1. Samen aan het werk in sessie 2
Kennismaken ontwerpproces,
Focus op analyse
Ilya Zitter
Versie 9 januari 2014

2. Programma
9:30 – 10:30 Opstarten
Korte kennismaking
Vragen & antwoorden over module
10:30 – 12:00/15 Kennismaken met ontwerpen
Oefenen met hele ontwerpproces: simulatie
Kennisintermezzo: het proces van ontwerpen
12:00/15 – 13:00 Samen lunchen

3. Programma
13:00 – 14:00 Leren van een voorbeeld
Analyseren in duo’s – 45 minuten (verdeel zelf de tijd)
Plenaire terugkoppeling – 15 minuten
14:00 – 15:00 Focus op analyse
Kennisintermezzo: Competentiegericht onderwijs
ontwerpen
15:00 – 16:00 Voorbereiden volgende sessie
Maak samen plan voor het werken aan
(her)ontwerpproces en opleveren eindopdracht
16:00 – 16:30 Terugblikken en vooruit kijken

4. Voorstellen

5. Kerndocent module OO
Naam: Ilya Zitter
Faculteit: Faculteit Educatie
Onderdeel: Lectoraat Beroepsonderwijs (2 dagen) en
uitgeleend aan Expertisecentrum Docent hbo (1 dag)
Daarnaast: Kerndocent Master Leren & Innoveren
Stoas Vilentum (1,5 dag)
Beroepsdomein/Vakgebied: Onderwijskunde,
Praktijkgericht onderzoek naar het Ontwerpen van
beroepsgerichte leeromgevingen - promotieonderzoek
bij hbo en Expertisecentrum Beroepsonderwijs bij
mbo, daarvoor Adviseur ICT en
organisatieverandering
Wat voor onderwijs wil je beter leren ontwerpen?

6. Hybride leeromgevingen:
verweven van leren en werken

7. Wie zijn jullie?
Naam?
Faculteit?
Onderdeel?
Daarnaast?
Beroepsdomein/Vakgebied?
Wat voor onderwijs wil je beter leren
ontwerpen?

8. Vragen &
antwoorden module
Op interactieve manier de module door

9. Vragen en antwoorden
Is opzet module duidelijk?
Is de eindopdracht helder?
Hoe zit HUbl in elkaar?
Willen jullie meer weten over achterliggende
model?
Waarover willen jullie meer horen?

10. Opzet module
Sessie
Inhoud
1
Leren op de
werkplek/Zelfstudie
ondersteund met HUbl
Herontwerpen van een bestaande leeromgeving van
collega/collega's.
2
Face-to-face
Peer-reviewen van de herontwerpen
Opstarten (her)ontwerpen een eigen leeromgeving (iteratie 1)
3
Leren op de
werkplek/Zelfstudie
ondersteund met HUbl
(Her)ontwerpen van de eigen leeromgeving (iteratie 2)
4
5
Face-to-face
Leren op de
werkplek/Zelfstudie
ondersteund met HUbl
(Her)ontwerpen van de eigen leeromgeving (iteratie 3)
(Her)ontwerpen van de eigen leeromgeving (iteratie 4)
6
7
Face-to-face
Leren op de
werkplek/Zelfstudie
ondersteund met HUbl
Peer-reviewen van de (her)ontwerpen (iteratie 5)
(Her)ontwerp van de eigen leeromgeving definitief maken
(iteratie 6)

11. Eindopdracht
Analyse: analyserapport
Ontwerp leeromgeving, inclusief de keuzes voor het te
ontwikkelen papieren/digitale materiaal: ontwerp van
leeromgeving, in vorm van een Blokboek,
Studentenhandleiding, Modulewijzer, ofwel: het
onderwijsmateriaal zoals dat voor studenten wordt
gemaakt.
Evaluatie: evaluatierapport
Ontwerpproces: logboek
Inleveren? Ontwerp leeromgeving + analyse +
onderbouwing ontwerp/ontwikkeling + evaluatie +
logboek

14. Achterliggende model
(Zitter, Kinkhorst, Simons & Ten Cate, 2009; Zitter, 2010; Zitter,
De Bruijn, Simons & Ten Cate, 2010; Zitter e.a., 2011; Zitter e.a.,
2012;. Zitter & Hoeve, 2012; Zitter & Hoeve, 2013).

15. Simulatie
Het hele ontwerpproces een keer samen ervaren op
speelse wijze

16. Hele ontwerpproces ervaren in
een simulatie
Doel: ontwerpstappen doorlopen, met elkaar leren praten over
ontwerpen, inhoud even los leren laten, grens ontdekken
ontwerpen vs. gedrag uitlokken en creativiteit (her)ontdekken
Kies één ontwerpprincipe:
Consistentie bladzijde 46
Hiërarchie bladzijde 105
Modulariteit bladzijde 136
Ontwerp in klein groepje een object volgens dit ontwerpprincipe
Maak 1 flipover met in elk geval aandacht voor analyse, ontwerp,
ontwikkeling en evaluatie
Presenteer ontwerp met onderbouwing in ‘elevator-pitch-stijl’

17. Proces van
ontwerpen
Kennisintermezzo – Loslaten inhoud en gevoel krijgen
voor het ontwerpproces

18. Aard van het proces

19. Ontwerpstappen
Van den Akker, J. & Thijs, (2009)

20. Iteratie?
Een iteratie is het doorlopen van de
ontwerpstappen analyse, ontwerpen,
ontwikkelen & evaluatie. Waarbij de generieke
ontwerpactiviteiten worden uitgevoerd: zoeken
naar grenzen, in interactie met omgeving,
onderbouwen vanuit theorie/prakijk en het
ontwerpproces expliciet maken
(Van den Akker, J. & Thijs, 2009)

21. Ontwerpstappen-1
Analyse: analyseren bestaande situatie en
formuleren beoogde vernieuwing/verbetering
Probleemanalyse
Contextanalyse
Behoefteanalyse
Analyse van de kennisbasis
Ontwerprichtlijnen of ontwerpeisen waaraan
resultaat moet voldoen
Basis voor ontwerpen

22. Ontwerpstappen-2
Ontwerpeisen in cyclisch proces van
ontwikkeling, implementatie en evaluatie
uitgewerkt, beproefd en aangescherpt tot
relevant en bruikbaar resultaat
Evaluatie speelt daarin een cruciale rol:
werpt licht op wensen en mogelijkheden van
gebruikers en hun praktijkcontext
Wijze waarop resultaat kan worden afgestemd
op de praktijk
(Van den Akker, J. & Thijs, 2009)

23. Ontwerpbenaderingen
Instrumentele benadering: logisch, rationeel
Communicatieve benadering: geen strikte
volgorde, intensieve deliberatie, consensus
Artistieke benadering: open proces, creatief
en reflectief
Pragmatisch: cyclisch, regelmatige evaluaties
(Van den Akker, J. & Thijs, 2009)

24. Leren van een
voorbeeld
Analyseer samen een bestaande leeromgeving

25. Leren van een voorbeeld:
analyseer bestaande leeromgeving
Werk in een duo: 45 minuten (verdeel zelf de tijd)
Analyseer samen de bestaande leeromgeving. Hulpvragen:
Om welk beroepsprofiel gaat het? Om welk deel hiervan
voor deze leeromgeving?
Welke beroepsproducten horen bij deze module?
Om wat voor doelgroep gaat het? Profiel? Voorkennis?
Waar hangt deze module in curriculum? Wat gaat er vooraf?
Wat komt erna? Maak hier analyse van.
Hoe zit de module in elkaar? Welke opdrachten? Welke
leer/werkvormen?
Aan een aantal duo’s zal om een korte presentatie worden
gevraagd na afloop: plenair 15 minuten

26. Samen lunchen
12:00/15 – 13:00

27. Programma
13:00 – 14:00 Leren van een voorbeeld
Analyseren in duo’s – 45 minuten (verdeel zelf de tijd)
Plenaire terugkoppeling – 15 minuten
14:00 – 15:00 Focus op analyse
Kennisintermezzo: Competentiegericht onderwijs
ontwerpen
15:00 – 16:00 Voorbereiden volgende sessie
Maak samen plan voor het werken aan
(her)ontwerpproces en opleveren eindopdracht
16:00 – 16:30 Terugblikken en vooruit kijken

28. Competentiegericht?
Kennisintermezzo – terug naar onze inhoud van het
ontwerpproces: het hoger beroepsonderwijs

29. Hoger Beroepsonderwijs

30. Object van ontwerp: competentiegericht
hoger beroepsonderwijs
Competentiegericht onderwijs komt voort uit
vraag om een betere aansluiting tussen
onderwijs en arbeidsmarkt
Onderwijs in samenspraak met
bedrijfsleven/instellingswezen
Uitnodigend onderwijs dat aansluit bij
gedifferentieerde doelgroep
Naast theorie, sterk inzetten op praktijkgerichtpraktijknabij-in de praktijk leren

31. Definitie van competentie:
beschrijven met 6 dimensies
3 dimensies noodzakelijk en wat competentie is:
Specificiteit
Integrativiteit
Duurzaamheid
3 dimensies over de condities hoe competenties kunnen
worden ontwikkeld:
Handelingsgerichtheid
Leerbaarheid
onderlinge afhankelijkheid
(Van Merriënboer, Van de Klink & Hendriks, 2002 in H4).

32. Gelaagd ontwerp-1
Supra: internationaal
Macro: systeem, nationaal
Meso: Instelling, Faculteit, Opleiding
Micro: Groep, docent
Nano: Student, individu
(Van den Akker, J. & Thijs, 2009)

33. Gelaagd ontwerp-2
Samenwerking tussen onderwijs-bedrijfsleven
Opleiding en opleidingen t.o.v elkaar (jaren)
Onderwijseenheid incl. beoordeling (weken)
Onderwijsonderdeel (uren)
Uitvoering van een onderwijssituatie (minuten)

34. Gelaagd ontwerp-3
Leertheorie
Model gebaseerd op model gemaakt door: Van
Oeffelt, T., Spreeuwenberg, L. & Van den Ende,
J. (2013). Wageningen: Stoas Vilentum
Hogeschool, die gebruik hebben gemaakt van
Cluitmans, J.J., Dekkers, M.A.F., Bloemen, &
T.P. A. van Oeffelt (2009). Aan de slag met
competenties: competentiegericht leren in HBO
en MBO. Nuenen: Onderwijsadviesbureau

35. Gelaagd ontwerp-3
Leertheorie
Leertheorie:
Wetenschappelijk onderbouwde
opvattingen over leerprocessen
Bv. cognitivisme, sociaal-constructivisme

36. Leerprocessen
Klassieker uit de theorie:
Sfard, A. (1998). On two metaphors for
learning and the dangers of choosing just one.
Educational researcher, 27(2), 4-13.
Acquisitie
Participatie
Animatie hybride leeromgeving

37. Gelaagd ontwerp-3
Leertheorie
Onderwijsconcept:
Visie op leren
Visie op doelstellingen
Strategie hoe deze kan worden gerealiseerd
Bv. Sociaal-constructivistisch
Hogeschool Utrecht (HU) wil bijdragen
aan een duurzame kennissamenleving waarbij
de mens het uitgangspunt is. Waar studenten en
medewerkers zich kunnen ontplooien, zich thuis voelen
en waar we in samenwerking met onze relaties
durven te experimenteren en innoveren.
Telt de HU veertigduizend verschillende leerwegen

38. Onderwijsconcept
Vragen voor Leren op de werkplek/Zelfstudie:
Welk onderwijsconcept wordt gehanteerd bij de
HU?
Welk onderwijsconcept wordt gehanteerd bij
jouw faculteit?
En welke bij jouw opleiding?

39. Onderwijsconcept - 2
Vragen voor Leren op de werkplek/Zelfstudie:
Om welk beroepsprofiel gaat het bij jouw
opleiding?
Hoe zit het afnemende beroepenveld in elkaar?
Welke beroepsidentiteit heeft opleiding voor
ogen?

40. Onderwijsconcept - 3
Vragen voor Leren op de werkplek/Zelfstudie:
Om wat voor doelgroep gaat het?
Hoe ziet de studentenpopulatie eruit?

41. Gelaagd ontwerp-3
Leertheorie
Onderwijsmodel of Opleidingsmodel:
Manier waarop het onderwijsconcept en
het curriculum worden vorm gegeven
bv. 4C/ID model Van Merriënboer
Leerlijnenmodel De Bie e.a.

42. Onderwijsmodellen
4C/ID model Van Merriënboer
Leerlijnenmodel De Bie e.a.

43. Onderwijsmodel: 4C/ID
‘Hele taken’ als basis: taakklassen/deeltaken
Verschillende kennisvormen gerelateerd aan taak
Eerder geschikt voor kort-cyclisch werkproces
Instrumentele ontwerpbenadering: Blauwdruk

44. Onderwijsmodel:
Leerlijnenmodel
Verschillende leerdoelen vragen om verschillende
leerdynamiek  5 dynamieken en 5 leerlijnen
Leidt vaak tot theorieonderwijs/colleges in
conceptuele leerlijn die los komen te staan
Idem voor leerlijn Studieloopbaanbegeleiding

45. Onderwijsmodel
Vragen voor Leren op de werkplek/Zelfstudie:
Welk onderwijsmodel wordt gehanteerd bij jouw
faculteit?
En welke bij jouw opleiding?

46. Gelaagd ontwerp-3
Leertheorie
Didactisch concept of Aanbiedingsvormen:
Vorm waarin onderwijs aan student wordt aangeboden.
Binnen een onderwijsmodel keuze voor één/meer vormen.
bv. Taakgestuurd onderwijs (beroepsgerichte opdracht in delen),
projectonderwijs, Probleem Gestuurd Onderwijs (PGO)
Onderwijsconcepten en didactische concepten worden soms
door elkaar gegooid. Bv. UniMaas heeft als onderwijsconcept PGO
en als didactisch concept grotendeels ook.

47. Didactisch concept
Vragen voor Leren op de werkplek/Zelfstudie:
Welk didactisch concept wordt gehanteerd bij
jouw faculteit?
En welke bij jouw opleiding?

48. Gelaagd ontwerp-3
Leertheorie
Didactisch model:
Beschrijving van de werkwijze/stappen die in een leersituatie
door lerende en begeleider gebruikt dienen te worden.
Bv. Zevensprong (van PGO),
Fase model van een project - Oriënteren, Analyseren,
Definiëren, Uitvoeren, Evalueren (bij projectonderwijs)

49. Didactisch model
Vragen voor Leren op de werkplek/Zelfstudie:
Welk didactisch model is gangbaar bij jouw
faculteit?
En welke bij jouw opleiding?

50. Gelaagd ontwerp-3
Leertheorie
Opdracht (of taak):
Ontwikkelde onderwijsmateriaal met daarin beschrijving
wat er van studenten wordt verwacht.
Bv. Uitgeschreven opdracht waarmee student
of groepje studenten aan de slag kan/kunnen

51. Opdracht (of taak)
Vragen voor Leren op de werkplek/Zelfstudie:
Welke opdrachten (of taken) zijn gangbaar bij
jouw faculteit?
En welke bij jouw opleiding?

52. Voorbereiden
volgende sessie
In duo of klein groepje aan het werk: opstarten van het
(her)ontwerpen van een eigen leeromgeving

53. Opstarten (her)ontwerpen een
eigen leeromgeving
Start even individueel: karakteriseer leeromgeving
waar je aan gaat werken tijdens module met aantal
steekwoorden in maximaal 5 minuten
Ga speeddatend op zoek naar een andere(n) met een
vergelijkbaar ontwerpvraagstuk in max.10 minuten
Ga samen aan de slag met de analyse: bespreek
samen wat erin zou moeten en maak hier voor jezelf
een vertaling van
Ga samen aan de slag met het maken van plannetje
voor doorwerken aan analyse, ontwerp/ontwikkeling
en evaluatie: bespreek samen hoe dit zou kunnen en
maak voor jezelf een vertaling hiervan

54. Zelfstudie
Sla de studiehandleiding er nog eens op na
Bekijk de startpresentatie van module nog keer
(eerste pagina van HUbl)
Bestudeer de kennisintermezzo’s van de sessies
nogmaals: welke kennis en inzichten kan ik toepassen
op mijn eigen (her)ontwerp?
Pak de literatuurlijst erbij en selecteer passende
literatuur die inspirerend of onderbouwend is

55. Leren op de werkplek
Zoeken naar grenzen
In interactie met omgeving
Onderbouwen vanuit theorie en praktijk
Het creatieve en impliciete proces
expliciteren

56. Leren op werkplek door:
Zoeken naar grenzen: ontwerpen binnen de grenzen van
(inter)nationale wetgeving, beroepenveld, beleid en
richtlijnen van instelling/faculteit/opleiding, praktische
grenzen e.d.
In interactie met omgeving: ontwerpen door bevragen,
consulteren, interviewen, peer-reviewen, samenwerken
met (senior) collega’s, experts,
beleidsmedewerkers, beroepenveldcommissie,
beroepsbeoefenaren, opleidinscommissie e.d.
Onderbouwen vanuit theorie en praktijk:
ontwerpbesluiten onderbouwen vanuit (vak)literatuur en
systematische praktijkervaring (best practices, evaluaties,
audits e.d.)
Het creatieve en impliciete proces expliciteren:
ontwerpbesluiten expliciet maken en toelichten.

57. Terug & vooruit
De dag afsluiten – samen terugblikken naar de sessies
die zijn afgelopen en vooruit kijken naar de sessies die
gaan komen

58. Terugblikken en vooruit kijken
Geef nu het proces terug aan jullie en
doe alsof ik er niet ben
Blik terug:
Hoe verliep het met leren op werkplek/zelfstudie
met HUbl?
Hoe verliep de face-to-face sessie?
Verliepen deze volgens verwachting?
Kijk vooruit:
Hoe ga je leren op werkplek/zelfstudie met HUbl
nu aanpakken?
Welke verwachtingen heb je over komende
sessies?

59. Toelichting module
Dit is presentatie waarvan screencast is gemaakt en te
zien is op startpagina van module op HUbl

61. Naar wie luister je?
Ilya Zitter
Daniëlle Blok

62. Inhoud van deze screencast
Positie van deze module in BDB
Kern van deze module
Relatie met de eigen werkpraktijk
Het proces van ontwerpen
Manier van werken tijdens deze module
Hoe de eindopdracht globaal in elkaar zit

63. Positie in BDB

65. Kern van module

66. Ontwerpen in
beroepsonderwijs
Opleiding: curriculum
Leeromgeving
Leeromgeving
Kernvraagstuk: hoe decomponeren in ‘leerbare’
onderdelen in richting van integrale competenties?
Leeromgeving
Beroepen
Professionals
Beroepspraktijk
met hbo-diploma
Leeromgeving
Gaat dus eigenlijk om het ‘didactiseren’ van de
toekomstige beroepspraktijk
Leeromgeving
Leeromgeving

67. Relatie eigen
werkpraktijk

68. Jullie brengen beroepspraktijk
en opleidingspraktijk in
In deze module hieraan ontwerpen

69. Proces van
ontwerpen

70. Proces van ontwerpen

71. Onderwijs ontwerpen
Onderwijsontwikkeling ofwel onderwijs
ontwerpen is een van de kerntaken
van een Hogeschooldocent
In deze module werken we als eindresultaat
naar een onderwijsontwerp voor een
leeromgeving van 5 ECTS (of een veelvoud
hiervan)

72. Karakter van het
ontwerpproces

73. Ontwerpstappen
Analyse, Ontwerp,
Ontwikkeling,
Implementatie en
Evaluatie
Iteratief, cyclisch,
herhalend proces

74. In die ontwerpstappen ga je:
Zoeken naar grenzen: ontwerpen binnen de grenzen
van (inter)nationale wetgeving, beroepenveld, beleid
en richtlijnen van instelling/faculteit/opleiding,
praktische grenzen e.d.
In interactie met omgeving: ontwerpen door
bevragen, consulteren, interviewen, peer-reviewen,
samenwerken met (senior) collega’s, experts,
beleidsmedewerkers, beroepsbeoefenaren e.d.
Onderbouwen vanuit theorie en praktijk:
ontwerpbesluiten onderbouwen vanuit (vak)literatuur
en systematische praktijkervaring (best practices,
evaluaties e.d.)
Het creatieve en impliciete proces expliciteren:
ontwerpbesluiten expliciet maken en toelichten.

75. Manier van werken

76. Iteratief ontwerpproces
Iteratie? Doorlopen van ontwerpstappen analyse, ontwerpen, ontwikkelen & evaluatie
Sessie
Ontwerpproces
Sessie 1: werkplekleren met HUbl
Herontwerpen leeromgeving collega(‘s)
Sessie 2: face-to-face
Iteratie 1 ontwerp eigen leeromgeving
Sessie 3: werkplekleren met HUbl
Iteratie 2
Sessie 4: face-to-face
Iteratie 3
Sessie 5: werkplekleren met HUbl
Iteratie 4
Sessie 6: face-to-face
Iteratie 5
Sessie 7: werkplekleren met HUbl
Iteratie 6: Definitief ontwerp

77. Eindopdracht

78. Eindopdracht: Definitief
ontwerp eigen leeromgeving
Definitief? Klaar om de overstap naar
de uitvoering te maken
Rijke en scherpe analyse
Ontwerp gemaakt in interactie, onderbouwd
vanuit theorie/praktijk en tot de grenzen
Materiaal ontwikkeld: papier en digitaal
Evaluatie uitgevoerd: peer-review en
walkthrough met studenten
Transparant ontwerpproces: een compleet
logboek, leesbaar voor buitenstaander

79. Dit was het

80. En nu?
Aan de slag met Sessie 1
Benodigde materiaal is te vinden op Hubl
Blijf daarnaast vooral je eigen gezonde
verstand en ervaring gebruiken

81. Veel plezier en
tot ziens!