Download as PDF, PPTX
![İstinadlar
• 1. https://web.williams.edu/imput/synapse/pages/I.html
• 2.Ronald W Holz and Stephen K Fisher. Synaptic
Transmission.https://web.williams.edu/imput/synapse/pages/I.html
• 3.[Physiology of synapse: from molecular modules to retrograde
modulation].https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21254534/
• 4.https://www.britannica.com/science/postsynaptic-potential.postsynaptic potential
• 5.https://www.researchgate.net/figure/Classification-of-synapses-according-to-their-
synaptic-shape-Example-of-synapses-with_fig2_338898666
• 6.Synapses. Classification.https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-642-70420-
8_168
• 7.[Physiology of synapse: from molecular modules to retrograde modulation] -
PubMedpubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• 8.
• 9. Campbell biology, 10 th edition
Structural Features of Chemically Transmitting Synapses | SpringerLinklink.springer.com](https://image.slidesharecdn.com/sinapslarnfiziologiyas1-220114202337/85/Sinapslarin-fiziologiyasi-36-320.jpg)
Uploaded byhriMmmdova
Sinapsların fiziologiyası
Sinir impulslarının ötürülməsində iştirak edən müxtəlif növ sinapsların araşdırılması, kəşfi, onlarda baş verən kimyəvi proselər, sturukturu, növləri, tənzimlənmə mexanizləri, fiziologiyaları haqqında giriş məlumat
Sinapsların fiziologiyası
- 1. Sinapsların fiziologiyası Ad, soyad:Şəhri Məmmədova Fakultə: MPF 2 Qrup: 220A3a Fənn: Normal fiziologiya
- 2. Qısa tarix • 19-cuəsrə qədər bir çox fizioloqlar sinirlər arasında birbaşa fiziki təsirin olduğuna və impulsların bir sinirdən başqa sinirə fiziki təmas vasitəsilə ötürüldüyünü düşünürdü. Ancaq Camillo Golgi, Raman y Cajal və başqaları histoloqları inandırdı ki, bizim hal hazırda bildiyimiz sinaps adlanan əlaqə formasını əmələ gətirən sinirlər bir-birinə yaxındır, lakin bu yaxınlıq davamlı deyil, arada məsafə vardır.
- 3.
- 4. • Digər alimlərində1890-cı illərdə başlanğıc tədqiqatları gələcəkdə sinirlər arasında kimyəvi ötürülmənin olduğu fikrini irəli sürmək üçün data təmin etdi. Otto Loewi vagus sinirini elektrik vasitəsilə qıcıqlandırdıqda izolə olunmuş qurbağa ürəyinin döyüntülərinin tezliyinin və qüvvəsinin azaldığını müşahidə etdi.
- 5. Sinir sisteminin "sözləri" Müxtəlifmənbələrdə beynimizin 86 və ya 100 milyard sinir hüceyrəsi, neyrondan təşkil olunduğu qeyd olunub. Əlbəttə ki, sinir sisteminin hetrətamiz və idrak olunması çətin olan funksiyalarını neyronlar ayrı-ayrılıqda fərdi şəkildə yerinə yetirmir. Molekulyar proseslərin bizim davranışlarımıza, hislərimizə, emosiyalarımıza çevrilməsi bu 100 milyard neyronun arasında onların sayından 10, 100 dəfələrlə çox əlaqələrin sayəsindədə mümkün olur. Sinir hüceyrələri elektrokimyəvi siqnallar vasitəsilə bir-birilə xəbərləşir, söhbət edirlər. Sinir hüceyrələri arasında bu cür əlaqələr sinapslar adlanır. Sinir sistemini, ən əsasda beyini anlamaq üçün sinapsların müxtəlif xüsusiyyətlərini dərindən bilmək və onun haqqında yeni məlumatlara yiyələnmək olduqca əhəmiyyətlidir.
- 6. • Sinaps başqaneyronla aksonun terminal şaxəsi arasında yaranan kiçik sahədir. İmpulslar sinaps boyunca neyrotransmitter vasitəsilə ötürülür. Neyron eyni zamanda bir çox qıcığı qəbul etmək və inteqrasiya etmək, impulsu sinir sisteminin distant hissəsinə göndərmək qabiliyyətinə malikdir. Mərkəzi sinir sistemində tək bir neyronun funksiyası yüzlərlə, minlərlə sinaps vasitəsi ilə tənzimlənir. Beyincikdə tək bir Purkinye hüceyrəsi 250.000-dən çox sinapsla əlaqələnir.
- 7.
- 9. • Neyronlar arasındaəlaqələrin əksər hissəsi akson terminalından neyrotransmitterlərin xaric olması və həmin maddələrin hüceyrə reseptorları tərəfindən aşkar olunması hesabına baş verir. Sinapslar həmin əlaqələrin baş verdiyi açıqlıqlardır.Bu açıqlığın genişliyi, ölçüsü hüceyrəxarici matriksə nisbətdə müxtəlif ola bilər. Bir-birindən fərqlənən müxtəlif sinapslar olsa da onlar ümumi sturuktur prinsiplərini paylaşırlar. Neyrotransmitter xaric olunan neyron presinaptik neyron, onun hüceyrə membranı presinaptik membran, xaric olan mediatora uyğun reseptora malik olan neyron postsinaptik neyron, membranı isə postsinaptik membran adlanır.
- 10. Kimyəvi ötürülmə prosesləritələb edir: • 1) Presinaptik hüceyrə terminalında neyrotransmitterlərin sintezi • 2) Neyrotransmitterlərin sekretor qovuqcuqlarda toplanması • 3) Neyrotransmitterin sinapti yarığa tənzim olunmuş şəkildə ifraz olunması • 4) Postsinaptik membran üzərində neyrotransmitterin birləşməsi üçün reseptorun olması • 5) Neyrotransmitter ifrazının terminasiyası
- 11.
- 12. • Sinapslarda dəyişikliklərbaş verə bilər. Beləki sinapslar ləğv oluna bilər və ya yeniləri yarana bilər. Sinapsların bu cür "elastikliyi" onların plastikliyi adlanır. Plastik xüsusiyyəti öyrənmənin, yaddaşın, zədələnmədən sonra sağalmanın, funksional adaptasiyanın əsasını təşkil edir. Sinir sisteminin müxtəlif hissələri müəyyən hüdudlarda plastikliyə malikdir. Ümumiyyətlə gənc sinir sistemi və beyinində serebral korteksi, onurğa beyninə, beyin kötüyünə nisbətən funksional cəhətdən daha plastikdir.
- 13. Sinapslar neyronların oyanmasıüçün yeganə vasitə deyildir. Neyronların funksionallığına bundan başqa qonşu gliya hüceyrələrinin fəaliyyəti, hüceyrəxarici mayenin kompazisiyası- tərkibi, hormonların, bioloji aktiv maddələrin varlığıda təsir edir. Bütün bu faktorların qarşılıqlı təsiri mürəkkəb tənzimolunma, ötürmə, inteqrasiya, analiz, sintez kimiproseslərin əsasını təşkil edir. Beyinin fəaliyyəti daxil olunanları inteqrasiya edən sadə modellərdən daha mürəkkəbdir. Onu kompyuterlə müqayisə etmək mənasızdır. Beyin yaradılışın şah əsəridir. Onu təkrarlayan ikinci heç nə ola bilməz.
- 14. Neyrotransmitter sintezi • Neyrotransmitterləriiki böyük kateqoriyaya ayırırlar: kiçik molekullu neyrotransmitterlər və neyropeptidlər. Kiçik molekullu neyrotransmitterlər presinaptik hüceyrə terminalında sintez olunur. Sintez üçün lazım olan prekursorlar aktiv daşınma vasitəsilə presinaptik hüceyrəyə alınır. Sintez üçün lazım olan bəzi prekursorlar isə maddələr mübadiləsi nəticəsində əmələ gələn aralıq məhsullardan əldə olunur. Kataliz üçün lazım olan enzimlər isə hüceyrə cismindən aksonal transport vasitəsilə hüceyrə terminalına daşınır.
- 15. • İkinci kateqoriyaolan neyropeptidlərin sintezi isə olduqca mürəkkəb prosesdir. Neyropeptidlər 3-36 amin turşu uzunluğunda olan maddələrdir. Onlar kiçik molekullu neyrotransmitterlərdən fərqli olaraq hüceyrə cismində sintez olunur. Bunların sintezi üçün ilk növbədə müvafiq genetik kod DNT-dən transkripsiya olunmalıdır. Transkripsiyadan sonra yaranan m-RNT translyasiya üçün ribosoma gətirilirş. Burada genetik kod amin turşularına tərcümə olunur. Yaranan ilkin peptid dəyişikliyə uğramaq üçün hamar ER-ə gətirilir, daha sonra golgi aparatında vezikullarda, qovuqcuqlarda paketlənir. Paketlənmiş mediatorlar aksonal transport vasitəsilə presinaptik hüceyrə terminalına daşınır.
- 16. • Fəaliyyət potensialınınpresinaptik neyron membranına çatması ilə sinaps aktivləşir. Fəaliyyət potensialı presinaptik membrandakı Ca++ kanallarının açılmasına səbəb olur. Ca++ kanallarının açılması presinaptik hüceyrədə Ca++ ionlarının miqdarının artmasına səbəb olur. Bu isə neyromediatorla dolu olan qovuqcuqların membranının presinaptik membranla birləşməsinə təmin edir. Presinaptik neyronda olan qovuqcuqların sayı və onların tərkibi müxtəlif hüceyrələr arasında fərqlidir. Ekzositozla xaric olan mediator postsinaptik membran üzərindəki uyğun reseptorla birləşərək membranın potensialını dəyişir. Mediatorun sinaptik yarıqdakı hərəkəti diffuziya vasitəsilədir. Membran potensialının sükunət vəziyyətindən müsbət və mənfi istiqamətdə uzaqlaşması reseptorun bağlandığı kanalın növündən asılıdır.
- 17. • Sinaptik yarığakeçən mediator yalnız müəyyən müddət reseptora təsir edir. Onun təsiri məhduddur. Bunun məhdudluğunu təmin edən bir sıra mexanizmlər vardır. Bunlardan biri mediatorun ferment vasitəsi ilə parçalanmasıdır. Məsələn asetilxolin asetilxolinesterza fermenti vasitəsi ilə parçalanır, katexolaminlər monoaminoksidaza vasitəsilə parçalanır. Başqa mexanizmlərə mediatorun aktiv daşınma sistemi vasitəsi ilə glia hüceyrələrinə, presinaptik neyronlara yenidən daşınması aiddir. Proseslərin hamısı saniyənin mində birində baş verir. Bu proseslərin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, mediator uzun müddət sinaptik yarıqda qalarsa, onun təsirinin müddəti də artar və davamlı depolyarizasiyaya səbəb olar. Davamlı depolyarizasiya impuls keçiriciliyini pozur.
- 18. Sinapsların təsnifatı • Sinapslarmüxtəlif cəhətlərdən təsnif olunuralar. ❑Impuls ötürmə mexanizminə əsaslanan təsnifat ❑Ion selektivliyinə əsaslanan təsnifat ❑Sitoarxitektonik təsnifat
- 19. Sitoarxitektonik təsnifat • Butəsnifat morfoloji sturuktura əsaslanır. • 1) Akso-aksonik • 2) Akso-somatik • 3) Akso-dentritik • 4) Dendro- dentritik • 5) Soma-somatik • 6) Neyromuskulyar • 7) Neyroglandulyar
- 20.
- 21. İmpuls ötürmə xüsusiyyətinəgörə • Elektik sinapsı- Elektrik sinapslarda presinaptik və postsinaptik membranlar arasında davamlılıq olur. Bu davamlılıq hüceyrəarası yarıqların, neksusların sayəsində mümkün olur. Neksusları konnekson adlanan zülallar meydana gətirir. Yarıqlarda müqavimət olduqca azdır. Bunun sayəsində ion axını presinaptik hüceyrədən postsinaptik hüceyrəyə keçir və postsinaptik hüceyrəni oyadaraq onda fəaliyyət potensialının yaranmasına səbəb olur. Kimyəvi sinapslarla müqayisədə elektrik sinapslarında impulsların nəql edilmə sürəti olduqca yüksəkdir. • Kimyəvi sinaps- Sinir sistemində ən geniş yayılmış sinaps növüdür. Burada kimyəvi maddə, neyromediator 20-30 nm qalınlığındakı sinaps yarığını diffuziya ilə keçir. Bu sinaps impulsların ötürülməsində 0.3-5 msan gecikmə ilə xarakterizə olunur. İmpulsların ötürülməsindəki gecikmə ardıcıl kimyəvi proseslərin vaxt aparması ilə əlaqədardır.
- 22.
- 24.
- 25.
- 26. Ləngidici postsinaptik potensiyal •Ləngici bir sinapsda, neyrotransmitter molekullarının postsinaptik reseptorlara bağlanması, plazma membranının K+a, Cl-a ya da bu ionların hər ikisinə eyni zamanda keçiriciliyini artıran qapılı iyon kanallarının açılmasına səbəb olur. Konsentrasiya gradiyenti istiqamətində hərəkət edən K+ sürətlə hüceyrədən xaricə çıxar, Cl- ionları isə hüceyrəyə girər. Bu ion hərəkətləri membranı hiperpolyarizasiya edərək onu sükunət vəziyyətdindən daha da uzaqlaşdırır. Bu da öz növbəsində fəaliyyət potensialının yaranmasını çətinləşdirir. Ləngici bir sinapsda kimyasal siqnala bağlı olaraq yaranan gərginlik dəyişikliyinə ləngidici postsinaptik potensial deyilir.
- 27. Oyandırıcı postsinaptik potensiyal •Oyandırıcı bir sinapsda neyrotransmitter molekullarının postsinaptik reseptorlara bağlanması, Na+-un hüceyrə daxilinə, K+-un isə hüceyrə xaricinə çıxmasına şərait yaradan qapılı kanalların açılmasına səbəb olur. Na+ ionuna təsir edən güc, K+ ionuna təsir edən gücdən daha böyük olduğu üçün ( həm kimyəvi gradiyent, hə də elekrik güc, mənfi yüklər tərəfindən cəzb olunması) hüceyrə içinə poztif yük axınına səbəb olur. Bu isə membranı depolyarizasiya edir, onu qıcıq qapısına yaxınlaşdırır və fəaliyyət potensialının yaranmasına səbəb olur. Bu vəziyyətdə neyrotransmitterin reseptora bağlanmasıyla meydana gələn elektrik dəyişikliyinə oyandırıcı postsinaptik potensiyal və ya OPSP adlanır
- 29. Sinapslarda summasiya • HəmOPSP-lər, həm də İPSP-lər məhəlli potensiallardır və bunların böyüklüyü postsinaptik membranlara bağlanan neyrotransmitter molekullarının sayına bağlıdır. İstər depolyarizasiya olsun, istərsə də hiperpolyarizasiya sadəcə bir neçe millisaniyə davam edir. Çünki neyrotransmitter ifraz olunduqdan sonra parçalanır və ya uzaqlaşdırılır. Eyni zamanda məhəlli potensialın təsiri sinapsdan uazaqlaşdıqca azalır. Postsinaptik neyronda fəaliyyət potensialının yaranması üçün OPSP-ə bağlı ion hərəkətlərinin aksonun başlanğıc seqmentinə çatması və qıcıq qapısına çatması lazımdır. Aksonun başlanğıc seqmenti o yerə deyilir ki, müəyyən dəyərə malik olan qıcıq kanalları açaraq impuls yarada bilsin. Bir sinapsdakı tək bir OPSP aksonun başlanğıc seqmentnə yaxın olsa da fəaliyyət potensialı yarada biləcək qədər güclü deyil. Digər tərəfdən də eyni postsinaptik hüceyrə üzərində təsir edən çoxlu sayda sinaptik uc ya da daha az sayda olmaqla birlikdə ard-arda qıcıqlandırılma
- 30. • Nəticəsində sıxaralıqlarla neyrotransmitter ifraz edən uclar, aksonun başlanğıc seqmentində membran potensiyalı üzərində toplu bir təsir yaradaraq bunu qıcıq qapısına yüksəldə bilər. Postsinaptik potensiyalların bu cür bi-birinin üzərinə əlavə olunmasına summasiya deyilir. • İki tip summasiya vardır: Zaman və məkan summasiyası(temporal və spatiyal)
- 31. Temporal summasiya • Temporalsummasiyada bir ya da daha çox sinaptik ucdan gələn kimyəvi ötürülmə, zaman olaraq bir-birinə o qədər yaxındır ki, hər postsinaptik potensiyal, əvvəlki qıcıqlandırılmanın təsirindən hələ hüceyrə sükunət vəziyyətinə qayıtmamış membrana təsir edir.
- 32. Spatiyal summasiya • Spatiyalsummasiyada isə çox zaman fərqli presinaptik neyronlara aid çeşitli saydakı fərqli sinaptik uclar bir postsinaptik hüceyrəni eyni anda qıcıqlandırır və membran potensiyalı üzərində bir-birinə əlavə olunan təsir göstərir.
- 33.
- 34. Reseptorlar • Neyrotransmitter ifrazınınpostsinaptik hüceyrə membranı üzərində reseptorların sayından və növündən asılı olaraq iki cür təsiri ola bilər. Bu reseptorlardan birinci növü ionotropik reseptorlardır, hansı ki, inların keçməsinə imkan yaradır. İkincisi isə metabotropik reseptorlardır. Bu reseptorlar aktivləşdikdə hüceyrədə ardıcıl, yəni kaskad reaksiyaları başladır. Neyrotransmitterlər hər iki reseptora təsir edə bilər. Postsinaptik membran üzərindəki reseptorların sayının və növünün dəyişməsi nəticəsində postsinaptik membran eyni neyrotransmitterə fərqli cavablar verə bilər. Na+ ilə əlaqəli ionotropik reseptorlar membranı fəaliyyət potensialı yaratmağa sövq edir. Əksinə Cl- ilə əlaqəli ionotropik reseptorlar membranı sükunət vəziyyətindən daha da uzaqlaşdırır.
- 35. • Metabotropik reseptorlarpostsinaptik hüceyrədə ikincili vasitəçiləri, messencerləri yaradaraq geniş çeşitlilikdə dəyişən hüceyrə cavabları yaradır. Bu reseptorların aktivləşməsi nəticəsində meydana gələn cavab reaksiyası gec meydana çıxır. Ikincili vasitəçilər transkripsiya faktorlarına təsir edərək gen ekspressiyasının gerçəkləməsinə, ion kanallarının açılmasına, fermentlərin aktivliyinin dəyişməsinə səbəb olur.
- 36. İstinadlar • 1. https://web.williams.edu/imput/synapse/pages/I.html •2.Ronald W Holz and Stephen K Fisher. Synaptic Transmission.https://web.williams.edu/imput/synapse/pages/I.html • 3.[Physiology of synapse: from molecular modules to retrograde modulation].https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21254534/ • 4.https://www.britannica.com/science/postsynaptic-potential.postsynaptic potential • 5.https://www.researchgate.net/figure/Classification-of-synapses-according-to-their- synaptic-shape-Example-of-synapses-with_fig2_338898666 • 6.Synapses. Classification.https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-642-70420- 8_168 • 7.[Physiology of synapse: from molecular modules to retrograde modulation] - PubMedpubmed.ncbi.nlm.nih.gov • 8. • 9. Campbell biology, 10 th edition Structural Features of Chemically Transmitting Synapses | SpringerLinklink.springer.com