Rich media-cases en praktijkkennis van mentoren; presentatie voor de Onderwijs Research dagen, 2011

1. Rich media-cases en
praktijkkennis van mentoren
Een interventie om praktijkkennis van mentoren
te ontsluiten voor aanstaande leraren
Maaike Vervoort
Ellen van den Berg
Hogeschool Edith Stein/Universiteit Twente
ORD, juni 2011

2. Aanleiding
?
Van rich media- …naar toepassing
casus… in de praktijk

3. Theoretisch kader
Learn to notice
Classroom interactions
Selective Knowledge
attention based
reasoning
(bron: Sherin, 2007, zie ook: Van Es & Sherin, 2002; 2008)

4. Theoretisch kader
Praktijkkennis
 gebaseerd op (reflecties op) ervaringen in de praktijk
 (gedeeltelijk) persoonsgebonden
 vak- of zelfs onderwerpsgebonden
 afhankelijk van de context
 hoofdzakelijk „tacit‟ (niet geëxpliciteerd)
(Meijer, Verloop & Beijaard, 1999)

5. Praktijkkennis
mentor
Lesontwerp
Lesdoel
Didactische aanpak
Leerling activiteit
Materiaal
Handelen in video Voorgenomen Handelen student
(rich media-casus) handelen student (lesuitvoering)
(lesontwerp)

6. Onderwijsarrangement
Vernieuwende taaldidactiek
Rich media-
cases
Dialoog Video- Presentatie
Colleges Les
student & portfolio video-
pabo student
mentor student portfolio

7. Interventie
 Interactief lesontwerp door mentor en student
met gebruikmaking van rich mediacases
 3 rich media-cases
– Cases over vakdidactiek
beginnende geletterdheid
(Expertisecentrum Nederlands)
 Opdracht:
– Gezamenlijk de cases bespreken en verwerken in een
les die de student op korte termijn uitvoert in de groep
– Rolinstructie mentor: meedenken en eigen gedachten
bij videobeelden of ervaringen met onderwerp vertellen

8. Methode
Onderzoeksvraag
 Interventie leidt tot dialoog waarin mentor praktijkkennis
expliciteert, m.n. over leerprocessen van leerlingen en
instructie bij vakdomein (Vervoort & Van den Berg, 2008)
 Welke bijdrage levert de praktijkkennis van de mentor
die wordt opgeroepen door een interventie met rich
media-cases aan de totstandkoming van een lesontwerp?

9. Methode
Onderzoeksopzet
 Exploratieve meervoudige gevalsstudie (Yin, 2003)
 Selectie van gevallen
– Scholen: 4 (convience sampling)
– Koppels: 6, hieruit 3 koppels (a-select)
Koppel Mentor Student Groep
Opleiding Ervaring Ervaring Opleiding Ervaring
POa mentora stageb
1 ♀ Klos 29 11 ♀ Vwo 10 2
2 ♀ Pabo 2 1 ♀ MBO 15 0-1-2
3 ♀ Klos 20 10 ♀ Vwo 12 2
 Analyse per koppel + vergelijkende analyse

10. Methode
Dataverzameling
Per koppel:
 Video-opname van de dialoog tussen mentor en student
 Focused interviews (Yin, 2003) met de student
– voor de dialoog: lesidee + informatiebehoefte
– na de dialoog: lesontwerp + leeropbrengst
 Digitaal videoportfolio van de student
– selectie videofragmenten van lesuitvoering
– schriftelijke verantwoording

11. Methode
Analyse
• Dialoog (transcript in gespreksbeurten)
• Stap 1 Context
dialoog Dimensie Categorieën
De context waarop de - Casus
uitingen in de dialoog - Lesontwerp
betrekking hebben - Groep
- Kleuters algemeen
• Stap 2 Categorie praktijkkennis (Van Driel et al., 1998)
dialoog Dimensie Categorieën
De inhoud van de - Vakinhoud
uitingen van de mentor - Algemene pedagogiek en didactiek
in de dialoog - Leerprocessen van leerlingen
- Doelen
- Instructie
- Leerlijn
- Materiaal

12. Methode
Analyse
• Stap 3 Talige handeling (Mazeland, 2003):
dialoog - Voorstel doen/accepteren/afwijzen
- Informatie vragen/geven
- Advies geven
• Stap 4 Critical incidents (Miles & Huberman, 1994)
dialoog
Gebeurtenis 1 Gebeurtenis 2 Gebeurtenis 3
Mentor geeft Mentor doet Mentor geeft advies
informatie over… voorstel voor… voor…
Gebeurtenis 4 Gebeurtenis 5 Gebeurtenis 6
Mentor geeft advies Mentor geeft Mentor doet
voor… informatie over… voorstel voor…

13. Methode
Analyse
• Interviews Uitspraken student over:
Interview voor - Lesidee (“input dialoog”)+ informatiebehoefte
- Lesontwerp (“output dialoog”) + leeropbrengst
Interview na
• Video-portfolio Verwijzingen naar kritische
Video gebeurtenissen in dialoog
portfolio

14. Resultaten
Resultaten koppel 1: De letterheks
 Van lesidee naar lesontwerp
Tabel 5: Overzicht van aspecten doel, didactische aanpak en materiaal voor lesidee en lesontwerp koppel 1
Aspect Lesidee Lesontwerp
Lesdoel i. Kinderen kunnen spelen met bepaalde klankpatronen
in woorden; […] met behulp van beginrijm.
ii. Kinderen weten dat gesproken woorden kunnen
worden vastgelegd op papier […].
Didactische 1. LK (verkleed als heks) tovert de letters 1. LK (verkleed als heks) tovert de letter M uit haar hoed
aanpak & M en R uit haar hoed 2. LK spreekt de letter uit (/mmm/); LLN doen mee
leerling 2. LK praat over letter M 3. LK vraagt wie een naam heeft die begint met een M
activiteit 3. LK toont en benoemt voorwerpen met 4. LK toont voorwerpen met beginletter M;
beginletter M en vraagt: ‘Met welke LLN benoemen de voorwerpen
letter beginnen die woorden?’ 5. LK vraagt ‘Zien jullie iets in de klas dat met een /m/
4. LK praat over letter R begint?’; LLN noemen woorden met beginletter M
6. LK maakt een tekening van het genoemde voorwerp
7. LK schrijft de woorden op
Materiaal a. Hoed a. Hoed
b. Letters M en R b. Letter M
c. Voorwerpen met beginletter M en R c. Voorwerpen met beginletter M
d. Flap en stift
Noot: LK = leerkracht; LLN = leerlingen

15. Resultaten
Resultaten koppel 1: De letterheks
 Dialoog: 10 kritische gebeurtenissen
– Voorstel voor instructie (6)
– Advies voor instructie (2)
– Informatie over instructie (1)
– Informatie over lesdoel (1)
Gebeurtenis 4
Mentor geeft advies
voor instructie: leg
voorwerpen met
beginletter M in de
klas, want dat geeft de
leerlingen een
succeservaring.
Lesontwerp: 5 + c

16. Resultaten
Resultaten koppel 2: Blauwtje & Geeltje
 Van lesidee naar lesontwerp
Tabel 8: Overzicht van aspecten doel, didactische aanpak en materiaal voor lesidee en lesontwerp koppel 3
Aspect Lesidee Lesontwerp
Lesdoel Boekoriëntatie i. Kinderen kunnen reageren op en spelen met bepaalde
klankpatronen in woorden; […] met behulp van beginrijm ("Kees
en Kim beginnen allebei met k").
ii. Kinderen weten dat gesproken woorden kunnen worden
vastgelegd op papier en met audiovisuele middelen
Didactische 1. LK leest het prentenboek Blauwtje en 1. LK bespreekt de begrippen voorkant, achterkant, titel en
aanpak & Geeltje voor. schrijver van het prentenboek Blauwtje en Geeltje.
leerling 2. LK bespreekt de begrippen voorkant, 2. LK leest prentenboek Blauwtje en Geeltje voor.
activiteit titel, schrijver en rug van het boek. LK 3. LK schrijft het woord ‘geel’ op en vraagt: ‘wie heeft een van die
stelt vragen zoals: ‘Waarom hebben we letters in zijn naam?’
de rug van het boek?’ 4. LK geeft opdracht woorden te bedenken die rijmen op ‘geel’;
LLN bedenken rijmwoorden.
5. LK schrijft rijmwoorden op (onder elkaar); LLN ontdekken dat
rijmwoorden aan het eind hetzelfde zijn.
Materiaal a. Prentenboek Blauwtje en Geeltje a. Prentenboek Blauwtje en Geeltje
b. Gele stip
c. Flap en stift
Noot: LK = leerkracht; LLN = leerlingen

17. Resultaten
Resultaten koppel 2: Blauwtje & Geeltje
 Dialoog: 7 kritische gebeurtenissen
– Voorstel voor instructie (2)
– Advies voor instructie (1)
– Voorstel voor lesdoel (2)
– Informatie over niveau groep (1)
Gebeurtenis 4
Mentor geeft
informatie over
niveau groep n.a.v.
casus 3 (leerlingen
groep 1 rijmen met
fantasiewoorden)
en doet voorstel
voor lesdoel n.a.v.
casus 3: eindrijm.
Lesontwerp: i

18. Resultaten
Resultaten koppel 3: De T van Titia
Tabel 11: Overzicht van aspecten doel, didactische aanpak en materiaal voor lesidee en lesontwerp koppel 3
Aspect Lesidee Lesontwerp
Lesdoel i. Herkennen van de letter T, zowel horen als zien.
ii. Bedenken van woorden met beginletter T.
Didactische 1. LK bespreekt een beginletter 1. LK benoemt voorwerpen bij thema met beginletter T (zoals
aanpak & 2. LLN bedenken woorden die met die toverhoed, toverstaf). LLN luisteren (horen ze de /t/?)
leerling letter beginnen. 2. LK schrijft woorden op en vraagt: ”wat valt jullie op?”
activiteit 3. LK wijst de letter T aan en spreekt deze uit (/t/)
4. LK geeft opdracht: verzin woorden die met de /t/ beginnen.
LLN bedenken woorden met beginletter T.
5. LK schrijft woorden met beginletter T op.
6. LLN kunnen letter T tekenen of overtrekken op een werkblad.
Materiaal a. Voorwerpen met beginletter T
b. Werkblad met letter T
Noot: LK = leerkracht; LLN = leerlingen

19. Resultaten
Resultaten koppel 1: De letterheks
 Dialoog: 8 kritische gebeurtenissen
– Voorstel voor instructie (3)
– Advies voor instructie (2)
– Instemmen met voorstel student (1)
– Informatie over niveau groep (2)
Gebeurtenis 8
Mentor doet voorstel
voor instructie: letter
‘visueel’ maken, want
het is belangrijk dat
leerlingen de letter
horen en zien. Mentor
maakt voorstel
specifieker: woorden
opschrijven.
Lesontwerp: 2 + 5

20. Resultaten
Vergelijking koppels
Overeenkomsten
 De mentoren doen voorstellen en adviezen voor lesontwerp
 Voorstellen en adviezen betreffen voorgenomen handelen
student m.b.t. instructie + doelen voor les
 De mentoren expliciteren praktijkkennis
– in voorstel/advies:m.b.t. instructie
– in toelichting voorstel/advies: overige categorieën
m.u.v. algemene didactiek/pedagogiek
 Praktijkkennis wordt opgeroepen door casusinhoud en
verloop van dialoog

21. Resultaten
Vergelijking koppels
Overeenkomsten
 In videoportfolio verwijzen studenten naar kritische
gebeurtenissen (expliciet en impliciet)
 Volgens studenten levert mentor bijdrage aan
concretisering lesontwerp en aan meer inzicht in
leerprocessen leerlingen

22. Resultaten
Vergelijking koppels
Verschillen
 Koppel 1: Ada expliciteert in adviezen/voorstellen
praktijkkennis gerelateerd aan didactiek/pedagogiek
kleuters algemeen
 Koppel 3: Conny geeft n.a.v. casusinhoud informatie over
leerproces leerlingen in groep i.r.t. leerlijn
vakdomein;Student noemt dit als opbrengst
 Koppel 2: Rianne relateert meeste voorstellen/adviezen
aan casusinhoud.Studente Linda noemt als opbrengst:
meer inzicht in relatie tussen casusinhoud en
onderwijspraktijk mentor

23. Conclusies
Conclusies
 Dialoog naar aanleiding van rich media-cases leidt tot
transformatie casusinhoud naar lesontwerp
 Mentor levert bijdrage aan dit proces door formuleren
voorstellen en adviezen voor handelen student
 Mentor brengt in dialoog praktijkkennis in:
– in voorstellen/adviezen: over instructie voor vakdomein
– in toelichting: overige categorieën („rijke‟ praktijkkennis)
 Bij transformatie van casusinhoud naar lesontwerp levert
praktijkkennis mentor een bijdrage: „learn to notice‟-theorie

24. Discussie
 Praktijkkennis wordt opgeroepen door cases en verloop
van dialoog, maar mogelijk ook door initiatief student
 Kritische gebeurtenissen bepaald op basis van lesontwerp,
maar mogelijk spelen meer opmerkingen mentor een rol