñýí ìàø èõ õýìæýýíèé öàöðàãèéã àæèãëàæ áîëîõîîð áàéëàà. Áóñàä ãàëàêòèêèéí áîäèñ ïðîòîí, íåéòðîíîîñ òîãòäîã óó ýñâýë ýñðýã-ïðîòîí, ýñðýã- íåéòðîíîîñ òîãòäîã óó ãýäãèéã áèä øóóä õýëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà, ãýõäýý òýð íü àëü íýãýýñ íü ë òîãòîõ ¸ñòîé. Íýã ãàëàêòèêèéí äîòîð Ẻì, ýñðýã-Ẻì õî¸ðûí õîëèìîã áàéæ ÷àäàõã¿é, ó÷èð íü òèéì òîõèîëäîëä Ẻì ýñðýã-Ẻì õàðèëöàí ìºðãºëäºæ áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéñíýýñ ¿¿äýõ ìàø èõ öàöðàãèéã ìºí ë àæèãëàæ áîëîõ þì. Èéìä áèä á¿õ ãàëàêòèê ýñðýã-êâàðêààñ áèø, õàðèí êâàðêààñ òîãòäîã ãýæ ¿çýæ áàéíà. Çàðèì ãàëàêòèê áîäèñîîñ, çàðèì ãàëàêòèê ýñðýã- áîäèñîîñ òîãòîõ íü þó ë áîë. ßàãààä êâàðê ýñðýã-êâàðêààñ õàìààã¿é èõ áàéõ ¸ñòîé âý? ßàãààä òýä òýíö¿¿ òîîíû áàéäàãã¿é âý? Òýíö¿¿ áèø áàéäàã íü áèäíèé õóâüä àçòàé õýðýã, ÿàãààä
  • 56.
    ãýâýë òýä òýíö¿¿áàéñàíñàí áîë áàðàã á¿õ êâàðê, ýñðýã-êâàðê îð÷ëîí åðòºíöèéí áàë÷èð àõóé íàñàíä ººð õîîðîíäîî ìºðãºëäºí õàðèëöàí ¿ã¿é áîëæ, öàöðàãààð ä¿¿ðñýí, ãýõäýý ÿìàð ÷ áîäèñã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéã ¿ëäýýõ áàéñàí þì. Òýãýýä ãàëàêòèê ÷, îä ÷, õ¿ì¿¿íèé àìüäðàë öýöýãëýæ áîëîõîîð ãàðàã ÷ ¿ã¿é áàéõ áàéëàà. Îð÷ëîí åðòºíö òýíö¿¿ òîîíû êâàðê, ýñðýã- êâàðêòàé ¿¿ññýí áàéëàà ÷ ºíººäºð îð÷ëîí åðòºíöºä êâàðê ÿàãààä ýñðýã- êâàðêààñ îëîí áàéõ ¸ñòîéã èõ íýãäëèéí îíîëîîð òàéëáàðëàæ áîëíî. Ò¿ð¿¿í áèäíèé ¿çñýíýýð, êâàðê èõ ýíåðãèéí ¿åä ýñðýã-ýëåêòðîíóóä áîëæ õóâèðàõûã ÈÍÎ çºâøººðäºã. Ýñðýã-êâàðêóóä ýëåêòðîí áîëæ, õàðèí ýëåêòðîí, ýñðýã-ýëåêòðîí íü ýñðýã-êâàðê, êâàðê áîëæ õóâèðàõ óðâóó ¿éë ÿâöûã ÷ áàñ çºâøººðäºã. Ìàø ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö íü ýäãýýð õóâèðàë ÿâàãäàõàä õ¿ðýëöýõ èõ ýíåðãèéã Ẻìñ àãóóëñàí áàéõààð òèéì õàëóóí áàéæýý. Ãýâ÷ ÿàãààä êâàðêóóä ýñðýã- êâàðêààñ îëîí áîë÷èõîâ îî? Ó÷èð íü ôèçèêèéí õóóëèóä Ẻì, ýñðýã-Ẻì õî¸ðò ÿã àäèëààð ¿éë÷èëäýãã¿éä îðøèíî. Ôèçèêèéí õóóëèóä Ñ, Ð, Ò ãýñýí òóñäàà ãóðâàí òýãø õýì á¿ðò áèåëäýã õýìýýí 1956 îíîîñ ºìíº ¿çýæ áàéñàí þì. Ñ òýãø õýì íü á¿õ õóóëü Ẻì, ýñðýã-Ẻìèéí õóâüä àäèë ãýäãèéã èëýðõèéëäýã. Ð òýãø õýì íü ôèçèêèéí õóóëü àëèâàà ¿çýãäýë, ò¿¿íèé òîëèí òóñãàë õî¸ðûí õóâüä (íàð çºâ ýðãýæ áàéãàà Ẻìèéí òîëèí òóñãàë íü íàð áóðóó ýðãýæ áàéãàà Ẻì áàéíà) àäèë ãýäãèéã òýìäýãëýäýã. Ò òýãø õýìèéí óòãà íü á¿õ Ẻì áîëîí ýñðýã-Ẻìèéí õºäºë㺺íèé ÷èãëýëèéã ýñðýãýý𠺺ð÷ëºõºä òóõàéí ñèñòåì ºìíºõ òºëºâ ð¿¿ãýý óõàðäàã ãýäýãò îðøèíî, ººðººð õýëáýë õóóëèóä öàãèéí óðàãøèëñàí ýñâýë óõàðñàí õºäºë㺺íä èæèë áàéíà ãýñýí ¿ã. 1956 îíä Àìåðèêèéí Öóí-Äàî Ëè, ×åíü Íèí ßíã õýìýýõ õî¸ð ôèçèê÷ ñóë õ¿÷ ¿íýíäýý Ð òýãø õýìèéã çºð÷äºã ãýñýí òààìàãëàë äýâø¿¿ëýâ. ªºðººð õýëáýë ñóë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí ¿ð ä¿íä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæèë òîëèí òóñãàëûíõààñàà ººðººð ÿâàãäàõ àæ. ̺í îíä Ëè, ßíã õî¸ðûí õàìòðàã÷ Öèíü-Øèþíã Âó òýäíèé òààìàãëàë çºâ áîëîõûã íîòîëæýý. Ðàäèî-èäýâõò àòîìóóäûí öºìèéã ñîðîíçîí îðîíä íýãýí ç¿ãò ýðãýæ áàéõààð ºðººä, ýëåêòðîíóóä íýã ÷èãò áóñäààñàà èõ öàöàð÷ áàéãààã òýð ýìýãòýé ¿ç¿¿ëñýí þì. Õîéòîí æèë íü íýýëòèéíõýý òºëºº Ëè, ßíã õî¸ð Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòëýý. Ñóë õ¿÷ Ñ òýãø õýìä çàõèðàãääàãã¿é íü áàñ èëðýâ. ªºðººð õýëáýë ýñðýã-Ẻ캺ñ òîãòñîí îð÷ëîí åðòºíö ìàíàéõààñ ººð áàéõ àæýý. Õýäèé èéì ÷ ñóë õ¿÷ ÑÐ õîñîëñîí òýãø õýìä çàõèðàãäàõ ¸ñòîé, òîäðóóëáàë õýðýâ îð÷ëîí åðòºíöèéã òîëèíä òóñãààä Ẻìèéã íü ýñðýã-Ẻ캺ð ñîëèâîë îäîîãèéíòîé àäèëààð õºãæèõ ¸ñòîé ãýæ á¿ãä áîäîæ áàéëàà! Ãýâ÷ 1964 îíä Àìåðèêèéí ººð õî¸ð ýðäýìòýí Æåéìñ Êðîíèí, Âåë Ôèò÷ íàð Ê-ìåçîí ãýäýã Ẻìèéí çàäðàëààð ÑÐ òýãø õýì ÷ àëäàãääàãèéã èëð¿¿ëýâ. Õîæèì 1980 îíä Êðîíèí, Ôèò÷ íàð ýíý àæëààðàà Íîáåëèéí øàãíàë õ¿ðòñýí þì. (Îð÷ëîí åðòºíö áèäíèé áîäîæ áàéñàí øèã ýíãèéí áèø ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí àæëóóäàä îëãîñîí øàãíàëûí òîî ÿàñàí èõ þì áý!) Êâàíò ìåõàíèê, õàðüöàíãóéí îíîëä çàõèðàãääàã àëèâàà îíîë ÑÐÒ õîñîëñîí òýãø õýìä ÿìàãò õ¿÷èíòýé áàéíà ãýäãèéã áàòàëñàí ìàòåìàòèêèéí òåîðåì áàéäàã. ªºðººð õýëáýë Ẻìèéã ýñðýã- Ẻ캺ð ñîëèí, òîëèíä òóñãààä, öàãèéí ÷èãëýëèéã ýñðýãýý𠺺ð÷ëºõºä îð÷ëîí åðòºíöèéí òºëºâ õýâýýð áàéõ àæ. Õàðèí Êðîíèí, Ôèò÷ íàð õýðýâ Ẻìèéã ýñðýã-Ẻ캺ð ñîëüæ, òîëèí òóñãàëûã íü ¿¿ñãýýä, ãýõäýý öàãèéí ÷èãëýëèéã ýñðýãýý𠺺ð÷뺺ã¿é áàéõàä îð÷ëîí åðòºíö ººðèé㺺 îíäîîãîîð àâ÷ ÿâíà ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Èéìä öàãèéí ÷èãëýë óõðàõàä ôèçèêèéí õóóëèóä ººð÷ëºãäºõ ¸ñòîé ººðººð õýëáýë òýä Ò òýãø õýìèéã çºð÷èíº. Ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö Ò òýãø õýìèéã çºð÷èíº ãýäýã íü òîäîðõîé þì, ó÷èð íü öàã õóãàöàà óðàãøèëæ áàéõàä îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà, õàðèí öàã óõàðâàë îð÷ëîí åðòºíö õóìèãäàõ þì. Ãýòýë Ò òýãø õýìèéã çºð÷äºã õ¿÷í¿¿ä áàéäàã òóë îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéõàä ýäãýýð õ¿÷íèé íºëººãººð ýñðýã-ýëåêòðîí êâàðêò øèëæèõ íü ýëåêòðîí ýñðýã-êâàðêò
  • 57.
    øèëæèõýýñ èõ áàéõ¸ñòîé ãýæ ýíäýýñ ìºðäºí ãàðíà. Òýãýýä îð÷ëîí åðòºíö òýëýýä õºðºõ ¿åä ýñðýã-êâàðêóóä íü êâàðêóóäòàé ìºðãºëäºí õàðèëöàí ¿ã¿é áîëæ, ãýõäýý êâàðêóóä ýñðýã- êâàðêààñ èõ áàéñàí òóë êâàðêóóä æààõàí èë¿¿ ¿ëäýõýýð þì. Ýä íàð ë áèäíèé ºíºº õàðæ áàéãàà áîäèñ õèéãýýä áèä á¿õíèéã á¿ðä¿¿ëñýí ÷óõàì òýð êâàðêóóä ìºí. Èéìä áèäíèé îðøèí áàéãààã èõ íýãäëèéí îíîëóóäûí áàòàëãàà ãýæ ãýõäýý ÷àíàðûí áàòàëãàà ãýæ ¿çýæ áîëíî. ̺ðãºëäºí õàðèëäàí ¿ã¿é áîëñîíû äàðàà õè÷íýýí êâàðê ¿ëäýõèéã ýñâýë ¿ëäñýí íü êâàðê áàéõ óó ýñðýã-êâàðê áàéõ óó ãýäãèéã òààìàãëàæ ÷àääàãã¿éãýýñ îëîí îëîí òîäîðõîéã¿é ç¿éë ¿¿ñ÷ áàéãàà þì. (Ýñðýã-êâàðêóóä èë¿¿ ¿ëäñýí áàéõàä áèä òýäíèéã êâàðê ãýæ, õàðèí êâàðêèéã íü ýñðýã-êâàðê ãýæ ç¿ãýýð ë ñîëèîä íýðëý÷èõñýí ÷ áàéæ ìàãàä). Èõ íýãäëèéí îíîë òàòàëöëûí õ¿÷èéã áàãòààãààã¿é áàéäàã. Òàòàëöàë íü ýíãèéí Ẻì ýñâýë àòîìûã ñóäëàæ áàéõäàà íºëººã íü õàéõðàõã¿é îðõèæ áîëîõîîð òèéì ñóë áàéäàã áîëîõîîð ýíý íü òèéì ÷ ÷óõàë áèø. Ãýâ÷ òàòàëöëûí õ¿÷í¿¿ä õîë ¿éë÷ëýëèéí áàéäãààñ ãàäíà ÿìàãò òàòàõ õ¿÷ áàéäàã ãýñýí áàðèìò òýäíèé íºëºº ÿìàãò íýìýãääýãèéã èëýðõèéëäýã. Èéìä áîäèñûí õàíãàëòòàé îëîí òîîíû Ẻì áàéâàë òàòàëöëûí õ¿÷ áóñàä õ¿÷íýýñ äàâóó áîëæ ÷àäíà. ×óõàì èéìýýñ îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüñàëûã òàòàëöàë òîäîðõîéëäîã àæýý. Îäíû äàéòàé áèåòèéí õóâüä ÷ òàòàëöàë íü áóñàä á¿õ õ¿÷íýýñ äàâóó áàéæ, îä õóìèãäàõàä õ¿ðãýíý. 1970-ààä îíû àæëóóä ìààíü îä îð÷ìûí òàòàëöëûí õ¿÷òýé îðîíãèéí íºëººãººð ¿¿ñýõ èéì õóìèëòûí ¿ð ä¿íä áèé áîëîõ õàð í¿õíèé òóõàé àñóóäàë äýýð òºâëºð÷ áàéëàà. ×óõàìõ¿¿ ýíý àæëûí ÿâöàä êâàíò ìåõàíèê, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë õî¸ð áèå áèåäýý õýðõýí íºëººëæ áîëîõ òóõàé àíõíû òààìàãëàëóóä áóþó õàðààõàí á¿ðýëäýæ ã¿éöýýã¿é êâàíò îíîëûí àíõíû ä¿ð çóðãóóä íàäàä áèé áîëñîí þì.
  • 58.
    Çóðãàäóãààð á¿ëýã Õàð í¿õ "Õàðí¿õ" õýìýýõ íýð òîìú¸î òóí ñàÿõàí áèé áîëñîí áèëýý. Ò¿¿íèéã 1969 îíä Àìåðèêèéí ýðäýìòýí Æîí Óèëåð íààíàäàæ õî¸ð çóóíû ºìíº õºòëºí àâàà÷èõ òºñººëëèéí ç¿éð èëýðõèéëýë áîëãîí ýðãýëòýíä îðóóëñàí þì. Òýð íýãýí öàãò ãýðëèéí òóõàé õî¸ð îíîë áàéæýý. Íüþòîíû áàðèìòàëæ áàéñàí ýõíèé îíîëä ãýðëèéã Ẻìñººñ òîãòäîã ãýæ ¿çäýã áîë íºãºº îíîëä íü ãýðëèéã äîëãèîíîîñ òîãòäîã õýìýýí ¿çäýã áàéâ. ªíººäºð áèä õî¸óëàíãèéíõ íü çºâ ãýäãèéã ìýääýã áîëñîí. Êâàíò ìåõàíèêèéí Ẻì/äîëãèîíû äóàëèçìûí çàð÷èì ¸ñîîð ãýðëèéã Ẻì ãýæ ÷, äîëãèîí ãýæ ÷ ¿çýæ áîëíî. Ãýðýë äîëãèîíîîñ òîãòäîã ãýñýí îíîëûí õóâüä ò¿¿íä òàòàëöàë õýðõýí ¿éë÷ëýõ íü îéëãîìæã¿é áàéëàà. Õýðýâ ãýðýë íü Ẻìñººñ òîãòäîã áîë ò¿¿íä òàòàëöàë èõ áóóíû ñóì, ïóóæèí, ãàðàãóóäàä íºëººëäºã øèãýý íºëººëíº ãýæ ¿çýæ áîëíî. Ýõýíäýý ýðäýìòýä ãýðëèéí Ẻìñ òºãñãºëã¿é õóðäòàé òàðõäàã, òýãýõýýð òàòàëöàë òýäíèéã óäààøðóóëæ ÷àäàõã¿é ãýæ òîîöîîëæ áàéñàí ÷ иìåð ãýðëèéí õóðä òºãñãºëºã áîëîõûã òîãòîîñîí íü òàòàëöëûí íºëºº ÷óõàë áàéõ ¸ñòîéã òîäîðõîé áîëãîâ. ¯¿íèéã ¿íäýñ áîëãîí Êåìáðèæèéí áàãø Æîí Ìè÷åëë 1783 îíä "Ëîíäîíãèéí Âàíãèéí íèéãýìëýãèéíõýíèé ôèëîñîôèéí á¿òýýë¿¿ä" õýìýýõ ñýòã¿¿ëä èõ ìàññòàé îä íü ãýðýë ò¿¿íèé õÿçãààðààñ ãàð÷ ÷àäàõã¿é òèéì õ¿÷òýé òàòàëöëûí îðîíòîé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí á¿òýýëýý òîëèëóóëæýý. Òèéì îäíû ãàäàðãóóãààñ öàöàðñàí ãýðëèéí àëèâàà öàöðàã ò¿¿íýýñ òàñàð÷ àìæèëã¿é ýðãýí òàòàãäàõ áîëíî. Èéì îä ìàø îëîí áàéæ áîëíî õýìýýí Ìè÷åëë ¿çæýý. Ãýðýë íü áèäýíä èðäýãã¿éãýýñ òýäíèéã õàðæ ÷àäàõã¿é ÷ ãýñýí òàòàëöëûí õ¿÷èéã íü ÿìàðòàà ÷ ìýäðýõ ¸ñòîé. Òýä îãòîðãóé äàõü ã¿í õàðàíõóé öîîíîã ó÷ðààñ èéì áèåñèéã ºíººäºð õàð í¿õ ãýæ íýðëýäýã. Ìè÷åëëýýñ õîéø õýäõýí æèëèéí äàðàà ôðàíöûí ýðäýìòýí Ëàïëàñ ìàãàäã¿é ò¿¿íýýñ ¿ë õàìààðàí èéì òààìàãëàëûã äýâø¿¿ëñýí áàéíà. Ëàïëàñ ¿¿íèéãýý "Åðòºíöèéí òîãòîëöîî" íîìûíõîî íýã, õî¸ðäóãààð õýâëýëä îðóóëñàí ÷ á¿ð õîæìûí õýâëýëòýýñ õàññàí áàéäàã íü íèëýýä ñîíèðõîëòîé, ìàãàäã¿é òýð ¿¿íèéã óòãàã¿é ñàíàà ãýæ ¿çñýí áàéõ. (Ò¿¿í÷ëýí ãýðëèéã Ẻì ãýæ ¿çäýã îíîë XIX çóóíû ¿åä íýð õ¿íäýý àëäñàí áàéëàà. Á¿õ ¿çýãäëèéã äîëãèîíû îíîëûí òóñëàìæòàéãààð òàéëáàðëàæ áîëîõ ìýò ñàíàãäàõ áîëñîí ÷ ò¿¿íèé õ¿ðýýíä ãýðýëä ¿ç¿¿ëýõ òàòàëöëûí õ¿÷íèé íºëºº ìàø îéëãîìæã¿é áàéâ.) ¯íýíäýý ãýðëèéí õóðä òîãòìîë ó÷ðààñ ò¿¿íèéã òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë äàõü èõ áóóíû ñóì øèã ¿çýõ íü çîõèìæã¿é þì. (Ãàçðûí ãàäàðãààñ òàñðàí äýýø íèññýí èõ áóóíû ñóì òàòàëöëààñ áîëîîä íèñýõ íü óäààøèð÷, óëìààð çîãñîæ, äàðàà íü óíàæ ýõýëíý. Ôîòîí ë òîãòìîë õóðäòàéãààð äýýøëýõ õºäºëãººíºº ¿ðãýëæë¿¿ëýõ ¸ñòîé. Òýãâýë Íüþòîíû òàòàëöàë ãýðýëä õýðõýí íºëººëæ ÷àäàõ âý?) Ãýðýëä òàòàëöàë õýðõýí íºëººëäºãèéã àâ÷ ¿çñýí çîõèñò îíîë 1915 îíä Ýéíøòåéí õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëîî äýâø¿¿ëýõ õ¿ðòýë áàéñàíã¿é. Ãýëýý ÷ ãýñýí ìàññ èõòýé îääûí òàëààð ÿìàð ä¿ãíýëò¿¿ä ýíý îíîëîîñ óðãàí ãàðäàãèéã îéëãîõ õ¿ðòýë îëîí æèë ºíãºðñºí þì. Õàð í¿õ õýðõýí ¿¿ñäýãèéã îéëãîõûí òóëä îääûí àìüäðàëûí ìº÷ëºã ÿìàð áàéäãèéã îéëãîõ õýðýãòýé. Èõ õýìæýýíèé (¿íäñýíäýý óñ òºðºã÷èéí) õèé ººðèéí òàòàëöëûí õ¿÷íýýñ áîëæ àÿíäàà õóìèãäàæ ýõëýõýä îä ¿¿ñäýã. Õóìèãäàõ ÿâöäàà õèéí àòîìóóä óëàì õóðäòàé áîëæ áèå áèåòýéãýý óëàì èõ ìºðãºëäºíº. Ýöýñò íü õèé õàëæ, óëìààð óñòºðºã÷èéí àòîìóóä áèå áèåýñýý çàéëàõûí îðîíä ãåëèé ¿¿ñãýí íýãäýõýýð õàëóóí áîëäîã àæýý. Óñòºðºã÷èéí áºìáºãíèé òýñðýëòèéã ñàíàãäóóëàõóéö ýíý óðâàëààñ ÿëãàðñàí äóëààíû à÷ààð îä ãýðýëòäýã áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí ýíý íýìýëò äóëààí õèéí äàðàëòûã òàòàëöàëòàé òýíö¿¿ áîëòîë íýìýãä¿¿ëæ, õèé
  • 59.
    õóìèãäàõàà áîëüäîã. Ýíýíü ¿ëýýñýí áºìáºëºãèéã òîì áîëãîõûã ýðìýëçýæ áóé áºìáºëºã äîòîðõ àãààðûí äàðàëò õèéãýýä ò¿¿íèéã áóöààæ áàãàñãàõûã ýðìýëçýõ ýðçýýíèé ñóíàëò õîîðîíäûí òýíöâýðò îðñîí áºìáºëºãèéã èõýýõýí ñàíàãäóóëíà. ¯¿íèé àäèëààð öºìèéí óðâàëààñ ÿëãàðñàí äóëààí íü òàòàëöàëòàé òýíöñýí ýíýõ¿¿ òîãòâîðò òºëºâò îäîä óäààí òîãòíîõ áîëíî. Ãýõäýý ýöñèéí ýöýñò îäîä óñòºðºã÷ õèéãýýä öºìèéí áóñàä òºðëèéí ò¿ëøýý äóóñäàã. Õè÷íýýí ãàæ ÷ ãýëýý îäíû ò¿ëøíèé àíõíû íººö èõ áàéõ òóñìàà õóðäàí áàðàãäàíà, ÿàãààä ãýâýë òàòàëöëûí òºëººñºíä îäîä èõ ìàññòàé áàéõ òóñìàà òºäèé õ¿÷òýé õàëàõ õýðýãòýé áîëäîã þì. Òýãýõýýð îäîä õàëóóí áàéõ òóñìàà ò¿ëøýý òºäèé õóðäàí çàðöóóëíà. Ìàíàé íàð àõèàä òàâàí ìÿíãàí ñàÿ îð÷èì æèëèéí ò¿ëøíèé íººöòýé, ãýõäýý èë¿¿ õ¿íä îäîä á¿õ ò¿ëøýý çóóí ñàÿ æèëèéí äîòî𠺺ðººð õýëáýë îð÷ëîí åðòºíöèéí íàñ ñ¿¿äðýýñ õàìààã¿é áàãà õóãàöààíû äîòîð ºð人ä äóóññàí. Ò¿ëøýý áàðààä îäîä õºð÷, õóìèãäàæ ýõýëäýã. Õàðèí äàðàà íü ò¿¿íòýé þó òîõèîëäîõ ¸ñòîéã 1920-èîä îíû ýöýñò ë îéëãîñîí áèëýý. 1928 îíä Ýíýòõýãèéí àñïèðàíò Ñóáðàìàíüÿí ×àíäðàñåêàð õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí ìýðýãæèëòýí, Àíãëèéí ýðäýìòýí, îäîí îðîí ñóäëàà÷ Àðòóð Ýääèíãòîíû áàãö ñóðãàëòûã ä¿¿ðãýõèéí òóëä Àíãëè ðóó óñàí îíãîöîîð àÿëñàí áàéíà. (Åðòºíöºä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã îéëãîäîã ãóðàâõàí õ¿í áàéäàã ãýæ ñîíññîíîî 1920-èîä îíû ýõýýð íýãýí ñýòã¿¿ë÷ Ýääèíãòîíä ÿðüæýý. Ýääèíãòîí õýñýã ÷èìýýã¿é áàéñíàà "Ãóðàâäàõü íü õýí þì áîë îî? ãýæ áîäîæ áàéíà" õýìýýí õàðèóëñàí ãýäýã.) Ò¿ëøýý á¿ãäèé íü çàðöóóëæ äóóñààä òàòàëöëûíõàà íºëººã ýñýðã¿¿öñýýð áàéõûí òóëä îäîä ÿìàð õýìæýýòýé áàéõ ¸ñòîéã ×àíäðàñåêàð Ýíýòõýãýýñ ýõýëñýí àÿëàëûíõàà òóðøèä òîîöîîëñîí áàéíà. Òýðýýð èéí áîäæýý. Îä áàãàñàõ ¿åä áîäèñûí Ẻìñ áèå áèåäýý ìàø èõ îéðòäîã, òýãýýä Ïàóëèéí õîðèãèéí çàð÷èì ¸ñîîð òýäíèé õóðä óëàì ÿëãààòàé áîëîõ ¸ñòîé, Ýíý íü Ẻìñèéã áèå áèåýñ íü õîëäóóëæ, îäûã òîì áîëãîõûã ýðìýëçýíý. Èéìä îäíû õºãæëèéí á¿ð ýðòíèé øàòàíä äóëààí òàòàëöàëòàé òýíöýæ áàéñàí øèã òàòàëöàë õèéãýýä õîðèãèéí çàð÷ìààñ ¿¿äýëòýé ò¿ëõýëò õîîðîíäûí òýíöâýðèéí à÷ààð îäíû ðàäèóñ òîãòìîë áîëæ ÷àääàã. Ãýõäýý õîðèãèéí çàð÷ìààð íºõöºëäñºí ò¿ëõýëò õÿçãààðòàé áîëîõûã ×àíäðàñåêàð îéëãîñîí àæýý. Õàðüöàíãóéí îíîë îäîí äàõü áîäèñûí Ẻìñèéí õóðäíû õàìãèéí äýýä çºðººã ãýðëèéí õóðäààð õÿçãààðëàäàã. Ýíý íü îä íèëýýä íÿãò áîëîõ ¿åä õîðèãèéí çàð÷ìààð íºõöºëäñºí ò¿ëõýëò íü òàòàëöëààñ áàãà áîëíî ãýñýí ¿ã, Õýðýâ õ¿éòýí îäíû ìàññ íàðíû ìàññààñ íýã àðàâíû òàâ äàõèí èõ áîë ýíý îä òàòàëöëàà ýñýðã¿¿öýæ ÷àäàõã¿é ãýæ ×àíäðàñåêàð òîîöîîëæýý. (Ìàññûí ýíý óòãûã ºíººäºð ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààð ãýæ íýðëýäýã.) Áàðàã ë òýð ¿åä èéì íýýëòèéã Îðîñûí ýðäýìòýí Ëåâ Äàíèäîâè÷ Ëàíäàó õèéâ. Òýäíèé ä¿ãíýëò èõ ìàññòàé îääûí ýöñèéí õóâü çàÿàã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë íºëººòýé áàéñàí þì. Õýðýâ îäíû ìàññ ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààðààñ áàãà áîë ýöñèéí ýöýñò òýðýýð õóìèãäàõàà áîëüæ, îäíû ýöñèéí áîëîìæèò òºëºâèéí íýã, õýäýí ìÿíãàí ìèëü ðàäèóñòàé, íýã êóá èí÷ýä çóóí òîíí íÿãòòàé áàéäàã "öàãààí îäîé" áîëîí õóâèðíà. Öàãààí îäîé íü áîäèñ äàõü ýëåêòðîí õîîðîíäûíõîî õîðèãèéí çàð÷ìààñ ¿¿äñýí ò¿ëõýëòèéí à÷ààð òîãòäîã. Áèä öººíã¿é öàãààí îäîéã àæèãëàí õàðäàã þì. غíèéí òýíãýð äýõ õàìãèéí õóðö îä áîëîõ Ñèðèóñûã òîéðîí ýðãýäýã öàãààí îäîéã íýýñýí íü õàìãèéí àíõíûõ íü áàéëàà. Ìàññ íü íàðíû ìàññààñ íýãýýñ õî¸ð äàõèí èõ, ãýõäýý õýìæýý íü öàãààí îäîéíîîñ ÷ áàãà áàéõ ýöñèéí ººð íýã òºëºâ îäíû õóâüä áîëîìæòîéã Ëàíäàó ¿ç¿¿ëñýí þì. Ýäãýýð îä íü ýëåêòðîí
  • 60.
    õîîðîíäûí áèø, õàðèíïðîòîí, íåéòðîí õîîðîíäûí õîðèãèéí çàð÷ìààñ ¿¿äñýí ò¿ëõýëòèéí à÷ààð îðøèí òîãòíîõ àæýý. Èéìýýñ òýäíèéã íåéòðîí îä ãýæ íýðëýäýã. Òýäíèé ðàäèóñ õýäýí àðâàí ìèëèýñ èõã¿é, õàðèí íÿãò íü íýã êóá èí÷ýä çóóí ñàÿ òîíí áàéõ àæ. Íåéòðîí îäûã óðüä÷èëàí õýëæ áàéõ ¿åä òýäíèéã àæèãëàõ ÿìàð÷ àðãà áàéãààã¿é áºãººä òýäíèéã àæèãëàõ áîäèò áîëîìæ á¿ð õîæóó èëýðñýí þì. Õýðýâ îäíû ìàññ ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààðààñ äàâáàë ò¿ëø íü äóóñàõ ¿åä ìàø èõ áýðõøýýë ¿¿ñíý. Çàðèì òîõèîëäîëä îä äýëáýð÷ áîëíî ýñâýë õàíàñàí ìàññààñ áàãà ìàññòàé áîëîõûí òóëä ººðººñºº õýñýã áîäèñûã ÿìàð íýã áàéäëààð ãàðãàí õàÿæ òàòàëöëûí àþóëò õóìèëòààñ çàéëñõèéæ áîëîõ ÷ òóõàéí îäîä õýð òîì áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí èéì þì ÿìàãò òîõèîëäîíî ãýæ ¿çýõ íü áýðõøýýëòýé. Æèíãýý õàñàõ öàã áîëñîíûã îä õýðõýí ìýääýã âý? Òýð á¿¿ õýë îä á¿õýí õóìèëòààñ çàéëõèéõèéí òóëä æèíãýý òèéí õàñ÷ ÷àääàã áîë öàãààí îäîé ýñâýë íåéòðîí îäíû ìàññûã ººðèéíõ íü õÿçãààðààñ õýòýðñýí áàéõààð íýìýãä¿¿ëáýë þó òîõèîõ áîë? Îä òºãñãºëã¿é íÿãòòàé áîëæ õóìèãäàõ áóñ óó? Ýíý ìºðäºë㺺 Ýääèíãòîíûã öî÷èðäóóëæ, òýðýýð ×àíäðàñåêàðûí ¿ð ä¿íä èòãýõýýñ òàòãàëçñàí þì. Îä öýã áîëòëîî õóìèãäàõ íü ç¿ãýýð ë áîëîìæã¿é ãýæ Ýääèíãòîí ¿çæýý. Èéì õàíäëàãûã èõýíõ ýðäýìòýí áàðèìòàëñàí áàéäàã. Îäîä òýã áîëòëîî õóìèãäàæ ÷àäàõã¿é ãýäãèéã èëòãýñýí íýãýí ºã¿¿ëëèéã Ýéíøòåéí ÷ áè÷ñýí áàéäàã. Áóñàä ýðäýìòäèéí òóõàéëáàë ×àíäðàñåêàðûí àíõíû áàãø, îäíû á¿òöèéí ñóäàëãààíä ãîë õ¿í áàéñàí Ýääèíãòîíû íºõºðñºã áóñ õàðèëöàà ×àíäðàñåêàðûã ýíý ÷èãëýëèéí àæëàà îðõèæ, îäíû õóðàëäàí Ẻãíºðºõ õºäºë㺺í ìýòèéí îäîí îðíû ººð àñóóäàëä øèëæèí îðîõîä õ¿ðãýñýí áàéíà. Ãýõäýý ×àíäðàñåêàð 1983 îíä Íîáåëèéí øàãíàëûã íààíàäàæ çàðèì òàëààð, õ¿éòýí îääûí õàíàñàí ìàññòàé õîëáîîòîé ºìíºõ àæëóóäûíõàà òºëºº õ¿ðòñýí áèëýý. Îäíû ìàññ ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààðûã äàâáàë õîðèãèéí çàð÷èì ò¿¿íèé õóìèëòûã çîãñîîæ ÷àäàõã¿é ãýäãèéã ×àíäðàñåêàð ¿ç¿¿ëñýí áîë õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí ¿¿äíýýñ òýðõ¿¿ îäòîé þó òîõèîëäîæ áîëîõûã 1939 îíä Àìåðèêèéí çàëóó ôèçèê÷ Ðîáåðò Îïïåíãåéìåð àíõ øèéäñýí þì. Ãýõäýý òóõàéí ¿åèéí îãòîðãóéí äóðàíãààð íýã ÷ ¿ð äàãàâàðûã èëð¿¿ëæ ÷àäàõã¿é ãýñýí ä¿ãíýëòèéã Îïïåíãåéìåð ñàíàë áîëãîæýý. ¯¿íèé äàðààõàí Äýëõèéí Õî¸ðäóãààð äàéí ýõýëæ, òýðýýð àòîìûí áºìáºã áîëîâñðóóëàõ àæèëä øàõàëòààð îðñîí áàéíà. Òàòàëöëààñ ¿¿äýõ õóìèëòûí àñóóäëûã äàéíû äàðàà îð òàñ ìàðòæýý, ó÷èð íü èõýíõ ýðäýìòýä àòîì, öºìèéí õ¿ðýýíä þó áîëäîãèéã ñîíèðõîí ñóäëàæ áàéâ. Ãýõäýý æàðààä îíä, îð÷èí ¿åèéí òåõíèêèéí à÷ààð îäîí îðíû àæèãëàëòûí òîî, öàð õ¿ðýý ìàø èõ ºññºíººð îäîí îðîí, îð÷ëîí ñóäëàëûí àñóóäëûã ñîíèðõîõ ñîíèðõîë ñýðãýñýí þì. Îïïåíãåéìåðûí ¿ð ä¿íã öààøäàà îëîí ôèçèê÷ äàõèí íýýí, õºãæ¿¿ëæýý. Èíãýýä, Îïïåíãåéìåðûí á¿òýýëèéí à÷ààð áèäýíä ºíººäºð äàðààõ ä¿ð çóðàã á¿ðäñýí þì. Îäíû òàòàëöëûí îðîí íü òóõàéí îä áàéõã¿é ¿åä îðîí-öàãò ãýðëèéí öàöðàãèéí òóóëàõ ¸ñòîé áàéñàí çàìûã ººð÷èëäºã. Îðîéãîîc öàöàðñàí ãýðëèéí öàöðàãààð îðîí çàé, öàã õóãàöààíä òàðõàõ çàì íü òîäîðõîéëîãääîã ãýðëèéí êîíóñ îäíû ãàäàðãóóãèéí îð÷èìä äîòîãøîî ¿ë ÿëèã õàçàéäàã áàéíà. ¯¿íèéã íàð õèðòýõ ¿åä àæèãëàãäàõ õîëûí îääûí ãýðëèéí öàöðàãèéí õàçàéëòààñ ìýäýæ áîëíî. Îä õóìèãäàõûí õýðýýð ò¿¿íèé ãàäàðãóó äýýðõ òàòàëöëûí îðîí èõýñ÷, ãýðëèéí êîíóñóóä óëàì èõ õàçàéíà. Ýíý íü ãýðýë îäíîîñ òàñðàí ãàðàõàä óëàì èõ õ¿íäðýë ó÷ðóóëàõ áºãººä õîëîîñ àæèãëàã÷ íàðò òýðõ¿¿ ãýðýë ñ¿¿ìãýð, óëààí ìýò õàðàãäàíà. Ýöñèéí ýöýñò îäíû ðàäèóñ õàíàñàí òîäîðõîé óòãàíä õ¿ðýõýä ò¿¿íèé ãàäàðãà äýýðõ òàòàëöëûí îðîí ãýðýë ãàäàãø ãàð÷ îãò ÷àäàõã¿é áîëòîë ãýðëèéí êîíóñ äîòîãøîî õàçàéõààð òèéì õ¿÷òýé áîëíî (çóðàã 6.1). Õàðüöàíãóéí îíîëîîð þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àäàõã¿é. Íýãýíò ãýðýë ãàäàãø ãàð÷
  • 61.
    ÷àäàõã¿é áîëîõîî𠺺ðþó ÷ ãàð÷ ÷àäàõã¿é ººðººð õýëáýë á¿ãä òàòàëöëûí îðîíãèéí óëìààñ ýðãýí òàòàãäàõ áîëíî. Òýãýõýý𠺺ðººñ íü ãàäàãø ãàð÷, õîëûí àæèãëàã÷èä õ¿ðýõ áîëîìæã¿é ¿éë ÿâäëûí ÿìàð íýã îëîíëîã, îðîí-öàãèéí ÿìàð íýã ìóæ îðøèí áàéíà. Òèéì ìóæèéã ºíººäºð õàð í¿õ õýìýýí íýðèéääýã. Õàð í¿õíèé õèëèéã ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ (horizon) ãýäýã áºãººä òýð íü õàð í¿õíýýñ ãàðàõ áîëîìæîî áóñäààñ ò¿ð¿¿íä àëääàã ãýðëèéí öàöðàãèéí çàìòàé äàâõàöíà. çóðàã 6.1 Îä õàð í¿õ ¿¿ñãýí õóìèãäàõûã õàðæ áîëäîãñîí áîë þó õàðæ áîëîõ áàéñíûã îéëãîõûí òóëä õàðüöàíãóéí îíîëä ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöàà ãýæ áàéõã¿éã ñàíàõ õýðýãòýé. Àæèãëàã÷ á¿ð öàã õóãàöààíû ººðèéí ãýõ õýìæ¿¿ðòýé áàéäàã. Îä òàòàëöëûí îðîíòîé áàéäàã áîëîõîîð îäîí äýýðõ àæèãëàã÷èéí õóâüä öàã õóãàöàà íü õîëûí àæèãëàã÷èéíõààñ ÿëãààòàé áàéíà. Àéìøèãã¿é çîðèãò íýãýí ñàíñðûí íèñãýã÷ õóìèãäàæ áàéãàà îäíû ãàäàðãà äýýð áàéæ, ò¿¿íèé õàìò äîòîãø õóìèãäàæ áàéíà ãýæ òºñººëüå. Òýðýý𠺺ðèéí öàãààð áîë ñåêóíä òóòàìä ìºíõ¿¿ îäûã òîéðîí òîéðîã çàìààð ÿâàà ñàíñðûí õºëºã ð¿¿ äîõèî èëãýýñýí ãýå. Ò¿¿íèé öàãààð öàã õóãàöààíû òîäîðõîé íýã àãøèíä æèøýý íü, 11:00-ä îäíû õýìæýý òàòàëöëûí îðîí íü þóã ÷ ãàäàãø
  • 62.
    ãàðãàõã¿éãýýð õ¿÷òýé áîëîõõàíàñàí ðàäèóñààñ áàãà áîëòîë áàãàñàõàä çîðèãò ýðèéí ìààíü äîõèîíóóä õºëºãò îãò î÷èõã¿é. Öàã 11:00-ä äºõºõèéí õèðýýð ñàíñðûí íèñãýã÷èéí õºëºã ð¿¿ãýý èëãýýäýã ýýëæèò äîõèî õîîðîíäûí çàé óëàì á¿ð óðòñàõ áîëîâ÷ 10:59:59 õ¿ðòýë ýíý íºëºº èõ áèø áàéíà. Ñàíñðûí íèñãýã÷èéí öàãààð 1Î:59:58-ààñ 10:59:59 õîîðîíä èëãýýñýí äîõèîã õºëºã äýýð ñåêóíä ãàðóéõàí ë õ¿ëýýõ áîë 11:00-ä ÿâóóëñàí äîõèîã íü ìºíõºä õ¿ëýýõ õýðýãòýé áîëíî. Ñàíñðûí íèñãýã÷èéí öàãààð 10:59:59-ººñ 11:00 õîîðîíä îäíû ãàäàðãààñ òàñàðñàí ãýðëèéí äîëãèîíóóäûã ñàíñðûí õºëãèéí ¿¿äíýýñ àâààä ¿çâýë öàã õóãàöààíû òºãñãºëã¿é ¿å áîëîí òºñººëºãäºíº. Õºëºã äýýð äàðààëæ èðñýí õî¸ð äîëãèîí õîîðîíäûí õóãàöààíû çºð¿¿ õîðîì òóòàìä íýìýãäýíý, èéìä îäíîîñ öàöàðñàí ãýðýë òàñðàëòã¿é á¿äãýð÷, óëàì óëààí õàðàãäàõ áîëíî. Óëìààð îä õºëãèéí äàâöàíãààñ õàðàãäàõã¿é áîëòëîî á¿äãýðíý, Ò¿¿íýýñ õàð í¿õ ë îðîí çàéä ¿ëäýõ àæýý. Òýãýõäýý îäíû òàòàõ õ¿÷ õºëºãò ºìíºõèéí àäèë ¿éë÷èëñýýð áàéõ òóë òýðýýð õàð í¿õèéã òîéðñîí õºäºëãººíºº ¿ðãýëæë¿¿ëýõ áîëíî. Ãýâ÷ ýíý çîõèîìæ äàðààõ øàëòãààíààð îãò áèåëýõã¿é áèëýý. Îäíîîñ õîëäîõîä ò¿¿íèé òàòàõ õ¿÷ ñóëàðäàã, òýãýõýýð ñàíñðûí çîðèãò íèñãýã÷èéí ìààíü õºë íü òîëãîéíîîñ íü èë¿¿ õ¿÷òýé òàòàëòûí íºëººã àìñàõ áîëíî. Õ¿÷íèé ýíý çºðºº íèñãýã÷èéã ãîéìîí áîëãîí ñóíãàíà ýñâýë ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ ¿¿ñýõ õàíàñàí ðàäèóñò îä õ¿ðýõýýñ ºìíº ò¿¿íèéã õýñýã õýñýã áîëãîí òàñäàí õàÿíà! Ãýõäýý òàòàëöëààñ ¿¿äýõ õóìèëòûí óëìààñ õàð í¿õ áîëîí õóâèð÷ áîëîõ, ãàëàêòèêóóäûí òºâ ìóæ øèã ìàø òîì áèå îð÷ëîí åðòºíöºä îðøèí áàéäàã ãýæ áèä ¿çäýã þì. Òýãâýë òèéì áèåòèéí íýã äýýð õàð í¿õ ¿¿ñýõ õ¿ðòýë íèñãýã÷ ìààíü õýñýã õýñãýýðýý óðàãäàõã¿é áàéæ áîëíî. ¯íýíäýý òýðýýð îäíû ðàäèóñ õàíàñàí óòãàäàà õ¿ðýõýä ÿìàð÷ îíöãîé ç¿éë ìýäðýõã¿éãýýð, íýã ìýäýõýä ýðãýí áóöàæ áîëîõã¿é ìóæ ýõýëäýã òýð öýãýýñ äîòîãø îðæ ÷àäíà. Ãýâ÷ õýäõýí öàãèéí äàðàà ýíý õýñýã õóìèãäàæ ýõëýõ áîë õºë, òîëãîéä íü ¿éë÷ëýõ òàòàëöëûí õ¿÷íèé çºðºº ò¿¿íèéã äàõèàä ë õýñýã õýñãýýð íü òàñäàõààð òèéì õ¿÷òýé áîëæ íýìýãäýíý. Ðîæåð Ïåíðîóçòàé õàìò 1965 îíîîñ 1970 îíä ã¿éöýòãýñýí àæëóóä ìààíü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¸ñîîð õàð í¿õíèé äîòîð òºãñãºëã¿é íÿãòòàé, îðîí-öàãèéí òºãñãºëã¿é ìóðóéëò á¿õèé îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîéã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Ýíý íü ñàíñðûí íèñãýã÷ õèéãýýä õóìèãäàæ áàéãàà áèåòèéí õóâüä öàã õóãàöààíû òºãñãºëèéã çààõààðàà ë ÿëãààòàé áîëîâ÷ öàã õóãàöààíû ýõëýë äýõ èõ òýñðýëòòýé íèëýýä òºñòýé. Ýíýõ¿¿ îíöãîé öýã äýýð øèíæëýõ óõààíû á¿õ õóóëü, èðýýä¿éã óãòàí õýëýõ áîëîìæ ìààíü àëäàãäàõ þì. Ãýõäýý ýíý ãàðç õàð í¿õíèé ãàäíà áàéãàà ÿìàð íýã àæèãëàã÷èä õ¿ðòýýëã¿é, ÿàãààä ãýâýë ò¿¿íä îíöãîé öýãýýñ ¿¿ññýí ãýðëèéí áîëîí ÿìàð íýã ººð òºðëèéí äîõèî õ¿ð÷ î÷èõã¿é. Ýíý ãàéõàëòàé áàðèìòûã ¿íäýñëýæ Ðîæåð Ïåíðîóç "Áóðõàí í¿öãýí îíöãîé öýãèéã òýâ÷äýãã¿é" ãýæ òîìú¸îëæ áîëîõ ñàíñðûí øàëãóóðûí òààìàãëàëûã äýâø¿¿ëñýí áèëýý. ªºðººð õýëáýë òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí ¿ð ä¿íä ¿¿ññýí îíöãîé öýã íü ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí à÷ààð ãàäíû õàðààíààñ íàéäâàðòàé õàëõëàãääàã õàð í¿õ îð÷èìä ë èëýðíý. Õàòóóõàí õýëýõýä ýíý áîë ñàíñðûí ñóë øàëãóóðûí òààìàãëàë þì. Òýðýýð îíöãîé öýã äýýð óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæ àëäàãäàõ óðøèãààñ õàð í¿õíèé ãàäíà áàéãàà àæèãëàã÷äûã õàìãààëäàã áîëîâ÷ õàð í¿õýíä óíàñàí õººðõèé çîëã¿é íèñãýã÷èéã àâðàõ òóõàéä ÿìàð ÷ ¿ã äóóãàðäàãã¿é. Í¿öãýí îíöãîé öýãèéã ¿çýõ áîëîìæèéã ñàíñðûí íèñãýã÷èä îëãîõ, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òýãøèòãýëèéí õýä õýäýí øèéä áàéäàã. Òýðýýð îíöãîé öýãòýé ó÷ðàëã¿é, "ñîõîð íîìèíãèéí í¿õýýð" äàìæèí îð÷ëîí åðòºíöèéí ººð ìóæ ðóó îðæ áîëíî. Èéì õóâèëáàð îðîí çàé, öàã õóãàöààíä àÿëàõ ºðãºí áîëîìæèéã îëãîõîîð áîëîâ÷ õàðàìñàëòàé íü ýäãýýð á¿õ øèéä
  • 63.
    ìàø òîãòâîðã¿é áîëòîé.Ìàø º÷¿¿õýí ç¿éë æèøýý íü ñàíñðûí íèñãýã÷ áàéãàà íü ë óã øèéäèéã ñàíñðûí íèñãýã÷ îíöãîé öýãòýé ó÷èð÷, ò¿¿íèé õóâüä öàã õóãàöàà òºãñºõººñ íààø îíöãîé öýãèéã õàðæ ÷àäàõã¿é áîëòîë ººð÷èëæ ÷àäíà. ªºðººð õýëáýë îíöãîé öýã íü ò¿¿íèé èðýýä¿éä ë ÿìàãò áàéõààñ ºíãºðñºíä íü õýçýý ÷ áàéõã¿é áàéõ þì. Ñàíñðûí øàëãóóðûí òààìàãëàëûí õ¿÷òýé òîìú¸îëëîîð áîäèò øèéäýíä á¿õ îíöãîé öýã íýã áîë (òàòàëöëààñ ¿¿äýõ õóìèëòûíõ øèã) èðýýä¿éä áàéíà, ¿ã¿é áîë (èõ òýñðýëòèéíõ øèã) ºíãåðñºíä áàéõ ¸ñòîé. "Ñàíñðûí øàëãóóðûí òààìàãëàë" àëü ÷ òîìú¸îëîëä áèåëíý ãýäýãò èòãýõèéã ìàø èõ õ¿ñäýãèéí øàëòãààí íü í¿öãýí îíöãîé öýã¿¿äèéí îéðîëöîî ºíãºðñºí ð¿¿ î÷èõ áîëîìæ îëäîæ ìàãàäã¿é áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Ýíý íü øèíæëýõ óõààíû çºãíºë çîõèîã÷äûí õóâüä ñàéõàí ç¿éë áàéõûí õàìò ººðèéí àþóëã¿é áàéäàëä õýçýý ÷ èòãýëòýé áàéæ áîëîõã¿éã èëýðõèéëýõ áàéëàà. Õýí íýã íü ºíãºðñºí ð¿¿ î÷îîä ººðò ÷èíü àìüäðàë áýëýãëýõýýñ ºìíº ýöýã ýõèéí ÷èíü õýí íýãíèé áîäèéã íü õºòºë÷èõºæ ìýäíý! Äîòðîîñ íü ãàäàãø íýâòðýõ áîëîìæã¿é îðîí-öàãèéí òýðõ¿¿ ìóæèéã õ¿ðýýëæ áàéäàã ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ íü õàð í¿õèéã á¿ðñýí, íýã òàëààñàà íýâòýðäýã íýãýí ç¿éë ìåìáðàíòàé òºñòýé. Áîëãîîìæã¿é ñàíñðûí íèñãýã÷ ìýò áèåñ õàð í¿õ ð¿¿ ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ààð íýâòðýí óíàæ áîëîõ ÷ ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ààð þó ÷ ýðãýí ãàð÷ ÷àäàõã¿é. (¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ áîë ãýðýë õàð í¿õíýýñ òàñðàõûã òýì¿¿ëñýí ¿åäýý îðîí-öàãò òóóëäàã òýð çàì, ãýòýë þó ÷ ãýðëýýñ õóðäàí õºäºëæ ÷àääàãã¿éã ñàíà.) ßðóó íàéðàã÷ Äàíòåãèéí íýãýí ø¿ëãýíä Òàì ðóó îðäîã õààëãàí äýýð "Íààø îðæ èðýãñýä ýëäýâ èòãýë íàéäâàðàà îðõè" ãýæ ºã¿¿ëäýãòýé ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéã ç¿éðëýí ºã¿¿ëæ áîëíî. ¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èí äîòîð óíàñàí õýí á¿õýí, åð íü þó ÷ òºãñãºëã¿é íÿãòòàé ìóæ, öàã õóãàöààíû òºãñãºëä äàðóé õ¿ðýõ áîëíî. Õºäºëæ áàéãàà ìàø õ¿íä áèåò¿¿ä ìóðóé îðîí çàéä ãýðëèéí õóðäòàéãààð òàðõäàã äîëãèîã áóþó òàòàëöëûí äîëãèîí öàöðàëòûã áèé áîëãîíî ãýæ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òààìàãëàäàã. Ýäãýýð íü öàõèëãààí-ñîðîíçîí îðîíãèéí äîëãèî áîëîõ ãýðëèéí äîëãèîíòîé àäèë ÷ á¿ðòãýõýä áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã þì. Ãýðëèéí íýãýí àäèë òýä ººðñäèéã íü öàöðóóëæ áóé áèåòèéí ýíåðãèéã áàðäàã. Èéìä ÿìàð÷ õºäºë㺺íèé ¿åä òàòàëöëûí äîëãèîí öàöðàëòààð ýíåðãè íü áàðàãäàõ ó÷ðààñ ìàññ èõòýé áèåòýýñ á¿ðäñýí òîãòîëöîî ýöñèéí ýöýñò òîãòîíãè òºëºâò îðäîã ãýæ ¿çýæ áîëíî. (Ýíý íü õºâ¿¿ðèéã óñàíä òàâèõòàé íèëýýä òºñòýé. պ⿿ð ýõýíäýý óñàíä íýã äàëä îðæ, íýã èë ãàð÷ èðæ áàéñíàà óñíû äîëãèîí ýíåðãèéã íü çàéëóóëäàã áîëîõîîð ýöñèéí ýöýñò õºäºë㺺íã¿é òîãòâîðòîé òºëºâò îðäîã.) Æèøýý íü, äýëõèé íàðûã òîéðîí ýðãýõ õºäºë㺺í òàòàëöëûí äîëãèîí ¿¿ñãýäýã. Ýíåðãè àëäàãäñàíààñ áîëæ äýëõèé íàð ðóó áàãà áàãààð îéðòîí, ýöñèéí ýöýñò ò¿¿íòýé íèéëæ òîãòâîðòîé òºëºâò îðíî. Äýëõèé íàð õî¸ðûí òîõèîëäîëä àëäàãäñàí ýíåðãèéí õýìæýý ìàø áàãà áóþó áàãàõàí öàõèëãààí áóöàëãóóðûí õýðýãëýäýãòýé îéðîëöîî áàéíà. Ýíý íü äýëõèé íàðàí äýýð íýã ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ îð÷èì æèëèéí äàðàà óíàíà, òýãýõýýð îäîîãîîð ¿¿íä ñàíàà çîâîõã¿é áàéæ áîëíî ãýñýí ¿ã! Äýëõèéí òîéðîã çàìûí ººð÷ëºëò íü àæèãëàãäàìã¿é õýòýðõèé óäààí ÿâàãäàæ áàéãàà ÷ èéì ººð÷ëºëò ÐSR1913+16 (ÐSR íü ðàäèî äîëãèîíû òîãòìîë èìïóëüñèéã öàèðóóëäàã íåéòðîí îäíû îíöãîé íýãýí òºðºë áóþó "pulsar"-èéã òîâ÷èëñîí ¿ã.) ñèñòåìä ñ¿¿ëèéí õýäýí æèëèéí äîòîð àæèãëàãäñàí áàéíà. Óã ñèñòåì áèå áèåíýý òîéðîí ýðãýäýã íåéòðîíû õî¸ð îäíîîñ òîãòäîã áå㺺ä òýä òàòàäöëûí äîëãèîí öàöðàëòàíä ýíåðãèý àëääàãààñ áèå áèå ð¿¿ãýý ìóøãèðàí îéðòîõîä õ¿ðäýã àæýý. Òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí ¿åä îäíîîñ õàð í¿õ ¿¿ñýõèéí òóëä õºäºë㺺í íü óëàì õóðäàñ÷
  • 64.
    àëäàãäàõ ýíåðãèéí õýìæýýóëàì èõ áîëîõ ó÷èðòàé. Èéìä õóìèãäàæ áàéãàà îä ÿìàð íýã òîãòâîðòîé òºëºâò äàðóé øèëæèõ ¸ñòîé. Ýöñèéí ýíý òºëºâ ÿìàð áàéõ âý? Òýð íü óã îäíû íàðèéí íèéëìýë á¿õ øèíæýýñ ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ìàññ, ýðãýëòèéí õóðäààñ òºäèéã¿é îäíû ÿíç á¿ðèéí ìóæ äàõü íÿãòûí ÿëãààíààñ, ò¿¿í äîòîðõ õèéí íàðèéí íèéëìýë õºäºëãººíººñ ÷ õàìààðíà ãýæ áîäîæ áîëîõ. Ãýõäýý õàð í¿õ ººðñäèéã íü ¿¿ñãýí õóìèãäàæ áàéãàà áèåò øèãýý òèéí îëîí ÿíç áàéäàãñàí áîë ò¿¿íèé òàëààð ÿìàð ÷ õàìààã¿é åðºíõèé òààìàãëàë ãàðãàõàä ìàø èõ õ¿íäðýë ó÷ðàõ áàéëàà. Ãýâ÷ 1967 îíä Êàíàäûí ýðäýìòýí Âåðíåð Èçðàýë (òýðýýð Áåðëèíä òºðººä, ªìíºä Àôðèêò ºñºí òîðíèæ, Èðëàíäàä äîêòîðûí äèññåðòàöè õàìãààëñàí íýãýí) õàð í¿õíèé ñóäàëãààíä õóâüñãàë õèéëýý. Ýðãýäýãã¿é õàð í¿õí¿¿ä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¸ñîîð ìàø ýíãèéí øèíæòýé áàéõ ¸ñòîéã òýðýýð ¿ç¿¿ëñýí þì. Òýäãýýð õàð í¿õ çºâ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áàéõ ¸ñòîé, õàð í¿õíèé õýìæýý çºâõºí ìàññààñàà õàìààðàõ áºãººä àäèë ìàññòàé õî¸ð õàð í¿õ ººð õîîðîíäîî èæèë áàéõ ¸ñòîé àæýý. 1917 îíîîñ òîäîðõîé áîëñîí, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã íýýñíèé äàðààõàí Êàðë Øâàðöøèëüäûí áîäîæ îëñîí, Ýéíøòåéíèé òýãøèòãýëèéí îíöãîé øèéäýýð òýäíèéã òîäîðõîéëîí òàéëáàðëàæ áîëäîã. Ýõýíäýý îëîí õ¿ì¿¿ñ, ò¿¿íèé äîòîð Èçðàýë ººðºº ÷ õàð í¿õí¿¿ä äóâ äóãóé áàéõ ¸ñòîé áîëîõîîð õóìèëòûí ýöýñò òýä çºâõºí òºãñ Ẻðºíõèé áèåèéã ¿¿ñãýõ áîëíî ãýæ áîäîæ áàéëàà. Èéìä õýçýý ÷ òºãñ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áàéäàãã¿é àëèâàà áîäèò îä çºâõºí í¿öãýí îíöãîé öýãèéã ¿¿ñãýí õóìèãäàæ áîëíî. Ãýõäýý Èçðàýëèéí îëñîí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð ÿëàíãóÿà Ðîæåð Ïåíðîóç, Æîí Óèëåð íàðûí äýìæèæ áàéñàí ººð íýãýí òàéëáàð áàéäàã þì. Îäíû õóìèëòûí ¿åä ¿¿ñäýã õóðäàí õºäºë㺺í íü îäíû öàöðóóëñàí òàòàëöëûí äîëãèîí îäûã óëàì Ẻðºíõèé áîëãîæ, îä òîãòâîðòîé òºëºâò îðîõ àãøèíä òýðýýð ÿã Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áîëíî ãýäãèéã èëýðõèéëíý ãýæ òýä ¿çäýã. Ýíý ¿çëýýð õýëáýð, äîòîîä á¿òýö íü íàðèéí íèéëìýë áàéëàà ÷ ýðãýäýãã¿é àëèâàà îä òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí äàðàà õýìæýý íü çºâõºí ìàññààñàà õàìààðäàã çºâ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé õàð í¿õ áîëæ õóâèðàõ åñòîé, Õîæèì ýíý ä¿ãíýëò òîîöîîãîîð áàòëàãäàæ, óäàëã¿é õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áèëýý. Ýðãýäýãã¿é áèåýñ ¿¿ñýõ õàð í¿õýíä ë Èçðàýëèéí ¿ð ä¿í õàìààòàé. 1963 îíä Øèíý Çåëàíäûí Ðîé Êåðð ýðãýäýã õàð í¿õí¿¿äèéã òàéëáàðëàõ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òýãøèòãýëèéí õýä õýäýí øèéäèéã îëîâ. "Êåððèéí" õàð í¿õí¿¿ä òîãòìîë õóðäòàé ýðãýäýã òºäèéã¿é õýëáýð, õýìæýý íü çºâõºí ìàññ, ýðãýëòèéí õóðäààñàà õàìààðäàã, Õýðýâ ýðãýëò áàéõã¿é áîë õàð í¿õ òºãñ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áîëæ, ò¿¿íä òîõèðîõ øèéä Øâàðöøèëüäûí øèéäòýé àäèë áàéíà. Õýðýâ õàð í¿õ ýðãýæ áàéãàà áîë ýêâàòîð îð÷ìîîðîî (ýðãýëòýýñ áîëîîä äýëõèé ýñâýë íàð áàãà çýðýã ö¿ëõèéäýã øèã) ãàäàãøàà ö¿ëõèéõ áºãººä ýðãýëò õóðäàí áàéõ òóñàì óëàì èõ ö¿ëõèéíý. Èíãýýä õàð í¿õ ¿¿ñãýí õóìèãäàõ, ýðãýäýã àëèâàà áèå ýöñèéí ýöýñò Êåððèéí øèéäýýð òîäîðõîéëîãäîõ òîãòâîðòîé òºëºâò îðîõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã Èçðàýëèéí ¿ð ä¿íãèéí ºðãºòãºë áîëãîí õèéæýý. Êåìáðèæ äýõ ìèíèé øàâü áºãººä õàìòðàí ç¿òãýã÷ Áðåíäîí Êàðòåð ýíý òààìàãëàëûã íîòëîõ àíõíû àëõàìûã õèéñýí þì. Áàéíãà ýðãýëäýæ áàéäàã õàð í¿õ ýðãýæ áàéãàà ýýð¿¿ë øèã õýëáýð, õýìæýý íü çºâõºí ìàññ, ýðãýëòèéí õóðäààñàà õàìààðàõ òýãø õýìèéí òýíõëýãòýé áàéíà ãýäãèéã òýðýýð ¿ç¿¿ëýâ. Áàéíãà ýðãýæ áóé àëèâàà õàð í¿õ ¿íýõýýð òýãø õýìèéí òýíõëýãòýé áàéíà ãýäãèéã äàðàà íü áè 1971 îíä íîòëîñîí þì. Êàðòåð, áèä õî¸ðûí ¿ð ä¿íä òóëãóóðëàí ýíýõ¿¿ òààìàã ¿íýí áîëîõûã ººðººð õýëáýë òèéìýðõ¿¿ õàð í¿õ ¿íýõýýð Êåððèéí øèéäëýýð áàéõ ¸ñòîéã ýöýñò íü 1973 îíä Ëîíäîíãèéí Âàíãèéí êîëëåæèéí Äýâèä Ðîáèíñîí ¿ç¿¿ëñýí. Èíãýõëýýð òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí äàðàà õàð í¿õ íü ýðãýæ ÷àäàõ ÷ ëóãøèæ ¿ë ÷àäàõ òèéì òºëºâò îðîõ ¸ñòîé. Ò¿¿íýýñ ãàäíà õàð í¿õíèé õýìæýý çºâõºí ò¿¿íèé ìàññ, ýðãýëòèéí õóðäààñ õàìààðàõ áºãººä õàð í¿õ
  • 65.
    áîëæ õóìèãäñàí áèåèéíøèíæ ÷àíàðààñ îãòõîí ÷ õàìààðàõã¿é. Ýíý ä¿ãíýëò "õàð í¿õ ¿ñã¿é áàéäàã" ãýñýí òîìú¸îëîëîîð àëäàðøñàí þì. Õàð í¿õ "¿ñã¿é" òóõàé òåîðåì õàð í¿õíèé áîëîìæèò õýâ ìàÿãóóäàä õàòóó õÿçãààðëàëò òàâüäàã ó÷ðààñ ìàø èõ ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëòîé. Èíãýñíýýð õàð í¿õèéã àãóóëæ ÷àäàõóéö áèåòèéí õýñýã÷èëñýí çàãâàðûã áàéãóóëæ, ò¿¿íýýñ ãàðàõ òààìàãëàëûã àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé õàðüöóóëàõ áîëîìæ îëääîã. ¯¿íýýñ ãàäíà õàð í¿õ ¿¿ñýõ ¿åä õóìèãäñàí áèåèéí òóõàé ìýäýýëëèéí èõýíõ õýñýã àëäàãäàõ ¸ñòîé ãýäýã íü ýíäýýñ óðãàí ãàðíà, ó÷èð íü õóìèëòûí äàðàà áèåèéí òàëààð áèäíèé õýìæèæ áîëîõ á¿õýí íü ò¿¿íèé ìàññ, ýðãýëòèéí õóðä õî¸ð ë áàéíà. ªã¿¿ëñýí ç¿éëèéí à÷ õîëáîãäîë äàðààãèéí á¿ëãýýñ òîäîðõîé áîëíî. Õàð í¿õ áîë îíîë íü ¿íýíýý íîòëîõ òóðøèëòûí ÿìàð÷ íîòîëãîîã¿éãýýð öýâýð ìàòåìàòèê çàãâàð ìàÿãààð á¿õ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãýýðýý õºãæñºí, øèíæëýõ óõààíû ò¿¿õýí äýõ öººí õýäýí æèøýýíèé íýã þì. Îðøèí áàéãàà íü õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ìýòèéí òèéì ýðãýëçýýòýé îíîë äýýð ¿íäýñëýñýí òîîöîîíîîñ ë óðãàí ãàðäàã áèåò¿¿äèéí áîäèòîéä èòãýæ ÿàæ áîëíî õýìýýí õàð í¿õèéã ýñýðã¿¿öýõäýý ¿¿íèéã ãîë ¿íäýñëýë áîëãîí àøèãëàäàã. Ãýõäýý 1963 îíä Êàëèôîðíèéí Ïàëàìàðûí îäîí îðíû õ¿ðýýëýíãèéí îäîí îðîí ñóäëàà÷ Ìàðòåí Øìèäò ÇÑ273 äóãààðûí ðàäèî äîëãèîíû ¿¿ñã¿¿ð (ðàäèî äîëãèîíû òàëààðõ Êåìáðèæèéí 3 äóãààð æàãñààëòûí 273 äóãààðòàé ¿¿ñã¿¿ð)-èéí ç¿ãò, îäòîé òºñòýé á¿äýã áèåòèéí óëààí øèëæèëòèéã õýìæñýí áàéíà. Øìèäòûí èëð¿¿ëñýí óëààí øèëæèëò òàòàëöëûí îðíû íºëººãººð òàéëáàðëàãäàõààð õýòýðõèé èõ áàéæýý, ººðººð õýëáýë òýðýýð òàòàëöëûí ãàðàëòàé áàéõ þì áîë ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áèå íü Íàðíû Ñèñòåìèéí á¿õ ãàðàãèéí òîéðîã çàìûã ººð÷ëºõººð òèéì èõ ìàññòàé, áèäýíä òèéì îéðõîí áàéõ ¸ñòîé áàéâ. Ýíý óëààí øèëæèëò îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòýýñ áîëæ ¿¿ññýí áîë òóõàéí áèåò ìàø õîë áàéíà ãýñýí ñàíàëûã ¿¿íèé ýñðýã äýâø¿¿ëñýí áàéäàã. Òèéì õîë çàéíààñ õàðàãäàõûí òóëä òóõàéí áèåò ìàø õóðö áàéõ ¸ñòîé ººðººð õýëáýë ìàø èõ ýíåðãè öàöðóóëàõ ¸ñòîé. Òèéì èõ ýíåðãèéã öàöðóóëæ ÷àäàõ öîðûí ãàíö ìåõàíèçì áîë òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëò, ãýõäýý ÿìàð íýã îäíû áèø, õàðèí ãàëàêòèêèéí ÿã òºâ ìóæèéí õóìèëò áàéíà. Ìàø èõ óëààí øèëæèëòòýé õýä õýäýí èéìýðõ¿¿ "õóóðìàã îä ìàÿãèéí ººð áèåèéã" áóþó êâàçàðûã òýð ¿åä íýýñýí áàéëàà. Ãýõäýý òýäíèé èõ àëñëàãäñàí áàéäàë íü àæèãëàëòûã èõýä õ¿íäð¿¿ëæ, õàð í¿õíèé òàëààð ýöñèéí ä¿ãíýëò ºãºõ áîëîìæ îëãîäîãã¿é þì. Ðàäèî äîëãèîíû òîãòìîë èìïóëüñ öàöðóóëäàã áèåò¿¿äèéã 1967 îíä Êåìáðèæèéí Èõ Ñóðãóóëèéí àñïèðàíò Æîñëèí Áåëë îãòîðãóéãààñ èëð¿¿ëñýíýýð õàð í¿õí¿¿ä îðøèí áàéãààã íîòëîõ øèíý áàðèìò îëäîâ. Ýõýíäýý Áåëë áîëîí ò¿¿íèé óäèðäàã÷ Ýíòîíè Õýþèø íà𠺺ðñäèé㺺 ìàíàé ãàëàêòèê äàõü õàðü ãàðàãèéí èðãýíøèëòýé õîëáîî òîãòîî÷èõëîî ãýæ áîäñîí àæ! Íýýëòýý ñåìèíàð äýýð çàðëàõäàà èëð¿¿ëñýí äºðâºí ¿¿ñã¿¿ðýý "æèæèãõýí íîãîîí õ¿ì¿¿ñ" (Little green men) ãýäãèéí òîâ÷ëîë áîëîõ LGM-èéã îðîëöóóëñàí LGÌ 1-4 ãýæ õóðààíãóéëàí íýðëýñýí áàéñíûã áè ñàíàæ áàéíà. Ãýõäýý èëð¿¿ëñýí òýðõ¿¿ áèåò¿¿ä ñîðîíçîí îðîí áîëîí õ¿ðýýëýí áóé áîäèñ õîîðîíäûíõîî íàðèéí íèéëìýë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëýýñ áîëîîä ðàäèî äîëãèîíû èìïóëüñ öàöðóóëàí ýðãýäýã, ëóãøèã÷ (Pulsar) ãýæ íýðëýãäýõ íåéòðîí îäîä þì ãýñýí àðàé áàãà óòãà óÿíãà á¿õèé ä¿ãíýëòýíä ýöñèéí ýöýñò çîõèîã÷èä íü ÷, áóñàä íü ÷ õ¿ðñýí þì. Ýíý ìýäýý ñàíñðûí ãèé÷äèéí òóõàé õóðö ¿éë ÿâäàëòàé êèíî çîõèîã÷äûí óðìûã õóãàëñàí ÷ õàð í¿õíèé òàëûí áèäíèé öººí õýäýí õ¿íèé óðìûã ìàø èõ òýòãýñýí áèëýý. Ó÷èð íü ýíý áîë íåéòðîí îä áàéäãèéí àíõíû ýåðýã áàòàëãàà áàéëàà. Íåéòðîí îä íü îä õàð í¿õ áîëîí õóâèðàõ òýðõ¿¿ ðàäèóñààñ äºíãºæ íààõíóóð áóþó àðàâ îð÷èì ìèëü ðàäèóñòàé. Õýðâýý
  • 66.
    îä òèéì áàãàõýìæýýòýé áîëæ ÷àääàã þì áîë õóìèëòûí ¿ð ä¿íä áóñàä îä á¿ð áàãà áîëæ õàð í¿õí¿¿ä ¿¿ñãýäýã ãýæ áîäîõ á¿ðýí ¿íäýñ áàéíà. Ãýõäýý õàð í¿õ ÿìàð ÷ ãýðýë öàöðóóëäàãã¿é ãýñýí ¿íäñýí òîäîðõîéëîëò ¿íýí áîë ò¿¿íèéã õýðõýí îëæ òîãòîîõ âý? Ýíý íü õàðàíõóé ºðººíººñ õàð ìóóð áàðèõòàé àãààð íýãýí. Ãýëýý ÷ ãýñýí íýã àðãà áèé. Æîí Ìè÷åëë 1783 îíä áè÷ñýí àíõíûõàà á¿òýýëä õàð í¿õí¿¿ä ò¿¿íä îéðõîí áàéäàã áèåò¿¿äýä òàòàëöëûí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã ãýäãèéã çààæýý. Áèå áèåíýý òîéðîí ýðãýäýã, òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð áèå áèå ð¿¿ãýý òàòàãääàã õî¸ð îä á¿õèé îëîí òîãòîëöîîã îäîí îðîí ñóäëàà÷èä àæèãëàñàí áàéäàã. ¯ë ¿çýãäýã÷ õîñëîã÷îî òîéðîí ýðãýæ áóé ¿çýãäýõ ãàíöõàí îäòîé òèéì òîãòîëöîîíóóäûã ÷ àæèãëàñàí þì. Òýð õîñëîã÷ íü õýòýðõèé á¿äýãõýí îä áàéæ áîëîõ òóë ò¿¿íèéã õàð í¿õ ìºí ãýæ øóóä ä¿ãíýæ áîëîõã¿é íü ìýäýýæèéí õýðýã. Ãýâ÷ òèéì òîãòîëöîîíû çàðèì íü æèøýýëáýë (çóðàã 6.2) Õóí Õ-1 õ¿÷òýé ðåíòãåí öàöðàã öàöðóóëäàã. ¯¿íèéã ¿çýãäýõ îäíû ãàäàðãààñ áîäèñ ¿ëýýãääýãýýð òàéëáàðëàõ íü õàìãèéí çîõèìæòîé áàéäàã áèëýý. çóðàã 6.2 Òýð áîäèñ ¿ë ¿çýãäýõ îä ðóó óíàõäàà (îíãîöíîîñ óðñàí ãàðàõ óñ øèã) ìóøãèðàí ýðãýæ, ðåíòãåí öàöðàã ¿¿ñãýí õ¿÷òýé õàëíà (çóðàã 6.3). Èéì ìåõàíèçì õýðýãæèõèéí òóëä ¿ë ¿çýãäýõ áèå íü öàãààí îäîé, íåéòðîí îä, ýñâýë õàð í¿õ øèã ìàø áàãà áàéõ ¸ñòîé. ¯çýãäýõ îäíû òîéðîã çàìûã àæèãëàí ¿ë ¿çýãäýõ áèåèéí áîëîìæèò õàìãèéí áàãà ìàññûã òîîöîîëæ áîëíî. Õóí X-1-èéí õóâüä ýíý ìàññ íàðíû ìàññûã îéðîëöîîãîîð çóðãàà äàõèí àâñàíòàé òýíöýíý òîäðóóëáàë ×àíäðàñåêàðûí ä¿ãíýëò ¸ñîîð ýíý íü ¿ë ¿çýãäýõ áèåò öàãààí îäîé áàéõàä õýòýðõèé èõäýíý. Òýãýõýýð ýíý ìàññ íåéòðîí îäîíä ÷ èõäýíý, ýíý áèå ìàãàäã¿é õàð í¿õ áàéõ ¸ñòîé. Õóí Õ-1- èéí àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íã õàð í¿õèéã îðîëöóóëàõã¿éãýýð òàéëáàðëàäàã ººð çàãâàðóóä áàéäàã ÷
  • 67.
    òýä á¿ãäýýðýý õýòýðõèéçîõèîìîë øèíæòýé. Õàð í¿õ áîë àæèãëàëòûí öîðûí ãàíö òóí ç¿é ¸ñíû òàéëáàð áèëýý. Õýäèé èéì ÷ áè Êàëèôîðíèéí Òåõíèêèéí Èíñòèòóòûí Êèï Òîðíòîé Õóí Õ-1-ä ¿íýíäýý õàð í¿õ áàéõã¿é ãýæ áîîöîî òàâüñàí þì! Ìèíèé õóâüä ýíý áîîöîî áîë íýãýí òºðëèéí äààòãàë áàéëàà. Áè õàð í¿õèéã ìàø èõ ñóäàëñàí áºãººä õýðýâ õàð í¿õ áàéäàãã¿é íü íýãýíò òîãòîîãäâîë ìèíèé á¿õ àæèë áàëðàõ áèëýý. Ãýõäýý ýíý òîõèîëäîëä õîæñîí áîîöîî ìààíü íàäàä òàéòãàðàë áîëæ, òîõèðîëöîî ¸ñîîð áè äºðâºí æèëèéí òóðøèä "Ðrivate Åóå" ñýòã¿¿ëèéã ¿íýã¿é àâàõ þì. Õýðýâ õàð í¿õí¿¿ä ÿìàðòàà ÷ áàéäàã áîë Êèï á¿òýí æèëèéí òóðø "Ðenthouse" ñýòò¿¿ëèéã àâíà. 1975 îíä áîîöîî òàâèõäàà Õóí Õ-1 áîë õàð í¿õ ìºí ãýäýãò áèä 80 õóâü èòãýæ áàéñàí. Õàðèí îäîî áèäíèé èòãýë 95 õóâü õ¿ðòýë ºññºí ãýæ áè õýëìýýð áàéíà, ãýõäýý áîîöîî ìààíü õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð áàéãàà. çóðàã 6.3 Ìàíàé ãàëàêòèê áîëîí òîì, æèæèã Ìàãåëëàíû ¯¿ëñ ãýãäýõ õºðø õî¸ð ãàëàêòèêèéí õ¿ðýýíä Õóí Õ-1 øèã òîãòîëöîîíóóäàä ººð õýä õýäýí õàð í¿õ áàéäàã òóõàé áàðèìò áèäýíä áèé. Ãýõäýý á¿ð îëîí õàð í¿õ áàéõ íü á¿ð ÷ ìàãàäòàé. Îð÷ëîí åðòºíöèéí óðò óäààí ò¿¿õèéí ÿâöàä îëîí òîîíû îä ò¿ëøýý äóóñòàë íü çàðöóóëæ, õóìèãäñàí áàéõ ¸ñòîé. Õàð í¿õíèé òîî ìàíàé ãàëàêòèêò ë ãýõýä çóóí ìÿíãàí ñàÿ îð÷èì áàéäàã ¿çýãäýõ îäíû òîîíîîñ á¿ðýí äàâæ ÷àäíà. Òèéì îëîí òîîíû õàð í¿õíèé íýìýëò òàòàëöàë ìàíàé ãàëàêòèê ÿàãààä ººð ÿìàð íýã õóðäòàéãààð áèø ÷óõàì ýíý õóðäòàé ýðãýäýãèéí øàëòãààí áàéæ ÷àäàõ þì. Ó÷èð íü ýíý õóðäûã òàéëáàðëàõàä ¿çýãäýõ îääûí ìàññ õàíãàëòã¿é áàéäàã. Íàðíààñ çóóí ìÿíãà äàõèí èõ ìàññòàé àñàð òîì õýìæýýíèé õàð í¿õ ìàíàé ãàëàêòèêèéí òºâä áàéãàà ãýñýí õýä õýäýí áàòàëãàà ÷ áèé. Ýíý õàð í¿õòýé õýòýðõèé îéð ãàëàêòèêèéí îäîä ò¿¿íòýé îéð áîëîí õîë òàëûíõ íü òàòàëöëûí õ¿÷íèé çºðººíººñ áîëîîä õýñýã õýñýã áîëîí áóòàðíà. Áóòàðñàí îäíû ¿ëäýãäýë, áóñàä îäíîîñ
  • 68.
    õàÿàãäñàí õèéíèé õàìòõàð í¿õ ð¿¿ ÷èãëýí óíàõ áîëíî. Õóí Õ-1 òîõèîëäëûíõ øèã ýäãýýð õèé äîòîãø ìóøãèðàí ýð÷èëæ, òèéì ÷ èõ áèø õàëíà. Ýíý õàëàëò ðåíòãåí öàöðàã ÿëãàðóóëàõààð õàëóóí áàéõã¿é ÷ ¿¿ãýýð ë ãàëàêòèêèéí òºâä àæèãëàãääàã ðàäèî äîëãèîí, õýò óëààí òóÿàíû áÿöõàí ¿¿ñã¿¿ðèéã òàéëáàðëàæ áîëíî. Êâàçàðóóäûí òºâä ìºí èéì, ãýõäýý íàðíû ìàññààñ çóóí ñàÿ äàõèí èõ ìàññòàé á¿ð òîì õàð í¿õí¿¿ä áàéäàã ãýæ ¿çäýã. Òèéì åð áóñûí ìàññòàé õàð í¿õýíä áîäèñ óíàõ ¿çýãäëýýð ë òýíäýýñ ÿëãàðàõ àñàð èõ ýíåðãèéã òàéëáàðëàæ áîëîõ þì. Áîäèñ ìóøãèðàí ýðãýæ õàð í¿õýíä óíàõäàà òýð ÷èãëýëäýý õàð í¿õèéã ýðã¿¿ëæ, ¿¿íèé à÷ààð äýëõèéí ñîðîíçîí îðîíòîé òºñòýé ñîðîíçîí îðîí ¿¿ñäýã. Äîòîãø óíàñàí áîäèñ õàð í¿õíèé îð÷èìä ìàø èõ ýíåðãèòýé Ẻìñèéã òºð¿¿ëýõ áîëíî. Ñîðîíçîí îðîí íü ýäãýýð Ẻìèéã õàð í¿õíèé ýðãýõ òýíõëýãèéí äàãóó ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ºìíº áà õîéä òóéëûí ÷èãò ãàäàãøàà òàñðàí ãàðàõ óðñãàë äýýð òºâëºð¿¿ëæ ÷àäàõààð õ¿÷òýé áàéäàã. Çàðèì ãàëàêòèê, êâàçàðóóäûí õóâüä òèéì óðñãàë ¿íýõýýð àæèãëàãäñàí þì. Íàðíû ìàññààñ áàãà ìàññòàé õàð í¿õí¿¿ä îðøèí áàéõ áîëîëöîîã ÷ àâ÷ ¿çýæ áîëíî. Òèéì õàð í¿õí¿¿ä òàòàëöëààñ ¿¿äñýí õóìèëòûí ¿ðýýð ¿¿ñ÷ ÷àäàõã¿é, ó÷èð íü òýäíèé ìàññ ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààðààñ äîîãóóð áàéäàã. Èéì áàãà ìàññòàé îäîä öºìèéí á¿õ ò¿ëøýý á¿ðýí çàðöóóëñàí ÷ òàòàëöëûã ýñýðã¿¿öýæ ÷àäíà. Áàãà ìàññòàé õàð í¿õí¿¿ä ãàäíû õýò ºíäºð äàðàëòààð áîäèñ ìàø èõ íÿãòòàé áîëòëîî øàõàãäñàí íºõöºëä ë ¿¿ñ÷ áîëíî. Èéì íºõöëèéã óñòºðºã÷èéí ìàø òîì áºìáºãººð ¿¿ñãýæ áîëíî. Õýðýâ äýëõèéí äàëàé òýíãèñýýñ á¿õ õ¿íä óñûã ÿëãàí àâ÷ ÷àäâàë òºâä íü õàð í¿õ ¿¿ñ÷ áîëîõ òèéì õ¿÷òýé äàðàëò ¿¿ñãýæ ÷àäàõ óñòºðºã÷èéí áºìáºãèéã á¿òýýæ áîëíî ãýæ ôèçèê÷ Æîí Óèëåð íýãýíòýý òîîöîîëæýý. (¯¿íèéã ¿çýæ ÷àäàõ õ¿í ýðãýí òîéðîíä íü ¿ëäýõã¿é íü ëàâ!) Èë¿¿ áîäèòîé áîëîìæ áîë ìàø èõ òåìïåðàòóð, äàðàëòòàé áàéñàí îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿ð ýðò ¿åä áàãà ìàññòàé èéì õàð í¿õí¿¿ä ¿¿ññýí áàéõ ÿâäàë þì. Ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö òýâ òýãø, íýãýí òºðºë áèø áàéñàí áàéõ òîõèîëäîëä ë õàð í¿õ ¿¿ññýí áàéíà, ÿàãààä ãýâýë äóíäàæ íÿãòûã äàâñàí íÿãòòàé ÿìàð íýã ìóæ ë õàð í¿õ áîëîí õóâèðàõààð òýãæ øàõàãäàæ ÷àäíà. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíö íýãýí òºðºë áàéñàí áîë áîäèñóóä îä, ãàëàêòèêèéã ¿¿ñãýí Ẻãíºðºõèéí îðîíä ºíºº ¿åèéã õ¿ðòýë îð÷ëîí åðòºíöººð íýãýí æèãä òàðàõ áàéñàí ó÷ðààñ îð÷ëîí åðòºíö íýãýí òºðºë áèø áàéñàí áàéõ ¸ñòîéã áèä ìýääýã. Îä, ãàëàêòèêèéã àâ÷ ¿çýõýä øààðäàãäàõ ýíýõ¿¿ íýãýí òºðºë áèø áàéäàë íü ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí íºõöºë áàéäëààñ õàìààðñàí "ýðòíèé" õàð í¿õí¿¿ä ¿¿ñýõýä õ¿ðãýñýí áàéæ áîëîõ áèø ¿¿. Òýãâýë õè÷íýýí òîîíû ýðòíèé õàð í¿õ îäîî áàéãààã òîãòîî÷èõâîë áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí õàìãèéí ýðò ¿åèéí òàëààð óëàì èõ ç¿éëèéã ìýäýæ áîëîõíýý. Ìÿíãàí ñàÿ òîííîîñ (òîì óóëûí ìàññààñ) èõ ìàññòàé ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéã ¿çýãäýõ áèåòèéí ýñâýë îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí ¿éë ÿâöàä íºëººëºõ òàòàëöëûí îðîíãèéí íºëººãººð íü òýìäýãëýí àâ÷ áîëîõîîð þì. Ãýõäýý äàðààãèéí á¿ëãýýñ áèä ¿íýíäýý õàð í¿õ îãò õàð áèø ãýäãèéã ìýäýõ áîëíî. Òýä óëàéññàí áèåò øèã ãýðýëòäýã áºãººä õàð í¿õ æèæèã áàéõ òóñàì óëàì õóðö ãýðýëòäýã. Õè÷íýýí ãàæ ÷ ãýëýý æèæèãõýí õàð í¿õ òîìîîñîî õÿëáàð ìýäýãäýõ åñòîé!
  • 69.
    Äîëäóãààð á¿ëýã Õàð í¿õòèéì ÷ õàð áèø 1970 îíîîñ ºìíºõ, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí ñóäàëãàà ìààíü èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã áàéñàí óó, ¿ã¿é þó ãýñýí àñóóëò äýýð åðºíõèé人 òºâëºð÷ áàéëàà. Ãýâ÷ Ëþñè îõèíîî òºðñºíèé äºíãºæ äàðààõàí 1970 îíû àðâàí íýãýí ñàðûí íýãýí îðîé óíòàõààð çýõýõ ¿åýñòýý áè õàð í¿õíèé òàëààð ýðýãö¿¿ëæ áîäñîí þì. ªºðèéí ÷àäàëã¿éãýýñýý áîëîîä ¿¿íä èõ óäààí áýëääýã áîëîõîîð íàäàä ýðýãö¿¿ëýõ öàã èõ áàéëàà. Õàð í¿õíèé äîòîð îðîí-öàãèéí ÿìàð öýã, õàðèí ãàäíà íü ÿìàð öýã áàéäàã òàëààð íàðèéí òîäîðõîéëîëò òýð ¿åä õàðààõàí áàéãààã¿é. Ãýõäýý õàð í¿õ áîë õîë çàéä ºðíºõ áîëîìæã¿é ¿éë ÿâäëûí îëîíëîã ãýñýí, ºíººäºð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áàéãàà òîäîðõîéëîëòûã ºìíº íü áè Ðîæåð Ïåíðîóçòàé çºâøèëöºæ áàéñàí þì. Õàð í¿õíèé õèë áóþó ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéã õàð í¿õíèé õèë äýýð ÿìàãò áàéæ ò¿¿íýýñ ãàð÷ ÷àääàãã¿é ãýðëèéí öàöðàãèéí îðîí-öàã äàõü çàìóóä á¿ðä¿¿ëäýã ãýäãèéã óã òîäîðõîéëîëò èëýðõèéëäýã (çóðàã 7.1). Ýíý íü öàãäààãààñ çóãòàæ íýã àëõàì õîëäîæ ÷àäñàí ÷ ò¿¿íýýñ á¿ðýí ìºñºí ñàëæ ÷àäàõã¿é áàéõòàé àäèë. çóðàã 7.1 Ãýíýò áè ãýðëèéí öàöðàãèéí òýäãýýð çàì áèå áèåäýý õýçýý ÷ îéðòîæ ÷àäàõã¿éã îéëãîëîî, Õýðýâ îéðòäîãñîí áîë ýöñèéí ýöýñò òýä ººð õîîðîíäîî ìºðãºëäºíº. Ç¿éðëýâýë ÷àíõ ºìíººñ íü áàñ öàãäààãààñ çóãòààæ áàéãàà ººð õýí íýãýíòýé òààðàëäàæ, õî¸óë áàðèãäàíà. (Ìàíàé òîõèîëäîëä õàð í¿õýíä óíàíà.) Ãýâ÷ ãýðëèéí ýäãýýð öàöðàãèéã õàð í¿õ øèíãýýäýã áîë òýä õàð
  • 70.
    í¿õíèé õèë äýýðáàéæ ÷àäàõã¿é áàéõ áàéñàí. Èéìä ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ äýýð ãýðëèéí öàöðàãóóä ÿìàãò áèå áèåòýéãýý çýðýãöýæ ýñâýë áèå áèåýñýý çàéòàé õºäëºæ áàéõ ¸ñòîé. Òîäðóóëáàë ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷ áóþó õàð í¿õíèé õèë íü óäàõã¿é ñàðíèõ ñ¿¿äðèéí õºâººòýé òºñòýé. Íàð øèã ìàø õîëûí ÿìàð íýã ¿¿ñã¿¿ðèéí òóñãàñàí ñ¿¿äðèéã õàðàõ þì áîë ñ¿¿äðèéí õ¿ðýýí äýýðõ ãýðëèéí öàöðàãóóä ººð õîîðîíäîî îéðòîõã¿é áàéãààã õàðæ áîëíî. Õýðýâ ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéã ººðººð õýëáýë õàð í¿õíèé õèëèéã ¿¿ñãýäýã ãýðëèéí öàöðàã áèå áèåäýý õýçýý ÷ îéðòîæ ÷àääàãã¿é þì áîë ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé íýã áîë ÿã òýð õýâýýð áàéíà ¿ã¿é áîë ÿâààíäàà íýìýãäýíý, ãýõäýý õýçýý ÷ áàãàñàõã¿é, ÿàãààä ãýâýë ò¿¿íèé áàãàñàëò äîð õàÿæ õèë äýýðõ ãýðëèéí çàðèì öàöðàã áèå áèåäýý îéðòîõ ¸ñòîéã èëýðõèéëýõ þì. ¯íýíäýý ýíý òàëáàé õàð í¿õýíä áîäèñ, öàöðàã óíàõ òîîëîí íýìýãäýíý (çóðàã 7.2). Õýðýâ õî¸ð õàð í¿õ ìºðãºëäºí íýã áîëîí íèéëáýë ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé õàð í¿õí¿¿äèéí õàÿàâ÷óóäûí íèéëáýðýýñ èõ áîëíî, ¿ã¿é áîë ýíý íèéëáýðòýé òýíö¿¿ áàéíà (çóðàã 7.3). ¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé ¿ë áàãàñàõ íü õàð í¿õíèé áîëîìæèò ¿éëäýëä ÷óõàë õÿçãààðëàëò áîëíî. Áè õèéñýí íýýëòýýñýý áîëîîä òýð øºíºäºº áàðàã óíòàæ ÷àäàõã¿é áîëòëîî äîãäîëæ áèëýý. Ìàðãààø íü Ðîæåð Ïåíðîóç ðóó óòàñäëàà. Òýðýýð íàäòàé ñàíàë íèéëæ áàéâ. ¯íýíäýý òàëáàéí ýíý øèíæ Ïåíðîóçä õýäèéíý òîäîðõîé áàéæýý ãýæ áè áîäñîí. Ãýâ÷ òýðýýð õàð í¿õíèé òàëààð íèëýýä ººð òîäîðõîéëîëòûã ¿íäýñ áîëãîñîí þì. Õî¸ð òîäîðõîéëîëòûí èëýðõèéëæ áóé õàð í¿õíèé õèë¿¿ä èæèë áàéãààã èéìä õàð í¿õèéã òîãòîîí áàðüäàã õ¿ðýý ÿâààíäàà ¿ë ººð÷ëºãäºõ òºëºâò îðíî ãýäãèéã òýðýýð îéëãîîã¿é. çóðàã 7.2,3
  • 71.
    Õàð í¿õíèé õ¿ðýýáàãàñäàãã¿é íü ôèçèêèéí íýãýí õýìæèãäýõ¿¿í, ñèñòåìèéí ýìõ çàìáàðààã¿éí õýìæýý áîëîõ ýíòðîïèéí ¿éëäëèéã èõýýõýí ñàíàãäóóëíà. Ýìõ çàìáàðààã¿éã çºíä íü îðõèâîë ¿ðãýëæ äààìæèðäàãèéã áèä ºäºð òóòìûíõàà òóðøëàãààñàà ìýäíý. (Ãýðýý öýâýðëýõýý ë áîëü÷èõ, ¿¿íä òà í¿äýýðýý èòãýõ áîëíî!) Ýìõ çàìáàðààã¿éã ýìõ çàìáàðààòàé áîëãîæ (æèøýý íü ãýðýý öýâýðëýæ) áîëíî, ãýõäýý ýíý íü ÷àðìàéëò, ýíåðãèéí çàðäàë øààðäàíà, èéìä "ýìõýëñýí" ýíåðãèéí áàéõ ¸ñòîé õýìæýý áàãàñíà. ¯¿íèé òîäîðõîé òîìú¸îëëûã òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü ãýäýã. Ýíý õóóëü òóñ òóñäàà ñèñòåìèéí ýìõ çàìáàðààã¿é ¿ðãýëæ íýìýãääýã, õî¸ð ñèñòåìèéã íýã áîëãîí íýãòãýõ ¿åä ñèñòåìèéí á¿ðýí ýíòðîïè òóñäàà àíõíû ñèñòåì¿¿äèéí ýíòðîïèéí íèéëáýðýýñ èõ áàéíà ãýæ ºã¿¿ëäýã. Æèøýý áîëãîí ñàâàí äàõü õèéí ìîëåêóëûí ñèñòåìèéã àâ÷ ¿çüå. Ìîëåêóëóóäûã õîðîì òóòàìä ººð õîîðîíäîî ìºðãºëäºæ, ñàâíû õàíàíä îéæ áàéãàà áèëëüÿðäûí æèæèãõýí áºìáºãí¿¿ä ãýæ áîäîæ áîëíî. Õèéí òåìïåðàòóð èõ áàéõ òóñàì ìîëåêóëóóä òºäèé õóðäàí õºäºëíº, òýãýõýýð òýä ñàâíû õàíûã óëàì õ¿÷òýé öîõèæ, ñàâíû õàíàíä òýäíèé ¿ç¿¿ëýõ äîòîîä äàðàëò òèéí èõ áîëíî. Ýõëýýä á¿õ ìîëåêóëóóä ñàâíû ç¿¿í òàëä òàñëàâ÷èéí öààíà áàéñàí áîëîã. Òàñëàâ÷èéã àâáàë ìîëåêóëóóä òýð òàëààñàà ãàð÷ ñàâíû íºãºº òàë ðóó òàðõàíà. Õýñýã õóãàöààíû äàðàà á¿õ ìîëåêóë áàðóóí ýñâýë àõèàä ç¿¿í òàëä ñàíàìñàðã¿éãýýð áàéðëàæ áîëîõ ÷ ñàâíû õî¸ð òàëä áàðàã òýíö¿¿ òîîãîîð áàéðëàõ ìàãàäëàë ìàø èõ þì. Èéì áàéäàë áàãà ýìõëýãäñýí áàéíà ººðººð õýëáýë íýã òàëä á¿õ ìîëåêóë áàéñàí àíõíû áàéäëààñ èë¿¿ ýìõ öýãöã¿é áàéäàëòàé áàéíà, èíãýýä õèéí ýíòðîïè íýìýãäëýý ãýæ ÿðüöãààäàã. Ýíý÷ëýí íýã íü õ¿÷èëòºðºã÷èéí ìîëåêóëòàé, íºãºº íü óñòºðºã÷èéí ìîëåêóëòàé õî¸ð ñàâ ýõëýýä áàéñàí ãýæ áîäú¸. Õýðýâ ñàâíóóäûã íýãòãýæ, íèéëñýí õàíûã íü àâáàë õ¿÷èëòºðºã÷, óñòºðºã÷¿¿ä ººð õîîðîíäîî õîëèëäîíî. Õýñýã õóãàöààíû äàðàà õî¸ð ñàâíû àëü àëèíä íü õ¿÷èëòºðºã÷, óñòºðºã÷ õî¸ðûí íýãýí òºðºë õîëèìîã áàéõ íü íèëýýä ìàãàäëàëòàé. Ýíý íü òýãýõäýý õî¸ð òóñäàà ñàâàíä òîõèðîõ àíõíû ýìõ çàìáàðààã¿éãýýñ èõ ýìõ çàìáàðààã¿é á¿õèé áàãà ýìõëýãäñýí áàéäàë áîëíî. Òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü íü òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû õóóëü ìýòèéí øèíæëýõ óõààíû áóñàä õóóëèàñ íèëýýä ººð áàéð ñóóðüòàé. ßàãààä ãýâýë òýð íü á¿õ òîõèîëäîëä áèø, õàðèí äèéëýíõ îëîíõ òîõèîëäîëä ë áèåëäýã þì. Ýõíèé ñàâàí äàõü õèéí á¿õ ìîëåêóë õýñýã õóãàöààíû äàðàà ýíý ñàâíû íýã òàëä áàéðëàõ ìàãàäëàë íýãèéã îëîí ñàÿûí ñàÿä õóâààñàíòàé òýíö¿¿ áîëîâ÷ ýíý íü áèåëæ áîëíî. Õýí íýã íü õàð í¿õíèé îéð îð÷èìä áàéâàë õî¸ðäóãààð õóóëèéã á¿ð àìàðõàí àëäóóëàõ áîëîëòîé. Õèé àãóóëñàí ñàâ øèã èõ ýíòðîïèòîé áîäèñûã õàð í¿õ ð¿¿ ÷óëóóäàõàä ë õàíãàëòòàé. Òýð ¿åä õàð í¿õíèé ãàäíàõ áîäèñûí á¿ðýí ýíòðîïè áàãàñíà. Õàð í¿õíèé äîòîðõ ýíòðîïèéã áàãòààñàí á¿ðýí ýíòðîïè áàãàñààã¿é ãýæ ýñýðã¿¿öýæ áîëîõ ÷ õàð í¿õíèé äîòîðõèéã õàðàõ ÿìàð ÷ àðãà ¿ã¿é òóë ò¿¿íèé äîòîðõ ýíòðîïè õýð èõ áàéõûã ìýäýæ ÷ ÷àäàõã¿é. Òýãýõýýð õàð í¿õèéã ãàäíààñ íü àæèãëàã÷ íàð ò¿¿íèé ýíòðîïèéã òîäîðõîéëæ ÷àäàõ, õàð í¿õýíä ýíòðîïè àãóóëñàí áîäèñ óíàõ á¿ðò ºñäºã áàéõààð òèéì ÿìàð íýã øèíæ õàð í¿õýíä áàéñàí áîë àÿòàé áàéõñàí. ªìíº äóðäñàí÷ëàí õàð í¿õýíä áîäèñ óíàõ ¿åä ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé íýìýãääýãèéã íýýñíèé äàðàà Ïðèíñòîíû àñïèðàíò Æåêîá Áèêåíøòåéí õàð í¿õíèé ýíòðîïèéí õýìæýýã ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàéãààð òîîöîõûã ñàíàë áîëãîñîí þì. Õàð í¿õýíä ýíòðîïè àãóóëñàí áîäèñ óíàõ ¿åä õàð í¿õíèé ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé ºñäºã áîëîõîîð õàð í¿õíèé ãàäíà îðøèõ áîäèñûí ýíòðîïèéí íèéëáýð ÷, ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé ÷ áàãàñàõã¿é. Èéì ñàíàë òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü ãàæóóääàãààñ èõýíõ òîõèîëäîëä ñýðãèéëýõ
  • 72.
    áîëîëòîé. Ãýòýë ñ¿ðõèéíýã ýñýðã¿¿öýë áàéíà. Õýðýâ õàð í¿õ ýïòðîïèòîé áàéäàã áîë òýðýýð òîäîðõîé òåìïåðàòóðòàé áàéõ ¸ñòîé. Òýð áèå òåìïåðàòóðòàé ë áîë òîäîðõîé õýìæýýíèé öàöðàã öàöðóóëàõ ¸ñòîé. Ãàëä øèëýýã¿¿ð õèéâýë òýð íü óëàéñ÷ ãýðýëòäýãèéã áèä á¿ãäýýðýý ìýäíý. Á¿ð áàãà òåìïåðàòóðòàé áèå ÷ öàöðàã öàöðóóëäàã áîëîâ÷ ñóë öàöðàëòààñ íü áîëîîä ¿¿íèéã åð àæèãëàäàãã¿é þì. Ýíý öàöðàëò íü òåðìîäèíàìèêèéí õóóëü àëäàãäàõã¿é áàéõàä õ¿ðýëöýíý. Òýãýõýýð õàð í¿õ öàöðàã öàöðóóëàõ ¸ñòîé. Ãýâ÷ ¿íäñýí òîäîðõîéëîëò ¸ñîîð õàð í¿õ íü þó ÷ öàöðóóëäàãã¿é áèå ãýæ òîîöîãääîã. Èéìýýñ õàð í¿õíèé ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàéã ò¿¿íèé ýíòðîïè øèãýýð àâ÷ ¿çýæ áîëîõã¿é ãýñýí ñýòãýãäýë òºðæ áàéëàà. 1972 îíä áè Áðåíäîí Êàðòåð áîëîí Àìåðèê àíä Æèì Áàðäèí íàðòàé õàìòðàí ýíòðîïè, ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé õîîðîíä èõýýõýí òºñºº áàéãàà ÷ äýýð äóðäñàí õ¿íäðýë çààâàë òîõèîëäîíî ãýäãèé㠺㿿ëñýí õàìòûí á¿òýýë áè÷ëýý. ¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé íýìýãäýõ òóõàé íýýëòèéã ìààíü áóðóóãààð àøèãëàñàí ìýò íàäàä ñàíàãäñàí Áèêåíøòåéíû àæëààñ ¿¿äñýí áóõèìäëûí íºëººãººð ýíý ºã¿¿ëëèéã áè÷ñýíýý õ¿ëýýõ õýðýãòýé. Áèêåíøòåéí ÿìàð àðãààð ãýäãèéã íü òºñººëººã¿é áàéñàí ÷ ýöñèéí ä¿íäýý çàð÷ìûí õóâüä ò¿¿íèé çºâ áîëæ õóâèðñàí áèëýý. 1973 îíû åñºí ñàðä, Ìîñêâàä áàéõäàà Ǻâëºëòèéí òýðã¿¿íèé õî¸ð ýðäýìòýí ßêîâ Çåëüäîâè÷, Àëåêñàíäåð Ñòàðîáèíñêèé íàðòàé õàð í¿õíèé òàëààð ÿðèëöñàí þì. Êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ¸ñîîð ýðãýäýã õàð í¿õí¿¿ä Ẻìñèéã òºð¿¿ëæ, öàöðóóëàõ ¸ñòîé ãýäýãò òýä íàìàéã èòã¿¿ëñýí. Ôèçèê òàëûí ¿íäýñëýãýýí¿¿äýä íü èòãýæ áàéñàí ÷ öàöðàëòûã òîîöñîí ìàòåìàòèê àðãà íü íàäàä òààëàãäààã¿é. Èíãýýä áè ìàòåìàòèêèéí çîõèõ àðãà áîëîâñðóóëàõààð àæèëëàæ ¿¿íèéãýý 1973 îíû àðâàí íýãýí ñàðûí ñ¿¿ëýýð Îêñôîðäîä áîëñîí àëáàí áóñ ñåìèíàð äýýð òàéëàãíàñàí þì. Õàðèí õýð èõ öàöðàã öàöðàõûã òýð ¿åä òîîöîîëîí áîäîæ àìæààã¿é áàéâ. Áè Çåëüäîâè÷, Ñòàðîáèíñêèé íàðûí òààìàãëàæ áàéñàí÷ëàí ýðãýäýã õàð í¿õíèé öàöðàãèéã èëð¿¿ëíý ãýæ íàéäàæ áàéëàà. Ãýâ÷ òîîöîî äóóñ÷, ãàéõàõ, õàðàìñàõ çýðýãöýí, ýðãýäýãã¿é õàð í¿õí¿¿ä ÷ Ẻìñèéã òîãòìîë õýìæýýãýýð ¿¿ñãýæ, öàöðóóëàõ ¸ñòîéã èëð¿¿ëñýí þì. Ìèíèé àøèãëàñàí îéðîëöîî óòãûí íýã íü áóðóó áàéñàí áàéõ ãýæ ýõëýýä áîäñîí. Õýðýâ ¿¿íèéã Áèêåíøòåéí áîäîæ îëñîí áîë íàäàä åðººñ òààëàãääàãã¿é õàð í¿õíèé ýíòðîïèéí òóõàé ýðýãö¿¿ëýëäýý íýìýëò ¿íäýñëýãýý áîëãîí àøèãëàñàí áàéõ âèé ãýäãýýñ ë áè àéæ áàéëàà. Ãýâ÷ ýðýãö¿¿ëýõ òóñìàà ìèíèé àøèãëàñàí îéðîëöîî óòãóóä áèåëýõ ¸ñòîéä óëàì áàò èòãýõ áîëîâ. Ãýõäýý öàöàðñàí Ẻìñèéí ñïåêòð õàëóóí áèåòèéí öàöðàãèéí ñïåêòåðòýé ÿã àäèë áàéõ ¸ñòîé, õàð í¿õí¿¿ä Ẻìñèéã òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëèéã àëäàãäóóëàõã¿é õýìæýýãýýð öàöðóóëàõ ¸ñòîé áàéñàí íü öàöðàëò ¿íýõýýð áàéãàà ãýäýãò íýã ìºð èòã¿¿ëñýí þì. Òýð ¿åä îëîí õ¿í ÿíç á¿ðèéí àðãààð ýíýõ¿¿ òîîöîîã äàâòàæ, õàð í¿õ íü èõ ìàññòàé áàéõ òóñìàà áàãà òåìïåðàòóðòàé áàéõ, çºâõºí ìàññààñàà õàìààðàõ òåìïåðàòóðòàé õàëóóí áèåò ìºí þì áîë Ẻì, öàöðàãèéã öàöðóóëàõ ¸ñòîéã áàòàëñàí áèëýý. ¯éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èí äîòðîîñ þó ÷ ãàðäàãã¿éã áèä ìýäýæ áàéõàä õàð í¿õ Ẻìñèéã õýðõýí öàöðóóëàõ áîëæ áàéíà àà? Õàðèóëò íü êâàíò ìåõàíèê áèäýíä Ẻìñ õàð í¿õíýýñ áèø, õàðèí ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí ãàäíàõ "õîîñîí" çàéíààñ ãàð÷ èðäýã ãýæ õýëäýãò îðøèíî! ¯¿íèéã õýðõýí îéëãîâîë çîõèõ âý? "Õîîñîí" îðîí çàé ãýæ òºñººëæ áàéãàà áîëîõîîñ òýð íü îãò õîîñîí ãýñýí ¿ã áèø, ÿàãààä ãýâýë ýíý íü òàòàëöëûí áîëîí öàõèëãààí-ñîðîíçîí ãýõ ìýò á¿õ îðîí ò¿¿íèé õ¿ðýýíä òýãòýé òýíöýíý ãýäãèéã ë òýìäýãëýæ áàéãàà õýðýã. Ãýõäýý îðîíãèéí ýçýëõ¿¿í áîëîí ÿâààíäàà ò¿¿íèé ººð÷ëºãäºõ õóðä õî¸ð íü Ẻìèéí áàéðëàë, õóðä õî¸ðòîé àäèëõàí áàéíà. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ¸ñîîð ýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿íèé íýã íü õýäèé òîäîðõîé áàéíà,
  • 73.
    íºãºº íü òºäèéòîäîðõîéã¿é áàéíà. Èéìä "õîîñîí" îðîí çàéä îðîí íü òîãòìîë òýã óòãàòàé áàéæ ÷àäàõã¿é, ó÷èð íü òýð ¿åä òîäîðõîé (òýã) ýçýëõ¿¿í, ººð÷ëºëòèéí òîäîðõîé (áàñ òýã) õóðäòàé áîëîõ þì. Îðîíãèéí ýçýëõ¿¿íä õàìãèéí áàãà òîäîðõîéã¿é áóþó êâàíò ôëóêòóàöèóä áàéõ ¸ñòîé. Ýäãýýð ôëóêòóàöèéã íýãýí öàãò õàìòäàà ¿¿ñ÷, ñàëààä äàðàà íü àõèí óóëçàæ áèñ áèåíýý õàðèëöàí ¿ã¿é õèéäýã ãýðëèéí ýñâýë òàòàëöëûí õîñ Ẻì ìýòýýð òºñººëæ áîëíî. Ýíý Ẻìñ íàðíû òàòàëöëûí õ¿÷èéã 纺äºã Ẻìñ øèã âèðòóàëü áàéíà. Áîäèò Ẻìñººñ ÿëãààòàé íü âèðòóàëü Ẻìñèéã Ẻì á¿ðòãýã÷ýýð àæèãëàæ áîëäîãã¿é. Ãýõäýý âèðòóàëü Ẻìñèéí ¿¿ñãýæ áàéãàà äàì íºëººí¿¿äèéã æèøýý íü, àòîìûí äîòîðõ ýëåêòðîíû òîéðîã çàìûí ýíåðãèéí áàãàõàí ººð÷ëºëòèéã õýìæèæ áîëîõ áºãººä ¿ð ä¿í íü îíîëûí òààìàãëàëòàé ãàéõàëòàé íàðèéí òààðäàã þì. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ýëåêòðîí ýñâýë êâàðê øèã áîäèñûí Ẻìèéí àíàëîãè âèðòóàëü õîñ íü áàñ îðøèí áàéäãèéã óðüä÷èëàí õýëäýã. Ãýõäýý ýíý òîõèîëäîëä õîñûí íýã ãèø¿¿í íü Ẻì, íºãºº ãèø¿¿í íü ýñðýã-Ẻì áàéíà (ãýðýë áîëîí òàòàëöëûí ýñðýã-Ẻìñ íü Ẻìñòýé㺺 àäèë áàéäàã). Ýíåðãè îðã¿éãýýñ ¿¿ñäýãã¿é áîëîõîîð Ẻì/ýñðýã-Ẻì õîñûí íýã ãèø¿¿í íü ýåðýã, íºãºº íü ñºðºã ýíåðãèòýé áàéíà. Ѻðºã ýíåðãèòýé íü áîãèíî íàñòàé âèðòóàëü Ẻì áàéõ áîëíî, ÿàãààä ãýâýë õýâèéí íºõöë¿¿äýä áîäèò Ẻìñèéí ýíåðãè ¿ðãýëæ ýåðýã áàéäàã. Òýãýýä òýðýý𠺺ðèéí õîñëîã÷èéã îëæ, ò¿¿íòýé ìºðãºëäºí õàðèëöàí ¿ã¿é áîëîõ ¸ñòîé. Ãýõäýý ìàññ èõòýé áèåèéí îéðîëöîî îðøèõ áîäèò Ẻìñ ò¿¿íýýñ õîë áàéãààãààñàà áàãà ýíåðãèòýé áàéíà, ó÷èð íü áèåèéí òàòàëöëûí õ¿÷èéã äàâàí òóóëæ, ò¿¿íýýñ çàé áàðüæ áàéõûí òóëä õîë áàéãàà íü èë¿¿ ýíåðãè çàðöóóëäàã. Åð íü Ẻìñèéí ýíåðãè ýåðýã áàéäàã, õàðèí õàð í¿õíèé äîòîðõ òàòàëöëûí îðîí ë áîäèò Ẻìñ íü ñºðºã ýíåðãèòýé áàéõààð òèéì õ¿÷òýé áàéíà. Èéìä õàð í¿õ áàéäàã áîë ñºðºã ýíåðãèòýé âèðòóàëü Ẻìñ õàð í¿õýíä óíàæ, áîäèò Ẻì ýñâýë ýñðýã-Ẻì áîëîí õóâèðàõ áîëîìæ áèé. Ýíý òîõèîëäîëä òýðýýð õîñëîã÷òîéãîî ìºðãºëäºæ óñòàõ åð àëáàã¿é. Îðõèãäñîí õîñëîã÷ íü òýð õàð í¿õýíä ò¿¿í øèã óíàõ áîëíî, ýñâýë ò¿¿íèé ýíåðãè ýåðýã áîë õàð í¿õíèé îéð îð÷ìîîñ áîäèò Ẻì ýñâýë ýñðýã-Ẻì áîëîí òàðàõ áîëíî (çóðàã 7.4). Õîëûí àæèãëàã÷ íàðò ýíý íü õàð í¿õíýýñ öàöàð÷ áàéãàà ìýò õàðàãäàõ àæýý. Õàð í¿õ áàãà áàéõ òóñàì ñºðºã ýíåðãèòýé Ẻì áîäèò Ẻì áîëîí õóâèðàõ õ¿ðòëýý òóóëàõ ¸ñòîé çàé íü òºäèé áàãà áîëíî, èéìä öàöðàëòûí õóðä, õàð í¿õíèé çîõèõ òåìïåðàòóð òºäèé èõ áàéíà.
  • 74.
    çóðàã 7.4 Öàöàðãàëòûí ýåðýãýíåðãè íü õàð í¿õ ð¿¿ ÷èãëýñýí, ñºðºã ýíåðãè á¿õèé Ẻìñèéû óðñãàëòàé òýíö¿¿ áàéíà. Ýéíøòåéíèé Å=mñ^2 (E-ýíåðãè, m-ìàññ, ñ-ãýðëèéí õóðä) òîìú¸î ¸ñîîð ýíåðãè ìàññòàé øóóä ïðîïîðöèîíàëü áîëîõîîð õàð í¿õ ð¿¿ îðæ áàéãàà ñºðºã ýíåðãèéí óðñãàë ò¿¿íèé ìàññûã õîðîãäóóëíà. Õàð í¿õ ìàññàà àëäàõ ¿åä ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí òàëáàé áàãàñàõ áîëîâ÷ õàð í¿õíèé ýíòðîïèéí ýíý áàãàñàëò íü öàöàðñàí öàöðàãèéí ýíòðîïèîð òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü õýçýý ÷ àëäàãäàõã¿éãýýð íºõºãääºã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà õàð í¿õíèé ìàññ áàãà áàéõ òóñàì ò¿¿íèé òåìïåðàòóð óëàì ºíäºð áàéíà. Èéìä õàð í¿õ ìàññàà àëäàõàä ò¿¿íèé òåìïåðàòóð, öàöðàëòûí õóðä íü ºñäºã, òýãýýä ìàññûí àëäàãäàë á¿ð õóðäàí ÿâàãäàíà. Õàð í¿õíèé ìàññ ýöñèéí ýöýñò ìàø áàãà áîëîõîä þó òîõèîëäîõ íü îãò òîäîðõîéã¿é áàéãàà õýäèé ÷ õàð í¿õ óñòºðºã÷èéí áºìáºãíèé õýäýí ñàÿ òýñðýëòòýé òýíö¿¿, öàöðàãèéí ñ¿¿ë÷èéí ìàø èõ ä¿ðñõèéëòýýð á¿ðýí ¿ã¿é áîëíî ãýæ òºñººëºõ íü èë¿¿ ó÷èð óòãàòàé áàéíà. Íàðíû ìàññûã õýä äàõèí àâñàíòàé òýíö¿¿ ìàññòàé õàð í¿õíèé òåìïåðàòóð ¿íýìëýõ¿é òýãýýñ äýýø, íýãèéã àðâàí ñàÿä õóâààñàíòàé òýíö¿¿ ãðàäóñ áàéõ ¸ñòîé. Ýíý íü îð÷ëîí åðòºíöèéã ä¿¿ðãýñýí áè÷èë-äîëãèîíû öàöðàãèéí (¿íýìëýõ¿é òýãýýñ äýýø 2,7° îð÷èì) òåìïåðàòóðààñ íèëýýä áàãà þì. Èéìä õàð í¿õí¿¿ä øèíãýýñýíýýñýý ÷ áàãà öàöàðãàëò õèéõ ¸ñòîé. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö ìºíõºä òýëýõ òàâèëàíòàé áîë áè÷èë-äîëãèîíû öàöðàãèéí òåìïåðàòóð íü õàð í¿õíèé òåìïåðàòóðààñ áàãà áîëòëîî áóóð÷ õàð í¿õ ìàññàà àëäàæ ýõëýíý. Èéì áàéëàà ÷ òýðýýð îð ìºðã¿é øèðãýòëýý ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí
  • 75.
    ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûíñàÿ (íýãèéí àðä æàðàí çóðãààí òýã á¿õèé) æèë çàðöóóëàõ þì. Ýíý íü äºíãºæ àðàâ ýñâýë õîðèí ìÿíãàí ñàÿ (íýãèéí ýñâýë õî¸ðûí àðä àðâàí òýã á¿õèé) æèëèéí íàñòàé îð÷ëîí åðòºíöèéí íàñ ñ¿¿äðýýñ íèëýýä äàâäàã. Ãýâ÷ çóðãààäóãààð á¿ëýãò ºã¿¿ëñýí÷ëýí ìàø ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí íýãýí õýâèéí áèø áàéäëààñ ¿¿ññýí õóìèëòûí ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí ìàø áàãà ìàññòàé ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä îðøèí áàéæ áîëíî. Òèéì õàð í¿õí¿¿ä á¿ð ÷ ºíäºð òåìïåðàòóðòàé áàéõ ¸ñòîé áºãººä ìàø èõ õýìæýýíèé öàöðàãèéã öàöðóóëàõ åñòîé. Ìÿíãàí ñàÿ òîíí àíõíû ìàññ á¿õèé ýðòíèé õàð í¿õíèé àìüäðàëûí õóãàöàà îð÷ëîí åðòºíöèéí íàñòàé áàðàã òýíö¿¿ áàéõ ó÷èðòàé. Àíõíû ìàññ íü áàãà áàéñàí ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä õýäèéíý øèðãýñýí áàéõ ¸ñòîé ÷ ¿ë ÿëèã èõ àíõíû ìàññòàé áàéñàí íü ðåíòãåí áîëîí ãàììà öàöðàãèéã öàöðóóëæ áàéõ ó÷èðòàé. Ýíý öàöðàã ãýðëèéí äîëãèîíòîé àäèë áîëîâ÷ äîëãèîíû óðòààðàà ìàø áîãèíî áàéäàã. Èéìýðõ¿¿ í¿õýíä õàð ãýñýí íýð òîõèðîõ áîë óó, ¿íýíäýý òýä óëàéñòëàà õàëñàí áºãººä àðâàí ìÿíãàí ìåãàâàòò îð÷èì ýíåðãèéã öàöðóóëíà. Õýðýâ áèä ýíåðãèéã íü àøèãëàæ ÷àääàãñàí áîë òèéì õàð í¿õ àðâàí òîì öàõèëãààí ñòàíöèéí àæèëëàãààã õàíãàæ ÷àäàõ þì. Õàðèí ýíý íü íèëýýä õýö¿¿ áîëîëòîé ó÷èð íü õàð í¿õ ìààíü íýã èí÷èéã ñàÿûí ñàÿä õóâààñàíààñ áàãà áîëòîë ººðººð õýëáýë àòîìûí öºìèéí õýìæýýíä õ¿ðòýë àãøñàí óóëûí ìàññòàé òýíö¿¿ ìàññòàé áàéíà! Íýã òèéì õàð í¿õ äýëõèéí ãàäàð äýýð áàéñàí áîë äýëõèéí òºâ õ¿ðòýë íýâò óíàõûã íü áèä ÿàãààä ÷ çîãñîîæ ÷àäàõã¿é. Òýðýýð äýëõèéí ã¿í ð¿¿ ýöñèéí ýöýñò ò¿¿íèé òºâ äýýð ñààòàõ õ¿ðòëýý óðàãø, õîéø ºíõºðºõ áàéñàí. Èéìä ýíý õàð í¿õíýýñ öàöàðñàí ýíåðãèéã àøèãëàæ áîëîõîîð öîðûí ãàíö ãàçàð íü äýëõèéã òîéðñîí òîéðîã çàì, õàðèí ýíý òîéðîã çàìä õàð í¿õèéã îðóóëàõ öîðûí ãàíö àðãà íü èëæèãíèé ºìíº ëóóâàí ºëãºæ ÿâóóëäàã øèã ò¿¿íèé ºìíº ìàø èõ ìàññ áèé áîëãîí ÷èðýõ ÿâäàë þì. Èéì ñàíàë õýòýðõèé áîäèòîé áèø, ÿäàæ îéðûí èðýýä¿éä áîäèòîé áèø íü õàðàãäàæ áàéíà. Ýðòíèé ýäãýýð í¿õíèé öàöðàãèéã àøèãëàæ ÷àääàãã¿é þì áàéæ, õàðèí òýäíèéã õàðàõ áîëîìæ áèé þó? Àìüäðàëûíõàà èõýíõ õýñãèéí òóðøèä ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéí öàöðóóëñàí ãàììà öàöðàãèéã õàéæ áîëîõîîð áàéíà. Õàð í¿õí¿¿ä åðºíõèé人 õîë áàéäàã áîëîõîîð ìàø ñóë öàöðàã ºãäºã, ãýõäýý á¿õ õàð í¿õíèé íèéëáýð öàöðàã á¿ðòãýëä ºðòºæ áîëîõ þì. Áèä èéì äýâñãýð ãàììà-öàöðàãèéã (background of gamma rays) ¿íýõýýð àæèãëàñàí. Öàöðàãèéí àæèãëàãäàõ ýð÷èì ÿíç á¿ðèéí äàâòàìæèéí (äàâòàìæ áîë ñåêóíä äýõ äîëãèîíû òîî) ¿åä õýðõýí ººð÷ëºãäñºíèéã 7.5-ð çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ. Ãýõäýý ýíý äýâñãýð öàöðàãèéã ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä áèø, õàðèí ÿìàð íýã ººð ¿çýãäýë ¿¿ñãýñýí áàéæ áîëíî. 7.5-ð çóðàãò òàñàðõàé øóãàìààð íýã êóá ãýðëèéí æèëä äóíäæààð 300 ýðòíèé õàð í¿õ áàéñàí áîë òýäíèé öàöðóóëàõ ãàììà-öàöðàãèéí äàâòàìæààð òýðõ¿¿ öàöðàëò õýðõýí ººð÷ëºãäºõ ¸ñòîéã ¿ç¿¿ëñýí þì. Èéìä äýâñãýð ãàììà-öàöðàãèéí ñóäàëãàà ýðòíèé õàð í¿õíèé õóâüä ýåðýã ÿìàð÷ íîòîëãîî ºãºõã¿é áàéãàà áîëîâ÷ îð÷ëîí åðòºíöºä íýã êóá ãýðëèéí æèë òóòàìä äóíäæààð 300-ààñ îëîí õàð í¿õ áàéæ áîëîõã¿é ¿ç¿¿ëæ áàéíà õýìýýí õýëæ áîëíî. Ýíý õÿçãààðëàëò ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä õàìãèéí èõäýý îð÷ëîí åðòºíö äýõ á¿õ áèåèéí ñàÿíû íýãèéã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäàõààð þì ãýäãèéã èëýðõèéëäýã. Èéì õîâîð òîîíû õàð í¿õíèé ¿åä òýäíèé íýã íü áèäýíä ãàììà- öàöðàãèéí òóñãààð íýã ¿¿ñã¿¿ð ãýæ àæèãëàãäàõààð òèéì îéð áàéõ áîëîìæã¿é þì. Ãýõäýý òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð ýðòíèé õàð í¿õí¿¿ä àëèâàà áèåèéã òàòäàã áîëîõîîð òýä ãàëàêòèêèéí äîòîð áîëîí ãàëàêòèêèéã òîéðîí åðäèéíõººñ îëîí áàéõ ¸ñòîé. Èéìä äýâñãýð ãàììà-öàöðàã íýã êóá ãýðëèéí æèëä äóíäæààð 300-ãààñ èë¿¿ õàð í¿õ áàéæ áîëîõã¿é㠺㿿ëæ áàéãàà ÷ òýðýýð ìàíàé ººðèéí ãàëàêòèê äýýð õè÷íýýí ýðòíèé õàð í¿õ áàéõ ¸ñòîé òàëààð þó ÷ ºã¿¿ëäýãã¿é. Õýðýâ òýä ìàãàäã¿é ñàÿ äàõèí èõ áàéñàí áîë áèäýíä õàìãèéí îéð õàð í¿õ ìÿíãàí ñàÿ êèëîìåòðèéí çàéä áóþó ìýäýãäñýí ãàðàãóóäààñ õàìãèéí õîë íü áîëîõ Ïëóòîíû
  • 76.
    îð÷èìä áàéõààð þì.Èéì çàéä ò¿¿íèé õ¿÷ ÷àäàë àðâàí ìÿíãàí ìåãàâàòòòàé òýíö¿¿ áàéñàí ÷ õàð í¿õíèé òîãòìîë öàöðàãèéã òýìäýãëýõ íü ìàø õ¿íäðýëòýé õýâýýð áàéíà. Ýðòíèé õàð í¿õèéã àæèãëàõûí òóëä íýã ç¿ãýýñ òîäîðõîé õóãàöààíû æèøýý íü, äîëîî õîíîãèéí äîòîð èðäýã íèëýýä õýäýí ãàììà-êâàíòûã á¿ðòãýõ õýðýãòýé. ¯¿íýýñ ººðººð áîë òýä äýâñãýð öàöðàãèéí æèðèéí õýñýã áàéõ áîëíî. Ãýõäýý ãàììà öàöðàã ìàø ºíäºð äàâòàìæòàé áîëîõîîð ãàììà-êâàíò á¿õýí ìàø èõ ýíåðãèòýé áàéíà, èéìä àðâàí ìÿíãàí ìåãàâàòòûã öàöðóóëàõûí òóëä èõ îëîí êâàíò øààðäàãäàõã¿é ãýæ êâàíòûí òóõàé Ïëàíêèéí çàð÷èì ºã¿¿ëäýã. Õàðèí Ïëóòîíû äàéòàé çàéíààñ èðýõ õýäõýí êâàíòûã àæèãëàõàä ãàììà-öàöðàãèéí îäîî áàéãàà àëü ÷ á¿ðòãýã÷ýýñ íèëýýä òîì õýìæýýíèé á¿ðòãýã÷ õýðýã áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ãàììà-öàöðàã àãààð ìàíäëûã íýâòýëäýãã¿é áîëîõîîð ýíý á¿ðòãýã÷èéã ñàíñàðò áàéðëóóëàõ õýðýãòýé. çóðàã 7.5 Õýðýâ Ïëóòîíû çàéä áàéãàà õàð í¿õ àìüäðàëûí ìº÷ëºãºº äóóñãàí òýñýðñýí áîë öàèàðãàëòûí ñ¿¿ë÷èéí ä¿ðñõèéëòèéã õÿëáàðõàí ãýã÷ á¿ðòãýæ áîëîõ áàéñàí íü ìýäýýæ. Ãýâ÷ õàð í¿õ ñ¿¿ëèéí àðàâ ýñâýë õîðèí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí òóðø öàöàðñààð áàéãàà áîë òýðýýð ºíãºðñºí ýñâýë èðýýä¿éí õýäýí ñàÿ æèëä áèø, õàðèí îéðûí õýäýí æèëèéí äîòîð àìüäðàëûí òºãñãºë人 õ¿ðýõ áîëîìæ ¿íýõýýðèéí áàãà! Òýãýõýýð ñîðèë òóðøèëòûí ñàíõ¿¿æèëò áàðàãäàõààñ ºìíº íýã ÷ áîëîâ òýñðýëòèéã õàðàõ áîäèò áîëîìæòîé áàéõûí òóëä òà íýã ãýðëèéí æèëèéí äàéòàé çàéä áîëñîí òýñðýëòèéã õýðõýí á¿ðòãýõýý áîäîõ ¸ñòîé. Òýñðýëòèéí ¿åä ¿¿ññýí ãàììà-êâàíòûí çàðèì íýãèéã á¿ðòãýõèéí òóëä ãàììà-öàöðàãèéí òîì á¿ðòãýã÷ õýðýãòýé õýâýýðýý ë áàéíà. Ãýõäýý ýíý óäààä á¿õ ãàììà-êâàíò íýã ç¿ãýýñ èðæ áàéãàà ýñýõèéã øàëãàõ õýðýã áàéõã¿é ó÷èð íü òýäíèé ¿¿ñã¿¿ð íü íýã ë ä¿ðñõèéëò ãýäýãò èòãýëòýé áàéõûí
  • 77.
    òóëä òýä á¿ãäýýðýýìàø áîãèíî õóãàöààíä á¿ðòãýãäñýí ãýäãèéã ìýäýõýä ë õàíãàëòòàé þì. Ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéã òàíüæ ÷àäàõ ãàììà-öàöðàãèéí íýã á¿ðòãýã÷ íü äýëõèéí àãààð ìàíäàë þì. (ßìàð÷ òîõèîëäîëä ¿¿íýýñ òîì õýìæýýíèé á¿ðòãýã÷ áàéãóóëæ ÷àäàõ íü þó ë áîë!) Èõ ýíåðãèòýé ãàììà-êâàíò äýëõèéí àãààð ìàíäàëä àòîìòàé ìºðãºëäºõ人 ýëåêòðîí, ïîçèòðîíû(ýñðýã-ýëåêòðîíû)õîñûã òºð¿¿ëäýã. Ýäãýýð íü áóñàä àòîìòàé ìºðãºëäºõ人 ìºí ë ýëåêòðîí-ïîçèòðîíû á¿ð îëîí õîñûã ¿¿ñãýäýã áºãººä èíãýæ ýëåêòðîíû ãýãäýõ áîðîî ¿¿ñäýã. ¯ð ä¿íä íü ×åðåíêîâûí ãýäýã ãýðëèéí öàöðàã ¿¿ñíý. Èíãýõëýýð ãàììà-öàöðàãèéí ä¿ðñõèéëòèéã øºíèéí òýíãýð äýõ ãýðëèéí ãÿëñõèéëòèéã àæèãëàí á¿ðòãýæ áîëíî. Òýíãýð îãòîðãóéä ãÿëñõèéëò äàãàëäóóëäàã àÿíãà áîëîí òîéðîã çàìààð ýðãýæ áóé õèéìýë äàãóóë, ñàíñàðò õàÿãäñàí ç¿éë äýýð íàðíû ãýðýë òóññàíààñ ¿¿ñýõ îéëò çýðýã ººð ¿çýãäë¿¿ä áàéäàã íü ìýäýýæ. Áèå áèåýñýý àëñëàãäñàí õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû öýãýýñ íýãýí çýðýã àæèãëàëò ÿâóóëàí ýäãýýð ¿çýãäëýýñ ãàììà-öàöðàãèéí ãÿëñõèéëòèéã ÿëãàæ áîëíî. Èéì õàéãóóëûã Àðèçîíä Äóáëèíû õî¸ð ýðäýìòýí Íèë Ïîðòåð, Òðåâîð Âèêñ íàð õèéæýý. Îãòîðãóéí äóðàí àâàéí òóñëàìæòàéãààð òýä õýä õýäýí ãÿëñõèéëòèéã èëð¿¿ëñýí ÷ òýäíèé íýãèéã íü ÷ ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéí ãàììà-öàöðàãèéí ãÿëñõèéëò ãýæ òîäîðõîé òýìäýãëýæ áîëîìã¿é áàéñàí þì. Ýðòíèé õàð í¿õí¿¿äèéí õàéãóóë ñºðºã ¿ð ä¿íòýé ãàð÷ áàéãàà ÷ ãýñýí ýíý íü áèäýíä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðò ¿åèéí òóõàé ÷óõàë ìýäýýëëèéã ºãñºíººñ ººðöã¿é. Õýðýâ ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö ýìõ çàìáàðààã¿é, òîãòâîðã¿é áàéñàí áîë ýñâýë áîäèñûí äàðàëò áàãà áàéñàí áîë äýâñãýð ãàììà-öàöðàãèéí àæèãëàëòûí ºãñºí òýð õÿçãààðëàëòààñ íèëýýä îëîí òîîíû õàð í¿õ ¿¿ñíý ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Õàð í¿õí¿¿ä àæèãëàãäàì îëîí òîîãîîð áàéõã¿é áàéãààã ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö áîäèñûí ºíäºð äàðàëòòàé ìàø òýãø, íýãýí òºðëèéí áàéñàí òýð òîõèîëäëîîð ë òàéëáàðëàæ áîëíî. Õàð í¿õ öàöðàã öàöðóóëæ ÷àäàõ òóõàé ä¿ãíýëò ìàíàé çóóíû õî¸ð àãóó îíîë áîëîõ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë, êâàíò ìåõàíèê õî¸ðîîð òîäîðõîéëîãäîõ òààìàãëàëóóäûí àíõíû æèøýý þì. Ýíý ä¿ãíýëò "Õàð í¿õ þóã ÷ öàöðóóëäàãã¿é" ãýñýí îëîíä ò¿ãñýí òºñººëºëòýé ýðñ çºðæ áàéñàí ó÷ðààñ ýõýíäýý õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàð÷ áàéâ. Îêñôîðäîä Ðåçåðôîðäûí ëàáîðàòîðèä áîëñîí áàãà õóðàëä íàìàéã ¿ð ä¿íãýý àíõ çàðëàæ áàéõ ¿åä ò¿¿íä á¿ãä ë ¿ë èòãýñýí áàéðòàé õàíäàæ áàéñàí þì. Èëòãýëèéí äàðàà õóðëûí äàðãà, Ëîíäîíãèéí Âàíãèéí êîëëåæèéí Æîí Òåéëîð ýíý áîë óòãàã¿é ç¿éë ãýæ çàðëàæ áàéëàà. Òýðýýð ìèíèé áóðóóã íîòëîõûí òóëä ºã¿¿ëýë õ¿ðòýë áè÷ñýí. Ãýâ÷ ýöñèéí ýäýñò èõýíõ íü ò¿¿íèé äîòîð Æîí Òåéëîð ÷ õýðýâ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë, êâàíò ìåõàíèêèéí ¿íäñýí á¿õ ¿íäýñëýë ¿íýí ë áîë õàð í¿õ õàëóóí áèåò øèã ãýðýëòýõ ¸ñòîé ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðñýí áèëýý. Èéìä áèä ýðòíèé õàð í¿õèéã îëæ ÷àäààã¿é ÷ ò¿¿íèéã ãýíýò îëáîë õàð í¿õ õ¿÷òýé ãàììà-ðåíòãåí öàöðàã öàöðóóëæ áàéõ ¸ñòîéä á¿ðýí èòãýëòýé áàéíà. Õàð í¿õíèé öàöðóóëñàí öàöðàã îðøèí áàéõ òóõàé ä¿ãíýëò òàòàëöëààñ áîëñîí õóìèëò áèäíèé ºìíº íü áîäîæ áàéñàí øèã òèéì ýöñèéí, ýðãýëò áóöàëòã¿é áèø áîëîõûã çààõ áîëîëòîé. Ñàíñðûí íèñãýã÷ õàð í¿õýíä óíàâàë õàð í¿õíèé ìàññ íýìýãäýíý, ãýâ÷ ýöñèéí ýöýñò íýìýëò ýíý ìàññòàé òýíö¿¿ ýíåðãè îð÷ëîí åðòºíöºä öàöðàãèéí áàéäàëòàéãààð ýðãýí èðíý. Ýíý óòãààðàà ñàíñðûí íèñãýã÷ "íºõºí òºëºãäºíº". Ãýâ÷ ñàíñðûí íèñãýã÷ õàð í¿õíèé äîòîð óðàãäàí îðîõ ¿åä öàã õóãàöààíû òàëààðõ ò¿¿íèé òºñººëºë ¿ã¿é áîëîõ ó÷ðààñ ýíý íü ¿õýøã¿é ìºíõèéí õàìãèéí äîðä õóâèëáàð áîëîëòîé äîã! Õàð í¿õíýýñ ñàíñðûí íèñãýã÷èéí ìàññûí
  • 78.
    îðîíä öàöàðñàí Ẻìñèéíòºðºë íü ÷ íèñãýã÷èéã á¿ðä¿¿ëäýã Ẻ캺ñ åðºíõèé人 ÿëãààòàé áàéíà. Ñàíñðûí íèñãýã÷èéã îðëîõóéö öîðûí ãàíö øèíæ íü ò¿¿íèé ìàññ ýñâýë ýíåðãè þì. Õàð í¿õíèé öàöðàãèéí òîîöîîíä ìèíèé àøèãëàñàí îéðîëöîî óòãóóä õàð í¿õíèé ìàññ ãðàììûí õóâü õýñãýýñ èõ áàéõàä ñàéí áèåëýõ ó÷èðòàé, ãýõäýý ìàññ íü ìàø áàãà áîëñîí õàð í¿õíèé àìüäðàëûí òºãñãºëä òýä áèåëýõã¿é. Ìàãàäã¿é íýí ìàãàäëàëò òºãñãºë áîë õàð í¿õí¿¿ä äîð õàÿæ îð÷ëîí åðòºíö äýõ áèäíèé àìüäàð÷ áóé ýíýõýí ìóæààñ ç¿ãýýð ë àëãà áîëîõ ÿâäàë. ¯ã¿é áîëîõäîî òýðýý𠺺ðòýé㺺 õàìò ñàíñðûí íèñãýã÷èéã ÷, ººð äýýðýý áàéæ áîëîõ àëèâàà îíöãîé öýãýý ÷ õàìàí îäíî. Ýíý áîë õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûí òààìàãëàæ áàéñàí îíöãîé öýã¿¿äèéã êâàíò ìåõàíèêààð àðèëãàõ, áîëîìæèéí àíõíû çààâàð þì. Ãýõäýý 1974 îíä ìèíèé áîëîí áóñàä ýðäýìòäèéí õýðýãëýñýí àðãóóä êâàíòûí òàòàëöàëä îíöãîé öýã¿¿ä èëðýõ ¿¿ ãýõ ìýòèéí àñóóëòàíä õàðèóëò ºã÷ ÷àäàõã¿é áàéëàà. Èéìä 1975 îíîîñ áè ò¿¿õèéí íèéëáýðèéí òóõàé Ðè÷àðä Ôåéíìàíû ñàíààí äýýð ¿íäýñëýí êâàíò òàòàëöëûã àâ÷ ¿çýõ èë¿¿ õ¿÷èðõýã õàíäëàãûã áîëîâñðóóëàõààð îðîëäîæ ýõýëñýí þì. Òèéì õàíäëàãààð îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, õóâü çàÿàíû òóõàé, ñàíñðûí íèñãýã÷ ãýõ ìýò á¿ðäýë õýñãèéíõ íü òóõàé àñóóëòóóäàä îëñîí õàðèóã äàðààãèéí õî¸ð á¿ëýãò ºã¿¿ëýõ áîëíî. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì áèäíèé á¿õ òààìàãëàëûí íàðèéí òîäîðõîé áàéäàëä õÿçãààðëàëò òàâèõûí õàìò îðîí-öàãèéí îíöãîé öýã¿¿ä äýýð ¿¿ñýõ óðüäààñ ¿ë õýëýãäýõ ñóóðü øèíæèéã àðèëãàæ ìàãàäã¿é áàéãààã áèä áàñ îëæ ¿çíý.
  • 79.
    Íàéìäóãààð á¿ëýã Îð÷ëîí åðòºíöèéí¿¿ñýë, ìºõºë Îðîí-öàã íü èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãò ¿¿ññýí, õàðèí òºãñãºëºº (õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö á¿õýëäýý ýðãýí õóìèãäâàë) èõ õààãäàëòûí îíöãîé öýãò áîëîí (õýðýâ îä ìàÿãèéí òîäîðõîé íýã õýñýã õóìèãäâàë) õàð í¿õíèé äîòîðõ îíöãîé öýãò îëíî ãýñýí ä¿ãíýëò Ýéíøòåéíèé õàðüöàíãóéí îíîëîîñ àÿíäàà óðãàí ãàðäàã. Òèéì í¿õ ð¿¿ óíàñàí àëèâàà áîäèñ îíöãîé öýãò ìºõºõ áºãººä ò¿¿íèé ìàññûí òàòàëöëûí íºëºº ë ãàäíà òàëä íü ìýäýãäýõ áîëíî. ͺ㺺 òàëààñ êâàíòûí íºëººí¿¿äèéã òîîöîí ¿çýõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿ëäñýí õýñýãò áîäèñûí ìàññ ýñâýë ýíåðãè ýðãýí èðæ, õàðèí õàð í¿õ îíöãîé öýãèéíõýý õàìò øèðãýí, îð ìºðã¿é àëãà áîëîõ àæýý. Èõ òýñðýëò, èõ õààãäàëòûí îíöãîé öýã¿¿äýä êâàíò ìåõàíèê àäèëõàí íºëºº ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõ óó? Òàòàëöëûí îðîí êâàíòûí íºëººí¿¿äèéã àìñàõã¿é ºíãºð÷ áîëîõã¿éãýýð òèéì õ¿÷òýé áàéõ, îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðòíèé áîëîí õîæóó øàòàíä ÿã þó òîõèîëäîõ áîë? Îð÷ëîí åðòºíö ¿íýõýýð ýõëýë, òºãñãºëòýé þó? Ýõëýë, òºãñãºëòýé áîë òýäãýýð íü ÿìàð áàéõ áîë? 1970-ààä îíû òóðøèä áè ¿íäñýíäýý õàð í¿õíèé ñóäàëãààã ÿâóóëñàí, ãýõäýý 1981 îíä Âàòèêàíä ýöýã-èåçóèòóóäûí çîõèîí áàéãóóëñàí, îð÷ëîí ñóäëàëûí òàëààðõ áàãà õóðàëä îðîëöîæ áàéõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, ìºõëèéí òóõàé àñóóäëûã ñîíèðõîõ ñîíèðõîë ìààíü íàäàä àõèí òºðñºí þì. Êàòîëèê Ñ¿ì Õèéäèéíõýí íàð äýëõèéã òîéðîí ýðãýäýã ãýæ çàðëàñàí õóóëüäàà øèíæëýõ óõààíû àñóóäëûã çàõèðóóëàõûã îðîëäîõäîî Ãàëèëåéòýé õàðèëöàõ õàðèëöààíäàà òîì àëäàà õèéæ áàéñàí áîë õàðèí îäîî õýäýí çóóíû äàðàà ìýðýãæèëòí¿¿äèéã óðèí, îð÷ëîí ñóäëàëûí òàëààð çºâëºãºº àâàõààð øèéäæýý. Áàãà õóðëûí òºãñãºëä õóðàëä îðîëöîã÷äîä ïàï áàðààëõàí ñî¸ðõëîî. Òýðýýð èõ òýñðýëòèéí äàðààõ îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüñëûã ñóäàëæ áîëíî, õàðèí ÿã èõ òýñðýëò ð¿¿ õàëäàí îðîõ õýðýãã¿é, ÿàãààä ãýâýë ýíý áîë Òóóðâèëûí àãøèí, Áóðõàíû ¿éë áàéñàí ãýæ õýëýâ. Îðîí-öàã òºãñãºëºã áîëîâ÷ õèë õÿçãààðã¿é èíãýõëýýð ò¿¿íä ýõëýë, Òóóðâèëûí àãøèí ãýæ áàéõã¿é áàéõ áîëîëöîîòîé òóõàé ìèíèé òàâüñàí èòãýëèéí ñýäâèéã ÷ ïàï ìýäýýã¿é áàéñàíä áè áàÿðòàé áàéëàà. Ãàëèëåéã íàñ áàðñàíààñ õîéø ÿã 300 æèëèéí äàðàà òºðñºí õà÷èðõàëòàé òîõèîëäîëîîðîî ÷ áîëîâ Ãàëèëåéòýé àäèë ç¿éë íàäàä áàéãàà ìýò ñàíàãääàã òýð õ¿íèéõýý õóâü òàâèëàíã õóâààëöìààðã¿é ë áàéëàà! Îð÷ëîí åðòºíöèéí ¿¿ñýë, ìºõºëä êâàíò ìåõàíèê õýðõýí íºëººëºõ òàëààð ìèíèé áîëîí áóñàä õ¿íèé ñàíààã òîäðóóëàõ ¿¿äíýýñ "õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàð" ãýãäýõ çàãâàð äýýð ¿íäýñëýñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí ò¿¿õèéí çºâøººðºãäñºí ä¿ð çóðãèéã ýõëýýä àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Áèäíèé ¿åýñ èõ òýñðýëò õ¿ðòýëõ îð÷ëîí åðòºíö íü Ôðèäìàíû íýã çàãâàðààð òàéëáàðëàãäàíà ãýæ ýíý çàãâàð ¿çäýã. Èéìýðõ¿¿ çàãâàðóóäàä îð÷ëîí åðòºíö òýëýõèéí õýðýýð ò¿¿í äýýðõ áîäèñ, öàöðàã õºðíº ãýæ òîîöäîã þì. (Îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý õî¸ð äàõèí èõ áîëîõîä ò¿¿íèé òåìïåðàòóð õî¸ð äàõèí áàãà áîëíî.) Òåìïåðàòóð áîë Ẻìñèéí äóíäàæ ýíåðãèéí áóþó õóðäíû õýìæýý ó÷ðààñ îð÷ëîí åðòºíöèéí õºðºëò áîäèñäîî õ¿÷òýé íºëººëºõ ¸ñòîé. Ìàø ºíäºð òåìïåðàòóðò Ẻìñ öºìèéí ýñâýë öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷íýýñ ¿¿äñýí àëèâàà õàðèëöàí òàòàëöëûã ýñýðã¿¿öýæ ÷àäàõààð òèéì õóðäàí õºäºëäºã áîëîâ÷ õºðºõ ¿åä çàðèì Ẻì áèå áèåäýý òàòàãäàí, íýãäýæ ýõëýíý ãýæ áîäîæ áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöºä áàéõ Ẻìñèéí òºðë¿¿ä ÷ òåìïåðàòóðààñ õàìààðàõ ¸ñòîé. Õàíãàëòòàé èõ òåìïåðàòóðûí ¿åä
  • 80.
    Ẻìñèéí ýíåðãè ÿìàð÷ìºðãºëòèéí ¿åä Ẻì/ýñðýã-Ẻìèéí ÿíç á¿ðèéí õîñûã ¿¿ñãýõýýð òèéì èõ áàéæ òýäíèé çàðèì íü ýñðýã-Ẻìñòýé㺺 óóëçàí ìºðãºëäºæ, õàðèëöàí áèå áèåíýý óñòãàäàã áîëîâ÷ òýäíèé ¿¿ñýõ íü óñòàõààñàà õóðäàí áàéõ þì. Ãýõäýý ìºðãºëäñºí Ẻìñèéí ýíåðãè áàãà áàéõ, áàãà òåìïåðàòóðûí ¿åä Ẻì/ýñðýã-Ẻìèéí õîñóóä óäààí áîëîâñîð÷, óñòàõ íü ¿¿ñýõýýñýý ò¿ðãýí ÿâàãäàíà. Èõ òýñðýëòèéí àãøèíä îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý òýãòýé òýíö¿¿, õàðèí ººðºº òºãñãºëã¿é õàëóóí áàéñàí ãýæ ¿çäýã. Ãýõäýý òýëýõèéí õýðýýð öàöðàãèéí òåìïåðàòóð áóóðñàí áàéíà. Èõ òýñðýëòýýñ õîéø õîðîìûí äàðàà òåìïåðàòóð áàðàã àðâàí ìÿíãàí ñàÿ ãðàäóñ õ¿ðòýë óíàñàí. Ýíý íü íàðíû òºâ äýõ òåìïåðàòóðààñ áàðàã ìÿíãà äàõèí èõ áîëîâ÷ èéì ºíäºð òåìïåðàòóðò óñòºðºã÷èéí áºìáºãíèé òýñðýëòèéí ¿åä õ¿ð÷ áîëäîã. Ýíý ¿åä îð÷ëîí åðòºíöºä ôîòîí, ýëåêòðîí, íåéòðèíî (íåéòðèíî áîë çºâõºí ñóë áîëîí òàòàëöëûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä îðîëöäîã òóí º÷¿¿õýí Ẻì) áîëîí òýäíèé ýñðýã-Ẻìñ, ìºí íèëýýä òîîíû ïðîòîí, íåéòðîí áàéæýý. Îð÷ëîí åðòºíö òýëýõèéí õýðýýð òåìïåðàòóð áóóð÷, õàðèëöàí ìºðãºëòººð ýëåêòðîí/ ýñðýã- ýëåêòðîíû õîñ ¿¿ñýõ õóðä íü óñòàõ õóðäíààñàà áàãà áîëíî. Èéìä áàðàã á¿õ ýëåêòðîí/ýñðýã- ýëåêòðîí øèíý ôîòîíóóäûã ¿¿ñãýí áèå áèåòýéãýý ìºðãºëäºí õàðèëöàí óñòàõ ¸ñòîé, èíãýýä ¿ë ÿëèã èë¿¿äýë ýëåêòðîíóóä ¿ëäñýí áàéíà. Ãýòýë íåéòðèíî/ýñðýã-íåéòðèíî ººð õîîðîíäîî áîëîí áóñàä Ẻìòýé ìàø ñóë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöäýã ó÷ðààñ õîîðîíäîî ìºðãºëäºí õàðèëöàí áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéäýãã¿é àæýý. Èéìä òýä ºíººäºð ÷ ãýñýí áèäíèé ýðãýí òîéðîíä òààðàëäàõ ¸ñòîé. Õýðýâ òýäíèéã àæèãëàæ áîëäîãñîí áîë ýðòíèé, ìàø õàëóóí îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààðõ çàãâàðûã øàëãàõ ñàéõàí áîëîìæ ãàðàõ áàéëàà. Õàðàìñàëòàé íü òýäíèé ýíåðãè ºíººäºð øóóä àæèãëàãäàìã¿é òèéì áàãà áîëñîí áàéãàà. Ãýõäýý íåéòðèíî ìàññã¿é Ẻì áèø, õàðèí 1981 îíä Ǻâëºëòèéí ýðäýìòäèéí áàòëàãäààã¿é òóðøèëòààð èëýðñýí õóâèéí áàãàõàí ìàññ á¿õèé áàéäàã áîë áèä òýäíèéã øóóä èëð¿¿ëæ ÷àäàõ áàéñàí. ªìíº äóðäàæ áàéñàí÷ëàí, îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéã çîãñîîæ, ò¿¿íèéã ýðã¿¿ëýí õóìèõàä õ¿ðýëöýõ òàòàëöëûí õ¿÷ á¿õèé "õàðàíõóé áèåèéí" íýã õýëáýð íü òýä áàéæ áîëíî. Èõ òýñðýëòýýñ õîéø áàðàã çóóí ñåêóíäûí äàðàà òåìïåðàòóð õàìãèéí õàëóóí îäíû äîòîîä òåìïåðàòóðòàé òýíöýõ ìÿíãàí ñàÿ ãðàäóñ õ¿ðòýë áóóð÷ýý. Èéì òåìïåðàòóðûí ¿åä ïðîòîí, íåéòðîí íü öºìèéí õ¿÷òýé òàòàëöëûã ýñýðã¿¿öýõýä õ¿ðýëöýõ ýíåðãèòýé áàéæ ÷àäàõã¿é áºãººä òýä íýã ïðîòîí, íýã íåéòðîíîîñ òîãòñîí äåéòåðèéí (õ¿íä óñòºðºã÷èéí) àòîìûí öºìèéã ¿¿ñãýí ººð õîîðîíäîî íýãäýíý. Äàðàà íü äåéòåðèéí öºì õî¸ð ïðîòîí, õî¸ð íåéòðîíûã àãóóëñàí ãåëèéí öºìèéã ¿¿ñãýõèéí òóëä èë¿¿ èõ òîîíû ïðîòîí, íåéòðîíòîé ìºí ò¿¿í÷ëýí ëèòè, áåðèëëè ìýòèéí öººí òîîíû õ¿íä ýëåìåíò¿¿äòýé íýãäñýí àæýý. Õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàð ¸ñîîð ïðîòîí, íåéòðîíû äºðºâíèé íýã îð÷èì íü ãåëèéí àòîì, ìºí íèëýýä òîîíû õ¿íä óñòºðºã÷, áóñàä ýëåìåíò áîëîí õóâèðàõ åñòîé ãýæ òîîöîæ áîëíî. ¯ëäñýí íåéòðîíóóä óñòºðºã÷èéí ýíãèéí àòîìûí öºì áîëîõ ïðîòîíóóä áîëîí çàäàðñàí áàéíà. Ýðò ¿åèéí õàëóóí îð÷ëîí åðòºíöèéí ýíý ä¿ð çóðãèéã ýðäýìòýí Æîðæ Ãàìîâ ººðèéí øàâü Ðàëüô Àëüôåðûí õàìò 1948 îíä áè÷ñýí àëäàðò á¿òýýëäýý äýâø¿¿ëñýí þì. Ãàìîâ öºìèéí ôèçèê÷ Ãàíñ Áåòåä ò¿¿íèé íýðèéã çîõèîã÷äûí íýðñèéí æàãñààëòàíä ãðåê öàãààí òîëãîéí ýõíèé ãóðâàí ¿ñýã àëüôà, áåòà, ãàììà øèã äóóäàãäàõ, îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýëèéí òóõàé ºã¿¿ëýëä ÿã òîõèðîõ "Àëüôåð, Áåòå, Ãàìîâ"-èéã á¿òýýõèéí òóëä íýìýõèéã ñàíàë áîëãîñîí ãýæ õîøèãíîæ áàéæýý! Îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðòíèé øàòàíä öàöàðñàí (ôîòîíû òºðëèéí) öàöðàã ºíºº õ¿ðòýë áèäíèé ýðãýí òîéðîíä áàéõ ¸ñòîé, ãýõäýý ò¿¿íèé òåìïåðàòóð ¿íýìëýõ¿é òýãýýñ äýýø äºíãºæ õýäõýí ãðàäóñ (-273 ° Ñ) áîëòëîî áóóðñàí ãýñýí ãàéõàëòàé òààìàãëàëûã òýä ýíý
  • 81.
    ºã¿¿ëýëäýý õèéñýí áèëýý.Ýíý áîë 1965 îíä Ïåíçèàñ, Âèëñîí íàðûí èëð¿¿ëñýí òýð öàöðàã þì. Àëüôåð, Áåòå, Ãàìîâ ãóðâûã á¿òýýëýý áè÷èæ áàéõ ¿åä ïðîòîí, íåéòðîí îðîëöñîí öºìèéí óðâàëûí òàëààð òºäèé ë ìýääýãã¿é áàéëàà. Èéìä ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí ýëåìåíòèéí õàðüöààíû òàëààðõ òààìàãëàë íü òºäèé ë òîäîðõîé áèø áàéñàí ÷ òýðõ¿¿ òîîöîî áèäíèé îäîîãèéí òºñººëºëòýé òîõèðñîí òºäèéã¿é ºíººäºð àæèãëàëòòàé ìàø ñàéí òààð÷ áàéãàà þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöºä ÿàãààä èéì èõ ãåëèé áàéõ ¸ñòîéã ÿàãààä ÷ þì ººðººð òàéëáàðëàõàä õýö¿¿ áàéäàã. Èéìä ýíý ä¿ð çóðàã çºâ, ÿäààä èõ òýñðýëòýýñ õîéø õîðîìûí äàðàà ¿íýí áàéñàí ãýäýãò áèä á¿ðýí èòãýäýã. Èõ òýñðýëòýýñ õîéø õýäõýí öàãèéí äàðàà ãåëèé áîëîí áóñàä ýëåìåíòèéí áèé áîëîõ ¿éë ÿâö çîãññîí, ò¿¿íýýñ õîéø ñàÿ îð÷èì æèëèéí òóðø îð÷ëîí åðòºíö îíöãîé ñîíèí ç¿éëã¿éãýýð ç¿ãýýð ë òýëñýí àæýý. Ýöýñò íü òåìïåðàòóð õýäýí ìÿíãàí ãðàäóñ õ¿ðòýë áóóð÷, ýëåêòðîí õèéãýýä öºì¿¿ä íü òýäíèé õîîðîíä ¿éë÷èëäýã öàõèëãààí-ñîðîíçîí òàòàëòûã äàâàí òóóëàõàä õ¿ðýëöýõ ýíåðãèã¿é áîëæ, àòîìóóäûã ¿¿ñãýí áèå áèåòýéãýý íýãäñýí áàéíà. Îð÷ëîí åðòºíö á¿õýëäýý òýëæ, õºðñººð áàéëàà, ãýâ÷ äóíäààñ äýýã¿¿ð íÿãòòàé áàéñàí ìóæóóäàä òýëýëò íü íýìýëò òàòàëöëààñ áîëîîä óäààøèð÷ýý. Èíãýýä ýöýñò íü çàðèì ìóæèä òýëýëò çîãñîæ, õóìèãäàæ ýõýëñýí àæ. Õóìèãäàõ ÿâöäàà ýäãýýð ìóæèéí ãàäíà áàéñàí áèåñèéí òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð òýä óäààí ýðãýæ ýõýëñýí áàéíà. Õóìèãäàæ áàéãàà ìóæèéí õýìæýý áàãàñàõûí õýðýýð ýðãýëò íü ìºñºí äýýðõ óðàí ãóëãàã÷èéí ýðãýëò ò¿¿íèéã ãàðàà áèåäýý àâàõ ¿åä óëàì õóðäàñäàã øèã õóðäàññàí. Ýöýñò íü õóìèãäàæ áàéãàà õýñýã äýíä¿¿ áàãà áîëîõ ¿åä ýðãýëòèéí õóðä íü òàòàëöàëòàéãàà òýíö¿¿ áîëæ èðæýý. Èíãýæ ýðãýäýã, ä¿ãðýã õýëáýðò ãàëàêòèêóóä ¿¿ññýí àæ. Ýðãýæ ýõëýýã¿é ìóæóóä çóóâàí ãàëàêòèê ãýãäýõ ãîíçãîé áèåò¿¿ä áîëæ õóâèðñàí áàéíà. Ýäãýýð ìóæèéí õóìèëò ãàëàêòèêèéí áóñàä õýñýã òºâºº òîéðîí áàéíãà ýðãýæ áàéõàä ãàëàêòèê íü ¿ë ýðãýäýãýýñ áîëîîä çîãñ÷ýý. Ãàëàêòèêèéí äîòîðõ óñòºðºã÷, ãåëèéí õèé öàãàà áîëîõîä ººðèéí òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð õóìèãäàõ áàãà õýìæýýíèé õèéí ¿¿ëñ áîëîí çàäàðñàí áàéíà. Ýäãýýð ¿¿ë õóìèãäàõ ¿åä òýäíèé äîòîðõ àòîìóóä ººð õîîðîíäîî ìºðãºëäºæ õèéí òåìïåðàòóð íýìýãäýí, ýöýñò íü öºìèéí íýãäýõ óðâàë ýõëýõýýð òèéì õ¿÷òýéãýýð õàëæýý. Ýíý óðâàëûí ¿ð ä¿íä óñòºðºã÷ººñ íýìýãäýë òîîíû ãåëèé ¿¿ñ÷, ÿëãàðñàí äóëààíû óëìààñ äàðàëò íýìýãäýí, õèéí ¿¿ëñ õóìèãäàõàà áîëüñîí àæ. Óñòºðºã÷èéã ãåëèé áîëãîæ, ÿëãàðñàí ýíåðãèéã íü äóëààí, ãýðýë áîëãîí öàöðóóëäàã ìàíàé íàðòàé òºñòýé ýíýõ¿¿ òºëºâò ¿¿ëñ óäààí îðøñîí áàéíà. Èë¿¿ õ¿íä ìàññòàé îääûí õóâüä õ¿÷òýé òàòàëöàëòàéãàà òýíöýõ ¿¿äíýýñ óñòºðºã÷ºº äºíãºæ çóóí ñàÿ æèëèéí äîòîð ë øàòààãààä äóóñàõ òèéì õóðäòàé öºìèéí íýãäýõ óðâàëûã ÿâóóëàõààð õ¿÷òýé õàëàõ õýðýã ãàð÷ýý. Õàëàëò ¿ðãýëæèëæ ãåëèé íü í¿¿ðñòºðºã÷, õ¿÷èëòºðºã÷ ìýòèéí èë¿¿ õ¿íä ýëåìåíò áîëæ õóâèðàõ ¿éë ÿâö ýõýëñýí áîëîõîîð òýä ¿ë ìýäýã õóìèãäñàí áàéíà. Ãýõäýý ¿¿íä èõ ýíåðãè ÿëãàðäàãã¿é áîëîõîîð õàð í¿õíèé òóõàé á¿ëýãò ºã¿¿ëñýí õ¿íäðýë òîõèîëäîõ þì. Äàðàà íü þó áîëñîí òàëààð îãò òîäîðõîéã¿é áàéãàà ÷ îääûí òºâ ìóæóóä íåéòðîí îä ýñâýë õàð í¿õ øèã ìàø íÿãò òºëºâ áîëîí ýðãýí õóìèãäñàí ãýæ áîëîõîîð áàéäàã. Îäíû çàõûí ìóæóóä ààæìààð òàñàð÷, ãàëàêòèêèéíõàà áóñàä á¿õ îäûã ãÿëàëçàõ áàéäëààðàà äàðäàã, õýò øèíý ãýãäýõ õ¿÷òýé òýñðýëòýýð (supernova) òóóãäàí îäñîí. Îä ìºõºõèéí ºìíº ¿¿ññýí èë¿¿ õ¿íä çàðèì ýëåìåíò ýíýõ¿¿ õèéíä òóóãäàí, îäíû óäààõ ¿åèéí ò¿¿õèé ýä áîëîí õóâèðñàí àæýý. Ìàíàé íàð áîë áàðàã òàâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí ºìíº, á¿ð ýðò ¿åèéí õýò øèíý òýñðýëòèéí õýëòýðõèéã àãóóëñàí ýðãýëäýã÷ õèéí ¿¿ëíýýñ ¿¿ññýí õî¸ðäàõü ýñâýë ãóðàâäàõü ¿åèéí îä ó÷ðààñ òýäãýýð õ¿íä ýëåìåíò ò¿¿íèé õî¸ð îð÷èì õóâèéã ýçýëäýã. Ýíý ¿¿ëíèé äîòîðõ èõýíõ õèé íàðûã ¿¿ñãýõ
  • 82.
    õ¿ðòëýý í¿¿ñýí ýñâýëòýñðýëòýýð òóóãäñàí, ãýõäýý òýäãýýð õ¿íä ýëåìåíòèéí çàðèì õýñýã ºíººäºð íàðûã òîéðîí ýðãýæ áàéãàà äýëõèé øèã ãàðàã, ýðõýñèéã áèé áîëãîí öóãëàð÷ýý. Äýëõèé ýõëýýä õàëóóí, òýãýýä àãààð ìàíäàëã¿é áàéæ. Öàã íü èðýõýä òýðýýð õºð÷, óóëûí ÷óëóóëàãààñ õèé ÿëãàðñàíû ¿ð ä¿íä àãààð ìàíäàë ¿¿ñ÷ýý. Ýðò ¿åèéí ýíýõ¿¿ àãààð ìàíäàë íü áèäíèé àìüäðàëä õýðýã áîëîõîîðã¿é áàéñàí áàéíà. Ò¿¿íä õ¿÷èëòºðºã÷ áàéãààã¿é, ãýõäýý õ¿õýðò óñòºðºã÷ (ýíý áîë ºìõèéðñºí ºíäºãíººñ ¿íýðòýõ ºâºðìºö ¿íýðèéã áèé áîëãîäîã õèé) ãýõ ìýò áèäýíä õîð áîëîõ ººð îëîí õèé áàéæýý. Òèéì íºõöºëä öýöýãëýæ ÷àäàõ àìüäðàëûí ººð, áîëõè õýëáýð¿¿ä áàéñàí íü ìýäýýæ. Òýäíèéã äàëàéä õºãæñºí ãýæ ¿çäýã áºãººä äàëàé äàõü áóñàä àòîìûã ººðòýé㺺 èæèë á¿òöýä íýãòãýæ ÷àäàõ ìàêðî-ìîëåêóë ãýãäýõ òîì á¿òöýä àòîìóóä ñàíàìñàðã¿é íýãäñýíèé ¿ð ä¿í ãýæ òîîöäîã. Èíãýæ òýä ººðñäèé㺺 íºõºí òºëæ¿¿ëæ, îëøèðñîí áàéíà. Çàðèì òîõèîëäîëä íºõºí ¿éëäâýðëýëòýíä àëäàà ãàðñàí àæ. Ýäãýýð àëäààíû èõýíõ íü øèíý ìàêðî-ìîëåêóë ººðèé㺺 íºõºí òºëæ¿¿ëæ àìæèëã¿é ¿ã¿é áîëîõîä õ¿ðãýæ áàéâ. Ãýõäýý çàðèì àëäàà íü ººðèé㺺 íºõºí òºëæ¿¿ëýõ èë¿¿ ÷àäàëòàé øèíý ìàêðî- ìîëåêóëóóäûã ¿¿ñãýæýý. Èéìä òýä äàâóó òàëòàé áîëæ, àíõíû ìàêðî-ìîëåêóëóóäûã õàëàõ õàíäëàãàòàé áîëñîí áàéíà. Èéì çàìàà𠺺ðèé㺺 íºõºí òºëæ¿¿ëýõ ÷àäàëòàé, óëàì á¿ð íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçìóóä ¿¿ñýõýä õ¿ðãýñýí õóâüñëûí ¿éë ÿâö ýõëýñýí àæýý. Õàìãèéí àíõíû áîëõè àìüä îðãàíèçìóóä ÿíç á¿ðèéí áîäèñûã æèøýý íü õ¿õýðò óñòºðºã÷èéã õýðýãëýæ, õ¿÷èëòºðºã÷ ÿëãàðóóëæ áàéñàí áàéíà. Ýíý íü ààæèìäàà àãààð ìàíäëûã ºíººäðèéíõ øèã, çàãàñ, õýâëýýð ÿâàã÷èä, ñ¿¿í òýæýýëòýí, ýöýñò õ¿í ãýõ ìýò àìüäðàëûí èë¿¿ äýýä õýëáýðèéí õºãæèëä òîõèðîõ íàéðëàãàòàé áîëòîë ººð÷èëæýý. Îð÷ëîí åðòºíö ýõëýýä ìàø õàëóóí áàéñàí, òýëýõèéíõýý õýðýýð õºðñºí ãýäýã ä¿ð çóðàã ºíººäºð á¿õ òóðøèëòûí ¿ð ä¿íòýé òààðäàã. Ãýëýý ÷ ÷óõàë ºäèé òºäèé àñóóëò õàðèóëòã¿é õýâýýð ¿ëäæýý. 1. ßàãààä ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö òèéì õàëóóí áàéâ? 2. ßàãààä îð÷ëîí åðòºíö òîì õýìæýýíäýý íýãýí èæèë áàéäàã âý? ßàãààä òýðýýð îðîí çàéí á¿õ öýãò, á¿õ ç¿ãò èæèë õàðàãääàã âý? Òóõàéëáàë áè÷èë äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàãèéí òåìïåðàòóðûã ÿíç á¿ðèéí ÷èãëýëýýñ àæèãëàõ ¿åä ÿàãààä ººð÷ëºãäºõã¿é áàéíà âý? ¯¿íèéã øàëãàëòàí äýýð ãàíöõàí àñóóëòûã îëîí îþóòíààñ àñóóõòàé ç¿éðëýæ áîëîõ þì. Á¿ãäýýðýý ÿã àäèëõàí õàðèóëò ºãñºí áîë òýä áèå áèåòýéãýý ÿðèëöæýý ãýäýãò á¿ðýí èòãýæ áîëíî. Õàðèí äýýð òîäîðõîéëñîí çàãâàðò èõ òýñðýëòýýñ áîëîîä ìóæóóä ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíöºä õîîðîíäîî îéð áàéðëàñàí áàéõàä ÷ ãýðëèéí õóâüä õîëûí íýã ìóæààñ íºãººä õ¿ðýõ õóãàöàà áàéäàãã¿é. Õàðüöàíãóéí îíîë ¸ñîîð ãýðýë íýã ìóæààñ íºãººä õ¿ð÷ ÷àäàõãóé áîë ººð ÿìàð÷ ìýäýýëýë ìºí õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é, Èéìä ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí ìóæ ÿìàð íýã ¿ë îéëãîãäîõ øàëòãààíààð èæèëõýí òåìïåðàòóðòàéãààð ¿¿ñýýã¿é ë áîë áèå áèåòýéãýý èæèë òåìïåðàòóðòàé áîëîõ ÿìàð ÷ àðãà áàéõã¿é þì. 3. Îð÷ëîí åðòºíöèéã õóìèãäàíà ãýæ, ýñâýë ìºíõºä òýëíý, èéìä îäîî, àðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí äàðàà ÷ õàíàñàí óòãàíä îéðîëöîî õóðäòàé èéí òýëñýýð áàéíà ãýæ ¿çýõ õî¸ð õàíäëàãàä çàãâàðûã õóâààõàä õ¿ðãýäýã òýëýëòèéí òýðõ¿¿ õàíàñàí óòãàíä ìàø îéðîëöîî õóðäòàéãààð îð÷ëîí åðòºíö òýëæ ýõýëñýíèé øàëòãààí þó âý? Õýðýâ èõ òýñðýëòýýñ õîéø ñåêóíäûí äàðàà òýëýëòèéí õóðä íýã çóóí ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿíû íýãýýñ áàãà áàéñàí ë áîë îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèãäàõ áàéñàí áºãººä òýðýýð îäîîãèéí õýìæýýíä õ¿ðòýë òýëæ ÷àäàõã¿é áàéñàí þì.
  • 83.
    4. Îð÷ëîí åðòºíöòîì õýìæýýíäýý íýãýí èæèë, íýãýí òºðºë áàéäàã ÷ îä, ãàëàêòèê ìýòèéí íýãýí òºðºë áóñ áàéäëûã ÷ àãóóëäàã. Òýäíèéã ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí ìóæ òóñ á¿ðèéí íÿãòûí áàãàõàí ÿëãààíààñ áîëæ ¿¿ññýí ãýæ ¿çäýã. Íÿãòûí ýíý ôëóêòóàöèéí ýõ áóëàã þó âý? Îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýãýýñ òºãñãºëã¿é íÿãòòàéãààð ¿¿ññýí ãýæ òààìàãëàäàãààñàà áîëîîä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë äàíãààðàà òîî÷ñîí øèíæ¿¿äèéã òàéëáàðëàõ áóþó òàâèãäñàí àñóóëòàíä õàðèóëàõ ÷àäàëã¿é áàéäàã. Òýðõ¿¿ îíöãîé öýã äýýð õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë õèéãýýä ôèçèêèéí á¿õ õóóëü àëäàãäàõ àæýý. Îíöãîé öýãýýñ þó ¿¿ñ÷ ºðíºõèéã òýä òààìàãëàæ ÷àäàõã¿é. Ýíý íü ò¿ð¿¿í õýëñýí÷ëýí áèäíèé àæèãëàæ áàéãàà ç¿éëä õýðõýâ÷ íºëººëºõã¿é ãýäýã ¿¿äíýýñ èõ òýñðýëò, ò¿¿íýýñ ºìíºõ á¿õ ¿éë ÿâäëûã îíîëîîñ àâ÷ õàÿõ õýðýãòýé ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Îðîí-öàã èõ òýñðýëò äýýð ýõëýë áóþó õèë õÿçãààðòàé áàéõóéö þì. Öàã õóãàöààíû àëü íýã àãøèí äàõü îð÷ëîí åðòºíöèéí òºëºâ ìýäýãäýæ áàéâàë ÿâààíäàà òýð õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí îíîîäîã õÿçãààðëàëòûí äîòîð óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäàõ õóóëèéí öóãëóóëáàð øèíæëýõ óõààíä áàéäàã áîëòîé. Ýäãýýð õóóëü Áóðõàíû çàðëèãààð àíõëàí á¿òñýí áàéæ áîëîõ ÷ ýäãýýð õóóëüòàé òîõèðîí õºãæèõ ýðõèéã òýðýýð îð÷ëîí åðòºíöºä ¿ëäýýãýýä îäîî ÷ ò¿¿íèé àìüäðàëä îðîëöîõã¿é áàéíà õýìýýí ¿çýæ áîëîõîîð áàéäàã. Ãýâ÷ òýðýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ, àíõíû õýëáýð ä¿ðñèéã ÿìàð áàéõààð ñîíãîñîí þì áîë? Öàã õóãàöààíû ýõëýë äýõ "õèë õÿçãààðûí íºõöë¿¿ä" ÿìàð áàéñàí áý? Îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû õýëáýðèéã ñîíãîõ ¿åäýý Áóðõàí áèäýíä îéäãîãäîõã¿é áîäëûã óäèðäëàãà áîëãîñîí ãýæ õýëýõ íü áîëîìæèò õàðèóëòóóäûí íýã þì. Ýíý áîë ãàðöààã¿é Áóðõàíû ìýäëèéí õýðýã áàéõ áàéñàí ÷ ÿàãààä òèéì õà÷èí ýõëýëèéã ñîíãî÷èõîîä îð÷ëîí åðòºíöèéã áèäýíä îéëãîìæòîé õóóëèàð õºãæ¿¿ëýõýýð øèéäñýí þì áîë? ¯éë ÿâäàë äóðûí áàéäëààð ÿâàãäàõã¿é, õàðèí áóðõàíëèã ç¿éëýýñ àäèñ õ¿ðòñýí áàéæ áîëîõ, ¿ã¿é ÷ áàéæ áîëîõ òîäîðõîé íóóö ýìõ öýãöèéã òóñãàäàãèéã øèíæëýõ óõààíû á¿õèé ë ò¿¿õ ààæèì ààæìààð óõààðóóëñàí þì. Ýíý ýìõ öýãö øèíæëýõ óõààíû õóóëèíä òºäèéã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéã òîäîðõîéëîõ, îðîí-öàãèéí õèë õÿçãààðûí íºõöë¿¿äýä ÷ õàìààòàé ãýæ òºñººëºõ íü ç¿é ¸ñíû áàéõñàí. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèíä çàõèðàãääàã, ÿíç á¿ðèéí àíõäàã÷ íºõöºëòýé îð÷ëîí åðòºíöèéí îëîí òîîíû çàãâàð áàéõ áîëîìæòîé. Ìàíàé îð÷ëîí åðòºíöèéã òºëººë¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ íýã ë àíõäàã÷ íºõöëèéã èíãýõëýýð íýã ë çàãâàðûã ñîíãîõ ÿìàð íýã çàð÷èì áàéõ ¸ñòîé. Òèéì áîëîìæèéí íýãèéã ýìõ çàìáàðààã¿é õèë õÿçãààðûí íºõöºë ãýæ íýðëýäýã. ¯¿íýýñ óëàìæëóóëàí îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä òºãñãºëã¿é ýñâýë òºãñãºëã¿é îëîí îð÷ëîí åðòºíö îðøäîã ãýæ áàòëàäàã. Ýìõ çàìáàðààã¿é õèë õÿçãààðûí íºõöºë ¸ñîîð èõ òýñðýëòèéí ÿã äàðàà îðîí çàéí äóðûí ìóæààñ ºãºãäñºí ÿìàð ÷ õýëáýðèéã îëîõ ìàãàäëàë ººð äóðûí õýëáýðèéã îëîõ ìàãàäëàëòàé áàðàã òýíö¿¿. Îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ òóí äóðûí áàéäëààð ñîíãîãäîíî. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ýìõ çàìáàðààã¿é õýëáýð ýìõ öýãöòýéãýýñýý õàìààã¿é îëîí áàéäàã áîëîõîîð ýíý íü ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö ìàø çàìáàðààã¿é, òîãòâîðã¿é áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëýõ þì. (Õýðýâ á¿õ õýëáýð àäèë ìàãàäëàëòàé þì áîë ýìõ çàìáàðààã¿é, öýãöã¿é òºëºâ õàìààã¿é èõ ó÷ðààñ òèéì òºëºâèéí íýãýíä îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõ íü èë¿¿ ìàãàäëàëòàé.) Èéì ýìõ çàìáàðààã¿é àíõíû íºõöºë òîì õýìæýýíäýý íýãýí òºðºë, èæèë áàéãàà, îäîîãèéíõ øèã îð÷ëîí åðòºíöèéã õýðõýí òºð¿¿ëæ ÷àäñàíûã òàéëáàðëàõàä áýðõ. ̺í èéì çàãâàðò íÿãòûí ôëóêòóàöè íü äýâñãýð ãàììà-öàöðàãèéí àæèãëàëòûí îíîîñîí äýýä õÿçãààðààñ õàìààã¿é îëîí
  • 84.
    òîîíû ýðòíèé õàðí¿õí¿¿ä ¿¿ñýõýä õ¿ðãýíý ãýæ áîäîæ áîëíî. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö îðîí çàéä òºãñãºëã¿é ýñâýë òºãñãºëã¿é îëîí òîîíû îð÷ëîí åðòºíö áàéäàã þì áîë õàà ÷ þì íýãýí õýâèéí, èæèë òºëºâèéã ¿¿ñãýñýí ìàø òîì ìóæ îðøèí áàéæ áîëîõñîí. Áè÷ãèéí ìàøèí öîõèæ áóé çóóí ñàðìàã÷èíãèéí àëäàðò æèøýýòýé ýíý íü íèëýýä òºñòýé. Àæëûíõ íü èõýíõ õýñýã õîãèéí ñàâ ðóó çàëðàõ áîëîâ÷ çàð÷ìûí õóâüä òóí ñàíàìñàðã¿éãýýð Øåêñïèðèéí 14 ìºðò ø¿ëã¿¿äèéí íýãèéã áè÷èæ ÷àäíà. ¯¿í÷ëýí áàðàã ñàíàìñàðã¿éãýýð íýãýí õýâèéí, èæèë áîëæ òîãòñîí ìóæèéí õ¿ðýýíä áèä àìüäàð÷ áàéæ áîëîõã¿é ãýæ ¿¿? ªíãºöõºí õàðàõàä òèéì íýãýí òºðºë ìóæ íü ýìõ çàìáàðààã¿é, íýãýí òºðºë áóñ ìóæóóäààñ õàìààã¿é áàãà áàéõ ¸ñòîé áîëîõîîð ìàãàäëàë òóí áàãàòàé ìýò õàðàãäàæ áîëíî. Ãýõäýý îä, ãàëàêòèêóóä çºâõºí íýãýí òºðºë ìóæèä á¿ðýëäñýí áºãººä òýíä "îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä èéì íýãýí òºðºë áàéíà?" ãýñýí àñóóëòûã òàâüæ ÷àäàõ áèäýí øèã ººðèé㺺 íºõºí ¿éëäâýðëýäýã íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçìóóäûí õºãæèëä òîõèðîìæòîé íºõöë¿¿ä áèé áîëäîã ãýæ ¿çüå. Ýíý áîë "Áèä îðøèí áàéãàà áîëîõîîð îð÷ëîí åðòºíöèéã ýíý áàéãààãààð íü àâ÷ ¿çíý" ãýæ òîìú¸îëæ áîëîõ "õ¿ì¿¿í" ãýãäýõ çàð÷ìûã õýðýãëýõ íýãýí æèøýý ìºí. "Õ¿ì¿¿í" çàð÷èì ñóë, õ¿÷òýé õî¸ð õóâèëáàðòàé áàéäàã. "Õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷èì îðîí çàé ýñâýë öàã õóãàöààíä óóäàì, òºãñãºëã¿é îð÷ëîí åðòºíöºä óõààíò àìüòíû õºãæèëä çàéëøã¿é íºõöë¿¿ä îðîí çàé, öàã õóãàöààíä õÿçãààðëàãäìàë çàðèì ìóæèä áèåëýõ áîëíî ãýæ ºã¿¿ëäýã. Èéìä ýäãýýð ìóæèéí óõààíò àìüòàä òýäíèé àìüäàð÷ áàéãàà ìóæ ººðñäèéíõ íü îðøèí àõóéä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ íºõöë¿¿äýýð õàíãàãäñàí ãýäãèéã ìýäýýä ãàéõäàãã¿é. Ýíý íü áàÿ÷óóäûí õîòõîíä àìüäàð÷ áóé áàÿí ººðèéíõºº ýðãýí òîéðîíä ÿìàð÷ ÿäóó ç¿ä¿¿ áàéäëûã õàðäàãã¿éòýé àäèë. "Õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷ìûí õýðýãëýýíèé íýã æèøýý áîë èõ òýñðýëò ÿàãààä àðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëèéí ºìíº áîëñîíûã óõààíò àìüòíû õºãæèëä áàðàã òºäèé õýðèéí õóãàöàà øààðäàãääàãààð "òàéëáàðëàõ" ÿâäàë þì. Ò¿ð¿¿í ºã¿¿ëñýí÷ëýí þóíû ºìíº ýðò ¿åèéí îäîä ¿¿ñýõ ¸ñòîé. Ýäãýýð îä àíõíû óñòºðºã÷, ãåëèéí õýñãèéã áèäíèéã á¿òýýäýã í¿¿ðñòºðºã÷, õ¿÷èëòºðºã÷èéí ýëåìåíò áîëãîí õóâèðãàäàã. Äàðààãààð íü îäîä õýò øèíý òýñðýëòýíä îðñîí, õàðèí ¿¿íèé ¿ëäýãäýëýýñ áóñàä îä, òýð äóíäàà òàâàí ìÿíãàí ñàÿ îð÷èì æèëèéí íàñòàé ìàíàé Íàðíû Ñèñòåìä õàìààðàõ ãàðàãóóä ¿¿ññýí áàéíà. Äýëõèé îðøèí òîãòíîñîí ýõíèé íýã ýñâýë õî¸ð ìÿíãàí æèëä ò¿¿í äýýð ÿìàð÷ íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçì õºãæèæ ÷àäàõààðã¿é õàëóóí áàéëàà. ¯ëäñýí áàðàã ãóðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëä íü õàìãèéí ýíãèéí îðãàíèçìààñ èõ òýñðýëòèéí àãøèíààñ õîéøèõ öàã õóãàöààã õýìæèõ ÷àäàëòàé óõààíò àìüòàí ¿¿ñýõ õ¿ðòýë çàìûã òóóëñàí áèîëîãèéí õºãæëèéí óðò óäààí ¿éë ÿâö ÿâàãäñàí. "Õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷ìûí ¿íýí çºâ, õýðýãëýæ áîëîõîîð áàéäëûã ýñýðã¿¿öýõ õ¿í áàãà. Çàðèì íü ò¿¿íèé õ¿÷òýé õóâèëáàðûã äýâø¿¿ëýí íèëýýä àõèäàã þì. Òýð íü íýã áîë îëîí ÿíçûí îð÷ëîí åðòºíö áàéäàã, ¿ã¿é áîë òóñ á¿ð íü ººðèéí ãýõ ºâºðìºö àíõíû õýëáýð ìàãàäã¿é ººðèéí ãýõ øèíæëýõ óõààíû õóóëèóäûí öóãëóóëãàòàé áàéäàã íýã îð÷ëîí åðòºíöèéí îëîí ÿíç ìóæ áàéäàã ãýäãýýð èëýðíý. Ýäãýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí èõýíõ ìóæèä íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçì õºãæèõ áîëîìæã¿é. Ó÷èð íü ìàíàéõòàé òºñòýé çàðèì îð÷ëîí åðòºíöºä ë óõààíò àìüòàä õºãæèæ ÷àäíà, òýäãýýð óõààíò àìüòäûí õóâüä "ßàãààä ìàíàé îð÷ëîí åðòºíö áèäíèé õàðæ áàéãàà øèã áàéäàã âý?" ãýñýí íýã àñóóëò ¿¿ñíý. Õàðèóëò íü òóí ýíãèéí. "Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö ººð áàéñàíñàí áîë áèä ýíä áàéõã¿é áàéõ áàéñàí!"
  • 85.
    Áèäíèé îäîî ìýäýæáàéãààãààð øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ýëåêòðîíû öàõèëãààí öýíýãèéí õýìæýý, ïðîòîíû ìàññ ýëåêòðîíû ìàññòàé õàðüöàõ õàðüöàà ãýõ ìýò îëîí ñóóðü õýìæèãäýõ¿¿íèéã àãóóëäàã. ªíººäºð ÿäàõäàà ýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿íèé óòãûã îíîëûí ¿¿äíýýñ óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Òýäíèéã áèä àæèãëàëòààð òîãòîîõ ó÷èðòàé áàéäàã. Ýíý á¿õ õýìæèãäýõ¿¿íèéã òààìàãëàäàã á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã íýýõ ºäºð èðýõ áèç ýý, ãýõäýý òýäíèé çàðèì íü ýñâýë á¿ãäýýðýý îð÷ëîí åðòºíö òóñ á¿ðò ýñâýë íýã îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí õýñýãò ººð÷ëºãäºõ áîëîìæ áàñ áèé. Òýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿íèé óòãà àìüäðàë õºãæèõ áîëîëöîîã õàíãàõààð òóí íàðèéí ñîíãîãäñîí áàéäàã íü ãàéõàëòàé. Æèøýý íü, ýëåêòðîíû öàõèëãààí öýíýã ¿ë ÿëèã ººð áàéñàí áîë îä íü óñòºðºã÷, ãåëèéã øàòààõ ÷ ¿ã¿é, òýñðýõ ÷ ¿ã¿é áàéëàà. Ìàãàäã¿é øèíæëýõ óõààíû çºãíºë çîõèîã÷äûí ÷ áîäîæ îëîîã¿é óõààíò àìüäðàëûí ººð õýëáýð¿¿ä ÷ áàéæ áîëíî. Ýíý àìüäðàëûã òýòãýõýä ìàíàé íàð øèã îääûí ãýðýë ÷, îäíû äîòîð íèéëýãæäýã, îäíû òýñðýëòèéí ¿åä ñàíñðûí óóäàìä ç¿ã ç¿ã òèéø íèñýí îäîõ õ¿íä ýëåìåíò¿¿ä ÷ õýðýãã¿é ìýò õàðàãäàæ áàéíà. Ãýëýý ÷ áèäíèé ÿðüñàí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä ÿìàð÷ õàìààã¿é óõààíò àìüäðàë õºãæèõ áîëîëöîîã õàíãàõûí òóëä õàðüöàíãóé áàãà óòãûí ìóæòàé áàéõ áîëîëòîé. Ìàø ¿çýñãýëýíòýé áàéæ ìàãàäã¿é áîëîâ÷ ýíýõ¿¿ ¿çýñãýëýí ãîîã ãàéõàí áèøðýõ íýã ÷ õ¿íã¿é îð÷ëîí åðòºíöºä óòãûí èõýíõ õýñýã òààð÷ áàéíà. ¯¿íèéã íýã áîë îð÷ëîí åðòºíöèéí Òóóðâèë, øèíæëýõ óõààíû õóóëèéí ñîíãîëòûí òàëààðõ Áóðõàíû çºí áèëãèéí ãýð÷ëýë ãýæ, ¿ã¿é áîë "õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷ìûí áàòàëãàà ãýæ îéëãîæ áîëíî. Îð÷ëîí åðòºíöèéí àæèãëàãäàõ òºëºâèéã òàéëáàðëàõàä "õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷ìûã õýðýãëýõèéí ýñðýã õýä õýäýí ýñýðã¿¿öýë áàéäàã. Íýãä, ýíý á¿õ îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéíà ãýäãèéã ÿìàð óòãààð ÿðüæ áîëîõ âý? Òýä áèå áèåýñýý ¿íýõýýð òóñäàà áîë ººð îð÷ëîí åðòºíö äýýð áîëñîí ç¿éë ìàíàé îð÷ëîí åðòºíöºä àæèãëàãäàõ ¿ð äàãàâàðòàé áàéæ ÷àäàõã¿é áóñ óó. Èéìä áèä õýìíýõ çàð÷ìûã àøèãëàí ò¿¿íèéã îíîëîîñ àâ÷ õàÿõ õýðýãòýé. Õýðýâ ýäãýýð îð÷ëîí åðòºíö íü íýã îð÷ëîí åðòºíöèéí ç¿ãýýð ë ÿíç á¿ðèéí ìóæ þì áîë øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ìóæ á¿ðò èæèë ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé. ªºðººð áàéõ þì áîë íýã ìóæààñ íºãºº ð¿¿ òàñðàëòã¿é øèëæèëò áîëîìæã¿é áàéõñàí. Ýíý òîõèîëäîëä ìóæ õîîðîíäûí ÿëãàà íü ë òýäíèé àíõíû õýëáýð áîëîõ áºãººä èíãýæ "õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷èì "õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷èìä áàéðàà òàâüæ ºãíº. "Õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷ìûí ýñðýã õî¸ðäàõü ýñýðã¿¿öýë òýðýýð øèíæëýõ óõààíû á¿õ ò¿¿õýí ÿâöûí ýñðýã ÷èãëýæ áàéíà ãýäýãò ¿íäýñëýäýã. Øèíæëýõ óõààíû õºãæèë Ïòîëåìåé áîëîí ò¿¿íèé ºìíºõ ¿åèéíõýíèé äýëõèé òºâò îð÷ëîí ñóäëàëààñ Êîïåðíèê, Ãàëèëåéí íàð òºâò îð÷ëîí ñóäëàëààð äàìæèí äýëõèé áîë îð÷ëîí åðòºíöèéí àæèãëàãäàõ õýñýã äýýðõ ñàÿ ñàÿ ãàëàêòèêèéí çºâõºí íýã íü áîëîõ æèðèéí ìóøãèà ãàëàêòèêèéí çàõ õýñãèéí æèðèéí íýã îäûã òîéðîí ýðãýäýã äóíäàæ õýìæýýíèé ãàðàã þì ãýäýã åðòºíöèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí ä¿ð çóðàã õ¿ðòýë ÿâñàí þì. Ãýòýë "õ¿ì¿¿í" õ¿÷òýé çàð÷èì ¸ñîîð ýíýõ¿¿ àãóó áàéãóóëàìæ á¿õýëäýý ç¿ãýýð ë áèäíèé òóëä áàéãàà õýðýã àæ. ¯¿íä èòãýõýä ìàø áýðõ. Ìàíàé Íàðíû Ñèñòåì áèäíèé îðøèí áàéõóéí çàéëøã¿é íºõöºë ìºí íü ãàðöààã¿é áºãººä ¿¿íèéã õ¿íä ýëåìåíò¿¿äèéã áèé áîëãîñîí îääûí ýðòíèé ¿åèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ ¿¿äíýýñ ìàíàé á¿õ ãàëàêòèêò á¿õýëä íü íÿëçààæ áîëíî. Ãýõäýý ýíý á¿õ ãàëàêòèêèéí õóâüä ÷, îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüä ÷ òîì õýìæýýíäýý àëèâàà ÷èãëýëä æèãä, èæèëõýí áàéõ ÿìàð÷ õýðýãöýý áàéõã¿é áîëòîé. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí àíõäàã÷ õýëáýðýýñ çºâõºí çàðèì íü áèäíèé àæèãëàæ áàéãàà øèã îð÷ëîí åðòºíö áîëòëîî õºãæèæ ÷àäñàí ãýäãèéã ¿ç¿¿ëæ ÷àääàãñàí áîë "õ¿ì¿¿í" çàð÷ìûí òàëààð ÿëàíãóÿà ò¿¿íèé ñóë òîìú¸îëîëä ñàíàà çîâîõã¿é áàéæ áîëîõñîí. Õýðýâ ýíý
  • 86.
    ¿íýí áîë àíõíûñàíàìñàðã¿é íºõöë¿¿äýýñ ¿¿ññýí îð÷ëîí åðòºíö ººðòºº óõààíò àìüäðàëûí õºãæèëä òîõèðîõ ººã¿é, èæèëõýí ìóæèéã áàãòààñàí áàéõ ¸ñòîé. ªºðººð õýëáýë õýðýâ áèäíèé ýðãýí òîéðîíäîî õàðæ áàéãàà øèã ç¿éëñèéã ¿¿ñãýõýä îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéí òóí íàðèéí ñîíãîëò øààðäàãäñàí áîë àìüäðàë ¿¿ñ÷ ÷àäàõ ÿìàð÷ ìóæèéã îð÷ëîí åðòºíö àãóóëàõ ÿíçã¿é áîëòîé. Èõ òýñðýëòèéí õàëóóí çàãâàðò äóëààí íýã ìóæààñ íºãºº ð¿¿ äàìæèõàä õýòýðõèé áàãà õóãàöàà øààðäàãääàã. Ýíý íü áè÷èë-äîëãèîíû õºðñ äýâñãýð áèäíèé õàðñàí ç¿ã á¿ðò èæèë òåìïåðàòóðòàé áàéäãèéã òàéëáàðëàõûí òóëä îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ õàà ñàéã¿é ÿã èæèë òåìïåðàòóðòàé áàéñàí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà àõèí õóìèëòààñ çàéëõèéõýä øààðäëàãàòàé õàíàñàí óòãàíä òèéí îéð áàéñààð áàéãàà òýëýëòèéí õóðäíû õóâüä ò¿¿íèé àíõíû õóðä ìàø íàðèéí ñîíãîãäñîí áàéõ ¸ñòîé. Èéìä õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàð öàã õóãàöààíû ýõëýë õ¿ðòýë àøèãëàãäàõààð áàéâàë îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ ¿íýõýýð íàðèéí ñîíãîãäñîí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã. ßàãààä ÿã èéì áàéäëààñ îð÷ëîí åðòºíö ýõëýõ ¸ñòîéã áèä ìýòèéí àìüòäûã á¿òýýõèéã õ¿ññýí Áóðõàíû ¿éëýýñ ººðººð òàéëáàðëàõàä õ¿íäðýë òîõèîëäîõ þì. Îëîí òîîíû ÿíç á¿ðèéí õýëáýð ºíººäðèéí îð÷ëîí åðòºíö øèã íýãýí áîëòëîî õºãæèæ ÷àäàõ òèéì çàãâàðûã îëîõ îðîëäëîãûíõîî õ¿ðýýíä ýðò ¿åèéí îð÷ëîí åðòºíö ìàø õóðäàí òýëýëòèéí ¿åèéã òóóëñàí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã Ìàññà÷óñåòèéí Òåõíèêèéí Èíñòèòóòûí ýðäýìòýí Àëàí Ãóò äýâø¿¿ëñýí áàéíà. Ýíý òýëýëòèéã îð÷ëîí åðòºíö òýð íýãýí öàãò îäîîãèéíõ øèãýý áóóðàõ õóðäààð áèø, õàðèí ºñºí íýìýãäýõ õóðäààð òýëæ áàéñàí ãýäýã óòãààð "èíôëÿöèéí" ãýæ íýðëýäýã. Ãóòûí òîîöîîëñîíîîð îð÷ëîí åðòºíöèéí ðàäèóñ ñåêóíäûí º÷¿¿õýí õóâü õýñãèéí äàðàà ë ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä ãó÷èí òýãòýé) äàõèí íýìýãäñýí áàéíà. Îð÷ëîí åðòºíö ìàø õàëóóí, ãýõäýý òóí ýìõ çàìáàðààã¿é òºëºâ á¿õèé èõ òýñðýëòýýñ ¿¿ññýí ãýñýí òààìàãëàëûã Ãóò äýâø¿¿ëñýí þì. Ýíýõ¿¿ ºíäºð òåìïåðàòóð íü îð÷ëîí åðòºíöèéí Ẻìñ ìàø õóðäàí õºäºëæ, èõ ýíåðãèòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Äýýð ºã¿¿ëñýí÷ëýí òèéì ºíäºð òåìïåðàòóðûí ¿åä öºìèéí ñóë, õ¿÷òýé, öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷í¿¿ä á¿ãä íýã áîëæ íýãäñýí áàéõ ¸ñòîé. Îð÷ëîí åðòºíö òýëýõèéí õýðýýð õºð÷, Ẻìñèéí ýíåðãè áàãàñíà. Ýöñèéí ýöýñò òºëºâ áàéäëûí ãýãäýõ øèëæèëò áîëæ, õ¿÷ õîîðîíäûí òýãø õýì àëäàãäàõààð þì. Ýõëýýä õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë íü ñóë, öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷í¿¿äýýñ ÿëãàð÷ ýõëýõ áàéñàí. Òºëºâ áàéäëûí øèëæèëòèéí àëäàðòàé æèøýý áîë óñ õºðºõ ¿åèéí çàéðìàãòàëò þì. Óñíû øèíãýí òºëºâ áîë òýãø õýìèéí áàéäàëòàé ººðººð õýëáýë óñ á¿õ öýãò, á¿õ ÷èãëýëä àäèë áàéíà. Ãýâ÷ ìºñºí òàëñòóóä ¿¿ñýõ ¿åä òàëñòóóä òîäîðõîé áàéðëàëòàé áîëæ, õýä õýäýí ÷èãëýëýýð òîãòäîã. Ýíý íü óñíû òýãø õýìèéã àëäóóëäàã. Óñíû òóõàéä ò¿¿íèéã ìàø àëãóóð õºðãºâºë òýðýýð "õýò õºðíº" ººðººð õýëáýë ìºñ ¿¿ñãýõã¿éãýýð õºëäºõ öýãýýñ (0 ° Ñ) äîîãóóð òåìïåðàòóðò õ¿ðäýã. Îð÷ëîí åðòºíö ººðèé㺺 èéì áàéäàëòàé àâ÷ ÿâñàí ãýæ Ãóò òààìàãëàñàí áàéíà. Òåìïåðàòóð íü õ¿÷íèé òýãø õýìèéã àëäóóëàõã¿éãýýð õàíàñàí óòãààñ äîîø óíàæ ÷àäñàí áàéæ áîëíî. Õýðýâ èéì þì áîëñîí áîë îð÷ëîí åðòºíö òýãø õýìýý àëäàõ ¿åäýý ò¿¿íä áàéäãààñ äàâñàí ýíåðãèòýé òîãòâîðã¿é òºëºâò îðîõ þì. Ýíý îíöãîé íýìýãäýë ýíåðãè íü îð÷ëîí åðòºíöèéí òîãòâîðòîé çàãâàðûã áàéãóóëàõûã îðîëäîõäîî õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä Ýéíøòåéíèé îðóóëñàí ñàíñðûí òîãòìîëûí íýãýí àäèë òàòàëöëûí ýñðýã ¿éë÷ëýëèéã ¿¿ñãýäýã ãýæ ¿çýæ áîëíî. Õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàðò áàéäàã÷ëàí îð÷ëîí åðòºíö õýäèéíý ýðãýëäñýí ó÷ðààñ ñàíñðûí òîãòìîëûí
  • 87.
    ýíýõ¿¿ ò¿ëõýëò îð÷ëîíåðòºíöèéã ºñºí íýìýãäñýí á¿õ õóðäààðàà òýëýõýä õ¿ðãýñýí àæ. Áîäèñûí Ẻìñèéí òîî äóíäàæ óòãààñ äàâñàí ìóæóóäàä ÷ áèåèéí òàòàëöàë ñàíñðûí íºëººò òîãòìîëûí ò¿ëõýëòýýñ áàãà áàéõ áàéëàà. Èéìä ýíý ìóæóóä áàñ èíôëÿöèéí õóðäàòãàëòàéãààð òýëñýí áàéõ ó÷èðòàé. Òýëýõèéí õýðýýð áîäèñûí Ẻìñ áèå áèåýñýý óëàì á¿ð õîëäîæ, ýöñèéí ýöýñò òýëæ áóé îð÷ëîí åðòºíö áàðàã Ẻìã¿é, ãýõäýý õýòýðõèé õºðñºí òºëºâò îðîõ þì. Òýëýëòèéí ¿ð ä¿íä îð÷ëîí åðòºíö äýýðõ èæèë áèø á¿õýí áºìáºëºã äýýðõ àòèðàà ¿ëýýëòýýð òîëèéäîã øèã ë àðèëæ îðõèíî. Èíãýõëýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí ºíººäðèéí íýãýí õýâèéí, èæèë òºëºâ îëîí òîîíû ÿíç á¿ðèéí èæèë áèø àíõíû òºëºâººñ ¿¿ñ÷ áîëíî. Òýëýëò íü áèåèéí òàòàëöëààñ áîëæ áóóðàõûí îðîíä ñàíñðûí íºëººò òîãòìîëîîñ áîëæ õóðäàñäàã èéìýðõ¿¿ îð÷ëîí åðòºíöºä ãýðýë íýã ìóæààñ íºãººä õ¿ðýõäýý õàíãàëòòàé õóãàöàà çàðöóóëàõ áàéñàí. Ýíý íü ÿàãààä ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí ìóæ èæèë øèíæòýé áàéäàã âý ãýñýí ºìíº òàâüñàí àñóóëòûí øèéä áîëîõîîð þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí õóðä îð÷ëîí åðòºíöèéí ýíåðãèéí íÿãòààð òîäîðõîéëîãääîã õàíàñàí óòãàíä àÿíäàà èõ îéð áîëñîí áàéæ áîëíî. Òýëýëòèéí õóðäíû õàíàñàí óòãàíä òèéí îéðòîõûã îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí àíõíû õóðäíû íàðèéí ñîíãîëòûí òààìàãëàë ãàðãàëã¿é òàéëáàðëàæ áîëîõîîð áàéäàã. Èíôëÿöèéí òàëààðõ òààìàãëàë îð÷ëîí åðòºíöºä ÿàãààä òèéì èõ áîäèñ áàéäãèéã òàéëáàðëàæ áàñ ÷àääàã þì. Îð÷ëîí åðòºíöººñ áèäíèé àæèãëàæ ÷àäñàí ìóæ çóóí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä íàÿí òýã á¿õèé) ýðýìáèéí Ẻìèéã àãóóëäàã, Ýíý á¿õýí õààíààñ ¿¿ññýí áý? Õàðèóëò íü êâàíòûí îíîëîîð Ẻìñ ýíåðãèýñ Ẻì/ýñðýã-Ẻì õîñ õýëáýðòýéãýýð ¿¿ñ÷ ÷àääàãò áàéíà. Ãýõäýý ýíåðãè õààíààñ ¿¿ññýí áý? ãýñýí àñóóëò ¿¿ñëýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿ðýí ýíåðãè ÿã òýãòýé òýíö¿¿ ãýäýãò õàðèóëò íü îðøèíî. Îð÷ëîí åðòºíö äýýðõ áîäèñ ýåðýã ýíåðãèòýé áàéäàã. Ãýõäýý áîäèñ íü òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýñ áîëîîä áóñäûãàà ººðòºº òàòàæ áàéäàã. Áîäèñûí áèå áèåäýý îéð áàéãàà õî¸ð òàë íü õîë áàéãàà õî¸ð òàëààñàà áàãà ýíåðãèòýé áàéíà, ÿàãààä ãýâýë òýä òàëóóä áîëæ ÿëãàðàõûí òóëä òýäíèéã íýãòãýõèéã ýðìýëçýæ áóé òàòàëöëûí õ¿÷èéã äàâàõ ýíåðãèéã çàðöóóëàõ ¸ñòîé. Èéìä òàòàëöëûí îðîíãèéí ýíåðãè ÿìàð÷ óòãàíä ñºðºã áàéíà. Îðîí çàéä áàðàã èæèë áàéäàã îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüä òàòàëöëûí ýíý ñºðºã ýíåðãè íü áîäèñîîð òºëººë¿¿ëæ áàéãàà ýåðýã ýíåðãèòýé ÿã òýíöäýã. Èéìä îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿ðýí ýíåðãè òýãòýé òýíö¿¿. Òýãèéã òýãýýð ¿ðæ¿¿ëýõýä òýã ë ãàðäàã. Èéìä îð÷ëîí åðòºíö õî¸ð äàõèí òîì áîëîõîä áîäèñûí ýåðýã ýíåðãèéí òîî, òàòàëöëûí ñºðºã ýíåðãèéí òîî ÷ ýíåðãè õàäãàëàãäàõ õóóëèéã ãàæóóäóóëàõã¿éãýýð ìºí õî¸ð äàõèí íýìýãäýíý. Áîäèñûí ýíåðãèéí íÿãò îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý íýìýãäýõèéí õýðýýð áàãàñäàã îð÷ëîí åðòºíöèéí õýâèéí òýëýëòèéí ¿åä èéì þì òîõèîëäîõã¿é. Ãýõäýý õýò õºðñºí òºëºâèéí ýíåðãèéí íÿãò íü îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéõàä òîãòìîë ¿ëääýã ó÷ðààñ èíôëÿöèéí òýëýëòèéí ¿åä ÿã èéì þì òîõèîñîí. Îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý õî¸ð äàõèí ºñºõ ¿åä áîäèñûí ýåðýã ýíåðãè, òàòàëöëûí ñºðºã ýíåðãè áàñ õî¸ð äàõèí íýìýãäýíý, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä á¿ðýí ýíåðãè òýãòýé òýíö¿¿ ¿ëäýíý. Èíôëÿöèéí ¿åèéí òóðøèä îð÷ëîí åðòºíö õýìæýýãýý ìàø èõýýð íýìñýí áàéíà. Èéìä Ẻìñ ¿¿ñãýõ ÷àäàëòàé ýíåðãèéí íèéò òîî ìàø èõ áîëäîã. Èíãýõëýýð Ãóòûí òýìäýãëýí õýëæ áàéñàí÷ëàí "Øèäýò á¿òýýëýã áàéäàãã¿é ãýæ ÿðüöãààäàã. Ãýòýë îð÷ëîí åðòºíö ìààíü äýýä çýðãèéí øèäýò á¿òýýëýã áóñ óó".
  • 88.
    ªíººäºð îð÷ëîí åðòºíöèíôëÿöèã¿éãýýð òýëæ áàéíà. Òýãâýë ñàíñðûí ìàø èõ íºëººò òîãòìîëûã àðèëãàõ, òýãýõýýð òýëýëòèéí õóðä ºñºõºº áîëüæ, òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð áàãàñ÷, îäîî áàãàññààð áàéãàà øèã íü áîëãîõ ÿìàð íýã ìåõàíèçì áàéõ ¸ñòîé. Õýò õºðñºí óñ óëìààð õºëääºãèéí íýãýí àäèë èíôëÿöèéí òýëýëòèéí ¿åä ýöñèéí ýöýñò õ¿÷ õîîðîíäûí òýãø õýì àëäàãääàã ãýæ áîäîæ áîëíî. Òýãýýä òýãø õýì àëäàãäààã¿é òºëºâèéí èë¿¿äýë ýíåðãè ÿëãàð÷, îð÷ëîí åðòºíö íü õ¿÷ õîîðîíäûí òýãø õýìä òîõèðñîí õàíàñàí òåìïåðàòóðààñ ¿ë ÿëèã áàãà òåìïåðàòóð õ¿ðòýë õàëñàí àæ. Äàðààãààð íü îð÷ëîí åðòºíö èõ òýñðýëòèéí õàëóóí îíîëä áàéäàã÷ëàí àõèí òýëæ, õºð÷ ýõëýõ þì, ãýõäýý ýíý óäàà áèä îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä õàíàñàí õóðäòàé ÿã òýíö¿¿ õóðäòàé òýëñýýð áàéãààã, ìºí ÿàãààä ÿíç á¿ðèéí ìóæ èæèë òåìïåðàòóðòàé áàéãààã òàéëáàðëàæ ÷àäíà. Ãóòûí òààìàãëàëä òºëºâ áàéäëûí øèëæèëò íü èõ õ¿éòýí óñàíä ìºñºí òàëñòóóä ãýíýò ¿¿ñäýã øèã ìàø õóðäàí ÿâàãääàã. Ãîë ñàíàà íü àëäàãäñàí òýãø õýìèéí øèíý ôàçààñ áîëæ õóó÷èí ôàçûí äîòîð "öýâð¿¿í¿¿ä" áóöàëæ áóé óñàíä óóðûí öýâð¿¿í¿¿ä ¿¿ñäýã øèã ¿¿ñíý ãýäýãò îðøèíî. Öýâð¿¿ òîìîð÷, áèå áèåòýéãýý íèéëæ, ýöýñò íü îð÷ëîí åðòºíö øèíý òºëºâò îðäîã ãýæ òààìàãëàñàí. Ãýòýë ýíä íýã þì áîëîõã¿é áàéíà. Ìèíèé áîëîí ººð áóñàä õ¿íèé çààí ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí öýâð¿¿í¿¿ä ãýðëèéí õóðäòàé òîìîðñîí ÷ áèå áèåýñýý õîëäñîîð áàéõ, èéìä íèéëæ ÷àäàõã¿é áàéõ òèéì õóðäòàéãààð îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéíà. Çàðèì ìóæèä íü õ¿÷ õîîðîíäûí òýãø õýì õàäãàëàãäñààð áàéõ, íýãýí òºðºë áèø òºëºâò îð÷ëîí åðòºíö îðîõ áàéñàí þì. Îð÷ëîí åðòºíöèéí èéì çàãâàð áèäíèé õàðäàãòàé òààðàõã¿é áàéõ áàéëàà. 1981 îíû àðâàí ñàðä áè êâàíò òàòàëöëûí òóõàé áàãà õóðàëä îðîëöîõîîð Ìîñêâàã çîðüñîí þì. Áàãà õóðëûí äàðàà áè èíôëÿöèéí çàãâàð õèéãýýä ò¿¿íòýé õîëáîîòîé àñóóäëààð Øòåðíáåðãèéí íýðýìæèò Îäîí Îðíû Õ¿ðýýëýíä ñåìèíàð ÿâóóëëàà. Äóó õîîëîéã ìèíü èõýíõ õ¿ì¿¿ñ îéëãîæ ÷àäàõàà áîëüñîí áàéñàí ó÷ðààñ ìèíèé ëåêöèéã áýëäýæ ºãäºã õ¿íòýé õè÷ýýë ÿâóóëäàã áîëñîí áàéâ. Ãýõäýý ýíýõ¿¿ ñåìèíàðûã áýëäýõ öàã áàéãààã¿é òóë ñåìèíàðûã áè ººðºº ÿâóóëæ, øàâü íàðûí ìààíü íýã ìèíèé ¿ãèéã äàâòàí õýëýõ áîëñîí þì. Ýíý íü ÷ îíîæ, áè ñîíñîã÷äòîéãîî èë¿¿ õàðèëöàæ ÷àäñàí. Òýäíèé äóíä Ëåáåäîâûí íýðýìæèò Ôèçèêèéí õ¿ðýýëýíãèéí àæèëòàí, Ǻâëºëòèéí çàëóó ôèçèê÷ Àíäðåé Ëèíäå áàéëàà. Öýâð¿¿í¿¿ä íèéëýõ áîëîìæã¿éòýé õîëáîîòîé õ¿íäðýë öýâð¿¿í¿¿äèéí õýìæýý íýã öýâð¿¿íèé äîòîð îð÷ëîí åðòºíö äýõ ìàíàé ìóæ á¿õýëäýý áàãòñàí áàéõààð òèéì òîì áàéâàë ¿ã¿é áîëíî ãýæ òýð õýëñýí þì. Ýíý òààìàãëàë áèåëýõèéí òóëä òýãø õýìò òºëºâººñ òýãø õýì àëäàãäñàí òºëºâò øèëæèõ øèëæèëò öýâð¿¿íèé äîòîð ìàø àëãóóð ÿâàãäàõ ¸ñòîé. Ãýõäýý ýíý íü èõ íýãäëèéí îíîëòîé òààðàõààð á¿ðýí áîëîìæòîé áàéëàà. Òýãø õýì ààæèì àëäàãäàõ òóõàé Ëèíäåãèéí ñàíàà ìàø îíîâ÷òîé áàéñàí ÷ õîæèì áè òýðõ¿¿ öýâð¿¿í¿¿ä ºíººãèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýýíýýñ ÷ òîì áàéõ ¸ñòîéã îéëãîñîí áèëýý! Òýãø õýì çºâõºí öýâð¿¿íèé äîòîð áóñ, ìºí õàà ñàéã¿é íýãýí çýðýã àëäàãäàõ ¸ñòîéã áè íîòîëñîí. Ǻâõºí ýíý íü ë áèäíèé îäîî àæèãëàæ áàéãàà èæèë îð÷ëîí åðòºíöºä õ¿ðãýõýýð þì. Áè ýíý ñàíààíäàà õýò àâòñàí áàéñàí áºãººä ¿¿íèéãýý øàâü íàðûíõàà íýã ßí Ìîññòîé õóâààëöàæ áèëýý. Ëèíäåòýé íºõºðëºñºí áè ãýäýã õ¿í Ëèíäåãèéí áè÷ñýí ºã¿¿ëëèéã õýâëýëä òýíöýõ ýñýõèéã ¿íýëñýí ¿íýëãýý ºãºõèéã ðåäàêöèéí ç¿ãýýñ õ¿ññýí øèíæëýõ óõààíû ñýòã¿¿ëèéã îðîéòîæ õ¿ëýýí àâàõ ¿åäýý íèëýýä ñàíäàðëàà. Õàðèóëòàíäàà áè ºã¿¿ëýëä íýã àëäàà áèé (öýâð¿¿í¿¿ä îð÷ëîí åðòºíöººñ òîì áàéõ ¸ñòîé) ãýõäýý òýãø õýì ààæèì àëäàãäàõ ¿íäñýí ñàíàà íü çºâ ãýæ áè÷ñýí þì. ªðíºä ð¿¿ Ëèíäåãèéí èëãýýñýí á¿õýí øèíæëýõ óõààíû àæëûã òýð äàðóéä íü øèéäýýä ºã÷ ÷àääàãã¿é Ǻâëºëòèéí õÿíàëò øàëãàëòûí àëáààð äàìæñàí áàéõ ¸ñòîé áîëîõîîð òýðõ¿¿ àëäààã çàñ÷ çàëðóóëàõàä ò¿¿íèé õýäýí ñàðûã
  • 89.
    ãàðçäàõ âèé ãýõäýýºã¿¿ëëèéã áàéãàà ÷èãýýð íü íèéòëýõèéã çºâøººðñºí áèëýý. Òîì öýâð¿¿íýýñ ¿¿ñ÷ áàéãàà òºâºãòýé áàéäàë, ò¿¿íèéã õýðõýí äàâàí òóóëæ áîëîõ òàëààð ßí Ìîññòîé õàìòðàí áè÷ñýí áýñðý㠺㿿ëëèéã òýð ñýòã¿¿ëä áàñ èëãýýñýí þì. Ìîñêâàãààñ ýðãýí èðñýíèéõýý ìàðãààø íàäàä Ôðàíêëèíû Õ¿ðýýëýíãèéí ìåäàëèéã ãàðäóóëàõ áàéñàí Ôèëàäåëüôè ðóó õºäºë뺺. Íàðèéí áè÷èã Æóäè Ôåëëà ìààíü áóñäûí ñýòãýëèéã òàòàõ á¿õ õ¿÷ýý àøèãëàí, àç ñîðüñîí ñóðòàë÷èëãàà ãýãäýõ Êîíêîðä îíãîöíû õî¸ð òàñàëáàð õóäàëäàõûã Èõ Áðèòàíû Àãààðûí Àãåíòëàãä çºâøººð¿¿ëñýí þì. Ãýâ÷ îíãîöíû áóóäàë õ¿ðýõ çàìä øèð¿¿í áîðîî òààð÷ îíãîöíîîñîî õîöîð÷èõîâ. Ãýñýí ÷ áè ÿàæ èéãýýä Ôèëàäåëüôèä õ¿ð÷, òýð ìåäàëèéã àâñàí þì. ¯¿íèé äàðàà Ôèëàäåëüôèéí Äðåêñåëèéí Èõ Ñóðãóóëüä èíôëÿöèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààð ñåìèíàð ÿâóóëàõûã íàäààñ õ¿ñëýý. Èíôëÿöèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí àñóóäëààð Ìîñêâàä áîëñîí øèã ñåìèíàðûã ÿâóóëñàí þì. Ëèíäåãèéíõòýé ìàø àäèëõàí ñàíààã Ïåíñèëüâàíû Èõ Ñóðãóóëèéí Ïîë Ñòåéíõàðä, Àíäðåàñ Àëáðåõò íàð õýäõýí ñàðûí äàðàà äýâø¿¿ëëýý. Òýãø õýì ààæèì àëäàãäàõ ñàíààí äýýð ¿íäýñëýñýí "èíôëÿöèéí øèíý çàãâàð" ãýãäýõ çàãâàðûã íýýñýí íýð àëäàðûã òýä ºíººäºð Ëèíäåãèéí õàìò õ¿ðòýæ áàéíà. (Ãóòûí äýâø¿¿ëñýí, öýâð¿¿ ¿¿ññýíýýð òýãø õýì õóðäàí àëäàãäàõûã èíôëÿöèéí õóó÷èí çàãâàð ãýäýã.) Èíôëÿöèéí øèíý çàãâàð îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä ºíººäºð áàéãàà øèãýý áàéäãèéã òàéëáàðëàõ àìæèëòòàé îðîëäëîãî áîëñîí þì. Ãýõäýý áè, áàñ çàðèì õ¿ì¿¿ñ ýíý çàãâàð íààíàäàæ àíõíû áàéäëààðàà, àæèãëàãäàæ áàéãààãààñ õàìààã¿é îëîí õóâèëáàðûã áè÷èë-äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàãèéí òåìïåðàòóðò îíîîõûã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý. Äàðàà äàðààãèéí àæëóóä ÷ ìàø ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöºä òºëºâ áàéäëûí çîõèõ øèëæèëò ÿâàãäàæ ÷àäàõ ýñýõýä õàìààòàé ýðãýëçýýã òºð¿¿ëñýí þì. Õýäèéãýýð îëîíõ íü èíôëÿöèéí øèíý çàãâàð õýðýãöýýã¿é áîëñîí òóõàé äóóëààã¿é, ýíý çàãâàð öààø àìüäðàõ ÷àäâàðòàé ãýýä ºã¿¿ëýë áè÷ñýýð áàéãàà ÷ ãýñýí áè õóâüäàà èíôëÿöèéí øèíý çàãâàð øèíæëýõ óõààíû îíîë õóâüäàà õýäèéíý òàëèéãàà÷ áîëñîí ãýæ ¿çäýã. Ýìõ çàìáàðààã¿é èíôëÿöèéí çàãâàð ãýæ íýðëýñýí èë¿¿ àÿòàéõàí çàãâàðûã 1983 îíä Ëèíäå äýâø¿¿ëñýí þì. Ò¿¿íä òºëºâ áàéäëûí øèëæèëò ÷, õýò õºðºëò ÷ áàéõã¿é, õàðèí îðîíä íü êâàíòûí ôëóêòóàöèàñ áîëæ ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí çàðèì ìóæèä èõ óòãàòàé áàéñàí 0 ñïèíòýé îðîí áàéäàã. Òèéì ìóæèéí îðîíãèéí ýíåðãè ñàíñðûí òîãòìîëòîé àäèë ¿éë÷ëýë ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý íü ò¿ëõýëòèéí ¿éë÷ëýëòýé áºãººä èéí òýðõ¿¿ ìóæóóä èíôëÿöèéí áàéäàëòàé òýëýõýä õ¿ð÷ýý. Ýäãýýð ìóæ òýëýõèéí õýðýýð ò¿¿í äýõ îðîíãèéí ýíåðãè èíôëÿöèéí òýëýëò õàëóóí èõ òýñðýëòèéí çàãâàðûíõ øèã òèéì òýëýëòýýð ñîëèãäîõ õ¿ðòýë àëãóóð áàãàññàí àæ. Òýðõ¿¿ ìóæóóäûí íýã íü îð÷èí ¿åèéí àæèãëàãäàõ îð÷ëîí åðòºíö áîëîí õóâèðñàí áàéæ áîëíî. Ýíý çàãâàð èíôëÿöèéí ºìíºõ çàãâàðóóäààñ àëü ÷ òàëààðàà äàâóó áàéñàí, òýãýõäýý òºëºâ áàéäëûí ýðãýëçýýòýé øèëæèëòèéã øààðäàõã¿éãýýñ ãàäíà àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé òààðäàã, áè÷èë-äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàãèéí òåìïåðàòóðûí ôëóêòóàöèä áîäèò ¿íýëãýýã ºã÷ ÷àääàã þì. Èíôëÿöèéí çàãâàðóóäûí òàëààðõ ýíý àæèë îð÷ëîí åðòºíöèéí ºíººãèéí òºëºâ îëîí òîîíû ÿíç á¿ðèéí àíõíû õýëáýðýýñ ¿¿ññýí ãýäãèéã ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý íü áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷ëîí åðòºíöèéí ýíýõýí õýñãèéí àíõíû òºëºâ òóí íàðèéí ñîíãîãäñîí áàéõ àëáàã¿éã ¿ç¿¿ëäýãýýðýý ìàø ÷óõàë þì. Èéìä õýðýâ áèä õ¿ñâýë îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä îäîî õàðàãäàæ áàéãàà øèãýý áàéãààã òàéëáàðëàõäàà "õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷ìûã õýðýãëýæ áîëíî. Ãýõäýý àíõíû á¿õ òºëºâººñ ìàíàéõ øèã èéì îð÷ëîí åðòºíö òýð á¿ð ãàð÷ ÷àäàõã¿é. ¯¿íèéã îäîîãèéí îð÷ëîí åðòºíöèéí
  • 90.
    ìàø ÿëãààòàé æèøýýíü îâîí òîâîí, íýãýí òºðºë áèø òºëºâèéã òîîöîí ¿çýýä íîòëîæ áîëîõ þì. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèéã àøèãëàí îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéã öàãèéí õóâüä óëèðóóëàí øèíæèëæ, á¿ð ýðòíèé ¿å äýõ õýëáýð ä¿ðñèéã íü òîäîðõîéëæ áîëíî. Îíöãîé öýãèéí òóõàé õàðüöàíãóéí åðºíõèé ñîíãîäîã îíîëûí òåîðåì ¸ñîîð èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã ÿìàðòàà ÷ áàéõ àæ. Õýðýâ òýðõ¿¿ îð÷ëîí åðòºíö øèíæëýõ óõààíû õóóëèéí äàãóó öàã õóãàöààíû õóâüä óðàãøëàí õºãæñºí áîë ýöýñò íü áèä àíõ ýõýëñýí òýðõ¿¿ îâîí òîâîí, íýãýí òºðºë áóñ òºëºâò ýðãýí èðýõ áîëíî. Èíãýõëýýð áèäíèé îäîî õàðæ áàéãàà øèã îð÷ëîí åðòºíö õ¿ðòëýý õºãæèæ ÷àäààã¿é àíõíû õýëáýð¿¿ä áàéõ ¸ñòîé. Èíãýýä èíôëÿöèéí çàãâàð ÷ ÿàãààä àíõíû õýëáýð áèäíèé àæèãëàæ áàéãààãààñ ìàø ÿëãààòàé îð÷ëîí åðòºíöèéã áèé áîëãîîã¿é þì áý ãýäýã äýýð þó ÷ ºã¿¿ëäýãã¿é þì. Òàéëáàðëàõûí òóëä "õ¿ì¿¿í" çàð÷èìä õàíäàõ õýðýãòýé þó? Áîëæ ºíãºðñºí á¿õýí ç¿ãýýð ë àçòàé òîõèîë áàéâ óó? Èéì õàðèóëò îð÷ëîí åðòºíöèéí ñóóðü ýìõ öýãöèéã îéëãîõ ãýñýí áèäíèé á¿õ èòãýë íàéäâàðûí ¿ã¿éñãýë, öºõðºëèéí èëýðõèéëýë ìýò õàðàãäàæ áàéíà. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë ÿìàð áàéõ ¸ñòîéã òààìàãëàõûí òóëä öàã õóãàöààã òîîëîõ ýõëýë öýã äýýð áèåëæ áàéõ õóóëèóä õýðýãòýé. Õýðýâ õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë ¿íýí áîë Ðîæåð Ïåíðîóç áèä õî¸ðûí íîòîëñîí îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåìóóä öàã õóãàöààíû ýõëýë íü òºãñãºëã¿é íÿãòòàé, îðîí-öàãèéí òºãñãºëã¿é ìóðóéëòòàé öýã áàéõûã ¿ç¿¿ëñýí. Òèéì öýã äýýð áàéãàëèéí ìýäýãäýæ áóé á¿õ õóóëü àëäàãäàíà. Îíöãîé öýã¿¿ä äýýð áèåëäýã øèíý õóóëü áàéäàã ãýæ òààìàãëàæ áîëîõ ÷ òèéì ¿ë îéëãîãäîõ àðàíøèíòàé öýã¿¿ä äýýð òýðõ¿¿ õóóëèóäûã òîìú¸îëîõîä ìàø áýðõ áàéõ áºãººä àæèãëàëòààñàà áèä ýäãýýð õóóëü ÿìàð áàéõ ¸ñòîéã ÷ òîãòîîæ ÷àäàõààðã¿é þì. Ãýõäýý òàòàëöëûí îðîí íü êâàíò òàòàëöëûí íºëººí¿¿ä ÷óõàë áîëæ, ñîíãîäîã îíîë îð÷ëîí åðòºíöèéí ñàéí òàéëáàð áàéõàà áîëèõîîð òèéì èõ õ¿÷òýé áîëäîã ãýäãèéã îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåìóóä ¿íýõýýð çààäàã. Èéìä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðòíèé ¿åèéã ñóäëàõàä òàòàëöëûí êâàíò îíîëûã îðîëöóóëàõ õýðýãòýé áîëíî. Äàðàà áèäíèé ¿çýõýýð, êâàíò îíîëûí õ¿ðýýíä øèíæëýõ óõààíû æèðèéí õóóëèóä õàà ñàéã¿é, ò¿¿íèé äîòîð öàã õóãàöààíû ýõëýë öýã äýýð ÷ áèåëýõ áîëîìæòîé. Êâàíò îíîëä ÿìàð÷ îíöãîé öýã õýðýãã¿é ó÷ðààñ îíöãîé öýã¿¿äýä çîðèóëñàí øèíý õóóëèóäûã ¿¿ñãýë ¿íýí áîëãîí äýâø¿¿ëýõ øààðäëàãà ãàðàõã¿é. Îäîîõîíäîî áèäýíä êâàíò ìåõàíèê, òàòàëöàë õî¸ðûã íýãòãýñýí, á¿ðýí õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí îíîë õàðààõàí àëãà. Ãýõäýý òèéì íýãäìýë îíîëä çàðèì íýã òîäîðõîé øèíæ áàéõ ¸ñòîéä áèä á¿ðýí èòãýëòýé áàéíà. Íýãä, òýð íü êâàíò ìåõàíèêèéã òîìú¸îëîõäîî ò¿¿õèéí íèéëáýð ãýäýã íýð òîìú¸îãîîð ñàíàë áîëãîñîí Ôåéíìàíû àðãûã á¿ðýëäýõ¿¿íäýý áàãòààõ ¸ñòîé. Ýíý õàíäëàãûí õ¿ðýýíä Ẻì íü ñîíãîäîã îíîëä áàéäàã÷ëàí öîð ãàíöõàí ò¿¿õòýé áàéäàãã¿é. Ýñðýãýýð òýðýýð îðîí-öàãò áîëîìæèò á¿õ çàìààð çàìíàäàã, òýäãýýð ò¿¿õ á¿ðò íýã íü äîëãèîíû óðòûã, íºãºº íü äîëãèîíû ¿å (ôàç) äýõ áàéðëàëûã çààäàã õî¸ð òîî õîëáîîòîé áàéäàã ãýæ òîîöäîã. Æèøýý íü, Ẻì àëü íýã öýãèéã äàéðàí ºíãºðºõ ìàãàäëàë ýíý öýãèéã äàéðàí ºíãºðºõ áîëîìæèò á¿õ ò¿¿õýíä òîõèðîõ á¿õ äîëãèîíû íèéëáýð ä¿íãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Ãýõäýý òèéì íèéëáýð ä¿íã îëîõ îðîëäëîãóóä òåõíèê ñ¿ðõèé õ¿íäðýëòýé òîõèîëäîõ áîëíî. Òýäíèéã äàðààõ îíöãîé çààâðûã àøèãëàí áàéæ ë àðèëãàæ áîëíî. Äîëãèîíóóäûã áèäíèé ìýäýðäýã "áîäèò" öàã õóãàöààíä áèø, õàðèí õóóðìàã ãýãäýõ öàã õóãàöààíä ºðíºõ Ẻìñèéí ò¿¿õèéí õóâüä íýìýõ ¸ñòîé. Õóóðìàã öàã õóãàöàà ãýäýã íü øèíæëýõ óõààíû óðàí ñýòãýìæ øèã ñîíñîãäîæ áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ ¿íýíäýý ýíý áîë ñàéòàð òîäîðõîéëîãäñîí ìàòåìàòèê îéëãîëò
  • 91.
    þì. Æèðèéí (áóþó"áîäèò") òîîã ººðèéã íü ººðò íü ¿ðæ¿¿ëýõýä ýåðýã òîî ãàðäàã. (Æèøýý íü, 2 -èéã 2-îîð ¿ðæ¿¿ëýõýä 4 áîëäîã, -2 èéã -2 îîð ¿ðæ¿¿ëýõýä ìºí 4 ãàðäàã.) Ãýõäýý ººðèéã íü ººðò íü ¿ðæ¿¿ëýõýä ñºðºã òîî ãàðãàäàã îíöãîé (òýäíèéã õóóðìàã ãýæ íýðëýäýã) òîî áàéäàã. (Òèéì òîîíû íýã íü ººðèéã íü ººðò íü ¿ðæ¿¿ëýõýä -1 áîëäîã ãýñýí õóóðìàã òîî þì, ººðèéã íü ººðò íü ¿ðæ¿¿ëñýí 2 òîî íü 4 áîëäîã ãýõ ìýò.) Ò¿¿õèéí òàëààðõ Ôåéíìàíû íèéëáýðèéã òîîöîõäîî òåõíèê øèíæòýé õ¿íäðýëýýñ çàéëõèéõèéí òóëä õóóðìàã öàã õóãàöààíä õàíäàõ õýðýãòýé. Ýíý íü öàã õóãàöààã òîîöîõäîî æèíõýíý áèø, õàðèí õóóðìàã íýãæýýð òîîöîõ õýðýãòýé ãýñýí ¿ã. Òýãýõýä îðîí-öàãò ñîíèðõîëòîé ººð÷ëºëò èëýðíý. Ò¿¿íä îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ðûí ÿëãàà îãò ¿ã¿é áîëíî. ¯éë ÿâäëûí öàã õóãàöààíû òýíõëýã íü õóóðìàã óòãàòàé áàéäàã îðîí-öàãèéã õî¸ð õýìæýýñò (õàâòãàéí) ãåîìåòðèéí ñóðãààëèéã ¿íäýñëýã÷, ýðòíèé ãðåêèéí ýðäýìòýí Åâêëèäèéí íýðèéã õ¿íäýòãýí Åâêëèäèéí ãýæ íýðëýæ áàéíà. Åâêëèäèéí ãýæ áèäíèé íýðëýæ áàéãàà îðîí-öàã íü õî¸ð õýìæýýñèéí îðîíä äºðâºí õýìæýýñòýé áàéäãèéã ¿ë òîîöâîë îíöûí ÿëãàðààä áàéõ ç¿éë ¿ã¿é. Åâêëèäèéí îðîí-öàãò öàã õóãàöààíû ÷èãëýë, îðîí çàéí ÷èãëýë õîîðîíä ÿëãàà áàéõã¿é. Áîäèò îðîí-öàãèéí õ¿ðýýíä ë ¿éë ÿâäàëä öàã õóãàöààíû òýíõëýãèéí áîäèò óòãà òààðäàã. Ýíý ÿëãààíóóä á¿õ ¿éë ÿâäëûí õóâüä öàã õóãàöààíû ÷èãëýë ãýðëèéí êîíóñûí äîòîð, õàðèí îðîí çàéí ÷èãëýë¿¿ä ãàäíà íü áàéäãààñ øóóä õàðàãäàíà. ßìàð÷ òîõèîëäîëä áèä êâàíò ìåõàíèêòàé àæèëëàæ áàéõ ¿åäýý õóóðìàã öàã õóãàöàà, Åâêëèäèéí îðîí-öàã õî¸ðûã áîäèò îðîí-öàãòàé õîëáîîòîé õýìæèãäýõ¿¿íèéã òîîöîõîä çîðèóëñàí ìàòåìàòèêèéí æèðèéí àðãà ãýæ ¿çýõ áîëíî. Àëèâàà òºãñ îíîëûí ººðòºº áàãòààõ ¸ñòîé õî¸ðäàõü íºõöºë íü òàòàëöëûí îðîíã ìóðóéñàí îðîí-öàãèéí áàéäëààð òºñººëºõ òóõàé Ýéíøòåéíèé òààìàãëàë þì. Áººìñ ìóðóéñàí îðîí- öàãò øóëóóíûã îðëîõ çàìààð õºäëºõèéã ýðìýëçäýã ÷ îðîí-öàã õàâòãàé áèø áîëîõîîð ýäãýýð çàì òýäýíä òàòàëöëûí îðîí ÿàæ íºëººëæ áàéíà òýãæ ìóðóéäàã, Õýðýâ ò¿¿õèéí òàëààðõ Ôåéíìàíû íèéëáýðèéã òàòàëöëûí òóõàé Ýéíøòåéíèé òààìàãëàëòàé íèéë¿¿ëáýë íýã Ẻìèéí ò¿¿õèéí àäèëòãàë íü á¿õ îð÷ëîí åðòºíöèéí ò¿¿õèéã òºëººëºõ ìóðóéñàí íèéò îðîí- öàã áîëîõ áîëíî. Ò¿¿õèéí íèéëáýð ä¿íã òîäîðõîé òîîöîîëîõ ¿åä ó÷èð÷ áîëîõ òåõíèê õ¿íäðýëýýñ çàéëõèéõèéí òóëä äºðâºí õýìæýýñò ìóðóé îðîí çàéã Åâêëèäèéí ãýæ òîîöîõ õýðýãòýé. Ýíý íü öàã õóãàöààíû ÷èãëýë õóóðìàã óòãàòàé áºãººä îðîí çàéí ÷èãëýë¿¿äýýñ ÿëãàãäàõã¿é ãýñýí ¿ã. Æèíõýíý îðîí-öàã çàðèì íýã øèíæ ÷àíàðòàé áàéõ æèøýý íü, á¿õ öýãò, á¿õ ÷èãëýëä èæèë õàðàãäàõ ìàãàäëàëûã òîîöîõûí òóëä ýíý øèíæèéã àãóóëñàí òýð á¿õ ò¿¿õòýé òààðàõ äîëãèîíûã íýìýõ õýðýãòýé. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé ñîíãîäîã îíîëä ìóðóé îðîí-öàãèéí ÿíç á¿ðèéí îëîí òºðºë áàéæ áîëäîã áºãººä òýä á¿ãä îð÷ëîí åðòºíöèéí ÿíç á¿ðèéí àíõíû òºëºâòýé òààðäàã. Îð÷ëîí åðòºíöèéíõºº àíõíû òºëºâèéã ìýäýýä áèä ò¿¿íèé á¿õ ò¿¿õèéã á¿õýëä íü ìýäýæ áîëîõñîí. Òàòàëöëûí êâàíòûí îíîëä ìºí àäèë îð÷ëîí åðòºíöèéí êâàíòûí ÿíç á¿ðèéí îëîí òºëºâ áîëîìæòîé áºãººä Åâêëèäèéí ìóðóé îðîí-öàãóóä öàã õóãàöààíû ýðò ¿åä ò¿¿õèéí íèéëáýðýýð ÿìàð áàéñíûã ìýäýýä áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí êâàíò òºëºâèéã òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. Æèíõýíý îðîí-öàãèéã àøèãëàäàã òàòàëöëûí ñîíãîäîã îíîëä îð÷ëîí åðòºíöèéí õî¸ð òºðëèéí ä¿ð òºðõ áîëîìæòîé. Òýðýýð íýã áîë òºãñãºëã¿é öàã õóãàöààíû óðñãàëä îðøèí áàéñàí, ¿ã¿é áîë ºíãºðñºí ¿åèéí òîäîðõîé íýã öàãò îíöãîé öýãýýñ ¿¿ññýí. Òàòàëöëûí êâàíò îíîëä ë ãóðàâäàõü áîëîìæ ¿¿ñäýã. Öàã õóãàöàà, îðîí çàéí ÷èãëýë¿¿ä íü àäèë áàéäàã Åâêëèäèéí îðîí çàéã õýðýãëýäýã áîëîõîîð îðîí-öàã òºãñãºëòýé áàéëàà ÷ ò¿¿íèé õèë, õÿçãààðûã ¿¿ñãýäýã
  • 92.
    îíöãîé öýãã¿é áàéíà.Èéìä îðîí-öàã íü äýëõèéí ãàäàðãàòàé òºñòýé, ãýõäýý õî¸ð íýìýëò õýìæýýñòýé áàéõ þì. Äýëõèéí ãàäàðãà òºãñãºëºã áîëîâ÷ õèë, õÿçãààð ¿ã¿é áèëýý. Íàð øèíãýõ ç¿ã õºëºã îíãîöîîð àÿëàí äàëàéí ýðãèéã äàâààä, îíöãîé öýã ð¿¿ óíà÷èõã¿é (¿¿íèéã áè äýëõèéã òîéðîõäîî ìýäñýí þì!). Õýðýâ Åâêëèäèéí îðîí-öàã õóóðìàã öàãààð òºãñãºëã¿é õ¿ðòýë áóöàæ óõàðâàë ýñâýë õóóðìàã öàãò îíöãîé öýã äýýðýýñ ýõýëñýí áîë õàðüöàíãóéí ñîíãîäîã îíîëä áàéäàã÷ëàí îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâèéã òîäîðõîéëîõ àñóóäàë ¿¿ñíý. Îð÷ëîí åðòºíö ÿàæ ¿¿ññýíèéã Áóðõàí ìýääýã áàéæ áîëíî, ãýõäýý òýãæ áèø èíãýæ ¿¿ññýí ãýæ ñýòãýõ ÿìàð÷ ¿íäýñëýëèéã áèä ãàðãàæ ÷àäàõã¿é. Õàðèí îðîí-öàã õèë õÿçãààðã¿é áîëîõîîð õèë õÿçãààð äýýðõ áàéäëûã òîäîðõîéëîõ àëáàã¿é ãýñýí íýãýí øèíý áîëîìæèéã òàòàëöëûí êâàíò îíîë ë íýýæ áàéíà. Òýãýõýýð øèíæëýõ óõààíû õóóëèóäûã àëäàãäóóëàõ îíöãîé öýã¿¿ä ÷ áàéõã¿é áºãººä îðîí- öàãèéí õèë õÿçãààðûí íºõöºë¿¿äýä òààðàõ ÿìàð íýã øèíý îíîëä ýñâýë Áóðõàíä õàíäàõàä õ¿ðãýäýã îðîí-öàãèéí õèë õÿçãààð áàéõã¿é àæýý. "Îð÷ëîí åðòºíö õèë õÿçãààðã¿é ãýäýã áîë ò¿¿íèé õèë õÿçãààðûí íºõöºë þì" ãýæ õýëæ áîëíî. Òýãâýë îð÷ëîí åðòºíö ìàø áèåý äààñàí, ãàäíà íü þó ÷ áîëæ áàéñàí ò¿¿íýýñ ¿ë õàìààðàõààð áàéíà. Òýð á¿òýýãäýõ ÷ ¿ã¿é, óñòàõ ÷ ¿ã¿é áàéõààð þì. Òýðýýð ç¿ãýýð ë ÎÐØÈÍ ÁÀÉÃÀÀ àæýý. Áè ò¿ð¿¿íä Âàòèêàíû áàãà õóðëûí òóõàé äóðäñàí. ×óõàì òýð õóðàë äýýð îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ð õàìòäàà òºãñãºëºã áîëîâ÷ õèë, çàõ õÿçãààð ¿ã¿é ÿìàð íýã ãàäàðãóó ¿¿ñãýäýã òóõàé ýíý ñàíààãàà àíõ óäàà èëýðõèéëñýí þì. Ãýõäýý ìèíèé ºã¿¿ëýë õýòýðõèé ìàòåìàòèê øèíæòýé áàéñàí áºãººä òýð ¿åä åðºíõèé人 õýíèé ÷ òîëãîéä (ìèíèé ÷ òýð) ýíý ¿íäýñëýëýýñ îð÷ëîí åðòºíöèéí òóóðâèë äàõü Áóðõàíû ¿¿ðãèéí òàëààð ä¿ãíýëò õèéæ áîëíî ãýñýí ñàíàà áóóãààã¿é áèëýý. Âàòèêàíû áàãà õóðàë áîëñîí òýð ¿åä áè îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ä¿ãíýëò õèéõýä õèë õÿçãààð ¿ã¿é íºõöëèéã õýðõýí àøèãëàæ áîëîõûã õàðààõàí ìýäýýã¿é áàéëàà. Ãýõäýý õîéòîí çóíûã íü áè Ñàíòà-Áàðáàðàä áàéäàã Êàëèôîðíèéí Èõ Ñóðãóóëüä ºíãºðººñºí þì. Òýíä ìèíèé íýã àíä Æèì Õàðòë ìààíü íàäòàé õàìòðàí îðîí-öàã õèë õÿçãààðã¿é áîë îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð íºõöëèéã õàíãàõ ¸ñòîé âý ãýäýã àñóóäëûã ñóäëàæ áàéâ. Êåìáðèæèä ýíý àæëûã áè Æóëèàí Ëàòòðåë, Æîíàòàí Õîëèóýë ãýñýí õî¸ð øàâüòàéãàà ¿ðãýëæë¿¿ëñýí áèëýý. Öàã õóãàöàà, îðîí çàé õîåð õèë õÿçãààðã¿é àòëàà òºãñãºëºã áàéõ ¸ñòîé ãýäýã ýíý ¿íäýñëýë çºâõºí ñàíàë òºäèé þì ãýäãèéã îíöëîìîîð áàéíà. Òýð íü ÿìàð íýã ººð çàð÷ìààñ óðãàí ãàð÷ ÷àäàõã¿é. Îíîëûí áóñàä ¿íäýñëýëèéí íýãýí àäèë òýðýýð ýõýíäýý óðàí, ç¿éð áîäëîîñ äýâøèãäñýí áàéæ áîëîõ ÷ äàðààãààð íü àæèãëàëòòàé òîõèðîõ òààìàãëàë äýâø¿¿ëæ ÷àäàõ ýñýõèéí áîäèò øàëãóóðò îðîõ ¸ñòîé. Òàòàëöëûí êâàíò îíîëûí õóâüä èéì øàëãàëò õî¸ð øàëòãààíààð áýðõøýýëòýé áàéäàã. Íýãä, äàðààãèéí á¿ëýãò ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí, áèäýíä õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã êâàíò ìåõàíèêòàé àìæèëòòàé íýãòãýñýí áàéõààð îíîë õàðààõàí àëãà, ãýõäýý òèéì îíîëä áàéõ ¸ñòîé îëîí øèíæ áèäýíä íèëýýä òîäîðõîé áîëñîí. Õî¸ðò, á¿õ îð÷ëîí åðòºíöèéã õýñýã÷ëýí òàéëáàðëàäàã á¿õ çàãâàð íü ò¿¿íèéã ¿íäýñ áîëãîí íàðèéí òîîöîî õèéæ áîëîõ ìàòåìàòèê õàðèëöààíäàà õýòýðõèé ýýäðýýòýé áîëäîã. Èíãýõëýýð òîîöîîíä õÿëáàðøóóëñàí òààìàãëàë, îéðîëöîî óòãóóä çàéëøã¿é, òýãëýý ÷ òààìàãëàë ãàðãàæ àâàõ àñóóäàë ìààíü ýýäðýýòýé õýâýýð ë ¿ëäýíý. Ò¿¿õèéí íèéëáýðýýðýý á¿õ ò¿¿õ íü çºâõºí îðîí-öàãèéã òºäèéã¿é ò¿¿í äîòîðõ á¿ãäèéã òóõàéëáàë îð÷ëîí åðòºíöèéí ò¿¿õèéí àæèãëàã÷ áàéæ ÷àäàõ õ¿í òºðºëõòºí øèã àëèâàà
  • 93.
    íàðèéí íèéëìýë îðãàíèçìûã÷ òàéëáàðëàõ áîëíî. Ýíäýýñ "õ¿ì¿¿í" çàð÷ìûí áàñ íýã çºâòãºëèéã õàðæ áîëíî, ó÷èð íü õýðýâ á¿õ ò¿¿õ áîëîìæòîé áîë òýäíèé íýãíèéõ íü õ¿ðýýíä áèä îðøèí áàéæ ë òààðíà. ¯¿íèéã åðòºíö ýíý áàéãààãààðàà áàéãààãèéí øàëòãààíûã òàéëáàðëàõäàà àøèãëàõ ýðõòýé. Ãàíöõàí áèäíèé áàéõã¿é áàéãàà áóñàä ò¿¿õýíä ÿìàð óòãà îðóóëàõ íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. Ãýõäýý òàòàëöëûí êâàíò îíîëûí èéì ä¿ð çóðàã õýðýâ ò¿¿õèéí íèéëáýðèéí àðãûí ¿åä ìàíàé îð÷ëîí åðòºíö áîëîìæèò ò¿¿õèéí ç¿ãýýð íýãýíä áèø, õàðèí õàìãèéí ìàãàäëàëò íýãýíä òîõèðíî ãýäãèéã ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõ áîë á¿ð ÷ àÿòàéõàí áàéõñàí. ¯¿íèé òóëä áèä ò¿¿õèéí íèéëáýðèéã Åâêëèäèéí õèë õÿçãààð ¿ã¿é, áîëîìæèò á¿õ îðîí-öàãèéí õóâüä ãàðãàõ ¸ñòîé. Õèë õÿçãààð áàéõã¿é ãýñýí ñàíàëûã õ¿ëýýí àâáàë áîëîìæèò èõýíõ ò¿¿õýíä îð÷ëîí åðòºíö õºãæèõ áîëîìæ áàãà áîëîõ ÷ áóñäààñàà èë¿¿ ìàãäëàëòàé ò¿¿õèéí õýä õýäýí á¿ë îðøèí áàéõ áîëíî. Ýäãýýð ò¿¿õèéã äýëõèéí ãàäàðãà øèã áàéäàëòàéãààð ä¿ðñýëæ áîëíî, òýãýõäýý Õîéä Òóéëààñ Äîîøèõ çàé íü õóóðìàã öàã õóãàöààòàé ä¿éíý, õàðèí á¿õ öýã íü Õîéä Òóéëààñ àäèë çàéä àëñëàãäñàí òîéðãóóäûí õýìæýý îð÷ëîí åðòºíöèéí îðîí çàéí õýìæýýã òºëººëíº. Îð÷ëîí åðòºíö Õîéä Òóéë äýýðýýñ öýã áàéäàëòàé ýõýëñýí. ªìíº ç¿ã ð¿¿ õºäëºõ ¿åä ºðãºðºãèéí òýäãýýð òîéðîã õóóðìàã öàãèéí àÿñààð îð÷ëîí åðòºíö òýëñýíòýé òîõèðîí íýìýãäýíý (çóðàã 8.1). Îð÷ëîí åðòºíö ýêâàòîð äýýð õàìãèéí èõ õýìæýýíäýý õ¿ðýí, äàðàà íü õóóðìàã öàãèéí äàãóó ªìíºä Òóéëûí öýã ð¿¿ õóìèãäàíà. ªìíºä, Õîéä Òóéëóóä äýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý òýãòýé òýíö¿¿ áàéõ ÷ ãýëýý ýäãýýð öýã äýëõèéí ãàäàðãà äýýðõ Õîéä áà ªìíºä Òóéëààñ èõã¿é îíöãîé öýã áàéíà. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ªìíºä, Õîéä Òóéë äýýð áèåëäýã øèãýý òýäýí äýýð ÷ áèåëýõ áîëíî. çóðàã 8.1 Ãýõäýý áîäèò öàã õóãàöààíä îð÷ëîí åðòºíöèéí ò¿¿õ òóí ººð õàðàãäàíà. Àðàâ ýñâýë õîðèí ñàÿ æèëèéí ºìíº áàéñàí îð÷ëîí åðòºíöèéí õýìæýý õóóðìàã öàã õóãàöààíû ò¿¿õèéí õàìãèéí èõ ðàäèóñòàé òýíö¿¿, õàìãèéí áàãà óòãàíäàà áàéñàí. Äàðàà íü áîäèò öàã õóãàöààíû àÿñààð îð÷ëîí åðòºíö Ëèíäåãèéí äýâø¿¿ëñýí, ýìõ çàìáàðààã¿é èíôëÿöèéí çàãâàðûí äàãóó òýëñýí (ãýõäýý ýíý óäààä îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð íýã áàéäëààð íàðèéí òîäîðõîé òºëºâò á¿ðýëäñýí ãýæ áîäîõ àëáà åðººñ áàéõã¿é). Îð÷ëîí åðòºíö ìàø òîì õýìæýýíä õ¿ðñýí, äàðàà íü áîäèò öàã õóãàöààíä îíöãîé öýã áîëæ õàðàãäàõ ç¿éë ð¿¿ ýðãýí õóìèãäàõ ¸ñòîé. Èéìä àëü ÷ óòãààðàà áèä
  • 94.
    á¿ãäýýðýý õàð í¿õíýýñõºíäèé áàéëàà ÷ ñ¿éðýõ òàâèëàíòàé. Îíöãîé öýã¿¿ä îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéã õóóðìàã öàã õóãàöààíä òºñººëñºí òîõèîëäîëä ë ¿ã¿é áîëíî. Êâàíò èéì òºëºâò îð÷ëîí åðòºíö ¿íýõýýð áàéñàí áîë õóóðìàã öàã õóãàöààí äàõü ò¿¿íèé ò¿¿õ ÿìàð ÷ îíöãîé öýãã¿é áàéõ áîëíî. Èéìä áè îíöãîé öýãèéí òàëààðõ ñ¿¿ë ¿åèéí àæëóóäààðàà îíöãîé öýãèéí òóõàé ºìíºõ àæëóóäàà á¿ðýí ¿ã¿éñãýæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî. Ãýõäýý ò¿ð¿¿í òýìäýãëýñýí÷ëýí îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåìèéí ãîë à÷ õîëáîãäîë íü òýä òàòàëöëûí îðîí êâàíòûí òàòàëöëûí íºëººí¿¿äèéã òîîöîõã¿é áàéæ áîëîõîîðã¿é òèéì èõ õ¿÷òýé áîëîõ ¸ñòîé ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýíä îðøèíî. ×óõàì ýíý íü õóóðìàã öàã õóãàöààíä îð÷ëîí åðòºíö òºãñãºëºã, ãýõäýý õèë, õÿçãààðã¿é, îíöãîé öýãã¿é áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðãýäýã þì. Áèäíèé àìüäðàí áàéäàã áîäèò öàã õóãàöàà ðóó ýðãýí õàíäàõààð îíöãîé öýã àõèí áèé áîëíî ãýäýã íü èëýðäýã. Õàð í¿õýíä óíàñàí ñàíñðûí íèñãýã÷ ÿàãààä ÷ ãýñýí ýìãýíýëò òºãñãºëòýé ó÷ðàõ áºãººä çºâõºí õóóðìàã öàã õóãàöààíû äîòîð ò¿¿íä îíöãîé öýãòýé óóëçàõ òîõèîë ¿ã¿é áàéõ þì. Õóóðìàã ãýãäýõ öàã õóãàöàà ¿íýíäýý áîäèò öàã õóãàöàà, õàðèí áîäèò ãýæ íýðëýãääýã öàã õóãàöàà áîë áèäíèé òºñººëëèéí ë ¿ð ãýæ ä¿ãíýõ ÷ õýðýãòýé áîëæ ìàãàä. Áîäèò öàã õóãàöààíä îðîí-öàãèéí õèë õÿçãààðûã ¿¿ñãýäýã, øèíæëýõ óõààíû õóóëèóäûã àëäóóëàõ îíöãîé öýã¿¿ä äýýð îð÷ëîí åðòºíö ýõëýë, òºãñãºëòýé áàéäàã. Òýãýõýýð ÷óõàìäàà áèäíèé õóóðìàã ãýæ íýðëýñýí öàã õóãàöàà ¿íýíäýý èë¿¿ ñóóðü øèíæòýé, õàðèí áîäèò ãýæ íýðëýäýã öàã õóãàöàà ìààíü áèäýíä ÿàæ õàðàãäàæ áàéñàí îð÷ëîí åðòºíöèéã òàéëáàðëàõ îðîëäëîãûí ¿åä ¿¿ññýí ñóáúåêòèâ òºñººëºë áàéæ áîëíî. Íýãä¿ãýýð á¿ëýãò ºã¿¿ëñýí÷ëýí øèíæëýõ óõààíû îíîë íü àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íã òàéëáàðëàõûí òóëä áèäíèé áàéãóóëñàí æèðèéí ìàòåìàòèê çàãâàð áóñ óó. Òýð íü çºâõºí áèäíèé îþóí ñàíààíä ë îðøèí áàéäàã. Èíãýõëýýð "áîäèò" öàã õóãàöàà áîäèòîé þó, "õóóðìàã" öàã õóãàöàà áîäèòîé þó ãýæ àñóóõ íü óòãàã¿é. Òàéëáàðò àëü íü èë¿¿ òààð÷ áàéíà ãýäýã íü ë ÷óõàë þì. Îäîî ò¿¿õèéí íèéëáýðèéí àðãà, õèë õÿçãààð áàéõã¿é òóõàé òààìàãëàëûã àøèãëàí îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð øèíæ ÷àíàðóóäûã íýãýí çýðýã àãóóëæ áîëîõûã õàðæ áîëíî. Æèøýýëáýë îð÷ëîí åðòºíöèéí íÿãò îð÷èí ¿åèéí óòãàíäàà áàéõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíö á¿õ ÷èãëýëä áàðàã èæèë õóðäààð òýëýõ ìàãàäëàëûã òîîöîîëæ áîëíî. Áèäíèé îäîî õ¿ðòýë àøèãëàñàí õÿëáàðøóóëñàí çàãâàðóóäàä ýíý ìàãàäëàë ìàø ºíäºð áàéäàã. ªºðººð õýëáýë õèë õÿçãààð áàéõã¿é ãýñýí íºõöºë íü îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòèéí ºíººãèéí ÿâö á¿õ ÷èãëýëä áàðàã èæèë áàéõ ºíäºð ìàãàäëàëòàé ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðãýäýã. Ýíý áîë á¿õ ÷èãëýëä áàðàã èæèë ýð÷èìòýé áàéäàã áè÷èë-äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàãèéí àæèãëàëòòàé òààðäàã. Õýðýâ çàðèì ÷èãëýëä áóñäààñàà èë¿¿ òýëýõ áàéñàí áîë ýäãýýð ÷èãëýë äýõ öàöðàãèéí ýð÷èì íü íýìýëò óëààí øèëæèëòýýñ áîëæ áàãàñàõ áàéñàí. Õèë õÿçãààð áàéõã¿é íºõö뺺ñ ãàðàõ áóñàä òààìàãëàëûã îäîî àâ÷ ¿çýæ áàéãàà. ßëàíãóÿà íýãýí èæèë íÿãò á¿õèé ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí íÿãòûí º÷¿¿õýí ãàæóóäëûí òóõàé áîäëîãî ìàø ñîíèðõîëòîé. Ýäãýýð ãàæóóäëûí ä¿íä ýõëýýä ãàëàêòèêóóä, äàðàà íü îäîä, ýöýñò íü áèä ¿¿ññýí þì. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìààð áîë Ẻìñèéí áàéðëàë, õóðä õî¸ðò çàðèì òîäîðõîéã¿é áóþó ôëóêòóàöèóä çààâàë áàéõ ¸ñòîé ó÷ðààñ ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíö òºãñ íýãýí èæèë áàéæ ÷àäàõã¿é. Õèë õÿçãààð áàéõã¿é íºõöëèéã ¿íäýñ áîëãîí îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâò äîð õàÿæ òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí ¿¿äíýýñ áîëîìæèò èæèë áèø øèíæ ¿íýõýýð áàéõ ¸ñòîé ãýæ
  • 95.
    ¿çíý. Äàðàà íüîð÷ëîí åðòºíö èíôëÿöèéí çàãâàðóóäàä áàéäàã øèã õóðäàí òýëýëòèéí ¿åèéã òóóëñàí. Ýíý ¿åèéí òóðøèä àíõíû èæèë áèø øèíæ¿¿ä áèäíèé ýðãýí òîéðîíäîî õàðäàã òýäãýýð á¿òöèéí ¿¿ñëèéã òàéëáàðëàõàä õ¿ðýëöýõ õýìæýýíä õ¿ðòýë äààìæèðñàí. Áîäèñûí íÿãò íýã ãàçðààñ íºãººä ¿ë ÿëèã ººð÷ëºãääºã, òýëæ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíöºä èë¿¿ íÿãò á¿õèé ìóæèéí òýëýëò íü òàòàëöëûí íºëººãººð óäààøèð÷, õóìèëòàíä øèëæñýí. Ýíý íü ãàëàêòèê, îä, ýöýñò íü áèä ìýòèéí º÷¿¿õýí àìüòàä ÷ ¿¿ñýõýä õ¿ðãýõ ¸ñòîé. Èéìä áèäíèé îëæ õàðäàã íàðèéí íèéëìýë á¿õ á¿òýö ¿¿ññýíèéã õàðüöàíãóéí êâàíò ìåõàíèê çàð÷èìòàé íèéöäýã, îð÷ëîí åðòºíöºä õèë õÿçãààð áàéõã¿é íºõö뺺ð òàéëáàðëàæ áîëíî. Îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ð õèë õÿçãààð ¿ã¿é áèò¿¿ ãàäàðãà ¿¿ñãýäýã òóõàé òºñººë뺺ñ îð÷ëîí åðòºíöèéí àìüäðàë äàõü Áóðõàíû ¿¿ðãèéí òóõàé ìàø ÷óõàë ìºðäºë㺺 áàñ óðãàí ãàðäàã. ¯éë ÿâäëûã òîäîðõîéëîí áè÷èõ òàë äýýð øèíæëýõ óõààíû ºíººäºð õ¿ðñýí àìæèëòòàé õîëáîîòîéãîîð, îð÷ëîí åðòºíöèéã õóóëèéí òîäîðõîé ñèñòåìèéí äàãóó õºãæèõèéã, ò¿¿íèé õºãæèëä îðîëöîõã¿é, ýäãýýð õóóëèéã ýâäýõã¿éã Áóðõàí çºâøººðñºí ãýñýí èòãýë ¿íýìøèëä èõýíõ ýðäýìòýä õ¿ðñýí áàéíà. Ãýâ÷ îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõ ¿åäýý ÿìàðøóóõàí õàðàãäàõ ¸ñòîé òàëààð ýäãýýð õóóëü áèäýíä þó ÷ ºã¿¿ëäýãã¿é áºãººä öàãèéã ò¿ëõýõ, ýõëýëèéã ñîíãîõ õî¸ð íü ÿàæ èéãýýä Áóðõàíû àæèë áàéæ òààðäàã. Îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéñàí ãýæ áîäîõäîî áèä ò¿¿íä á¿òýýã÷ áàéñàí ãýæ áîääîã. Õýðýâçýý îð÷ëîí åðòºíö õèë, õÿçãààð ¿ã¿é á¿ðýí áèå äààñàí áàéäàëòàé áîë ò¿¿íä ýõëýë ÷, òºãñãºë ÷ áàéõã¿é áàéõ àæýý. Òýð ç¿ãýýð ë îðøèí áàéõ þì. Èíãýâýë á¿òýýã÷èä áàéð ¿ëäýõ áîë óó?
  • 96.
    Åñä¿ãýýð á¿ëýã Öàã õóãàöààíû÷èã Öàã õóãàöààíû óã ÷àíàðûí òàëààðõ áèäíèé ¿çýë îí öàã ºíãºðºõèéí õýðýýð õýðõýí ººð÷ëºãäºæ èðñýíèéã ºìíºõ á¿ëã¿¿äýä àâ÷ ¿çëýý. Ìàíàé çóóíû ýõýí õ¿ðòýë õ¿ì¿¿ñ ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíä èòãýæ áàéâ. Ýíý íü ¿éë ÿâäàë á¿ðèéã öîð ãàíö áàéäëààð "öàã õóãàöàà" õýìýýõ íýãýí õýìæèãäýõ¿¿íýýð òýìäýãëýæ áîëîõ áºãººä ÿã çºâ ÿâäàã öàã á¿õýí õî¸ð ¿éë ÿâäàë õîîðîíä èæèë õóãàöààã çààíà ãýäãèéã èëýðõèéëíý. Ãýâ÷ ãýðëèéí õóðä àëèâàà àæèãëàã÷èéí õóâüä òýðýýð õýðõýí õºäºëæ áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí èæèë áàéíà ãýñýí íýýëò ¿íýìëýõ¿é öàã õóãàöààíû îðøèõóéã ¿ã¿é õèéñýí õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë áèé áîëîõîä õ¿ðãýñýí þì. Àæèãëàã÷ á¿ð ººðèéí öàãààð õýìæèõ ººðèéí ãýõ öàã õóãàöààòàé àãààä ÿíç á¿ðèéí àæèãëàã÷èéí öàãèéí çààëò òààð÷ áàéõ àëáàã¿é. Öàã õóãàöàà íü ò¿¿íèéã õýìæèõ àæèãëàã÷òàé õîëáîîòîé èë¿¿ ñóáúåêòèâ îéëãîëò áîëëîî. Òàòàëöëûã êâàíò ìåõàíèêòàé íýãòãýõ îðîëäëîãóóä "õóóðìàã" öàã õóãàöààíû òóõàé îéëãîëòîíä õ¿ðãýâ. Õóóðìàã öàã õóãàöàà îðîí çàéí ÷èãëýëýýð ÿëãàãäàõã¿é. Õîéä ç¿ã ÿâæ áîëñîí áîë ýðãýýä ºìíº ç¿ã ð¿¿ ÿâæ áîëíî. Ýíý÷ëýí õýðýâ õýí íýã íü õóóðìàã öàã õóãàöààíä óðàãø ÿâæ áîëñîí áîë òýðýýð ýðãýýä áóöàí ÿâæ ÷àäàõ ¸ñòîé. Ýíý íü õóóðìàã öàã õóãàöààíû ýñðýã òýñðýã ÷èãëýëèéí õîîðîíä îíöûí ÿëãàà áàéõã¿é ãýñýí ¿ã. Õàðèí "áîäèò" öàã õóãàöàà ðóó õàíäâàë óðàãøëàõ, óõðàõ õºäºë㺺íèé õîîðîíä òîì ÿëãàà ¿¿ñäýã. ªíãºðñºí, èðýýä¿é õî¸ðûí ÿëãàà õààíààñ ¿¿ñäýã âý?- ßàãààä áèä ºíãºðñºíºº ìýääýã, èðýýä¿éãýý ìýääýãã¿é âý? Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ºíãºðñºí, èðýýä¿é õî¸ðûí õîîðîíä ÿëãàà òàâüäàãã¿é. Òîäðóóëáàë øèíæëýõ 160 óõààíû õóóëèóä Ñ,Ð,Ò ¿ñãýýð òýìäýãëýãäñýí (Ñ-Ẻìèéã ýñðýã-Ẻ캺ð ñîëèõ, Ð-ç¿¿í, áàðóóí íü áàéðàà ñîëèõ òîëèí òóñãàë, Ò-á¿õ Ẻìèéí õºäºë㺺íèé ÷èãëýëèéã ýñðýãýý𠺺ð÷ëºõ) õóâèðãàëòàíä (áóþó òýãø õýìä) ººð÷ëºãääºãã¿é. Æèðèéí á¿õ íºõöºëä áîäèñûí ¿éëäëèéã æîëîîääîã ôèçèêèéí õóóëèóä Ñ,Ð õî¸ð õóâèðãàëòûí äàðàà ÷ ººð÷ëºãäºõã¿é. ªºðººð õýëáýë àìüäðàë áèäíèé õóâüä ÷, ººð ãàðàãèéí îðøèí ñóóã÷äûí õóâüä ÷ õýðýâ òýä íýãä¿ãýýðò ìàíàé òîëèí òóñãàë ìºí áîë, õî¸ðäóãààðò áîäèñîîñ áèø, õàðèí ýñðýã-áîäèñîîñ òîãòñîí áîë àäèë áàéíà. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä Ñ, Ð õîñîëñîí õóâèðãàëò, á¿ð Ñ,Ð,Ò ãóðâàëñàí õîñëîëûã ÷ çºð÷äºãã¿é áîë ýäãýýð õóóëü äàí Ò àæèëëàãàà áèåëýõ ¿åä ÷ çºð÷èãäºõ ¸ñã¿é. Ãýâ÷ æèðèéí àìüäðàëä öàã õóãàöààí äàõü óðàãøëàõ, óõðàõ õºäºë㺺íèé õîîðîíä èõ ÿëãàà áàéäàã. Óñòàé àÿãà øèðýýíýýñ óíàæ õýäýí õýñýã áîëîí õàãàðñàí ãýæ áîäú¸. Ýíý óíàëòûã õàëüñàíä áóóëãàæ àâñàí áîë õºäºë㺺íò ä¿ðñèéã ¿çýõ ¿åä ë áè÷ëýã óðàãø óíøèæ áàéíà óó, õîéø óíøèæ áàéíà óó ãýäýã íü øóóä òîäîðõîé áîëíî. Õýðýâ áè÷ëýã õîéø ã¿éæ áàéãàà áîë øàëàí äýýð áàéñàí õàãàðõàéíóóä ãýíýò öóãëàð÷ á¿òýí àÿãà áîëîí øèðýýí äýýð ¿ñðýí ãàðàõûã áèä ¿çíý. Æèðèéí àìüäðàëä èéì þì áàéõã¿é ó÷ðààñ áè÷ëýãèéã õîéø ã¿éëãýñýí ãýæ òà áàòëàæ ÷àäíà. ßàãààä õàãàðñàí àÿãà øèðýýí äýýð ýðãýýä á¿òýí áîëæ áóöäàãã¿éã òàéëáàðëàõûí òóëä ýíý íü òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëèéã çºð÷èõººð þì ãýäãèéã ë ýø òàòúÿ. Àëèâàà õààëòòàé ñèñòåìä ýìõ öýãöã¿é áóþó ýíòðîïè öàã ºíãºðºõ òóòàì ÿìàãò ºñäºã ãýæ óã õóóëü ºã¿¿ëäýã. ªºðººð õýëáýë ýíý íü á¿õ þì ¿ðãýëæ áóðóóãààð ÿâàõ õàíäëàãàòàé áàéäàã õýìýýõ ̸ðôèãèéí
  • 97.
    õóóëèéí èëýðõèéëýë þì.Øèðýýí äýýð áàéãàà á¿òýí àÿãà áîë äýýä ýìõ öýãöèéí òºëºâ, õàðèí øàëàí äýýð áàéãàà õàãàðñàí íü ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéíà. ªíãºðñºí öàãò øèðýýí äýýð áàéñàí á¿òýí àÿãàíààñ øàëàí äýýð õàãàðñàí àÿãà õ¿ðòýë çàìûã òóóëàõàä áýðõ áèø, ãýâ÷ ýñðýã ¿éë ÿâö áîëîìæã¿é þì. Ýìõ öýãöã¿é áóþó ýíòðîïè àÿíäàà íýìýãäýõ íü öàã õóãàöààíû ÷èã ãýãäýõ òîäîðõîéëîëòóóäûí íýã þì ººðººð õýëáýë ºíãºðñºíèéã èðýýä¿éãýýñ ÿëãàæ, öàã õóãàöààíû ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõ áîëîìæóóäûí íýã þì. Äîð õàÿæ öàã õóãàöààíû ãóðâàí òºðëèéí ÷èãèéã ÿëãàæ áîëíî. Íýãä, ýìõ öýãöã¿é áóþó ýíòðîïè ºñ÷ áàéäàã öàã õóãàöààíû ÷èãëýëèéã çààäàã òåðìîäèíàìèêèéí ÷èã. Õî¸ðò, áèäýíä öàã õóãàöàà óðñàí ºíãºð÷ áàéãààã ìýäð¿¿ëäýã ïñèõîëîãèéí ÷èã. Óã ÷èãëýëä áèä ºíãºðñºíèéã ñàíàäàã ÷ èðýýä¿éã ñàíàäàãã¿é. Ãóðàâäàõü íü ñàíñðûí ÷èã. Öàã õóãàöààíû ýíý ÷èãëýëä îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã, õàðèí õóìèãääàãã¿é þì. Ýíý á¿ëýãò îð÷ëîí åðòºíöºä õèë õÿçãààð áàéõã¿é ãýäýã íºõöëèéã "õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷èìòàé õîñëóóëàí ÿàãààä öàã õóãàöààíû ãóðâàí ÷èã ãóðâóóëàà íýãýí ç¿ãò ÷èãëýäýãèéã, ò¿¿íýýñ ãàäíà ÿàãààä öàã õóãàöààíû íàðèéí òîäîðõîé ÷èã îðøèí áàéõ ¸ñòîéã íîòëîíî. Ïñèõîëîãèéí ÷èã òåðìîäèíàìèêèéíõààð òîäîðõîéëîãäîíî ãýäãèéã, ýíý õî¸ð õî¸óëàà ¿ðãýëæ èæèë ÷èãëýëòýé áàéäàã ãýäãèéã áè íîòëîí ¿ç¿¿ëíý. Îð÷ëîí åðòºíöèéí õóâüä õèë õÿçãààð ¿ã¿é ãýäýã íºõöºë çºâ áîë öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê áîëîí ñàíñðûí ìàø òîäîðõîé ÷èã áàéõ ¸ñòîé ÷ òýä îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿õèé ë ò¿¿õèéí òóðøèä èæèë ÷èãëýëòýé áàéõ àëáàã¿é ãýäãèéã áèä ¿çýõ áîëíî. Ãýõäýý ìèíèé ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí ýäãýýð ÷èã íýã ç¿ãò ÷èãëýñýí òîõèîëäîëä ë ÿàãààä îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã öàã õóãàöààíû òýð ÷èãëýëä ýìõ çàìáàðààã¿é íýìýãääýã âý? ãýñýí àñóóëò òàâèõ ÷àäàëòàé óõààíò àìüòíû õºãæèëä òîõèðîõ íºõöºë ¿¿ñ÷ ÷àäàõ þì. Ýõëýýä òåðìîäèíàìèêèéí ÷èãèéã àâ÷ ¿çüå. Ýìõ öýãöã¿é òºëºâ íü ýìõ öýãöòýé òºëºâººñ ÿìàãò èõ áàéäàã ãýäãýýñ òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü óðãàí ãàðäàã. Æèøýý íü ýâë¿¿ëäýã çóðãèéã àâààä ¿çüå. Õýðýãòýé ä¿ð çóðàã á¿ðäýõ õàðèëöàí õîëáîîòîé çºâõºí íýã áàéðëàë áàéíà. Òýãýõýä çóðàã åðººñ á¿ðäýõã¿é áàéõ ýìõ çàìáàðààã¿é ÿíç á¿ðèéí ìàø îëîí áàéðëàë áèé. Ýìõ öýãöòýé öººí òºëºâèéí íýãíýýñ ÿìàð íýã ñèñòåì õºãæèæ ýõýëñýí áàéã. ßâààíäàà ñèñòåìèéí òºëºâ øèíæëýõ óõààíû õóóëüòàé á¿ðýí òààð÷ ººð÷ëºãäºõ áîëíî. Ýìõ öýãöã¿é òºëºâ èõ áàéäàã áîëîõîîð õýñýã õóãàöààíû äàðàà ýìõ öýãöòýé òºëºâ á¿õèé ñèñòåì íü ýìõ öýãöã¿é òºëºâò äàðóé øèëæèíý. Èéìä õýðýâ ñèñòåì ýõëýýä äýýä ýìõ öýãöèéí òºëºâò áàéñàí áîë ÿâààíäàà ýìõ öýãöã¿é ºñºí íýìýãäýíý. Òýãýõýýð ýâë¿¿ëäýã çóðàã ìààíü ýâëý÷èõñýí áàéñàí áîë õîëèõ ¿åä òýäíèé áàéðëàë ººð÷ëºãäºæ, äàðóé ýìõ öýãöã¿é áîëíî, ÿàãààä ãýâýë ýìõ öýãöã¿é òºëºâ ýìõ öýãöòýéãýýñýý õàìààã¿é èõ áàéäàã. Èéìä ýâë¿¿ëñýí çóðàã ýâäýðýõ íü ìýäýýæ. Çàðèì õýñýã íü çóðãèéí íýã õýñãèéã á¿ðä¿¿ëæ õàìòäàà áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ áèä ò¿¿íèéã õîëèõ òóñàì ýíý õýñýã çàäàð÷, õîëèëäîõ ìàãàäëàë óëàì ºñíº. Ýöñèéí ýöýñò áèäýíä ÿìàð÷ ä¿ð çóðàã ¿ëäýõã¿é. Èíãýõëýýð õýðýâ ýõëýýä äýýä ýìõ öýãöòýé òºëºâ áàéñàí áîë ýìõ öýãöã¿é ÿâààíäàà ºñíº. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæèë àíõíû òºëºâººñºº ¿ë õàìààðàí äýýä ýìõ öýãöèéí òºëºâººð ºíäºðëºõèéã Áóðõàí òààëæýý ãýæ ¿çüå. Ýðò ¿åäýý îð÷ëîí åðòºíö ýìõ çàìáàðààã¿é òºëºâò áàéñàí íü á¿ð ìàãàäëàëòàé. Ýíý íü ýìõ çàìáàðààã¿é ÿâààíäàà áàãàñíà ãýñýí ¿ã. Òýãýõýýð õàãàðñàí àÿãà õàãàðõàéíóóäààñàà öîãöëîí øèðýýí äýýð õýðõýí ¿ñðýí ãàðàõûã òà ¿çýõ íü. Ãýõäýý òèéí ¿ñðýõ àÿãûã õàðàõ õ¿ì¿¿ñ ýìõ öýãöã¿é ÿâààíäàà áàãàñàõ îð÷ëîí åðòºíöèéí îðøèí ñóóã÷èä áàéõ ¸ñòîé. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí ïñèõîëîãèéí ÷èã óõàðñàí ç¿ãò áàéõ ¸ñòîé ãýæ áè áàòëàæ áàéíà. Òîäðóóëáàë òýä èðýýä¿éä áîëîõ ¿éë ÿâäëûã ìýäýõ ÷ ºíãºðñºíä áîëñîí ¿éë ÿâäëûã ñàíàõ ¸ñã¿é. Õàãàðñàí àÿãûã õàðààä øèðýýí äýýð ÿàæ áàéõûã íü ýðãýí ñàíàõ ÷ øèðýýí
  • 98.
    äýýð áàéõ ¿åäíü ò¿¿íèéã øàëàí äýýð áàéñíûã ñàíàõã¿é áàéõ áàéñàí. Áèä óóðàã òàðõèà õýðõýí àæèëëàäàãèéã á¿õ á¿ðäýë õýñãýýð íü ìýääýãã¿é áîëîõîîð õ¿íèé îé ñàíàìæèéí òàëààð ýðýãö¿¿ëýõ íü æèðèéí íýã õýðýã îãò áèø. Òýãñýí õýðíýý êîìïüþòåðûí îé ñàíàìæ õýðõýí àæèëëàäàãèéã á¿õ òàëààð íü ìýääýã. Èéìä áè öàã õóãàöààíû ïñèõîëîãè ÷èãèéã êîìïüþòåðûí õóâüä ÿðèõ áîëíî. Íàäàä ïñèõîëîãèéí ÷èã êîìïüþòåðóóäàä ÷, õ¿ì¿¿ñò ÷ íýã ãýæ òºñººëºõºä á¿ðýí óòãàòàé ñàíàãääàã. Õýðýâ òèéì áèø áàéñàíñàí áîë õóâüöààíû ìàðãààøèéí áàãöûã ñàíàäàã êîìïüþòåðòýé áàéãààä áèðæ äýýð ñàéõàí òîãëîõñîí. Êîìïüþòåðèéí îé ñàíàìæ áîë á¿ä¿¿ëãýýð õýëáýë õî¸ð òºëºâèéí àëü íýãýíä íü áàéðëàæ áîëîõ ýëåìåíò¿¿äèéã àãóóëñàí òºõººðºìæ. Ýíý òºõººðºìæèéí ýíãèéí æèøýý áîë ñàìïèí þì. Õàìãèéí æèðèéí õýëáýðýýðýý êîìïüþòåð áîë òóñ á¿ðò íü ýðõè ñóóëãàñàí õºíäëºí òºìºð óòàñíû öóãëóóëãà. Ýðõè á¿ð íü õî¸ð áàéðëàëûí íýãýíä áàéíà. Êîìïüþòåðèéí îé ñàíàìæèíä þó ÷ ºãºã人ã¿é áàéõ õ¿ðòýë ýðõèíèé áîëîìæèò õî¸ð áàéðëàë õî¸óë àäèë ìàãàäëàëòàé áàéõ ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéíà. (Óòñàí äàõü ýðõèí¿¿ä ñàíàìñàðã¿é áàéäëààð õóâààðèëàãääàã.) Òºëºâèéã íü òîãòîîõ ¸ñòîé ñèñòåìòýé îé ñàíàìæ õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöñýíèé äàðàà ò¿¿íèé òºëºâ ñèñòåìèéí òºëºâººñ õàìààðìàë á¿ðýí òîäîðõîé áîëäîã. (Ñàìïèíãèéí ýðõè á¿ð òºìºð óòàñíû íýã áîë áàðóóí, ¿ã¿é áîë ç¿¿í òàëä áàéðëàíà.) Èíãýýä êîìïüþòåðûí îé ñàíàìæ ýìõ öýãöã¿éãýýñ ýìõ öýãöòýé òºëºâò øèëæëýý. Ãýõäýý îé ñàíàìæ çºâ òºëºâò áàéíà ãýäãèéã òîäîðõîé áîëãîõûí òóëä íèëýýä òîîíû (æèøýý íü, ýðõèéã ñàìïèíäàõàä ýñâýë êîìïüþòåðèéí òýæýýëä çîðèóëñàí) ýíåðãè çàðöóóëàõ õýðýãòýé. Ýíý ýíåðãè äóëààí áîëæ, ¿¿íýýñ óëáààëæ îð÷ëîí åðòºíö äýõ ýìõ çàìáàðààã¿éí õýìæýý íýìýãäýíý. Ýìõ çàìáàðààã¿éí ýíý íýìýãäýëò óã îé ñàíàìæèéí öýãöðýëòýýñ ÿìàãò èë¿¿ áàéíà. Õºðã¿¿ðýýð êîìïüþòåðèéã çààâàë õºðãºäºã íü êîìïüþòåð îé ñàíàìæèíäàà þóã ÷ þì òýìäýãëýõ ¿åä îð÷ëîí åðòºíö äýõ íèéò ýìõ öýãöã¿é ÿàæ èéãýýä íýìýãäýíý ãýäãèéã èëòãýíý. Êîìïüþòåð ºíãºðñºíèéã ñàíàõ öàã õóãàöààíû ýíý ÷èãëýë íü ýìõ öýãöã¿é íýìýãääýã ÷èãëýëòýé äàâõàöäàã. Èéìä öàã õóãàöààíû ñóáúåêòèâ ìýäðýìæ, öàã õóãàöààíû ïñèõîëîãè ÷èã ìààíü áèäíèé òàðõèíä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èãýýð òîäîðõîéëîãääîã. Êîìïüþòåðèéí íýãýí àäèë áèä ¿éë ÿâäëûã ýíòðîïè ºñäºã òýð äàðààëàëä ñàíàõ ¸ñòîé. Òåðìîäèíàìèêèéí õî¸ðäóãààð õóóëü îäîî áàðàã îéëãîìæòîé áîëëîî. Áèä öàã õóãàöààã ýìõ öýãöãóé ºñäºã ÷èãëýëä õýìæäýã ó÷ðààñ ýìõ öýãöã¿é öàãèéí àÿñààð ºñäºã. ¯¿íýýñ íàéäâàðòàé áîîöîî òàâèõ áîëîìæã¿é þì! Èíãýõýä ÿàãààä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èã îðøèí áàéõ ¸ñòîé âý? ªºðººð õýëáýë ÿàãààä ºíãºðñºí ãýæ áèäíèé íýðëýäýã öàã õóãàöààíû ýõýíä îð÷ëîí åðòºíö äýýä ýìõ öýãöòýé òºëºâò áàéñàí áàéõ ¸ñòîé âý? ßàãààä á¿ðýí ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéãààã¿é âý? Ýíý íü ë èë¿¿ ìàãàäëàëòàé þì áèø ¿¿, Ò¿¿íýýñ ãàäíà ÿàãààä îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã òýð ÷èãëýëä ë ýìõ öýãöã¿é ÿâààíäàà ºñäºã âý? Èõ òýñðýëòèéí îíöãîé öýã äýýð áèäýíä ìýäýãäýæ áàéãàà áàéãàëèéí òóõàé á¿õ õóóëèóä àëäàãäàõ ¸ñòîé ó÷ðààñ õàðüöàíãóéí ñîíãîäîã åðºíõèé îíîëä îð÷ëîí åðòºíö õýðõýí ¿¿ññýíèéã òîîöîîëæ ÷àääàãã¿é þì. Îð÷ëîí åðòºíö íýãýí èæèë, ñàéòàð öýãöëýãäñýí òºëºâººñ ¿¿ñ÷ýý. Ýíý íü áèäíèé îäîî àâ÷ ¿çýæ áàéãàà øèã öàã õóãàöààíû íàðèéí òîäîðõîé òåðìîäèíàìèê, ñàíñðûí ÷èãò õºòëºí àâàà÷èæ áîëîõ. Ãýâ÷ îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ îãò íýãýí èæèë áèø, ýìõëýãäýýã¿é áàéñàí áàéæ ÷ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä îð÷ëîí åðòºíö á¿ðýí ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéæ, ýìõ çàìáàðààã¿é íü öàãèéí àÿñààð íýìýãäýæ ÷àäàõã¿é áàéõ þì. Ýìõ çàìáàðààã¿é íü öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èã áàéõã¿é ¿åä ººð÷ëºãäºõã¿é ¿ëäýæ áîëîõ áàéñàí, ýñâýë öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èã ñàíñðûí ÷èãèéí ýñðýã ÷èãëýñýí ¿åä áàãàñàæ áîëîõ áàéñàí. Ýäãýýð áîëîìæèéí íýã íü ÷
  • 99.
    áèäíèé àæèãëàæ áàéãààòàéòààðàõã¿é. Ãýâ÷ áèäíèé ¿ç¿¿ëñýí÷ëýí õàðüöàíãóéí ñîíãîäîã åðºíõèé îíîë ñ¿éðëýý óðüä÷èëàí çàðëàäàã. Îðîí-öàãèéí ìóðóéëò èõ áîëîõîä êâàíòûí òàòàëöëûí íºëººí¿¿ä ÷óõàë áîëæ, ñîíãîäîã îíîë îð÷ëîí åðòºíöèéã òàéëáàðëàõ íàéäâàðòàé ¿íäýñëýë áàéõàà áîëèíî. Îð÷ëîí åðòºíö õýðõýí ¿¿ññýíèéã îéëãîõûí òóëä òàòàëöëûí êâàíò îíîëä õàíäàõ íü çàéëøã¿é. Ãýõäýý òàòàëöëûí êâàíò îíîëä îð÷ëîí åðòºíöèéí òºëºâèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä ºìíºõ á¿ëýãò áèäíèé ¿çñýí÷ëýí ºíãºðñºí ¿åä îðîí-öàãèéí õèë õÿçãààð äýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí áîëîëöîîò ò¿¿õ¿¿ä õýðõýí ºðíºõèéã ìýäýõ õýðýãòýé. Áèä þóã ìýäýõã¿é áàéíà, þóã ìýäýæ ÷àäàõã¿é áàéíà ãýäãýý òîäîðõîéëîõîä ¿¿ñýõ ýíý áýðõøýýë òýäãýýð ò¿¿õ òºãñãºëºã ºðíºëòýé ÷ õèë, õÿçãààð áóþó îíöãîé öýãã¿é õýìýýõ õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöëèéã õàíãàñàí òîõèîëäîëä ë àðèëíà. Òýãâýë öàã õóãàöààíû ýõëýë íü îðîí-öàãò òîãòâîðòîé, íýãýí õýâèéí öýã áàéõ ¸ñòîé áºãººä îð÷ëîí åðòºíö òýëýëòýý íýãýí èæèë, öýãöòýé òºëºâººñ ýõýëñýí áàéõààð áàéíà. Ýõëýë íü òºãñ íýãýí èæèë áàéæ ÷àäàõã¿é, ÿàãààä ãýâýë ¿¿íèéã êâàíò îíîëûí òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì ýâäýíý. Ýíý íü Ẻìèéí íÿãò, õóðäíû ¿ë ÿëèã ôëóêòóàöèóä îðøèõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã. Ãýõäýý õèë õÿçãààð áàéõã¿é íºõöºë íü ýíý ôëóêòóàöè òîäîðõîéã¿éí çàð÷èìòàé òààðàí º÷¿¿õýí áàéõ ¸ñòîé ãýæ ºã¿¿ëäýã. Îð÷ëîí åðòºíö ýõëýýä á¿õ õóðäààðàà áóþó "èíôëÿöèéí" õóðäòàéãààð òýëñýí, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä õýìæýý íü îëîí äàõèí íýìýãäñýí àæ. Íÿãòûí ôëóêòóàöè ýõýíäýý áàãà áàéñàí, äàðàà íü íýìýãäýæ ýõýëñýí áàéæ áîëíî. Íÿãò íü äóíäàæààñ ¿ë ÿëèã èë¿¿ áîëñîí òýð ìóæóóäûí òýëýëò íýìýãäýë ìàññûí òàòàëöëààñ áîëæ óäààøèð÷ýý. Ýöñèéí ýöýñò òýäãýýð ìóæ òýëýõýý áîëüæ, õóìèãäñàíû ¿ð äóíä ãàëàêòèêóóä, îäîä, áèä ìýòèéí àìüä àìüòàä ¿¿ñýâ. Èíãýæ îð÷ëîí åðòºíö íýãýí èæèë, öýãöòýé òºëºâººñ ¿¿ñ÷, ÿâààíäàà íýãýí èæèë áèø, öýãöã¿é òºëºâò øèëæñýí áàéíà. Èéì õàíäëàãûã öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èãèéí îðøèí áàéõóé òàéëáàðëàæ ÷àäíà. Ãýâ÷ îð÷ëîí åðòºíö òýëýõýý áîëüæ, õóìèãäàæ ýõëýõýä þó áîëîõ áîë? Òýð ¿åä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê ÷èã óõðàõ þì áîë óó? Ýìõ öýãöã¿é ÿâààíäàà áàãàñ÷ ýõëýõ ¿¿? Òýëýëòèéí ¿åýñ õóìèëòûí ¿åä øèëæèõ øèëæèëòèéã ¿çýõ àç òîõèîñîí õ¿ì¿¿ñèèí ºìíº õàìãèéí ãàéõàëòàé áîëîìæóóä íýýãäýõ þì. Õàãà ¿ñýðñýí àÿãàíû õàãàðõàéíóóä øàëàí äýýð öóãëàð÷, øèðýýí äýýð ýðãýí ãàðàõûã òýä õàðæ ÷ ìàãàäã¿é áóñ óó? Ýñâýë òýä õóâüöààíû ìàðãààøèéí áàãöèéã íü ýðãýí ñàíàæ, áèðæ äýýð àìæèëòòàé òîãëîæ ÷ ìàãàä. Õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèãäàæ ýõýëáýë þó áîëîõ òàëààð ñàíàà çîâíèõ íü õóìèëò äîð õàÿæ àðâàí ìÿíãàí ñàÿ æèëä õàðààõàí áîëîõã¿é áîëîõîîð íèëýýä ýðòýäñýí ìýò ñàíàãäàæ áîëîõ ë äîî. Ãýõäýý ýíý òóõàé ìýäýõýä íýã èõ öàã îðîõãóé. ¯¿íèé òóëä ç¿ãýýð ë õàð í¿õ ð¿¿ ¿ñðýõ õýðýãòýé. Õàð í¿õíèé òºëºâººð òºãñºõ îääûí õóìèëò îð÷ëîí åðòºíöèéí õóìèëòûí ýöñèéí øàòòàé àäèë áàéíà. Èéìä õýðýâ ýìõ öýãöã¿é îð÷ëîí åðòºíöèéí õóìèëòûí øàòàíä áàãàñàõ ¸ñòîé áîë òýðýýð õàð í¿õíèé äîòîð ÷ áàãàñàõ áîëíî. Òýãâýë õàð í¿õýíä óíàñàí ñàíñðûí íèñãýã÷ áîîöîî òàâèõààñàà ºìíº áºìáºã àëü õîâèëä îðîõûã ñàíàõ áîëîõîîð õîâèëò õ¿ðäýýð òîãëîí èõ ìºí㺠õîæèõ áàéëàà. (Õàðàìñàëòàé íü òîãëîîì ñàíñðûí íèñãýã÷ ººðºº ãîéìîí áîëîí õóâèð÷èõààã¿é áàéõ õ¿ðòýë íýã èõ óäààí ¿ðãýëæëýõã¿é àæ. Òåðìîäèíàìèê ÷èãèéí óõðàëòûí òàëààð áèäýíä ìýäýýëæ ÷, õîæëîî àâ÷ ÷ àìæèëã¿é õàð í¿õíèé ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷èéí öààíà îðæ ¿ã¿é áîëîõ áàéñàí.) Îð÷ëîí åðòºíöèéí õóìèëòûí ¿åä ýìõ öýãöã¿é áàãàñàõ ¸ñòîé ãýæ ýõýíäýý áè áîäîæ áàéëàà. ßàãààä ãýâýë ýðãýí æèæãýð÷ áàéãàà îð÷ëîí åðòºíö íýãýí õýâèéí, öýãöòýé òºëºâò àõèí îðîõ ¸ñòîé ãýæ áè áîäñîí þì. Ýíý íü õóìèëòûí ôàç öàãèéí õóâüä óõàðñàí òýëýëòèéí ôàçòàé èæèë ãýñýí ¿ã, Õóìèëòûí øàòàíä àìüäðàë óðâóó ÷èãëýëýýð ºðíºõ ¸ñòîé, òýãýõýýð õ¿ì¿¿ñèéí ¿õýë òºðºõººñ íü ºìíº áàéæ, îð÷ëîí åðòºíö õóìèãäàõûí õýðýýð óëàì çàëóó áîëîõ áàéëàà. Èéì ä¿ãíýëòèéí ñýòãýë òàòàì áàéäàë íü òýëýëòèéí ôàç, õóìèëòûí ôàç õîîðîíäûí ãî¸ òýíöâýðò
  • 100.
    îðøèæ áàéâ. Ãýõäýý¿¿íèéã îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé òºñººëë¿¿äýýñ àíãèä, äàíãààð íü àâ÷ ¿çýæ áîëîõã¿é. Ýíý ä¿ãíýëò õèë õÿçãààð ¿ã¿é ãýäýã íºõö뺺ñ óðãàí ãàð÷ áàéíà óó ýñâýë ýíý íºõöºëä õàðø áàéíà óó? ãýñýí àñóóëò ¿¿ñ÷ áàéíà. Ò¿ð¿¿í ºã¿¿ëñýí÷ëýí õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë ¿íýõýýð ýìõ öýãöã¿é íü õóìèëòûí øàòàíä íýìýãäýõ ¸ñòîéã çààíà ãýæ ýõýíäýý áîäñîí þì. Çàðèì òàëààð íàìàéã äýëõèéí ãàäàðãûí àäèëòãàë òººðºãäºëä îðóóëæ áàéëàà. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë Õîéä Òóéëòàé äàâõöàíà ãýæ ¿çüå. Òýãâýë îð÷ëîí åðòºíöèéí òºãñãºë ýõëýëòýéãýý Õîéä Òóéë ªìíºä Òóéëòàéãàà àäèë áàéäàã øèã àäèë áàéõ ¸ñòîé. Ãýõäýý Õîéä, ªìíºä Òóéëóóä õóóðìàã öàã õóãàöààíä îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë, òºãñãºë õî¸ðòîé òààðíà. Áîäèò öàã õóãàöààíä ýõëýë, òºãñãºë õî¸ð áèå áèåýñýý íèëýýä ÿëãààòàé áàéíà. Õóìèëòûí ôàç öàãèéí õóâüä óõàðñàí òýëýëòèéí ôàçòàé àäèë áàéäàã îð÷ëîí åðòºíöèéí ýíãèéí íýã çàãâàðûã àâ÷ ¿çñýí àæèë ìààíü ÷ íàìàéã òººðºãäºëä îðóóëæ áàéëàà. Ãýâ÷ ìèíèé õàìòðàã÷, Ïåíñèëüâàíèé Èõ Ñóðãóóëèéí Äîí Ïåéæ õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë íü õóìèëòûí ôàç öàãèéí õóâüä óõàðñàí òýëýëòèéí ôàç áàéõûã øààðäàõã¿é ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. ¯¿íýýñ ãàäíà øàâü íàðûí ìààíü íýã Ðåéìîíä Ëåôëåìì íèëýýä íàðèéí ýýäðýýòýé çàãâàðò îð÷ëîí åðòºíöèéí õóìèëò òýëýëòýýñýý èõ ÿëãààòàé ãýäãèéã òîãòîîâ. Áè àëäñàíàà îéëãîëîî. ¯íýíäýý õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë íü õóìèëòûí ¿åä ýìõ öýãöã¿é ºñºí íýìýãäñýýð áàéõ ¸ñòîé㠺㿿ëæ áàéíà. Öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê áîëîí ïñèõîëîãè ÷èã¿¿ä ÷èãëýëýý õàð í¿õýíä ÷, ýðãýí õóìèãäàæ ýõýëñýí îð÷ëîí åðòºíöºä ÷ ýñðýã ç¿ãò ººð÷èëäºãã¿é àæýý. Èéì àëäààã ººðººñºº îëîîä òà þó õèéõ áàéñàí áîë? Çàðèì íü ººðèéí áóðóóã õýçýý ÷ õ¿ëýýõã¿é, ººðèéí ñàíààíóóäàä òóñ áîëîõ øèíý, øèíý, îãò ¿íäýñëýãýýã¿é îëîí ¿íäýñëýëèéã ýðæ õàéäàã. Ýääèíãòîí õàð í¿õíèé îíîëûã ýñýðã¿¿öýã÷ áîëîîä ÿã èíãýæ áàéñàí þì. ͺ㺺 õýñýã íü èéì áóðóó ¿çëèéã õýçýý ÷ áàðèìòëàæ áàéãààã¿é, õýðýâ áàðèìòëàæ áàéñàí áîë ò¿¿íèé ¿íäýñã¿éã ¿ç¿¿ëýõèéí òóëä ë áàðèìòëàæ áàéñàí ãýäãýý çàðëàäàã. ªºðèéí áóðóóã àëáàí ¸ñîîð õ¿ëýýí çºâøººðºõ íü èë¿¿ çºâ þì øèã íàäàä ñàíàãääàã. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òîãòâîðòîé çàãâàðûã áèé áîëãîõ ¿åä õýðýã áîëñîí ñàíñðûí òîãòìîëûã îðóóëñàíûãàà ººðèéíõºº õàìãèéí òîì àëäàà ãýæ Ýéíøòåéí çàðëàæ áàéñàí íü ¿¿íèé ñàéõàí æèøýý þì. Öàã õóãàöààíû ÷èãäýý ýðãýí îðú¸. ßàãààä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê áîëîí ñàíñðûí ÷èã èæèë ÷èãëýëòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà âý? ªºðººð õýëýõ þì áîë ÿàãààä ýìõ öýãöã¿é íü îð÷ëîí åðòºíö òýëäýã òýð ÷èãëýëä ÿâààíäàà ºñäºã âý? ãýñýí íýã àñóóëò áèäýíä ¿ëäñýí. Õèë õÿçãààðã¿éí íºõöëèéí ºã¿¿ëæ áàéãàà÷ëàí õýðýâ îð÷ëîí åðòºíö òýëýýä äàðàà íü õóìèãäàæ ýõëýíý ãýæ òîîöâîë àñóóëò ìààíü ÿàãààä áèä õóìèëòûí ôàçä áèø, õàðèí òýëýëòèéí ôàçä áàéõ ¸ñòîé âý? ãýõ ìàÿãòàé áîëæ ººð÷ëºãäºíº. "Õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷èìûí ¿íäñýí äýýð ýíý àñóóëòàíä õàðèóëæ áîëíî. Õóìèëòûí ôàç äàõü íºõöë¿¿ä ÿàãààä ýìõ öýãöã¿é íü îð÷ëîí åðòºíö òýëæ áàéãàà òýð ÷èãëýëä ÿâààíäàà ºñäºã âý ãýæ àñóóõ ÷àäàëòàé óõààíò àìüòäûí îðøèí áàéõóéä òîõèðîõã¿é. Õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöëèéí óðüä÷èëàí õýëäýã îð÷ëîí åðòºíöèéí ýðò ¿åèéí èíôëÿöè íü îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèëòààñ çàéëõèéõ, èéìä õóìèëòàíä ìºä õ¿ðýõã¿é òýðõ¿¿ õàíàñàí õóðäàíä ìàø îéðõîí õóðäààð òýëñýí ãýäãèéã çààäàã. Ãýõäýý òýð ¿åä á¿õ îä øàòàæ äóóñààä, òýäíèé ¿¿ñãýñýí ïðîòîí, íåéòðîíóóä á¿ð æèæèã Ẻìñ áîëîí çàäàðñàí áàéíà. Îð÷ëîí åðòºíö öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê òîäîðõîé íýã ÷èãã¿é, ¿íýõýýð á¿ðýí ýìõ öýãöã¿é òºëºâò ¿ëäýõ áàéâ. Ýìõ öýãöã¿é ìàø èõýýð íýìýãäýæ ÷àäàõã¿é, îð÷ëîí åðòºíö ÷ òèéí áàðàã á¿ðýí ýìõ öýãöã¿é òºëºâò áàéõ áàéëàà. Ãýâ÷ óõààíò àìüäðàë îðøèí áàéõàä òåðìîäèíàìèê òîäîðõîé íýã ÷èã çàéëøã¿é àæ. Àìüäðàõûí òóëä õ¿ì¿¿ñ ýíåðãèéí öýãöòýé õýëáýðèéã òýýã÷ áîëæ èëýðõèéëýãäýõ õ¿íñ òýæýýëèéã õýðýãëýí, ò¿¿íèéã äóëààí áîëãîí ººðººð õýëáýë ýíåðãèéí ýìõ öýãöã¿é õýëáýð áîëãîí õóâèðãàõ ¸ñòîé. Èíãýõëýýð õóìèëòûí
  • 101.
    øàòàíä óõààíò ÿìàð÷àìüäðàë áàéæ ÷àäàõã¿é. Ýíý íü ÿàãààä áèäíèé õóâüä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê áîëîí ñàíñðûí ÷èã èæèë ÷èãëýëòýé áàéäãèéã òàéëáàðëàíà. Ýìõ öýãöã¿é íü îð÷ëîí åðòºíöèéí òýëýëòýýñ áîëîîä íýìýãääýã ìýòýýð áîäîõ íü áóðóó. Ýìõ öýãöã¿é ºñºõèéã áîëîí çºâõºí òýëýëòèéí ôàçä óõààíò àìüäðàëä òîõèðîõ íºõöºë á¿ðäýõèéã õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë á¿ðýëä¿¿ëäýã áèëýý. ¯ð ä¿íãýý òîîöú¸. Øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä öàã õóãàöààíû "óðàãøëàõ", "óõðàõ" ÷èãëýëèéí õîîðîíä ÿëãàà òàâüäàãã¿é. Ãýõäýý èðýýä¿éã ºíãºðñºíººñ ÿëãàõ öàã õóãàöààíû äîð õàÿæ ãóðâàí ÷èã áàéíà. Ýäãýýð íü ýìõ çàìáàðààã¿é ºñ÷ áàéäàã öàã õóãàöààíû ÷èãëýë áîëîõ òåðìîäèíàìèê ÷èã, áèäýíä èðýýä¿éã áèø, õàðèí ºíãºðñºíèéã ñàíóóëäàã öàã õóãàöààíû ÷èãëýë áîëîõ ïñèõîëîãèéí ÷èã, îð÷ëîí åðòºíö õóìèãääàã áèø, õàðèí òýëæ áàéäàã öàã õóãàöààíû ÷èãëýë áîëîõ ñàíñðûí ÷èã þì. Ïñèõîëîãèéí ÷èã òåðìîäèíàìèê ÷èãòýé ¿íýõýýð òýíö¿¿, òýãýõýýð òýä õî¸óë èæèë ÷èãëýëòýé áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã áè ¿ç¿¿ëëýý. Õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõö뺺ñ öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê òóí íàðèéí ÷èã áàéãàà íü óðãàí ãàðíà, ÿàãààä ãýâýë îð÷ëîí åðòºíö íýãýí õýâèéí, ýìõ öýãöòýé òºëºâò ¿¿ññýí áàéõ ¸ñòîé. Òåðìîäèíàìèêèéí áîëîí ñàíñðûí ÷èã äàâõöäàã øàëòãààí íü óõààíò àìüòàí çºâõºí òýëýëòèéí ôàçä ë àìüäàð÷ ÷àäíà ãýäýã äýýð ñóóðèëäàã. Õóìèëòûí ôàçä öàã õóãàöààíû òåðìîäèíàìèê íàðèéí ÷àíä ÷èã áàéõã¿é áîëîõîîð óõààíò àìüäðàëä òýð íü òîõèðîõã¿é. Îð÷ëîí åðòºíöèéã òàíèí ìýäýõ çàìä õ¿í òºðºëõòíèé õèéñýí äýâøèë îð÷ëîí åðòºíöèéí ºñºí íýìýãäýõ ýìõ öýãöã¿éä ýìõ öýãöèéí áÿöõàí áóëàí ¿¿ñýõýä õ¿ðãýñýí àæýý. Õýðýâ òà ýíý íîìûí ¿ã á¿ðèéã òîãòîîñîí áîë ñàíàõ îé òàíü õî¸ð ñàÿ îð÷èì íýãæ ìýäýýëýë àâ÷, òàíû òàðõèí äàõü ýìõ öýãö áàðàã õî¸ð ñàÿ íýãæýýð íýìýãäñýí. Ãýõäýý òà ýíý íîìûã óíøèæ áàéõäàà õ¿íñ òýæýýëèéí áàéäëààð àâñàí íààíàäàæ ìÿíãàí êàëîðè öýãöòýé ýíåðãèéã õºëñ ÿëãàðóóëàõ çàìààð äóëààí áîëãîí îð÷èí òîéðíûõîî àãààðò øèíãýýí, ýìõ öýãöã¿é ýíåðãè áîëãîí õóâèðãàñàí. Ýíý ¿åä îð÷ëîí åðòºíö äýõ ýìõ öýãöã¿é òàíû òàðõèí äàõü ýìõ öýãöèéí äóðäñàí íýìýãäýëòýýñ àðâàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ äàõèí èõ áóþó îéðîëöîîãîîð õîðèí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ íýãæýýð ºññºí, òýãýõäýý ýíý íîìîíä îðñîí á¿õíèéã ñàíàæ áàéãàà áîë ø¿¿ äýý. Äàðààãèéí á¿ëýãò áè îð÷ëîí åðòºíöºä áîëæ áàéãàà á¿õíèéã õàìàðñàí á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã á¿òýýõèéã ÷àðìàéí ìèíèé ÿðüñàí òýäãýýð òóñãààð îíîëûã áèå áèåòýé íü íýãòãýõ ãýæ õ¿ì¿¿ñ õýðõýí îðîëäñîíû㠺㿿ëýõäýý òàíû òàðõèíä àðàé èõ ýìõ öýãö òºð¿¿ëýõèéã îðîëäîõ áîëíî.
  • 102.
    Àðàâäóãààð á¿ëýã Ôèçèêèéí íýãäýë Îð÷ëîíåðòºíöºä áîëæ áàéãàà á¿õíèéã òàéëáàðëàõ á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã íýãýí àìüñãààãààð á¿òýýõ íü íýãä¿ãýýð á¿ëýãò ÿðüñàí÷ëàí îãòõîí ÷ àìàð áèø þì. Èíãýýä áèä ¿éë ÿâäëûí õÿçãààðëàãäìàë õýñãèéã òàéëáàðëàäàã òóñãààð îíîëóóä á¿òýýí, áóñàä íºëººã îðõèæ ýñâýë òîäîðõîé òîîãîîð îðëóóëæ óðàãøèëäàã. (Õèìèä àòîìûí öºìèéí äîòîîä á¿òöèéã ìýäýõã¿éãýýð àòîìóóäûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéã òîîöîæ áàéñàí áàéõ æèøýýòýé.) Ãýõäýý ýöñèéí ýöýñò ýíý á¿õ òóñãàé îíîëûã îðëîõ, ººðèéí äóðûí õýìæèãäýõ¿¿íèé óòãûã òóðøëàãàòàé òààðóóëàõ àëáàã¿é èéì íýãýí á¿ðýí, çºð÷èëã¿é íýãäìýë îíîëûã îëíî ãýäýãò èòãýæ áîëíî. Èéì îíîëûí ýðýë íü "ôèçèêèéí íýãäýë" ãýäãýýð àëäàðøñàí þì. Ýéíøòåéí àìüäðàëûíõàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéã íýãäìýë îíîëûí ýðýë õàéãóóëä çîðèóëñàí ÷ òýð ¿åä òîõèðîî íü á¿ðäýýã¿é áàéæýý. Òóõàéí ¿åä òàòàëöàë áîëîí öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷íèé òóõàé òóñãàé îíîëóóä áàéñàí áîëîâ÷ öºìèéí õ¿÷íèé òàëààð ìýäýãäñýí þì áàãà áàéëàà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà êâàíò ìåõàíèêèéí õºãæèëä òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ìºðò뺺 ò¿¿íä èòãýõýýñ Ýéíøòåéí ººðºº òàòãàëçàæ áàéâ. Ãýòýë òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷ëîí åðòºíöèéí ñóóðü øèíæ ìºí áîëòîé. Èéìä òýðýýð ¿íýíõ¿¿ íýãäìýë îíîëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ ¸ñòîé. ªíººäºð áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé íèëýýä èõ ç¿éëèéã ìýäýæ áàéãàà ó÷ðààñ èéì îíîëûã á¿òýýõ èòãýë ìàø èõ ºññºí ãýäãèéã áè ¿ç¿¿ëíý. Ãýõäýý õýòýðõèé èõ èòãýõ õýðýãã¿é þì. Õîîñîí àìëàëòàíä áèä óäàà äàðàà õóóðòàæ áàéñàí! Æèøýý íü, òàñðàëòã¿é áîäèñûã òîäîðõîéëäîã óÿí õàòàí øèíæ, äóëààí äàìæóóëàõ øèíæ ãýõ ìýò øèíæ¿¿äýýð äàìæóóëæ á¿õíèéã òàéëáàðëàæ áîëíî ãýæ ýíý çóóíû ýõýíä ¿çýæ áàéëàà. Àòîìûí á¿òýö, òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûã íýýñýí íü èéì õàíäëàãûã ýãíýãò ¿ã¿é áîëãîâ. Äàðààõàí íü áàñ, 1928 îíä: Íîáåëèéí øàãíàëò, ôèçèê÷ Ìàêñ Áîðí øòòèíãåíèé èõ ñóðãóóëèéí çî÷äûí ºìíº ãàðààä "Áèäíèé îéëãîæ áàéãààãààð ôèçèê õàãàñ æèëèéí äàðàà òºãñºíº" ãýæ õýëñýí þì. Òýðýýð Äèðàêèéí íýýãýýä óäààã¿é áàéñàí ýëåêòðîíû òîìú¸îíä ¿íäýñëýí òèéí èòãýëòýé áàéæýý. Èéì òîìú¸î òýð ¿åä ìýäýãäýæ áàéñàí õî¸ð Ẻìèéí íýã áîëîõ ïðîòîíû õóâüä ÷ áàéõ ¸ñòîé áºãººä èéí îíîëûí ôèçèê ºíäºðëºíº ãýæ á¿ãä áîäñîí àæ. Ãýâ÷ íåéòðîí áîëîí öºìèéí õ¿÷èéã íýýñýí íü ýíýõ¿¿ òààìàãëàëûã ÷ òººðºëä¿¿ëæ îðõèëîî. Ãýëýý ÷ ãýñýí áàéãàëèéí ýöñèéí õóóëèóäûã õàéõ àæèë ìààíü òºãñãºë人 îéðòñîí áàéõàà ãýñýí àÿäóó ººäðºã ¿çýëä ºíººäºð ¿íäýñëýë áàéãàà ãýäýãò áè èòãýäýã. ªìíºõ á¿ëã¿¿äýä òàòàëöëûí òóñãàé îíîëûã òºëººëäºã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë áîëîí ñóë, õ¿÷òýé, öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷èéã òàéëáàðëàäàã òóñãàé îíîëóóäûí òàëààð ºã¿¿ëñýí áèëýý. Òàòàëöëûã ººðòºº áàãòààãààã¿éãýýñ ãàäíà îíîëûí õóâüä òîîöîîëîãäîõã¿é, ñàéòàð òîõèðñîí íºõö뺺ñ ë òóðøèëòòàé òààðàõ, ÿíç á¿ðèéí Ẻìèéí õàðüöàíãóé ìàññíóóä ãýõ ìýò õýìæèãäýõ¿¿íèéã àãóóëäàãèéí óëìààñ á¿ðýí õàíãàëòòàé ãýæ òîîöîãäîìã¿é áàéäàã èõ íýãäëèéí õýìýýõ îíîëä ñ¿¿ëèéí ãóðàâ íü íýãòãýãäñýí áàéæ ìàãàäã¿é. Òàòàëöëûã áóñàä õ¿÷òýé íýãòãýñýí áàéõ îíîëûã áèé áîëãîõ ¿íäñýí áýðõøýýë õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë íü "ñîíãîäîã" îíîë áàéäàãòàé ººðººð õýëáýë òýðýýð êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûã õàðãàëçäàãã¿éòýé õîëáîîòîé. Áóñàä òóñãàé îíîëóóä êâàíò ìåõàíèêòàé ÷óõàë õýñãýýðýý õîëáîãääîã. Èéìä þóíû ºìíº õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã òîäîðõîéã¿éí çàð÷èìòàé íýãòãýõ íü ÷óõàë. Áèäíèé ¿çñýíýýð òèéì íýãäëèéí ¿ð ä¿íä õàð í¿õ õàð áàéõàà áîëüæ, îð÷ëîí åðòºíöººñ îíöãîé öýã¿¿ä àëãà áîëæ, òýðýýð õèë õÿçãààðã¿é, áèâ
  • 103.
    áèò¿¿ áîëäîã ãýõìýò õýä õýäýí ãàéõàëòàé ¿ð ä¿í ãàðäàã. Ãýõäýý äîëîîäóãààð á¿ëýãò òàéëáàðëàñàíààð òîäîðõîéã¿éí çàð÷èì íü "õîîñîí" îðîí çàé ÷ ãýñýí âèðòóàëü Ẻì, ýñðýã- Ẻìèéí õîñîîð ä¿¿ðäýã ãýæ ºã¿¿ëäýãò áýðõøýýë îðøèíî. Ýäãýýð õîñ òºãñãºëã¿é ýíåðãèòýé áàéäàã áîëîõîîð Ýéíøòåéíèé àëäàðò E=mñ^2 òîìú¸î ¸ñîîð òýäíèé ìàññ áàñ òºãñãºëã¿é áàéõ ¸ñòîé. , Èéìä òýäíèé òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð îð÷ëîí åðòºíö ìóðóéæ òºãñãºëã¿é áàãà õýìæýýíä õ¿ðòýë õóìèãäàõ ¸ñòîé. Èéì óòãàã¿é òºãñãºëã¿é áóñàä òóñãàé îíîëä áàñ ¿¿ñäýã ÷ òýäíèéã àõèí õýâèéíæ¿¿ëýõ (renormalization) ãýäýã àðãûí òóñëàìæòàé àðèëãàæ ÿìàãò áîëäîã. Ýíý íü ºìíºõ òºãñãºëã¿éã øèíý òºãñãºëã¿é îðóóëñàíààð ¿ã¿é áîëãîõ àðãà þì. Á¿ðýí áóñ ìàòåìàòèê ¿íäýñëýëòýé ÷ ãýëýý ýíý àðãà àìæèëòòàé õýðýãëýãääýã òºäèéã¿é ò¿¿íèé òóñëàìæòàé ãàðãàí àâñàí òóñãàé îíîëûí òààìàãëàëóóä àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íòýé ãàéõàëòàé íàðèéí òààðäàã áèëýý. Ãýâ÷ òºãñ îíîë íü ìàññ, õ¿÷íèé áîäèò óòãûã îíîëûí ¿¿äíýýñ óðüä÷èëàí õýëæ ÷àääàãã¿é, ñîðèëò òóðøèëòòàé òààðóóëàõ çàìààð á¿ðä¿¿ëýõ õýðýãòýé áîëäîã ó÷ðààñ òºãñ îíîëûã õàéõ òàë äýýð àõèí õýâèéíæ¿¿ëýõ àðãà ñ¿ðõèé õ¿íäðýëòýé ó÷èðäàã. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëä îðóóëàõ îðîëäëîãûí ¿åä òààðóóëæ áîëîõ õî¸ðõîí òîî áàéäàã íü òàòàëöëûí õ¿÷íèé õýìæýý, ñàíñðûí òîãòìîë õî¸ð þì. Ãýõäýý òýäíèé õóâèðãàëòààð á¿õ òºãñãºëã¿éã àðèëãàõ áîëîìæã¿é áèëýý. Òýãýõäýý îðîí-öàãèéí ìóðóéëò çýðýã çàðèì íýã õýìæèãäýõ¿¿íèéã á¿ðýí òºãñãºëºã ãýæ ¿çýýä õýìæèæ áîëîõ õýäèé ÷ ýäãýýð õýìæèãäýõ¿¿í ¿íýõýýð òºãñãºëã¿é õýìýýí òààìàãëàäàã îíîëóóä áàñ áèé! Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëûã òîäîðõîéã¿éí çàð÷èìòàé íýãòãýõ ¿åä ¿¿ñäýã ýíý àñóóäàë õýñýã õóãàöààíä ýðãýëçýýòýéä òîîöîãäîæ áàéñàí ÷ ýöñèéí ýöýñò ò¿¿íèé áîäèòîé áîëîõ íü 1972 îíä íàðèéâ÷èëñàí òîîöîîãîîð áàòëàãäñàí þì. ¯¿íýýñ äºðâºí æèëèéí äàðàà "åð áóñûí- òàòàëöëûí" ("supergravity") îíîë ãýæ íýðëýãäñýí, áîëîìæèò øèéäë¿¿äèéí íýã íü èëðýâ. Ýíý îíîëûí óòãà íü òàòàëöëûí õ¿÷èéã 纺äºã 2 ñïèíòýé Ẻì áîëîõ ãðàâèòîí íü 3/2, 1, 1/2, 0 ñïèíòýé çàðèì øèíý Ẻìòýé íýãääýã ãýäýãò îðøèíî. Òýãýõýýð ýíý á¿õ Ẻìèéã ÿìàð íýã óòãààð 0,1,2 ñïèíòýé õ¿÷íèé 纺ã÷-Ẻìñòýé 1/2,3/2 ñïèíòýé áîäèñûí Ẻìñ íýãäýõ çàìààð á¿òñýí íýã ë "åð áóñûí-Ẻì"-èéí ÿíç á¿ðèéí òºðºë ãýæ ¿çýæ áîëíî. Òýãýõäýý1/2, 3/2 ñïèíòýé âèðòóàëü Ẻì/ýñðýã-Ẻìèéí õîñóóä ñºðºã ýíåðãèòýé òºäèéã¿é 2,1,0 ñïèí á¿õèé âèðòóàëü õîñóóäûí ýåðýã ýíåðãèòýé òýíöýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã àæ. ¯ð ä¿íä íü îëîí òºãñãºëã¿é àëãà áîëîõ ÷ òýäíèé çàðèì õýñýã õýâýýð ¿ëäñýí áàéõ íèãóðòàé. Ãýõäýý á¿õ òºãñãºëã¿é àðèëñàí ýñýõèéã òîäðóóëàõ íü õýíèé ÷ îðîëäîæ ç¿ðõëýõã¿é òèéì àéìøèãòàé, íàðèéí ýýäðýýòýé òîîöîîã øààðääàã. Êîìïüþòåðèéí òóñëàìæòàéãààð ÷ ýíý àæèë äºðâºí æèëýýñ áàãàã¿é õóãàöàà øààðäàõ ÷ íýã ÷ áîëîâ àëäàõ ìàãàäëàë ìàø ºíäºð ãýäãèéã òîîöîî ¿ç¿¿ëæ áàéãàà. Èéìä õýí íýãýí á¿õ òîîöîîã äàõèí ÿâóóëæ èæèë ¿ð ä¿íã ãàðãàí àâñàí òîõèîëäîëä ë õàðèóëòàíä èòãýæ áîëíî, õàðèí ¿¿íèéã òîîöîõ íü áýðõøýýëòýé. Ýíý á¿õ àñóóäàë õèéãýýä åð áóñûí-òàòàëöëûí îíîë äàõü Ẻìñ àæèãëàãäàõ Ẻìñººñ ÿëãààòàé áàéæ ìàãàäã¿é áàéñàí ÷ ãýñýí èõýíõ ýðäýìòýä åð áóñûí-òàòàëöàë ôèçèêèéí íýãäëèéí òóõàé áîäëîãûí çºâ øèéäýíä õ¿ðãýíý ãýæ ¿çýæ áàéëàà. Òàòàëöëûã áóñàä õ¿÷òýé íýãòãýõ õàìãèéí ñàéí àðãà íü ýíý áàéñàí áîëîëòîé. Ãýâ÷ 1984 îíä ýðäýìòäèéí ñàíàà áîäîë óòàñíû (string thåîãó) ãýãäýõ îíîëûí òàë ðóó õ¿÷òýé õýëáèéñýí þì. Óòàñíû îíîëûí ¿íäñýí ñóäëàãäàõóóí íü îðîí çàéä íýã ë öýãèéã ýçëýí îðøäîã Ẻìñ áèø, õàðèí óðòààñ ººð ÿìàð÷ õýìæýýñã¿é, òºãñãºëã¿é íàðèéõàí óòàñ øèã ç¿éëñ áàéäàã. Ýäãýýð óòàñíû ¿ç¿¿ð (çàäãàé óòàñíóóä ãýãäýõýýð) ÷ºëººòýé ýñâýë áèå áèåòýéãýý íèéëñýí (áèò¿¿ óòàñíóóä ãýãäýõýýð) áàéæ (çóðàã 10.1, 10.2) áîëíî. Áººì öàã õóãàöààíû ýãøèí á¿ðò îðîí çàéí íýã öýãèéã ýçýëäýã áîëîõîîð ò¿¿íèé ò¿¿õèéã îðîí-öàãò øóëóóíààð ("äýëõèéí-øóëóóíààð") ä¿ðñýëæ áîëîõ þì. Õàðèí óòàñ íü öàã õóãàöààíû ýãøèí á¿ðò îðîí çàéí íýã øóëóóíûã ýçýëäýã òóë ò¿¿íèé ò¿¿õ îðîí-öàãò äýëõèéí-
  • 104.
    õóóäàñ ãýãäýõ õî¸ðõýìæýýñò ãàäàðãóóãààð ä¿ðñëýãäýíý. (Äýëõèéí-õóóäàñ äýýðõ àëèâàà öýã íýã íü öàã õóãàöàà, íºãºº íü óòñàí äàõü öýãèéí áàéðëàëûã çààõ õî¸ð òîîãîîð òîäîðõîéëîãäîíî.)3àäãàé óòàñíû äýëõèéí-õóóäàñ áîë çàõ íü îðîí-öàã äàõü óòàñíû ¿ç¿¿ð¿¿äýä õàðãàëçàõ ãàäàðãà áàéíà (çóðàã 10.1). Áèò¿¿ óòàñíû äýëõèéí-õóóäàñ íü öèëèíäð ýñâýë ãóóðñ õýëáýðòýé áàéõ áºãººä ãóóðñíû îãòëîãäñîí õýñýã íü öàã õóãàöààíû òîäîðõîé àãøèí äàõü óòàñíû áàéðëàëä õàðãàëçàõ òîéðîã áàéíà (çóðàã 10.2). çóðàã 10.1,2 Õî¸ð õýñýã óòàñ íýã óòàñ áîëîí íèéëæ áîëíî. Çàäãàé óòàñíû òîõèîëäîëä òýä ¿ç¿¿ðýýðýý ë íèéë÷èõíý (çóðàã 10.3), õàðèí áèò¿¿ óòàñíû íýãäýë íü ºìäíèé øóóìàãíû íèéëýëòèéã ñàíàãäóóëàì (çóðàã 10.4) áàéíà.
  • 105.
  • 106.
    çóðàã 10.4 Ýíý÷ëýí íýãóòàñ õî¸ð óòàñ áîëîí ñàëæ áîëîõ þì. ªìíº íü Ẻì ãýæ òîîöîãäîæ áàéñàí ç¿éë óòàñíû îíîëä îëñíû ¿ç¿¿ðýýñ äóãòðàõàä ÷àíãàðñàí îëñîîð äîëãèîí ã¿éäýã øèã óòñàí äóíäóóð ã¿éæ áàéãàà äîëãèîí øèãýýð ä¿ðñëýãääýã. Íýã Ẻì íºãººãºº ãàðãàõ, øèíãýýõ íü óòàñíóóä ñàëæ, íèéëýõòýé òîõèðíî. Æèøýý íü, íàðíààñ äýëõèéä ¿ç¿¿ëæ áóé òàòàëöëûí õ¿÷èéã Ẻìèéí îíîëä íàðíû Ẻìñ ãðàâèòîíûã ÿëãàðóóëæ. äýëõèéí Ẻìñ ò¿¿íèéã øèíãýýñíèé óëìààñ ¿¿ñäýã ìýòýýð ä¿ðñýëäýã (çóðàã 10.5). Óòàñíû îíîëä ýíý ¿éë ÿâö ãóóðñíû Í-õýëáýðèéí íèéëýëò ìýòýýð èëýðõèéëýãääýã (çóðàã 10.6). (Óòàñíû îíîë ÿìàð íýã óòãààð óñ ò¿ãýýõ òåõíèêòýé òºñòýé.) Áîñîî õî¸ð õýñýã íü íàð, äýëõèé õî¸ðûí Ẻìñò õàðãàëçàíà, õàðèí õºíäëºâ÷ íü òýäíèé õîîðîíä ã¿éæ áàéãàà ãðàâèòîíòîé òîõèðíî.
  • 107.
    çóðàã 10.5,6 Óòàñíû îíîëìàø õà÷èí ò¿¿õòýé. Òýð íü õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí îíîëûã áàéãóóëàõ îðîëäëîãûí ¿åä æàðààä îíû òºãñãºëä ¿¿ññýí þì. Ïðîòîí, íåéòðîíû òºðëèéí Ẻìñèéã óòñàí äóíäóóð ã¿éäýã äîëãèîí ìýòýýð àâ÷ ¿çñýíä ãîë ñàíàà íü îðøäîã. Òýãâýë Ẻì õîîðîíä ¿éë÷ëýõ õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë ààëçíû òîð øèãýýð óòàñíû áóñàä õýñãèéã ººð õîîðîíä íü õîëáîñîí ñàëààíóóäòàé ä¿éíý. Ýíý îíîëä òîîöîîëñîí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õ¿÷ ñîðèëò òóðøèëòòàé òààðñàí óòãàòàé áàéõûí òóëä óòàñíóóä àðàâ îð÷èì òîíí õ¿÷ýýð òàòàãäñàí ñóíàäàã óòàñòàé àäèë áàéõ ¸ñòîé áàéëàà. Óòàñíû îíîë òàòàëöëûí õ¿÷èéã òàéëáàðëàæ ÷àäíà, ãýõäýý óòàñ íü ìàø èõ áóþó ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä ãó÷èí åñºí òýã á¿õèé) òîíí õ¿÷ýýð òàòàãäñàí ¿åä ë ÷àäíà ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí á¿òýýëèéã 1974 îíä Ïàðèñûí èðãýí Æîýëü Øåðê, Êàëèôîðíèéí òåõíèêèéí èíñòèòóòûí Æîí Øâàðö õî¸ð íèéòë¿¿ëæýý. Óòàñíû èéì çàãâàð, õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë õî¸ðûí òààìàãëàë åðäèéí õýìæýýíä äàâõöàíà, õàðèí ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿíû íýã ñàíòèìåòðýýñ (íýã ñàíòèìåòðèéã àðäàà ãó÷èí ãóðâàí òýãòýé íýãä õóâààñàíààñ) ÷ áàãà ìàø º÷¿¿õýí õýìæýýíä ÿëãàð÷ ýõýëäýã. Ãýõäýý ýíý àæèë îíöãîé àíõààðàë òàòààã¿é àæýý. Ó÷èð íü ÿã òýð ¿åä îëîíõ õ¿í ñîðèëò òóðøèëòòàé ìàø ñàéí òîõèð÷ áàéñàí êâàðê, ãëþîíû îíîëä õàíäàí õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí óòàñíû àíõíû îíîëîîñ òàòãàëçñàí áàéâ. Øåðê ýìãýíýëòýéãýýð íàñàí ýöýñëýæ (òýðýýð øèæèí ºâ÷òýé áàéñàí áºãººä ò¿¿íä èíñóëèíû òàðèà õèé÷èõ íýã ÷ õ¿í áàéãààã¿é ¿åä êîì òóññàí þì), Øâàðö óòàñíû ãýõäýý ìàø èõ õ¿÷ýýð òàòàãäñàí óòàñ á¿õèé îíîëûí òàëûí öîð ãàíö õ¿í áîëîí õîöîð÷ýý. 1984 îíä óòñûã ñîíèðõîõ íü õî¸ð øàëòãààíû óëìààñ ñàíàìñàðã¿éãýýð ñýðãýñýí àæ. Íýãä, åð áóñûí-òàòàëöàë òºãñãºëºã ãýäãèéã ýñâýë ò¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð áèäíèé àæèãëàæ áàéãàà ÿíç á¿ðèéí á¿õ Ẻìèéí îðøèõóéã òàéëáàðëàæ áîëíî ãýäãèéã ¿ç¿¿ëýõèéã îðîëäîîä õýí ÷ þóã ÷ îëæ ÷àäààã¿é. Õî¸ð äàõü øàëòãààí íü Ëîíäîíãèéí Êóèí-Ìýðè-êîëëåæèéí Æîí Øâàðö, Ìàéê Ãðèí õî¸ð áèäíèé àæèãëàäàã Ẻìñèéí çàðèìä íü áàéäàã ç¿¿í òàëûí ìóøãèðàëòòàé Ẻìñ îðøèí áàéãààã óòàñíû îíîëûí òóñëàìæòàéãààð òàéëáàðëàæ áîëíî ãýäãèéã ¿ç¿¿ëñýí ºã¿¿ëýë õýâë¿¿ëñýí ÿâäàë þì. Øàëòãààí íü ÿìàð ÷ áàéëàà õàìààã¿é óäàõã¿é ìàø îëîí õ¿í óòàñíû îíîë ðóó õàíäàæ, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä ò¿¿íèé øèíý íýãýí òºðºë áîëîõ, àæèãëàãäàõ Ẻìñèéí ÿíç á¿ðèéí òºðëèéã òàéëáàðëàõ èòãýë ºãñºí, íýãýí òºðºë áóñ ãýãäýõ óòàñíû îíîë áèé áîëîâ.
  • 108.
    Óòàñíû îíîëä òºãñãºëã¿éáàñ ¿¿ñäýã, ãýõäýý íýãýí òºðºë áóñ óòàñíû àëèâàà îíîëä ýäãýýð òºãñãºëã¿é àðèëàõ (ýíý íü õàðààõàí òîäîðõîé áèø áàéãàà ÷ ãýñýí) íàéäâàð áèé. Ãýõäýý óòàñíû îíîë á¿ð àéõàâòàð õ¿íäðýëèéã àãóóëäàã. Òýä æèðèéí äºðâºí õýìæýýñò îðîí-öàãò áèø, õàðèí àðàâ ýñâýë õîðèí çóðãààí õýìæýýñò îðîí-öàãò ë çºð÷èëã¿é áàéõ áîëòîé! Èë¿¿ õýìæýýñ ãýäýã áîë øèíæëýõ óõààíû óðàí ñýòãýìæèíä õýâèéí ç¿éë. Òýíä òýäýíã¿é áîëîõ þì ¿íýíäýý áàðàã áîëîìæã¿é, ÿàãààä ãýâýë ººðººð áàéñàí áîë õàðüöàíãóéí îíîë ¸ñîîð ãýðëýýñ õóðäàí ÿâæ áîëîõã¿éãýýñ áîëîîä ãàëàêòèê, îääûí õîîðîíä àÿëàõ àÿëàë ÷ ñýòãýãäýõã¿é óäàõ áàéëàà. Øèíæëýõ óõààíû óðàí çºãíºã÷äèéí ñàíàà íýìýëò õýìæýýñýýð äàìæèí çàìûã ÿàãààä ÷ þì òîâ÷èëæ áîëíî ãýäýãò îðøäîã. Ýíý ñàíààã äàðààõ áàéäëààð çóðãàí äýýð òàéëáàðëàæ áîëíî. Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îðîí çàé çºâõºí õî¸ð õýìæýýñòýé áàéãààä öàãèðàãàí áîîâ ýñâýë àâðàõ öàãèðàãíû ãàäàðãà øèã ìóðóéñàí ãýæ ¿çüå (çóðàã 10.7). çóðàã 10.7 Õýðýâ òà öàãèðàãíû äîòîð ãàëûí àëü íýã öýãäýýð áàéæ áàéãààä ýñðýã òàëûí öýã äýýð õ¿ðýõèéã õ¿ñâýë äîòîîä òîéðãîîð íü öàãèðàãèéã òîéðîí ÿâàõ õýðýãòýé áîëíî. Õàðèí òà ãóðàâäàõü õýìæýýñò øèëæèæ ÷àäñàí áîë øóëóóí ÿâààä òîâ÷èëæ áîëîõ áàéëàà. Ãýâ÷ ýíý á¿õ íýìýëò õýìæýýñ ¿íýõýýð áàéäàã áîë òýäíèéã áèä ÿàãààä àíçààðäàãã¿é þì áý? ßàãààä áèä îðîí çàéí ãóðàâ, öàã õóãàöààíû íýã õýìæýýñèéã ë îëæ õàðäàã âý? Øàëòãààí íü áóñàä õýìæýýñ ìàø áàãà, ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿíû íýã èí÷ õýìæýýíèé îðîí çàéä èëýðäýã ãýäýãò áàéõ áîëîìæòîé. Òýð íü áèäýíä àæèãëàãäàõã¿é áàéõààð òèéì áàãà þì. Îðîí-öàã òóí õàâòãàé õàðàãäàõ öàã õóãàöààíû íýã, îðîí çàéí ãóðâàí õýìæýýñèéã ë áèä îëæ õàðäàã. Æ¿ðæèéí ãàäàðãóóã õàðæ áàéõàä ÿã èéì þì òîõèîäîã. Îéðîîñ òýð íü ìóðóé ñàðèé, îâîí òîâîíòîé õàðàãäàíà, õîëîîñ îâîí òîâîí íü õàðàãäàõã¿é áºãººä æ¿ðæ ãºëãºð ìýò õàðàãäàíà. Îðîí-öàã ÷ ÿã èéì, ó÷èð íü ìàø áàãà õýìæýýíä òýð íü àðâàí õýìæýýñòýé, ìàø èõ ìóðóéñàí áàéíà, õàðèí òîì õýìæýýíä ìóðóé õèéãýýä íýìýëò õýìæýýñ õàðàãäàõã¿é. Õýðýâ ýíý òºñººëºë ¿íýí áîë ñàíñðûí çîð÷èã÷äîä ìóó ìýäýý õ¿ðýõ íü. Íýìýëò õýìæýýñ¿¿ä ñàíñðûí õºëãèéí ãàðöàíä
  • 109.
    õýòýðõèé áàãàäíà. Ãýâ÷ººð íîöòîé àñóóäàë ÷ ¿¿ñëýý. ßàãààä á¿õ õýìæýýñ áèø, õàðèí çàðèì íü ë æèæèãõýí áºìáºðöºãò öîìòãîãäîõ ¸ñòîé âý? Ìàø ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéí á¿õ õýìæýýñ ìàø èõýýð ìóðóéñàí áàéñàí áîëîëòîé. ßàãààä ¿ëäñýí áóñàä íü õóìèãäñàí õýâýýð ¿ëäñýí áàéõàä öàã õóãàöààíû íýã, îðîí çàéí ãóðâàí õýìæýýñ òýíèéñýí áý? Áîëîìæèò õàðèóëòûí íýãèéã "õ¿ì¿¿í" çàð÷èì ºãäºã. Îðîí çàéí õî¸ð õýìæýýñ áèä ìýòèéí íàðèéí íèéëìýë àìüòàä õºãæèõºä õàíãàëòã¿é áîëîëòîé. Æèøýý íü, íýã õýìæýýñò äýëõèé äýýð àìüäàð÷ áàéãàà õî¸ð õýìæýýñò àìüòàä óóëçààä çºðºõ人 áèå áèåí äýýðýý ìºëõºæ ãàðàõ õýðýãòýé áîëîõ íü. Õýðýâ õî¸ð õýìæýýñò àìüòàí ýöýñëýí øèíãýõã¿é ç¿éëýýð õîîëëîñîí áîë ¿ëäýãäýë íü õîîë òýæýýë îðæ èðñýí òýð ãàçðààðàà ÿëãàðàõ ¸ñòîé áàéëàà, ó÷èð íü á¿õ áèåýð íü íýâò ãàðñàí ñ¿â áàéâàë õî¸ð õýìæýýñò àìüòàí ìààíü õî¸ð òóñäàà õýñýãò õóâààãäàæ, ñàëæ óíàõ áàéëàà (çóðàã 10.8). çóðàã 10.8 Òýãýõýýð õî¸ð õýìæýýñò àìüòàíä öóñíû ýðãýëò áàéíà ãýæ ¿çýõýä òóí õýö¿¿. Õ¿íäðýë¿¿ä îðîí çàéí õýìæýýñèéí òîî ãóðâààñ èë¿¿ áàéõàä ÷ ¿¿ñýõ àæýý. Õî¸ð áèåèéí õîîðîíäûí òàòàëöëûí õ¿÷ çàéíààñ õàìààð÷ ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä áàéäãààñ õóðäàí áàãàñàõ áîëíî. (Çàé õî¸ð äàõèí ºñºõ ¿åä ãóðâàí õýìæýýñò îðîí çàéä òàòàëöëûí õ¿÷ äºðºâ äàõèí áàãàñäàã áîë äºðâºí õýìæýýñò îðîí çàéä íàéì äàõèí, òàâä àðâàí çóðãàà äàõèí ãýõ ìýòýýð áàãàñíà.) Ýíý íü íàðûã òîéðîí ýðãýäýã ãàðàãóóäûí æèøýýëáýë, äýëõèéí òîéðîã çàì òîãòâîðã¿é áàéõ áàéñàí ãýñýí ¿ã. Òîéðîã çàìààñ º÷¿¿õýí õàçàéõ íü (áóñàä ãàðàãûí òàòàëöëààñ áîëñîí ãýå) äýëõèé íýã áîë íàðíààñ õîëäîæ ¿ã¿é áîë íàð ëóó îéðòîí ìóøãèð÷ ýðãýõýä õ¿ðãýíý. Òýãýõýýð áèä íýã áîë õºëäºæ, ¿ã¿é áîë øàòàæ ¿õíý. ¯íýíäýý òàòàëöëûí õ¿÷ çàéíààñ õàìààðàõ ýíý øèíæ ãóðâààñ äýýø õýìæýýñòýé îðîí çàéä èæèë áàéñàí áîë íàð íü äàðàëò, òàòàëöàë õîîðîíäûí òýíöâýð òîãòñîí òîãòâîðòîé òºëºâò áàéæ ÷àäàõã¿é áàéñàí. Òýðýýð õýäýí õýñýã áîëîí áóòðàõ áàéñàí ýñâýë õàð í¿õ áîëîí õóìèãäàõ áàéâ. Àëü ÷ òîõèîëäîëä äýëõèéí àìüäðàëûã òýòãýõ ãýðýë, äóëààíû ¿¿ñã¿¿ð áàéõ à÷ òóñ íü áàãà áîëîõîîð þì. Áàãà õýìæýýíèé òóõàéä áîë ¿éë÷ëýëýýðýý ýëåêòðîíûã àòîìûí äîòîð öºìèéã òîéðîí ýðãýõýä õ¿ðãýäýã öàõèëãààí õ¿÷ íü òàòàëöëûí õ¿÷ øèã áîëîõ áàéñàí. Èéìä ýëåêòðîíóóä íýã áîë á¿ãä õàìòäàà àòîìîîñ ñàëæ ãàðàõ, ¿ã¿é áîë
  • 110.
    ìóøãèðàí öºì äýýðóíàíà. Àëü ÷ òîõèîëäîëä îäîîãèéíõ øèã èéì àòîìóóä áàéõã¿é áàéõ áàéëàà. Òýãâýë àìüäðàë äîð õàÿæ áèäíèé òºñººëäºã óòãààð öàã õóãàöààíû íýã, îðîí çàéí ãóðâàí õýìæýýñ òýãòëýý èõ ìóðóéãààã¿é îðîí-öàãèéí ìóæèä ë áàéæ áîëíî ãýäýã íü èëýðõèé áàéíà. Ýíý íü õýðýâ óòàñíû îíîë íààä çàõ íü äóðäàí áóé ìóæ îð÷ëîí åðòºíöºä îðøèõ ýðõ îëãîäîãèéã (òýð ¿íýõýýð ýðõ îëãîäîã áàéæ ìàãàäã¿é) ¿ç¿¿ëæ ÷àäâàë "õ¿ì¿¿í" ñóë çàð÷ìûí òóñëàëöààã ãóéõ ýðõ áèäýíä áèé ãýñýí ¿ã. Íýã áîë á¿õ õýìæýýñ ìàø èõ ìóðóéñàí, ¿ã¿é áîë äºð⺺ñ èõ õýìæýýñ íü òýíèéñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí ººð ìóæ ýñâýë ººð îð÷ëîí åðòºíö (ýíý îð÷ëîí åðòºíö ÿìàð áàéõ íü õàìààã¿é) îðøèí áàéæ á¿ðýí áîëîõ ÷ õ¿÷èí òºãºëäºð õýìæýýñ¿¿äèéí ýíýõ¿¿ îëîí ÿíç áàéäëûã õàðæ ÷àäàõààð óõààíò àìüòàí òýíä áàéõã¿é àæýý. Îðîí-öàãèéí ýçýëäýã õýìæýýñèéí òîîíû òóõàé àñóóäëààñ ãàäíà ôèçèêèéí ýöñèéí íýãäìýë îíîë áîëîí çàðëàãäàõààñàà ºìíº øèéäýõ ¸ñòîé õýä õýäýí àñóóäàë óòàñíû îíîëä áèé. Áèä îäîîõîíäîî á¿õ òºãñãºëã¿é áèå áèåíýý ¿ã¿é áîëãîäîã ýñýõèéã ìýäýõã¿é áàéãààãààñ ãàäíà óòàñ äàõü äîëãèîí íü áèäíèé àæèãëàäàã Ẻìñèéí òîäîðõîé òºðºëòýé õýðõýí òîõèðîõûã òîãòîîæ ÷àäààã¿é áàéíà. Ãýëýý ÷ ýäãýýð àñóóëòûí õàðèó îéðûí õýäýí æèëä îëäîæ ìàãàäã¿é áºãººä çóóíû òºãñãºëä áèä óòàñíû îíîë ôèçèêèéí óäààí õóãàöààãààð õ¿ëýýñýí òýð íýãäìýë îíîë ìºí ýñýõèéã ìýäýõ áîëíî. Ãýòýë òèéì íýãäìýä îíîë ¿íýõýýð áàéäàã óó? Ýñâýë áèä çýðýãëýýíèé õîéíîîñ õººöºëäºæ áàéíà óó? Ãóðâàí õóâèëáàð áàéõ áîëîìæòîé þì. 1. Á¿ðýí íýãäìýë îíîë ¿íýõýýð áèé, õýðýâ áèä õè÷ýýõ þì áîë õýçýý íýãýí öàãò ò¿¿íèéã íýýíý. 2. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òàëààð ýöñèéí îíîë áàéõã¿é, õàðèí îð÷ëîí åðòºíöèéã óëàì á¿ð íàðèéí òîäîðõîéëîõ îíîëóóäûí òºãñãºëã¿é äàðààëàë ë áàéíà. 3. Îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé îíîë áàéõã¿é, çàðèì çààãààñ öààø ¿éë ÿâäàë òààìàãëàãäàõã¿é áºãººä äóðûí áàéäëààð, ñàíàìñàðã¿éãýýð ºðíºíº. Õóóëèóäûí á¿ðýí òîãòîëöîî áàéñàí áîë ýíý íü Áóðõàí ñàíààãàà ººð÷èëæ, ìàíàé åðòºíöºä îðîëöîõ ýðõèéã íü õÿçãààðëàõ áàéñàí ãýñýí ¿íäñýí äýýðýýñ çàðèì õ¿í ãóðàâäàõü õóâèëáàðûã ñàíàë áîëãîæ áîëîõ þì. Ýíý íü Áóðõàí ººðºº ÷ ºðãºæ äèéëýõã¿é ÷óëóóã á¿òýýõ áîë óó ãýñýí õóó÷íû íýãýí ïàðàäîêñòîé íèëýýä òºñòýé. Ãýõäýý Áóðõàí áîäëîî ººð÷èëæ áîëíî ãýäýã ñàíàà áîë Áóðõàí öàã õóãàöààíä àìüäàðäàã àìüòàí ãýæ ¿çýõýýñ ¿¿ñäýã. Àðèóí Àâãóñòèíû ÷ çààæ áàéñàí òººðºãäëèéí æèøýý þì. Ó÷èð íü öàã õóãàöàà áîë Áóðõàíû á¿òýýñýí îð÷ëîí åðòºíöèéí ë øèíæ àæýý. Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿òýýæ òóóðâèõäàà Áóðõàí þó õèéæ áàéãààãàà ìýäýæ áàéñàí íü ëàâòàé! Êâàíò ìåõàíèê ¿¿ññýíýýð ¿éë ÿâäëûã òóéëûí íàðèéí óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæã¿é, àëèâàà òààìàãëàëä òîäîðõîéã¿éí õóâü çààâàë áàéíà ãýæ îéëãîõîä õ¿ðñýí þì. Òààëëààðàà ýíý òîäîðõîéã¿éã Áóðõàíû îðîëöîî ãýæ òîîöîæ áîëîõ ÷ òýð íü ÿìàð íýã çîðèëãî ÷èãëýëòýé àòëàà îðîëöîîíû ÿìàð÷ èëðýë ¿ã¿é ìàø õà÷èí øèíæèéí îðîëöîî áàéõ áàéâ. Çîðèëãî ÷èãëýë á¿õèé îðîëöîî îéëãîëòûíõîî õóâèàð ñàíàìñàðã¿é áèø íü ìýäýýæ. Òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí òîãòîîñîí õÿçãààðëàëòûí äîòîð ¿éë ÿâäëûã óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæ îëãîäîã õóóëèóäûí òîãòîëöîîã îëîõ íü áèäíèé çîðèëãî þì õýìýýí øèíæëýõ óõààíû çîðèëòûã øèíýýð òîäîðõîéëîõäîî ýíýõ¿¿ ãóðàâäàõü õóâèëáàðûã á¿ðìºñºí õàññàí áèëýý. Óëàì íàðèéí òîäîðõîé îíîëóóäûí òºãñãºëã¿é äàðààëàë îðøèí áàéõòàé õîëáîîòîé õî¸ðäàõü
  • 111.
    áîëîëöîî îäîîõîíäîî áèäíèéòóðøëàãàòàé á¿õýëäýý òààðäàã. Èõýíõ òîõèîëäîëä áèä îðøèí áàéãàà îíîëûí õàðààõàí òààìàãëàæ áàéãààã¿é øèíý ¿çýãäëèéã íýýõèéí òóëä ë áàãàæ òºõººðºìæèéí ìýäðýõ ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëæ ýñâýë øèíý òºðëèéí ñîðèë òóðøèëò ÿâóóëæ áàéñàí áºãººä òýäãýýðòýý òîõèðóóëæ øèíý, èë¿¿ íàðèéí íèéëìýë îíîëûã á¿òýýõýä õ¿ð÷ áàéëàà. Èéìä öàõèëãààí-ñóë íýãäëèéí ýíåðãèéí óòãà áîëîõ 100 îð÷èì ÃýÂ-èàñ ìÿíãàí ñàÿûí ñàÿ îð÷èì ãèãàýëåêòðîíâîëüòòîé òýíö¿¿ èõ íýãäëèéí ýíåðãè õ¿ðòýëõ çàéä ¿íýõýýðèéí øèíý ÿìàð÷ ¿çýãäýë áàéõ ¸ñã¿é òóõàé, èõ íýãäëèéí îð÷èí ¿åèéí îíîëûí õ¿ðýýíä äýâø¿¿ëñýí òààìàãëàë ¿íýí áèø áàéõàä îíöûí ãàéõàõ ç¿éë ãàðàõã¿é. ¯íýíäýý áèäíèé îäîî "ýãýë" ãýæ òîîöîæ áàéãàà êâàðê, ýëåêòðîíîîñ ÷ ýãýë, á¿òöèéí ÿìàð íýã øèíý äàâõðàãà íýýãäýíý ãýæ íàéäàæ áîëíî. Ãýõäýý "áèå áèåäýý áàãòñàí àâäàðíóóäûí" ýíýõ¿¿ äàðààëëûã òàòàëöàë õÿçãààðëàõ áîëîëòîé. Ïëàíêèéí ãýãäýõ àðâàí ñàÿûí ñàÿûí ñàÿ (íýãèéí àðä àðâàí åñºí òýã á¿õèé) ãèãàýëåêòðîíâîëüòîîñ äàâñàí ýíåðãèòýé Ẻì áàéñàí áîë ò¿¿íèé ìàññ Ẻì æèæèãõýí õàð í¿õ ¿¿ñãýí îð÷ëîí åðòºíöººñ øàõàãäàí ãàðàõààð òèéì èõýýð àãøñàí áàéõ áàéñàí. Èéìä óëàì íàðèéí òîäîðõîé îíîëûí äàðààëàë óëàì ºíäºð ýíåðãèä øèëæèõ ¿åä õÿçãààðòàé áîëîõ òóë ÿìàð íýã ýíåðãèéí ¿åä îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ýöñèéí îíîë áàéõ ¸ñòîé. Ïëàíêèéí ýíåðãè ëàáîðàòîðèéí íºõöºëä ºíººäºð õ¿ð÷ ÷àäàõ õàìãèéí äýýä óòãà áóþó çóóí ãèãàýëåêòðîíâîëüò îð÷èì ýíåðãèýñ ìàø õîë áàéãàà íü ìýäýýæ. Õóðäàñãóóðûí òóñëàìæòàé ýíý àíãàë äýýã¿¿ð îéðûí èðýýä¿éä ã¿¿ð òàâüæ ÷àäàõã¿é! Ãýõäýý èéì ºíäºð ýíåðãè ìàø ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöºä áàéñàí þì. Ýðòíèé îð÷ëîí åðòºíöèéã ñóäëàõ, ìàòåìàòèê òîõèðîîã øààðäàõ õî¸ð íü á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã á¿òýýõýä õ¿ðãýíý ãýæ, ýíý íü îäîî àìüä ñýð¿¿í áàéãàà áèäíèé õýí íýãíèé ñýð¿¿í òóíãàëàã àõóéä, ìýäýýæ õýðýã áèä ººðñäèé㺺 ò¿¿íýýñ ºìíº äýëáýë÷èõã¿é áîë òîõèîíî ãýæ áè áîääîã. Õýðýâ áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé ýöñèéí îíîëûã ¿íýõýýð íýýæ ÷àäâàë ýíý íü þóã èëýðõèéëýõ áîë? Íýãä¿ãýýð á¿ëýãò ÿðüñàíààð áîë áèä ÿìàð÷ îíîëûã íîòëîæ ÷àäàõã¿é áîëîõîîð îëäñîí îíîë ¿íýí ãýäýãò èòòýëòýé áàéæ õýçýý ÷ ÷àäàõã¿é. Ãýõäýý õýðýâ íýýñýí îíîë ìààíü ìàòåìàòèêèéí õóâüä çºð÷èëã¿é, òààìàãëàë íü ñîðèëò òóðøèëòòàé ¿ðãýëæ òààð÷ áàéâàë áèä ò¿¿íèé çºâ áàéõ øèíæèä ýðãýëçýõã¿é áàéæ áîëíî. ¯¿ãýýð îð÷ëîí åðòºíöèéã òàíèí ìýäýõèéí òºëººõ õ¿í òºðºëõòíèé îþóíû òýìöëèéí ò¿¿õýí äýõ óðòààñ óðò, ãàéõàëòàé á¿ëýã ºíäºðëºõ þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà òèéì îíîëûí íýýëò îð÷ëîí åðòºíöèéã çàëæ æîëîîääîã õóóëèóäûí òàëààðõ æèðèéí õ¿ì¿¿ñèéí òºñººëºëä õóâüñãàë õèéíý. Íüþòîíû ¿åä áîëîâñðîëòîé õ¿í äîð õàÿæ åðºíõèé áàéäëààð õ¿í òºðºëõòíèé ìýäýëä áàéñàí ìýäëýãèéí á¿õ òàëáàðûã õàìàð÷ ÷àäàæ áàéëàà. Ãýâ÷ ò¿¿íýýñ õîéø øèíæëýõ óõààíû õºãæèë èéìýðõ¿¿ õàìðàëò áîëîìæã¿é áîëñîí òèéì õýìíýëýýð ºðíºæ áàéíà. Îíîë òóðøèëòûí ¿ð ä¿íòýé çîõèöîí õýëáýðýý òàñðàëòã¿é ººð÷èëæ áàéãàà ÷ òýäíèéã æèðèéí õ¿ì¿¿ñò îéëãîìæòîéãîîð áîëîâñðóóëæ, õÿëáàðøóóëàõ àæèë õèéãäýõã¿é áàéãàà áèëýý. Òà ººðºº ìýðýãøèõ ¸ñòîé, ìýðýãøëýý ÷ ãýñýí øèíæëýõ óõààíû îíîëóóäûí áàãàõàí õýñãèéã ë îéëãîõ áîëíî ãýäýãò èòãýëòýé áàéæ áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ýíý õºãæèë äóíä áîëîí èõ ñóðãóóëüä çààñàí á¿õýí ÿìàãò áàãàã¿é õîöðîõîîð òèéì õóðäàí ÿâàãäàæ áàéãàà áèëýý. Ǻâõºí çàðèì íýã íü ë õóðäàí ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà ìýäýýëëèéí õóðäòàé õºë íèéëýí óðàãøèëæ áàéíà. Òýä ¿¿íä á¿õ öàãàà çîðèóëàõ õýðýãòýé áîëñîí áºãººä ìàø ÿâöóó õ¿ðýýíä ìýðýãøèæ áàéãàà þì. ¯ëäñýí íü øèíæëýõ óõààí þóíä õ¿ð÷èõñýí, ¿¿íèéã ýðäýìòýä õýðõýí ¿çýæ áàéãàà òàëààð áàãà ìýääýã. Õýðýâ Ýääèíãòîíä èòãýáýë äàëàí æèëèéí ºìíº çºâõºí õî¸ðõîí õ¿í ë õàðüöàíãóéí åðºíõèé
  • 112.
    îíîëûã îéëãîæ áàéæýý.Îäîî ò¿¿íèéã èõ ñóðãóóëèéí îëîí ìÿíãàí ýëñýã÷èä ìýääýã, õàðèí îëîí ñàÿ õ¿í íààíàäàæ ò¿¿íèé ¿íäýñ áîëñîí ñàíààòàé òàíèëöñàí áàéãàà. Õýðýâ á¿ðýí íýãäìýë îíîë íýýãäâýë ò¿¿íèé ñèñòåì÷ëýë, õÿëáàðøóóëàëò, äàðààãààð íü íààíàäàæ åðºíõèé áàéäëààð ñóðãóóëèóäàä çààõ àñóóäàë ç¿ãýýð ë öàã õóãàöààíû àñóóäàë áàéõ áîëíî. Òýð ¿åä îð÷ëîí åðòºíöèéã çàëæ æîëîîääîã, áèäíèé îðøèí áàéõóéòàé òîõèðäîã õóóëèóäûí òàëààð íèëýýí òºñººëëèéã á¿ãä àâ÷ ÷àäíà. Á¿ðýí íýãäìýë îíîëûã íýýæ ÷àäëàà ãýõýä ýíý íü áèä ¿éë ÿâäëûã óðüä÷èëàí òààìàãëàæ ÷àäíà ãýñýí ¿ã õàðààõàí áèø. ¯¿íä õî¸ð øàëòãààí áàéíà. Íýãä, òààìàãëàõ áîëîëöîî ìààíü êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìààð õÿçãààðëàãäàíà, õî¸ðä òààìàãëàõ òàë äýýð áèä þó ÷ õèéæ ÷àäàõã¿é. Àìüäðàë äýýð õî¸ðäàõü õÿçãààðëàëò ýõíèéõýýñ õ¿÷òýé íü ¿íýí. Õî¸ðäàõü õÿçãààðëàëò õýðýâ ìàø ýíãèéí òîõèîëäëóóäûã ¿ë òîîöâîë áèä îíîëûã òàéëáàðëàäàã òýãøèòãýë¿¿äèéí íàðèéí òîäîðõîé øèéäèéã îëæ ÷àäàõã¿éòýé õîëáîîòîé. (Áèä òàòàëöëûí òóõàé Íüþòîíû îíîë äàõü ãóðâàí áèåèéí õºäºë㺺íèé òýãøèòãýëèéã ÷ íàðèéí áîäîæ ÷àäàõã¿é áîëîõîîð áèåèéí òîî íýìýãäýõ, îíîë ýýäðýýòýé áîëîõîä õ¿íäðýë¿¿ä á¿ð ÷ íýìýãäýíý.) Òóí îíöãîéãîîñ áóñàä á¿õ íºõöºëä áîäèñûí ¿éëäëèéã æîëîîääîã õóóëèóäûã áèä ìýääýã áîëñîí. Òóõàéëáàë õèìè, áèîëîãèéí ¿íäýñ áîëäîã õàìãèéí ÷óõàë õóóëèóäûã áèä ìýääýã áèëýý. Ãýëýý ÷ ýäãýýð øèíæëýõ óõààíûã øèéäýãäñýí àñóóäëûí òîîíä îðóóëàõã¿é íü ìýäýýæ. Ìàòåìàòèê òýãøèòãýëèéí ¿íäñýí äýýð õ¿íèé ¿éëäëèéã òààìàãëàæ õýëýõ òàë äýýð áàðàã ÿìàð÷ àìæèëò áèä îäîîõîíäîî îëîîã¿é áàéíà! Èíãýõëýýð ¿íäñýí ãîë õóóëèóäûí á¿ðýí ñèñòåìèéã îëñîí ÷ áîäèò íàðèéí ýýäðýýòýé íºõöë¿¿ä äýõ áîëîëöîîò ¿ð ä¿íã àìæèëòòàé òààìàãëàõàä òóñ áîëîõ øèíý ñàéí àðãóóäûã áîëîâñðóóëàõ çîðèëò îëîí æèëèéí òóðø îþóí óõààíû ìààíü äóóäëàãà áàéõ áîëíî. Á¿ðýí, çºð÷èëã¿é íýãäìýë îíîë áîë çºâõºí àíõíû àëõàì áºãººä áèäíèé çîðèëãî áîë ýðãýí òîéðîíäîî áîëæ áàéãàà á¿õíèéã, ººðñäèéíõºº îðøèí áàéãààã á¿ðýí îéëãîõ ÿâäàë þì.
  • 113.
    Àðâàí íýãä¿ãýýð á¿ëýã Ä¿ãíýëò Áèäòººð÷èõñºí íýãýí åðòºíöºä àìüäàð÷ áàéíà. Ýðãýí òîéðîíäîî õàðæ áàéãàà ç¿éëñýý îéëãîõûã õ¿ñýõäýý áèä îð÷ëîí åðòºíöèéí ìºí ÷àíàð þó âý? ò¿¿íèé àëü õýñýãò áèä îðøèæ áàéíà, òýð õààíààñ, áèä õààíààñ ¿¿ññýí áý? ÿàãààä á¿õ þì ýíý áàéãààðàà áàéíà âý? õýìýýí àñóóäàã. Ýäãýýð àñóóëòàíä õàðèó áîëãîæ "åðòºíöèéí òóõàé ÿìàð íýã ä¿ð çóðãèéã" áèä á¿òýýäýã. Òýðõ¿¿ ä¿ð çóðàã íü õàâòãàé äýëõèéã ººð äýýðýý òýýñýí ÿñò ìýëõèéí öàìõàã ÷ ýñâýë óòàñíû îíîë ÷ áàéæ áîëíî. Õî¸óëàà ë îð÷ëîí åðòºíöèéí òóõàé îíîë. Ãýõäýý õî¸ðäàõü íü ýõíèéõýýñýý èë¿¿ ìàòåìàòèê øèíæòýé, íàðèéí òîäîðõîé áàéäàã. Ýäãýýð îíîëûí àëü íü ÷ àæèãëàëòààð áàòëàãäààã¿é áºãººä äýëõèéã ìààíü íóðóóí äýýðýý òýýñýí àâàðãà òîì ÿñò ìýëõèéã õýí ÷, õýçýý ÷ îëæ õàðààã¿é áîëîâ÷ åð áóñûí óòñûã ÷ õýí ÷, õýçýý ÷ õàðààã¿é áóñ óó. Ãýëýý ÷ ÿñò ìýëõèéí çàãâàð õ¿ì¿¿ñ åðòºíöèéí õºâºº õÿçãààðûã äàâàí îé÷èõ áîëîìæèéã óðüä÷èëàí õýëäýã ó÷ðààñ øèíæëýõ óõààíû ñàéí îíîë áàéæ ÷àäàõã¿é þì. Áåðìóäûí Ãóðâàëæèíä îðñîí õ¿ì¿¿ñ àëãà áîëäîãèéã ¿¿ãýýð òàéëáàðëàõã¿é þì áîë èéì áîëîìæ òóðøèëòààð áàòëàãäààã¿é áàéãàà! Îð÷ëîí åðòºíöèéã òàéëáàðëàõ õàìãèéí àíõíû îðîëäëîãóóä áàéãàëèéí ¿çýãäýë, ¿éë ÿâäëûã ÿã õ¿íòýé àäèë, óðüä÷èëàí òààìàãëàãäàõã¿é áàéäëààð ¿éëääýã, õ¿í øèã ñýòãýë õºäëºëòýé ýçýí ñàâäàãóóä óäèðääàã ãýñýí òºñººëºë äýýð ¿íäýñëýæ áàéëàà. Òýäãýýð ýçýí ñàâäàã íü óóë, óñ ìýò áàéãàëèéí þìñ ¿çýãäëèéí òºäèéã¿é íàð, ñàð ìýò òýíãýðèéí ýðõýñèéí ýçýí áàéäàã àæ. Õºðñíèé øèì, æèëèéí äºðâºí óëèðëûí ñîëèãäîëòûã õàíãàõûí òóëä òýäíèéã àðãàäàæ, òýäýíä òàëàðõàõ ¸ñòîé. Ãýâ÷ ÿâààíäàà õ¿ì¿¿ñ òîäîðõîé ç¿é òîãòëóóäûã àæèãëàí ìýäýõ ó÷èðòàé áàéæýý. Íàðíû áóðõàíä ºðãºë ºðãºæ áàéíà óó, ¿ã¿é þó ãýäãýýñ ¿ë õàìààðàí íàð ÿìàãò äîðíîîñ ìàíäàí ºðíº ç¿ã øèíãýæ áàéâ. Õîé÷èéã íü ìàø òîäîðõîéãîîð óðüä÷èëàí õýëæ áîëîõ òóí òîäîðõîé çàìààð íàð, ñàð, ãàðàãóóä îãòîðãóéä àÿëàí áàéëàà. Æîøâàãèéí òºëºº íàð çîãññîí ãýõ ìýòèéí ¿ëãýð äîìãèéã ¿ë õýðýãñëýý ÷ íàð, ñàð õî¸ð íü ýçýí ñàâäàãòàé õýâýýð ¿ëäýæ áîëíî, ãýõäýý òýð ýçýí ñàâäàãóóä õàòóó ÷àíä õóóëèíä ÿìàð÷ ãàæèëòã¿éãýýð èëò çàõèðàãäàæ áàéæýý. Ç¿é òîãòîë, õóóëèóäûã ýõýíäýý çºâõºí îäîí îðîí áîëîí áóñàä õýäõýí òîõèîëäîëä èëð¿¿ëæ áàéæ. Ãýõäýý ñî¸ë èðãýíøèë õºãæèõèéí õýðýýð ÿëàíãóÿà ñ¿¿ëèéí ãóðâàí çóóí æèëèéí äîòîð øèíý, øèíý ç¿é òîãòîë õóóëèóäûã íýýñýí þì. Ýäãýýð õóóëèéã àìæèëòòàé õýðýãëýñýí íü ÕIÕ çóóíû ýõýíä Ëàïëàñ øèíæëýõ óõààíû äåòåðìèíèçìûã äýâø¿¿ëýõýä ººðººð õýëáýë îð÷ëîí åðòºíö ÿàæ ººð÷ëºãäºõèéã öàã õóãàöààíû àëü íýã àãøèí äàõü òºëºâººð íü íàðèéí òîäîðõîéëîõ õóóëèóäûí ñèñòåì áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ñàíàëûã äýâø¿¿ëýõýä õ¿ðãýñýí áèëýý. Äåòåðìèíèçìèéí òóõàé Ëàïëàñûí ñàíàà õî¸ð øàëòãààíû óëìààñ á¿ðýí áèø áàéëàà. Ò¿¿íä õóóëèóäûã õýðõýí ñîíãîõ òàëààð þó ÷ ºã¿¿ëýýã¿éãýýñ ãàäíà îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ ÿìàð áàéõûã îãòõîí ÷ äóðäààã¿é þì. Àëü àëèéã íü Áóðõàí øèéäýõ ýðõòýé áîëäîã. Îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë ÿìàð áàéõûã, òýðýýð ÿìàð õóóëüä çàõèðàãäàõûã Áóðõàí øèéäñýí áàéæ áîëîõ ÷ îð÷ëîí åðòºíö ¿¿ñýõòýé çýðýã ò¿¿íèé îðîëöîî çîãññîí àæýý. XIX çóóíû øèíæëýõ óõààíä îéëãîìæã¿é áàéñàí òýð òàëáàðóóä ¿íýíäýý Áóðõàíû ìýäýëä ¿ëäñýí áàéíà.
  • 114.
    ªíººäºð áèä äåòåðìèíèçìèéíòóõàé Ëàïëàñûí ìºðººäºë äîð õàÿæ ò¿¿íèé îéëãîñîí óòãààð áèåëýõã¿é ãýäãèéã ìýääýã áîëëîî. Êâàíò ìåõàíèêèéí òîäîðõîéãóéí çàð÷ìààð õýìæèãäýõ¿¿íèé çàðèì õîñûã æèøýý íü Ẻìèéí áàéðëàë, õóðä õî¸ðûã íýãýí çýðýã òóéëûí íàðèéí óðüä÷èëàí õýëýõ áîëîìæã¿é. Ýíý íºõöºë áàéäëûã êâàíò ìåõàíèê íü Ẻìñèéã òóí òîäîðõîé áàéðëàë, õóðäã¿é, ãýõäýý äîëãèîí áàéäëààð òºñººëºõ êâàíòûí îíîëûí á¿õýë á¿òýí àíãèàð äàìæóóëàí àâ÷ ¿çäýã. Äîëãèîí ÿâààíäàà ººð÷ëºãäºõ õóóëèéã çààäàã ãýäýã óòãààðàà êâàíòûí îíîëóóä äåòåðìèíèñò þì. Èéìä öàã õóãàöààíû íýã àãøèí äàõü äîëãèîíû øèíæ¿¿äèéã ìýäâýë öàã õóãàöààíû äóðûí ººð àãøèíä òýä ÿìàð áàéõûã áèä òîîöîæ ÷àäíà. ¯ë òààìàãëàãäàõóéí áîëîí ñàíàìñàðã¿éí ýëåìåíò õî¸ð íü Ẻìñèéí áàéðëàë, õóðäíû òóõàé òºñººëºëººð äîëãèîíûã òàéëáàðëàõ ãýæ îðîëäîõîä ë ¿¿ñäýã. Ãýõäýý Ẻìñèéí áàéðëàë ÷, õóðä ÷ áàéäàãã¿é, õàðèí ãàãöõ¿¿ äîëãèîíóóä ë îðøèí áàéäàã áàéæ ìàãàäã¿é ó÷ðààñ áèä ¿¿í äýýð ë àëäàæ áàéæ áîëîõ. Àëäàà ÷óõàìäàà áèä äîëãèîíû òóõàé îéëãîëòûã áàéðëàë, õóðäíû òóõàé, ¿ë òîõèðîõ áàéäàë ¿¿ñãýäýã, ¿ë òààìàãëàãäàõ øèíæèéí øàëòãààí áîëäîã á¿¿ð ò¿¿ðõýí òºñººëºë人 õ¿÷ýýð òààðóóëàõûã îðîëääîãò áàéíà. Èéì øàëòãààíû óëìààñ øèíæëýõ óõààíû çîðèëòûã òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí çºâøººðäºã õÿçãààðëàëòûí õ¿ðýýíä ¿éë ÿâäëûã óðüä÷èëàí õýëæ ÷àäàõ õóóëèóäûã îëîõ ÿâäàë õýìýýí ººð÷ëºí òîìú¸îëñîí þì. Ãýâ÷, îð÷ëîí åðòºíöèéí àíõíû òºëºâ, õóóëèóäûí öóãëóóëãà ÿàæ, ÿàõ ãýæ á¿ðýëäñýí áý? ãýñýí àñóóëòóóä õàðèóëòã¿é õýâýýð ¿ëäæýý. Îðøèí áàéãàà äºðâºí òºðºë õ¿÷íýýñ õàìãèéí ñóë íü õýäèé ÷ ÷óõàì òàòàëöëûí ¿éë÷ëýëýýð îð÷ëîí åðòºíöèéí òîì-õýìæýýíèé á¿òýö á¿ðýëäñýí òóë ýíý íîìîíä áè òàòàëöàëûã çàõèðäàã õóóëèóäûã îíöëîí àâ÷ ¿çëýý. Òàòàëöëûí õóóëèóä íü îð÷ëîí åðòºíö öàã õóãàöààíä ººð÷ëºãääºãã¿é ãýæ ñàÿõàíûã õ¿ðòýë áàðèìòëàæ áàéñàí ¿çýëòýé òààðäàãã¿é þì. Ó÷èð íü òàòàëöëûí õ¿÷í¿¿ä ¿ðãýëæ òàòàõ õ¿÷ áàéäàã ãýäãýýñ îð÷ëîí åðòºíö íýã áîë òýëíý, ¿ã¿é áîë õóìèãäàíà ãýäýã íü ìºðäºí ãàðäàã áèëýý. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëîîð ºíãºðñºí ¿åä òºãñãºëã¿é íÿãòòàé òºëºâ, öàã õóãàöààã òîîëîõ ýõëýë áîëñîí èõ òýñðýëò áàéõ ¸ñòîé. Èéìä õýðýâ á¿õ îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèãäàõ áîë èðýýä¿éä òºãñãºëã¿é íÿãòòàé áàñ íýã òºëºâ, öàã õóãàöààíû óðñãàëûí òºãñãºë áîëîõ èõ õààãäàëò áàéõ ¸ñòîé. Îð÷ëîí åðòºíö ýðãýí õóìèãäàõã¿é áàéñàí ÷ õóìèëòûí ¿ð ä¿íä õàð í¿õí¿¿äèéã ¿¿ñãýäýã òóñ òóñäàà á¿õ ìóæèä îíöãîé öýã¿¿ä ìºí ë ¿¿ñíý. Ýäãýýð îíöãîé öýã íü õàð í¿õýíä óíàõ õýí á¿õíèé õóâüä öàã õóãàöààíû òºãñãºë áîëíî. Èõ òýñðýëò áîëîí áóñàä îíöãîé öýãò á¿õ õóóëü àëäàãäàõ áîëîõîîð îíöãîé öýã äýýð þó áîëîõ, îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýë ÿìàð áàéõûã ñîíãîõ á¿ðýí ýðõ Áóðõàíû ìýäýëä õàäãàëàãäàí ¿ëäýíý. Êâàíò ìåõàíèêèéã õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîëòîé íýãòãýõ ¿åä ìàãàäã¿é ºíºº áîëòîë íýýãäýýã¿é áàéñàí øèíý áîëîìæ èëýðäýã. Îðîí çàé, öàã õóãàöàà õî¸ð õàìòäàà îíöãîé öýã, õèë õÿçãààð ¿ã¿é äýëõèéí ãàäàðãûã ñàíàãäóóëàì, òýãýõäýý àðàé îëîí õýìæýýñòýé, äºðâºí õýìæýýñò òºãñãºëºã îðîí çàéã ¿¿ñãýíý. Èéì õàíäëàãà îð÷ëîí åðòºíöèéí àæèãëàãäàõ îëîí øèíæèéã æèøýýëáýë, òîì-õýìæýýí äýõ íýãýí èæèë áàéäëûã íü, ìºí ò¿¿í÷ëýí áàãà-õýìæýýí äýõ ãàëàêòèê, îäîä, òýð á¿¿ õýë õ¿í òºðºëõòºí ãýõ ìýò ÿëãààã íü òàéëáàðëàæ ÷àäàõ áîëîëòîé. Ýíý õàíäëàãûí à÷ààð áèäýíä àæèãëàãäàõ öàã õóãàöààíû ÷èã¿¿ä îðøèí áàéãààã ÷ òàéëáàðëàæ áîëîõîîð áàéíà. Ãýõäýý îð÷ëîí åðòºíö áèâ áèò¿¿, îíöãîé öýã ÷ ¿ã¿é, õèë õÿçãààð ÷ ¿ã¿é áîë
  • 115.
    ýíäýýñ Á¿òýýã÷ õýìýýãäýã÷Áóðõàíû ¿¿ðãèéí òóõàé òóí íîöòîé ä¿ãíýëò óðãàí ãàðíà. "Îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿òýýæ áàéõäàà Áóðõàí õè÷íýýí ñîíãîëòòîé áàéñàí áîë?" ãýñýí àñóóëòûã Ýéíøòåéí íýãýíòýý òàâüñàí þì. Õýðýâ õèë õÿçãààð áàéõã¿é ãýäýã òààìàãëàë ¿íýí áîë Áóðõàíä àíõíû íºõöëèéã ñîíãîõ ÿìàð÷ ýðõ áàéãààã¿é. Îð÷ëîí åðòºíöèéã çàõèðäàã õóóëèóäûã ñîíãîõ ýðõ ë ò¿¿íä ¿ëäñýí áàéõ. Ãýõäýý òýäãýýð íü òèéì îëîí áàéãààã¿é, çºâõºí íýã ýñâýë õýäõýí á¿ðýí íýãäìýë îíîë æèøýý íü, îð÷ëîí åðòºíöèéí õóóëèéã ñóäàëæ, Áóðõàíû ìºí ÷àíàðûí òóõàé àñóóäëûã òàâüæ ÷àäàõ õ¿í òºðºëõòºí ìýòèéí íàðèéí íèéëìýë á¿òýö îðøèí áàéõ áîëîìæèéã îëãîõ, çºð÷èëã¿é, íýãýí òºðºë áóñ óòàñíû îíîë îðøèí áàéõ áîëîìæòîé. Ǻâõºí íýã íýãäìýë îíîë áîëîìæòîé áàéñàí ÷ ýíý íü ä¿ðýì, òýãøèòãýëèéí öóãëóóëãà áàéíà. Ãýõäýý þó ýäãýýð òýãøèòãýëèéã àìüäðóóëæ, òýäíýýð òîäîðõîéëîãäîõ îð÷ëîí åðòºíöèéã þó áèé áîëãîâ? Øèíæëýõ óõààíû æèðèéí çàì áîëîõ ìàòåìàòèê çàãâàðûã áàéãóóëàõ íü òóõàéí çàãâàðààð òàéëáàðëàæ áîëîõ îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä îðøèí áàéõ ¸ñòîé âý ãýäýã àñóóëòàíä õàðèó ºã÷ ÷àäàõã¿é. ßàãààä îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéõóéí á¿õ îðîëäëîãûã õèéäýã âý? Íýãäìýë îíîë ººðºº ººðèéíõºº øàëòãààí áàéõààð òèéì õ¿÷ ÷àäàëòàé ãýæ ¿¿? Ýñâýë ò¿¿íä Á¿òýýã÷ õýðýãòýé þó?, õýðýâ õýðýãòýé áîë òýðýýð îð÷ëîí åðòºíöºä ÿìàð íýã ººð íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ¿¿? Ãýòýë ò¿¿íèéã á¿òýýã÷ íü õýí áý? Îäîîãîîð èõýíõ ýðäýìòýä îð÷ëîí åðòºíö ãýæ þó âý ãýäãèéã òàéëáàðëàõ øèíý îíîëóóäûã áîëîâñðóóëàõàä èõýýõýí õ¿÷ ÷àðìàéëò ãàðãàæ áàéãàà ó÷ðààñ ººðñ人ñºº îð÷ëîí åðòºíö ÿàãààä îðøèí áóéã àñóóõ çàâã¿é áàéíà. ßàãààä ãýñýí àñóóëò òàâèõ àæèëòàé ôèëîñîôè÷èä ÷ øèíæëýõ óõààíû îíîëûí õºãæëèéã ã¿éöýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. XVIII çóóíä ôèëîñîôè÷èä øèíæëýõ óõààíûã îðîëöóóëààä õ¿íèé ìýäëýãèéí á¿õ õ¿ðýýã ¿éë àæèëëàãààíûõàà òàëáàð õýìýýí ¿çýæ, îð÷ëîí åðòºíöºä ýõëýë áàéñàí óó? ãýõ ìàÿãèéí àñóóäëóóäûã õýëýëöýæ áàéñàí þì. Ãýâ÷ XIX, XX çóóíä øèíæëýõ óõààíû òîîöîî, ìàòåìàòèê àïïàðàò ôèëîñîô÷äîä, åð íü ìýðýãæëèéí áóñ õýí á¿õýíä õýòýðõèé òºâºãòýé áîëîâ. Ôèëîñîôè÷èä ¿éë àæèëëàãààíûõàà õ¿ðýýã óëàì ÿâöóóðóóëàõàä õ¿ð÷, ýíý òàëààð ìàíàé çóóíû õàìãèéí àëäàðòàé ôèëîñîôè÷ Âèòãåíøòåéí "Ôèëîñîôèä îäîîãîîð ¿ëäñýí öîð ãàíö ç¿éë íü õýëíèé çàäëàí øèíæèëãýý" õýìýýí õýëæýý. Àðèñòîòåëèîñ Êàíò õ¿ðòýë àãóó èõ óëàìæëàëòàé ôèëîñîôèéí õóâüä ýíý íü þóòàé ãóòàìøèã! Ãýõäýý õýðýâ á¿ðýí îíîëûã ¿íýõýýð íýýâýë ÿâààíäàà ò¿¿íèé ¿íäñýí çàð÷ìóóä çºâõºí õýäõýí ìýðýãæèëòýíä òºäèéã¿é õ¿í á¿ðò îéëãîìæòîé áîëíî. Òýãâýë áèä á¿ãäýýðýý, ôèëîñîôè÷èä, ýðäýìòýä, æèðèéí ýãýë õ¿ì¿¿ñ õ¿ðòýë ÿàãààä áèä îðøèæ áàéíà, ÿàãààä îð÷ëîí åðòºíö îðøèí áàéíà âý ãýñýí àñóóäëûã õýëýëöýæ ÷àäíà. Ýäãýýð àñóóëòûí õàðèóã îëáîë ýíý íü õ¿íèé îþóí óõààíû æèíõýíý ÿëãóóñàí ÿëàëò áîëíî. Ó÷èð íü òýð ¿åä áèä Áóðõàíû ñàíààã îéëãîõ áèç ýý. Àëüáåðò Ýéíøòåéí Öºìèéí çýâñýã äýýð ¿íäýñëýñýí óëñòºðèéí áîäëîãîòîé õîëáîîòîé áàéñíààðàà Ýéíøòåéí àëäàðòàé. ͺõöºë áàéäëûã áóóðüòàé àâ÷ ¿çýõèéã Íýãäñýí Óëñàä óõóóëàí ñóðòàë÷èëæ Åðºíõèéëºã÷ Ðóçâåëüòýä áè÷ñýí àëäàðò çàõèàíä òýðýýð ãàðûí ¿ñýã çóðæ, äàéíû äàðàà öºìèéí äàéíûã àðèëãàõûí òºëºº õ¿÷èí ç¿òãýë ãàðãàæ áàéâ. Ýíý á¿õýí íü óëñòºðèéí àìüäðàëä òàòàãäàí îðñîí ýðäýìòíèé ¿éë àæèëëàãààíû ñàëøã¿é íýãýí õýñýã áàéñàí þì. Ýéíøòåéíèé àìüäðàë ò¿¿íèé ººðèéíõ õýëñýíýýð "óëñ òºðèéí áîäëîãî, òýãøèòãýë õî¸ðûí õîîðîíä õóâààãäñàí" áàéëàà. Óëñ òºðèéí ýõýí ¿åèéí àæèëëàãàà íü ò¿¿íèéã Áåðëèíä ïðîôåññîð áàéñàí, Äýëõèéí
  • 116.
    Íýãä¿ãýýð Äàéíû ¿åäýõýëæýý. Õ¿íèé àìèéã õèé äýìèé ñ¿éòãýæ áàéãààä äóðã¿éöýõäýý òýðýýð äàéíû ýñðýã æàãñààëä õ¿ðòýë íèéëýâ. Öýðãèéí àëáàíààñ òàòãàëçñàí õ¿ì¿¿ñèéã îëíû ç¿ãýýñ ñàéøààõ, äàéíûã ¿ë äàãàõ ýðõèéã õàìãààëæ õýëñýí ¿ã íü ò¿¿íä àëäàð íýð àâ÷èðñàíã¿é. Äàéíû äàðàà Ýéíøòåéí õ¿÷èí ÷àðìàéëòàà òàëóóä ýâñýõ, îëîí óëñûí õàðèëöààã ñàéæðóóëàõ àñóóäàë ðóó õàíäóóëñàí áàéíà. Èéìýðõ¿¿ ¿éë àæèëëàãàà Ýéíøòåéíèé íýð àëäàðò áàñ òóñ áîëîîã¿é áºãººä õýñýã õóãàöààíû äàðàà Íýãäñýí óëñàä çî÷èëæ, ëåêö óíøèõàä íü ÷ õýö¿¿ áîëæýý. Ýéíøòåéíèé àìüäðàëûí ººð íýã ÷óõàë ¿éë õýðýã íü ñèîíèçì áàéëàà. Ãàðëûíõàà õóâüä åâðåé áàéñàí ÷ Ýéíøòåéí Áóðõàíû òóõàé áèáëèéí ñàíààã ¿ã¿éñãýñýí þì. Ãýõäýý Äýëõèéí íýãä¿ãýýð äàéíû ºìíº íü ÷, äàðàà íü ÷ Ñåìèòèçìèéí ýñðýã ºñºí íýìýãäýæ áàéñàí ò¿ðýëòèéí óëìààñ Ýéíøòåéí ººðèé㺺 åâðåéí íèéòëýãòýé èæèëñ¿¿ëýõýä õ¿ð÷, ñèîíèçìûí òàëûã á¿ðýí áàðèìòëàã÷ áîëîí õóâèðñàí áèëýý. Íýð õ¿íä íü õýä õýäýí óäàà óíàñàí ÷ Ýéíøòåéí ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëñýýð áàéëàà. Ò¿¿íèé îíîëûã äàéð÷ äàâøèëæ ýõýëñýí òºäèéã¿é Ýéíøòåéíèé ýñðýã áàéãóóëëàãà ÷ áèé áîëîâ. Íýã õ¿í Ýéíøòåéíèéã õ¿í àìèíû õýðýãò ã¿òãýæ, ø¿¿õýä ºã÷ áàéñàí (áºãººä çóðãààí äîëëàðààð òîðãóóëæ áàéæýý). "Ýéíøòåéíèé ýñðýã çóóí çîõèîã÷" ãýñýí íîì õýâëýãäýí ãàðàõàä ÷ Ýéíøòåéí òàéâàí áàéæ "õýðâýý ìèíèé áóðóó áàéñàí áîë íýã ë áàéõàä õàíãàëòòàé" ãýæ õýëæ áàéëàà. 1933 îíä Ãèòëåð çàñãèéí ýðõýíä ãàðàâ. Ýíý ¿åä Àìåðèêò áàéñàí Ýéíøòåéí Ãåðìàíä ýðãýæ î÷èõã¿é ãýäãýý çàðëàñàí þì. Íàöèñòûí öýðã¿¿ä ãýðèéã íü á¿ñýëæ, áàíêèí äàõü äàíñûã íü óëñûí áîëãîõ òýð ¿åä áåðëèíû íýãýí ñîíèí òýðã¿¿í í¿¿ðýý "Ñàéõàí ìýäýý-Ýéíøòåéí ýðãýæ èðýõã¿é íü" ãýæ ãàð÷èãëàñàí áàéëàà. Íàöèñòûí àþóë çàíàëòàé ó÷èðñàí Ýéíøòåéí ÿìàð÷ äàéíûã ýñýðã¿¿öýõ ¿çëýýñýý õºíäèéðñºí òºäèéã¿é àòîìûí áºìáºãèéã Ãåðìàíû ýðäýìòýä á¿òýý÷èõ âèé ãýäãýýñ ýìýýæ, Íýãäñýí Óëñàä ººðèéí ãýñýí áºìáºã áîëîâñðóóëàõûã ñàíàë áîëãîæýý. Ãýõäýý àòîìûí àíõíû áºìáºã òýñðýõýýñ á¿ð ºìíº òýðýýð öºìèéí äàéíû àþóë çàíàëûã îëîíä ñýðýìæë¿¿ëæ, öºìèéí çýâñãèéí îëîí óëñûí õÿíàëò òîãòîîõûã ñàíàë áîëãîæ áàéñàí þì. Àìüäðàëûíõàà òóðøèä ãàðãàñàí, ýíõòàéâíûã òîãòîîõ ãýñýí ÷àðìàéëò íü òºäèé ë ¿ð ä¿í ºãººã¿é áºãººä á¿õ òîõèîëäîëä ò¿¿íä íýð àëäàð àâ÷èð÷ áàéãààã¿é áîëòîé. Ãýõäýý ñèîíèçìûã õàìãààëæ îëíû ºìíº ¿ã õýëæ áàéñàí íü Èçðàéëûí åðºíõèéëºã÷ áîëîõûã ò¿¿íä ñàíàë áîëãîñîí 1952 îíä çîõèõ ¸ñîîð ¿íýëýãäñýí àæýý. Óëñòºðä ººðèé㺺 õýòýðõèé áàë÷èðäàíà ãýæ áîääîãîî õýëýýä ýíý ñàíàëààñ òàòãàëçñàí áàéäàã. Ãýâ÷ öààä øàëòãààí íü ººð áàéñàí áîëòîé, ò¿¿íýýñ àõèí ýø òàòúÿ: "Ìèíèé õóâüä õàìãèéí ÷óõàë íü òýãøèòãýë, ÿàãààä ãýâýë óëñòºðèéí áîäëîãî îäîî ë õýðýãòýé, õàðèí òýãøèòãýë áîë ìºíõèéí þì". Ãàëèëåî Ãàëèëåé Îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààí ¿¿ñýõýä Ãàëèëåé ººð õýí íýãýí õ¿íýýñ èë¿¿ ¿¿ðýãòýé áàéñàí áàéæ ìàãàäã¿é. Êàòîëèê Ñ¿ìèéíõýíòýé õèéñýí àëäàðò ìàðãààí íü Ãàëèëåéí ôèëîñîôèä ãîë áàéð ýçýëäýã þì, ó÷èð íü òýðýýð åðòºíö õýðõýí òîãòñîíûã îéëãîõ íàéäâàð õ¿ì¿¿ñò áàéãààãààñ ãàäíà ¿¿íèéã áîäèò åðòºíöºº àæèãëàí õýðýãæ¿¿ëæ áîëíî ãýäãèéã çàðëàñàí àíõíû õ¿ì¿¿ñèéí íýã áàéëàà. Ãàëèëåé á¿ð àíõíààñàà Êîïåðíèêèéí (ãàðàãóóä íàðûã òîéðîí ýðãýäýã òóõàé) îíîëä èòãýæ áàéñàí àâ÷ áàòàëãààã íü îëñîí ¿åäýý ë ò¿¿íèéã èë öàãààí áàðèìòëàõ áîëñîí áàéíà. Êîïåðíèêèéí îíîëä çîðèóëñàí àæëóóäàà Ãàëèëåé (õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí àêàäåìèê ëàòèí õýëýýð áèø) èòàëè õýëýýð áè÷ñýí ÷ óäàëã¿é ò¿¿íèé ¿çýë áàðèìòëàë õèëèéí ÷èíàä äàõü èõ ñóðãóóëèóäàä ò¿ãýí äýëãýðñýí àæýý. Ýíý íü Àðèñòîòåëèéí ñóðãààëûã áàðèìòëàæ, Ãàëèëåéí ýñðýã íýãäñýí õ¿ì¿¿ñò òààëàãäààã¿é þì. Òýä Êîïåðíèêèéí ñóðãààëûã
  • 117.
    õîðèãëóóëàõûí òóëä ÊàòîëèêÑ¿ìèéíõèéã á¿õ àðãààðàà ÿòãàæ áàéëàà. ¯¿íä ñýòãýë íü äýíñýëñýí Ãàëèëåé ñ¿ìèéí ìÿíäàãòàíãóóäòàé çºâëºëäºõ ãýæ Ðîì ðóó ìîðäæýý. Áèáëè áîë øèíæëýõ óõààíû îíîëûí òàëààð ÿìàð íýã ç¿éë õýëýõýä çîðèóëàãäààã¿é áºãººä ýð¿¿ë óõààíòàé çºð÷èëäºæ áàéãàà òýð õýñã¿¿äèéã íü ¸ãòëîë ãýæ õ¿ëýýí àâàõ õýðýãòýéã òýðýýð ñàíàë áîëãîñîí àæ. Ãýòýë ñ¿ì õèéäèéíõýí Ïðîòåñòàíòóóäòàé õèéõ òýìöýëä íü ñààä áîëîõ õýð¿¿ë øóóãèàíààñ áîëãîîìæèëæ çàëõààõ àðãà õýìæýý àâñàí áàéíà. Êîïåðíèêèéí ñóðãààë "õóäàë, àëäààòàé" áîëîõûã 1616 îíä çàðëàæ, õàðèí Ãàëèëåéã ýíý ñóðãààëûã "áàðèìòàëñàí ýñâýë õàìãààëñàí" ¿ã õýëýõèéã íàñàí òóðøèä íü õîðèãëîñîí çàðëèã ãàðãàâ. Ãàëèëåé áóóæ ºã뺺. Ãàëèëåéí õóó÷èí àíäûí íýã íü 1623 îíä Ðîìûí Ïàï áîëñîí áàéíà. Ãàëèëåé òýð äàðóé 1616 îíû çàðëèãûã õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõûã îðîëäîæ ýõýëæýý. Òýð íü á¿òýëã¿éòñýí áîëîâ÷ àëü íýã òàëûã áàðèìòëààã¿é áàéõ, ìºí ò¿¿í÷ëýí á¿õíèéã ÷àäàõ Áóðõàíû ÷àäâàðûã õàçààðëàõ ýðõã¿é õ¿ì¿¿íèé óõààí ñàíààíä îðîìã¿é ýëäýâ àðãààð ÿìàð ÷ ¿éëèéã Áóðõàí õèéæ ÷àäàõ ó÷ðààñ åðòºíö õýðõýí á¿òñýíèéã õ¿ì¿¿ñ õýçýý ÷ îéëãîõã¿é õýìýýí ä¿ãíýñýí áàéõ ãýñýí õî¸ð áîëçîëòîéãîîð Àðèñòîòåëèéí îíîëûã ÷, Êîïåðíèêèéí îíîëûã ÷ àâ÷ ¿çñýí íîì áè÷èõ çºâøººðëèéã àâñàí áàéíà. "Äýëõèéí òóõàé õî¸ð ãîë òîãòîëöîîíû òàëààðõ õàðèëöàí ÿðèà" õýìýýõ íîì íü áýëýí áîëæ, õÿíàëò øàëãàëòûí á¿ðýí äýìæñýíýýð 1632 îíä õýâëýãäñýí áºãººä òýð äàðóéäàà Åâðîï äàÿàð óðàíçîõèîë, ôèëîñîôèéí ñîä á¿òýýë ãýæ ¿íýëýãäñýí áèëýý. Ãýâ÷ ýíý íîì Êîïåðíèêèéí îíîëûã èòã¿¿ëýõ òóëãóóð áîëîí îéëãîãäîæ áàéãààã Ïàï óäàëã¿é óõààðààä ò¿¿íèéã õýâë¿¿ëýõèéã çºâøººðñºí人 õàðàìññàí àæýý. Õÿíàëò øàëãàëòûí àëáàí ¸ñíû ñî¸ðõîë áàéñàí ÷ ãýëýý Ãàëèëåé 1616 îíû çàðëèãèéã ÿìàðòàà ÷ çºð÷ñºí õýìýýí Ïàï çàðëàâ. Òýðýýð Ãàëèëåéã êàòîëèê øàøíû çàëõààí ø¿¿õ ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëæ, íàñàí òóðøäàà ãýðèéí õîðèîíä áàéõ, îëíû ºìíº Êîïåðíèêèéí ñóðãààëààñ íÿöàõààð øèéòã¿¿ëñýí þì. Ãàëèëåé äàõèí áóóæ ºã뺺. Ãàëèëåé ¿íýí÷ êàòîëèê õýâýýð ¿ëäñýí áîëîâ÷ øèíæëýõ óõààíû ¿ë õàìààðàõ øèíæèä èòãýõ èòãýëýýñýý íÿöààã¿é þì. 1642 îíä íàñàí ýöýñëýõýýñýý äºðâºí æèëèéí ºìíº ãýðèéí õîðèîíä áàéõäàà òýðýýð Ãîëëàíäûí õýâëýëèéí ãàçàðò õî¸ðäàõü òîì á¿òýýëèéíõýý ãàð áè÷ìýëèéã íóóöààð äàìæóóëæýý. Êîïåðíèêèéã äýìæñýí á¿òýýëýýñ íü èë¿¿ ãàðñàí ãýæ òîîöîãääîã "Øèíý õî¸ð øèíæëýõ óõààí" õýìýýõ ýíýõ¿¿ íîìîíä îð÷èí ¿åèéí ôèçèêèéí ¿ð õºâðºë àãóóëàãäàæ áàéëàà. Èñààê Íüþòîí Èñààê Íüþòîí íàéðñàã õ¿í áàéãààã¿é þì. Áóñàä ýðäýìòýäòýé ìóóõàé õàðüöäàã áàéñíààðàà èõýä àëäàðøñàí òýðýýð àìüäðàëûíõàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéã õàëóóí ìàðãààíä çîðèóëñàí áèëýý. Ôèçèêèéí òàëààð óðüä ºìíº áè÷èãäýæ áàéñàí íîìíóóäààñ õàìãèéí èõ íºëººã ¿ç¿¿ëñýí "Ìàòåìàòèê çàð÷ìóóä" íîì íü õýâëýãäñýíèé äàðàà Íüþòîíû íèéãìèéí íýð õ¿íä îãöîì äýýøèëñýí áàéíà. Òýðýýð Âàíãèéí íèéãýìëýãèéí åðºíõèéëºã÷ººð ñîíãîãäîí, òàéæèéí öîëîîð øàãíóóëñàí àíõíû ýðäýìòýí áîëñîí þì. Óäàëã¿é ºìíº íü "Çàð÷ìóóä" íîìîíä øààðäëàãàòàé áàðèìò ìýäýýã ººðò íü íèéë¿¿ëæ áàéñàí ÷ ò¿¿íèé õ¿ññýí ìýäýýëëèéã õîæèì íóóí äàðäàã áîëñîí Âàíãèéí îäîí îðîí ñóäëàà÷ Æîí Ôëåìñòèäòýé òýðýýð ìóóäàëöæýý. Íüþòîí òóõàéí áàéäëûã òýñâýðëýýã¿é ó÷ðààñ ºå𺺠ººðèé㺺 Îäîí Îðîí Ñóäëàëûí Âàíãèéí õ¿ðýýëýíãèéí óäèðäëàãàä òîìèëæ, äàðààãààð íü ìýäýýëë¿¿äýý ò¿ðãýí õýâë¿¿ëýõèéã îðîëäîæ ýõýëñýí áàéíà. Óëìààð Ôëýìñòèäèéí àæëóóäûã
  • 118.
    ãàðòàà îðóóëñàí àãààäò¿¿íýý õýâë¿¿ëýõ òàëààð Ôëýìñòèäèéí çàíàëò äàéñàí Ýäìîíä Ãàëëòàé òîõèðîëöîæ ÷àäæýý, Ãýâ÷ Ôëýìñòèä õýðãèéã ø¿¿õýä øèëæ¿¿ëæ, ø¿¿õ õóëãàéëàãäñàí á¿òýýëèéã íèéòýä ò¿ãýýõèéã õîðèãëîí àñóóäëûã Ôëýìñòèäýä àøèãòàéãààð øèéäýâ.Ýíý øèéäâýð Íüþòîíûã èõýä õèëýãí¿¿ëæ, Ôëýìñòèäýýñ õàðèóãàà àâàõûí òóëä "Çàð÷ìóóä"-ûí õîæóó ¿åèéí õýâëýë¿¿äýýñ Ôëýìñòèäýä õàìààòàé á¿õ ýøëýëèéã øàò äàðààëàí àâ÷ õàÿñàí áàéíà. Á¿ð íîöòîé õýð¿¿ë Íüþòîí, Ãåðìàíû ôèëîñîôè÷ Ãîòòôðèä Ëåéáíèö õî¸ðûí äóíä äýãäýâ. Îð÷èí ¿åèéí ôèçèêèéí èõýíõ õýñãèéí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëäýã äèôôåðåíöèàëü òîîëîë õýìýýõ ìàòåìàòèêèéí ñàëáàðûã Ëåéáíèö, Íüþòîí õî¸ð áèå áèåíýýñýý ¿ë õàìààðàí áîëîâñðóóëæýý. Íüþòîí äèôôåðåíöèàëü òîîëëûã Ëåéáíèöýýñ ºìíº íýýñýí ÷ òýðýýð àæëàà ò¿¿íýýñ õîæóó õýâë¿¿ëñýí áàéäàã. Õýí íü àíõäàã÷ áý ãýñýí øàëòãààíààð àãóó èõ õýð¿¿ë ìàðãààí àñëàà. Ýðäýìòýä õî¸ð ñºðãºëäºã÷èéí àëü àëèíèéã íü øàðãóó õàìãààëæ áàéâ. Íüþòîíûã õàìãààëñàí á¿õ ºã¿¿ëëèéã òý𠺺𺺠áè÷èæ íºõäèéíõºº íýðýýð õýâë¿¿ëäýã áàéñàí íü õà÷èðõàëòàé! Õýð¿¿ë äààìæèð÷, Ëåéáíèö çºð÷ëèéã øèéäâýðëýõèéã õ¿ñýí Âàíãèéí íèéãýìëýãò õàíäàæ àëäàà ãàðãàëàà. Íüþòîí íèéãýìëýãèéí åðºíõèéëºã÷ õóâüäàà á¿õýëäýý ººðèéíõ íü íºõ人ñ ñàíàìñàðã¿é á¿ðäñýí "øóäàðãà" êîìèññò õýðãèéã ø¿¿í ¿çýõèéã äààòãàæýý! Ãýâ÷ èíãýýä çîãññîíã¿é. Íüþòîí äàðàà íü êîìèññûí òàéëàíã ººðºº áè÷ñýí áà èéì çàìààð Ëåéáíèöèéã çîõèîëûí õóëãàéä àëáàí ¸ñîîð áóðóóòãàí, òàéëàíã õýâë¿¿ëýõèéã íèéãýìëýãò äààëãàí ¿ëäýýñýí àæ. ªºðò íü áàñ ë õàíãàëòã¿é ñàíàãäñàí ó÷ðààñ Íüþòîí Âàíãèéí íèéãýìëýãèéí ýýëæèò òàéëàíä íýðã¿é òîéì áè÷ñýí áàéíà. "Ëåéáíèöèéí ç¿ðõèéã óðæ" ìàø èõ õàíàìæ àâñàí õýìýýí Ëåéáíèöèéã íàñ áàðñàíû äàðàà Íüþòîí ìýäýãäñýí ãýëöäýã. Õî¸ð óäààãèéí íîì õàÿëöààí ºíãºðººõ人 Íüþòîí Êåìáðèæèéã ÷, òýíõèìýý ÷ îðõèñîí áàéëàà. Òýðýýð ýõýíäýý Êåìáðèæèéí èõ ñóðãóóëüä, äàðàà íü ïàðëàìåíòàä êàòîëèêèéí ýñðýã áîäëîãîä èäýâõòýé îðîëöîæ áàéñàí áºãººä ¿¿íèéõýý òºëºº Âàíãèéí àëòàí ñàíã õàäãàëàã÷èéí îðëîãî èõòýé àëáàí òóøààëä òîìèëîãäñîí þì. Ýíä òýðýýð õóóðàì÷ ìºí㺠¿éëäýã÷òýé òýìöýõ òîìîîõîí õýìæýýíèé êàìïàíèò àæèë àìæèëòòàé ÿâóóëæ, òýð á¿¿ õýë õýä õýäýí õ¿íèéã ä¿¿æë¿¿ð ð¿¿ èëãýýí ººðèéí õîðîí, ìóó ñàíààíûõàà íèéãýì÷ øèíæèéí èë¿¿ çºâ õýðýãëýýã îëñîí àæýý.
  • 119.
    Íýð òîìú¸îíû òàéëáàð àííèãèëÿöè:Ẻì, ò¿¿íèé ýñðýã Ẻì õî¸ð ìºðãºëäºí õàðèëöàí áèå áèåíýý ¿ã¿é õèéõ ¿éë ÿâö. àòîì: òóí º÷¿¿õýí (ïðîòîí, íåéòðîíîîñ á¿òñýí) öºì, ò¿¿íèéã òîéðîí ýðãýõ ýëåêòðîíóóäààñ òîãòîõ, æèðèéí áîäèñûí ¿íäñýí íýãæ. áè÷èë-äîëãèîíû äýâñãýð öàöðàã(microwave background radiation): ýðòíèé õàëóóí îð÷ëîí åðòºíöèéí (ðåëèêòîð ãýãäýõ) ãýðýëòýëòýýñ ¿¿ññýí öàöðàã. Òýð íü îäîî ãýðëèéí òºëºâòýé áèø, õàðèí áè÷èë-äîëãèîíû áàéäàëòàé áîëñîí òèéì èõ óëààí øèëæèëòòýé áàéãàà þì. Ẻì/äîëãèîíû äóàëèçì: Ẻì äîëãèîí õîîðîíä ÿëãàà áàéõã¿é áºãººä Ẻìñ çàðèìäàà äîëãèîí øèã, õàðèí äîëãèîíóóä çàðèìäàà Ẻìñ øèã áàéäàã ãýæ ¿çäýã, êâàíò ìåõàíèêèéí ¿íäýñ áîëäîã òºñººëºë. Ẻì õóðäàñãóóð: õºäºëæ áàéãàà öýíýãòýé Ẻìñèéã öàõèëãààí-ñîðîíçîíã àøèãëàí ýíåðãèéã íü àëãóóð íýìýí õóðäëóóëäàã òºõººðºìæ. âèðòóàëü Ẻì: êâàíò ìåõàíèêò áîë øóóä á¿ðòãýõ áîëîìæã¿é, ãýõäýý îðøèí áàéãàà íü õýìæèëòýíä ºðòäºã íºëººí¿¿äýýðýý áàòëàãääàã Ẻì. ãàììà (γ) öàöðàã: ðàäèî èäýâõò çàäðàëààð þìóó ýãýë Ẻìñèéí õàðèëöàí ìºðãºëäººíººð ¿¿ñäýã, äîëãèîíû óðò íü ìàø áàãà öàõèëãààí-ñîðîíçîí öàöðàã. ãåîäåçèéí: õî¸ð öýã õîîðîíäûí õàìãèéí áîãèíî (ýñâýë õàìãèéí óðò) çàì. ãýðëèéí êîíóñ: òóõàéí ¿éë ÿâäëûã äàìæèí ºíãºðñºí ãýðëèéí öàöðàãèéí òàðõàõ áîëîìæèò ÷èãëýë¿¿äèéã çààäàã îðîí-öàã äàõü ãàäàðãóó. ãýðëèéí ñåêóíä (ãýðëèéí æèë): íýã ñåêóíäûí (íýã æèëèéí) äîòîð ãýðëèéí òóóëàõ çàé. äàâòàìæ: äîëãèîíû õóâüä ýíý íü ñåêóíä äýõ á¿òýí ìº÷ëºã¿¿äèéí òîî þì. äîëãèîíû óðò: äîëãèîíû çýðãýëäýý õî¸ð íóðóó ýñâýë çýðãýëäýý õî¸ð õîòãîð õîîðîíäûí çàé Äîïëåðèéí ýôôåêò: äîëãèîíû äàâòàìæ íü ò¿¿íèé ¿¿ñã¿¿ð, àæèãëàã÷ õºäëºõ ¿åä õàðèëöàí ººð÷ëºãäºõ ¿çýãäýë. æèí: òàòàëöëûí îðîíãîîð äàìæèí áèåòýä ¿éë÷èëäýã õ¿÷. Áèåèéí æèí áèåèéí ìàññòàéãàà ïðîïîðöèîíàëü, ãýõäýý àäèë áèø. èõ íýãäëèéí îíîë (ÈÍÎ): öàõèëãààí-ñîðîíçîí, õ¿÷òýé, ñóë õàðèëöàí ¿éë÷ëýë¿¿äèéã íýãòãýñýí îíîë. èõ íýãäëèéí ýíåðãè: ò¿¿íýýñ äàâáàë öàõèëãààí-ñîðîíçîí, ñóë, õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë¿¿ä òààìàãëàëààð áîë ÿëãààã¿é áîëîõ ¸ñòîé ýíåðãè.
  • 120.
    èõ òýñðýëò: îð÷ëîíåðòºíöèéí ýõëýë äýýðõ îíöãîé öýã. èõ õààãäàëò: îð÷ëîí åðòºíöèéí òºãñãºë äýõ îíöãîé öýã. êâàíò: äîëãèîí ÿëãàð÷ ýñâýë øèíãýæ áîëîõ õàìãèéí áàãà õóâü õýñýã. êâàíò ìåõàíèê: Ïëàíêèéí êâàíò ìåõàíèêèéí çàð÷èì, Ãåéçåíáåðãèéí òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí ¿íäñýí äýýð áîëîâñðîãäñîí îíîë. êâàðê: õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä ºðòäºã (öýíýãòýé) ýãýë Ẻì. Ïðîòîí, íåéòðîí òóñ á¿ð ãóðàâ ãóðâàí êâàðêààñ òîãòîíî. êîíôàéíìåíò: ºíãºò êâàðê, ãëþîíóóä íü àäðîí äîòîð áàðüöàëäàõ, ¿ë ñàëàõ áàéäàë. êîîðäèíàòóóä: îðîí çàé, öàã õóãàöààíä öýãèéí áàéðëàëûã òîäîðõîéëäîã òîîíóóä. ìàññ: áèåä õàäãàëàãäàõ áîäèñûí òîî. Áèåèéí èíåðöèéí õýìæýý ýñâýë õóðäàòãàëûã ýñýðã¿¿öýõ ò¿âøèí. íåéòðèíî: çºâõºí ñóë áîëîí òàòàëöëûí õàðèëäàí ¿éë÷ëýëä ºðòäºã ìàø õºíãºí (ìàññã¿é áàéæ áîëîõ) ýãýë Ẻì. íåéòðîí: øèíæýýðýý ïðîòîíòîé ìàø òºñòýé, öýíýãã¿é Ẻì. Íåéòðîíóóä èõýíõ àòîìûí öºìèéí á¿òöýä áàãòäàã Ẻìñèéí òàëààñ èë¿¿ã íü á¿ðä¿¿ëäýã. íåéòðîí îä: õîðèãèéí çàð÷ìààð ò¿ëõýëöñýí íåéòðîíóóäààñ òîãòñîí õ¿éòýí îä. í¿öãýí îíöãîé öýã: õàð í¿õýýð õ¿ðýýëýãäýýã¿é îðîí-öàãèéí îíöãîé öýã. îíöãîé öýã: îðîí-öàãèéí ìóðóé òºãñãºëã¿é áîëäîã îðîí-öàã äàõü öýã. îíöãîé öýãèéí òóõàé òåîðåì: òîäîðõîé íºõöë¿¿äýä îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîé, òóõàéëáàë îð÷ëîí åðòºíöèéí ýõëýëä îíöãîé öýã áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã íîòëîäîã òåîðåì. îðîí: öàã õóãàöààíû íýã àãøèíä çºâõºí íýã öýã äýýð îðøäîã Ẻ캺ñ ÿëãààòàé íü îðîí çàé, öàã õóãàöààíä íèëýíõ¿éä íü îðøèæ áàéãàà ç¿éë. îðîí-öàã: öýã á¿ðò íü ¿éë ÿâäàë õàðãàëçäàã äºðâºí õýìæýýñò îðîí çàé. îðîí çàéí õýìæýýñ: îðîí-öàãèéí îðîí çàéí òºñòýé ãóðâàí õýìæýýñèéí àëü íýã íü òîäðóóëáàë öàã õóãàöààíààñ áóñàä äóðûí õýìæýýñ. îð÷ëîí ñóäëàë: îð÷ëîí åðòºíöèéã á¿õýë áàéäëààð íü ñóäëàõûã ýðìýëçäýã óõààí. ïîçèòðîí: ýëåêòðîíû ýñðýã (ýåðýã öýíýãòýé) ýãýë Ẻì. ïðîòîí: ýåðýã öýíýãòýé Ẻì. Èõýíõ àòîìûí öºìèéí á¿òöýä îðäîã á¿õ Ẻìèéí áàðàã òàëûã
  • 121.
    íü ïðîòîíóóä á¿ðä¿¿ëäýã. ïðîïîðöèîíàëüøèíæ: "õ íü ó-òýé ïðîïîðöèîíàëü" ãýäýã íü ¿ -èéã ÿìàð íýã òîîãîîð ¿ðæ¿¿ëýõýä X ìºí ýíý òîîãîîð ¿ðæèãäýíý ãýäãèéã çààäàã. "Õ íü ¯-òýé óðâóó ïðîïîðöèîíàëü" ãýäýã íü Y-èéã ÿìàð íýã òîîãîîð ¿ðæèãäýõ ¿åä Õ ÿã òýð òîîíä õóâààãäàíà ãýäãèéã èëýðõèéëäýã. ðàäèî-èäýâõò øèíæ: íýã òºðëèéí àòîìûí öºì ººð áîëæ àÿíäàà õóâèðàõ áàéäàë. ñàíñðûí òîãòìîë: îðîí-öàãèéã òýëýõ õàíäëàãàòàé áîëãîõûí òóëä Ýéíøòåéíèé îðóóëñàí ìàòåìàòèêèéí òóñëàõ õýìæèãäýõ¿¿í. ñàíñðûí øàëãóóð: í¿öãýí îíöãîé öýã¿¿äèéã çºâøººð÷ áîëîõã¿é ãýñýí òààìàãëàë. ñîðîíçîí îðîí: ñîðîíçîí õ¿÷èéã ¿¿ñãýäýã îðîí. Ýíý áîë öàõèëãààí îðîíãèéí õàìò öàõèëãààí- ñîðîíçîí îðîíãèéí ñàëøã¿é õýñýã áîëäîã îðîí. ñïèí: òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýõòýé íü õîëáîîòîé, ýãýë Ẻìèéí äîòîîä øèíæ. ñïåêòð: äîëãèîí (æèøýý íü öàõèëãààí-ñîðîíçîí äîëãèîí) äàâòàìæèéí á¿ðäëýýðýý çàäðàõ áàéäàë. ñóë õ¿÷: ìýäýãäýæ áàéãàà äºðâºí õ¿÷íýýñ ñóë øèíæýýðýý õî¸ð äàõü íü. Ìàø áîãèíî ðàäèóñ á¿õèé ¿éë÷ëýëòýé. Ñóë õ¿÷ áîäèñûí á¿õ Ẻìä ¿éë÷èëäýã ÷ õ¿÷èéã 纺ã÷ Ẻìñò ¿éë÷èëäýãã¿é. òàòàëöëûí õ¿÷: èõ ðàäèóñ á¿õèé ¿éë÷ëýëòýé, ñóóðü äºðâºí õ¿÷íýýñ õàìãèéí ñóë íü. Òàòàëöëûí õ¿÷ áîäèñûí á¿õ Ẻìä ¿éë÷èëäýã. òîãòîíãè òºëºâ: öàã õóãàöààíä ººð÷ëºãääºãã¿é òºëºâ. Òîãòìîë õóðäòàé ýðãýæ áàéãàà áºìáºëºã òîãòîíãè òºëºâò îðäîã, ó÷èð íü ýðãýæ áàéëàà ÷ ãýñýí àãøèí á¿ðò òýðýýð íýãýí èæèë õàðàãäàíà. óëààí øèëæèëò: áèäíýýñ õîëäîæ áàéãàà îäíû ãýðýë Äîïëåðèéí ýôôåêò ¸ñîîð óëààðàõ áàéäàë. ¿éë ÿâäàë: îðîí çàé, öàã õóãàöààí äàõü áàéðëàëààðàà òîäîðõîéëîãääîã, îðîí-öàã äàõü öýã, ¿éë ÿâäëûí õàÿàâ÷: õàð í¿õíèé õèë õÿçãààð. ¿íýìëýõ¿é òýã òåìïåðàòóð: òåìïåðàòóðûï áîëîìæèò á¿õ óòãààñ õàìãèéí áàãà íü, ¿íýìëýõ¿é òýã ¿åä áîäèñ íü äóëààíû ýíåðãèã¿é áàéäàã. ôàç: äîëãèîíû õóâüä öàã õóãàöààíû òîäîðõîé àãøèíä äîëãèîíû ìº÷ëºã äýõ öýã¿¿äèéí áàéðëàë. Íóðóó, õîòãîðò ýñâýë àëü íýã çàéä íýã îðøèí áàéãàà ýñýõèéí õýìæ¿¿ð. ôîòîí: ãýðëèéí êâàíò.
  • 122.
    õàð í¿õ: ìàøõ¿÷òýé òàòàëöëààñ íü áîëîîä þó ÷, òýð á¿¿ õýë ãýðýë ÷ ò¿¿íýýñ ãàð÷ ÷àääàãã¿é îðîí-öàãèéí ìóæ. õàðüöàíãóéí òóñãàé îíîë: øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä ÷ºëººòýé õºäºëæ áóé á¿õ àæèãëàã÷èéí õóâüä òýäíèé õóðäíààñ ¿ë õàìààðàí èæèë áàéõ ¸ñòîé ãýäýãò òóëãóóðëàäàã, Ýéíøòåéíèé îíîë. õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë: øèíæëýõ óõààíû õóóëèóä á¿õ àæèãëàã÷èéí õóâüä òýä õýðõýí õºäºëæ áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí èæèë áàéõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã ¿íäýñ áîëãîäîã, Ýéíøòåéíèé á¿òýýñýí îíîë. Õàðüöàíãóéí åðºíõèé îíîë òàòàëöëûí õ¿÷èéã äºðâºí õýìæýýñò îðîí-öàãèéí ìóðóéëòààð òàéëáàðëàäàã. õèë õÿçãààð ¿ã¿éí íºõöºë: îð÷ëîí åðòºíö òºãñãºëºã, ãýõäýý õèë õÿçãààð (õóóðìàã öàã õóãàöààíä) áàéõã¿é ãýäýã òºñººëºë. õîðèãèéí çàð÷èì: 1/2 ñïèíòýé èæèë õî¸ð Ẻì (òîäîðõîéã¿éí çàð÷ìûí îëãîäîã õÿçãààð äîòîð) îðîí çàéä èæèë áàéðëàë, èæèë õóðäûã íýãýí çýðýã àâ÷ ÷àäàõã¿é ãýäýã çàð÷èì. Õóðäàòãàë-ÿìàð íýã áèåòèéí õóðäíû ººð÷ëºãäºõ õýìæýý. õóóðìàã öàã õóãàöàà: õóóðìàã òîîãîîð õýìæèãäýõ öàã õóãàöàà. "õ¿ì¿¿í" çàð÷èì: îð÷ëîí åðòºíö ººð áàéñàí áîë áèä ò¿¿íèéã àæèãëàí ýíä áàéæ ÷àäàõã¿é áàéñàí ó÷ðààñ ò¿¿íèéã áàéãààãààð íü àâ÷ ¿çýõ çàð÷èì. õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýë: ñóóðü äºðâºí õ¿÷íýýñ õàìãèéíõ¿÷òýé íü õýäèé ÷ õàìãèéí áîãèíî çàéä ¿éë÷èëäýã. Õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí à÷ààð êâàðêóóä ïðîòîí, íåéòðîíóóäûí äîòîð áàðèãäàæ, õàðèí ïðîòîí, íåéòðîíóóä õàìòäàà àòîìûí öºìèéã ¿¿ñãýäýã. öàãààí îäîé: õîðèãèéí çàð÷ìààð ýëåêòðîíóóäûí õîîðîíä ò¿ëõýëöëèéí õ¿÷ ¿éë÷èëñýíèé à÷ààð òýíöâýðò òºëºâò îðøäîã õ¿éòýí, òîãòîíãè îä. öàõèëãààí öýíýã: Ẻìèéí íýã øèíæ, ò¿¿íèé à÷ààð Ẻì èæèë (ýñâýë ýñðýã) öýíýãòýé áóñàä Ẻ캺 ò¿ëõäýã (ýñâýë òàòäàã). öàõèëãààí-ñîðîíçîí õ¿÷: öàõèëãààí öýíýãòýé Ẻì õîîðîíä ¿¿ñäýã õ¿÷. Ñóóðü äºðâºí õ¿÷íýýñ õ¿÷òýéãýýðýý õî¸ð äàõü íü. öàõèëãààí-ñóë íýãäëèéí ýíåðãè: ò¿¿íýýñ äàâáàë öàõèëãààí-ñîðîíçîí áîëîí ñóë õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí õîîðîíä ÿëãàà ¿ã¿é áîëîõ ýíåðãè. öºìèéí íýãäýë: õî¸ð öºì õàðèëöàí ìºðãºëäºæ, èë¿¿ õ¿íä íýã öºì áîëîõ ¿éë ÿâö. öºì: ò¿¿íèé äîòîðõ õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä áàðèãäñàí ïðîòîí, íåéòðîíóóäààñ ë òîãòîõ àòîìûí òºâ õýñýã. ×àíäðàñåêàðûí õÿçãààð: õ¿éòýí òîãòîíãè îäíû áîëîìæèò õàìãèéí áàãà ìàññ, ò¿¿íýýñ äàâáàë îä õàð í¿õ áîëæ õóìèãäàõ ¸ñòîé.
  • 123.
    ýãýë Ẻì: õóâààãäàõã¿éãýæ òîîöîãäîõ Ẻì. ýëåêòðîí: àòîìûí äîòîð öºìèéã òîéðîí ýðãýäýã ñºðºã öýíýãòýé Ẻì. ýíåðãè õàäãàëàãäàõ õóóëü: ýíåðãè (áóþó ìàññûí ýêâèâàëåíò íü) ¿¿ñýõã¿é, óñòàõã¿é ãýæ ºã¿¿ëäýã øèíæëýõ óõààíû õóóëü. ýðòíèé õàð í¿õ: îð÷ëîí åðòºíöèéí õºãæëèéí ìàø ýðòíèé øàòàíä ¿¿ññýí õàð í¿õ. ýñðýã Ẻì: áîäèñûí Ẻì òóñ á¿ðò òîõèðîõ ýñðýã Ẻì áàéäàã. Áººì ýñðýã Ẻìòýé㺺 ìºðãºëäºõ人 çºâõºí ýíåðãè ¿ëäýýæ õàðèëöàí ¿ã¿é áîëäîã.