Dokumen ini menjelaskan konsep alomorf, morfofonem, dan pengimbuhan dalam bahasa Melayu, serta bagaimana morfem dan fonem berinteraksi dalam pembentukan kata. Terdapat penjelasan mengenai jenis-jenis kata, termasuk kata nama, kata kerja, dan kata tugas, serta proses kata ganda dan rangkai kata. Selain itu, dokumen ini turut membahas fungsi kata tanya, kata perintah, dan kata hubung dalam pembinaan ayat.

1. KONSEP ALOMORF
meN – me, mem, men, meng, menge,
meny
- merujuk kepada kata kerja
peN – pe, pem, pen, peng, penge, peny
- merujuk kepada kata nama
*

2. KONSEP MORFOFONEM
1. Gabungan antara morfem dengan fonem
2. Ciri bunyi yang timbul apabila morfem (imbuhan)
dicantumkan dengan kata dasar.
3. Gabungan antara morfem terikat (imbuhan) dengan morfem
bebas (kata dasar)

3. 4. Dilambangkan dengan huruf besar N
dan R.
5. Apabila imbuhan bertemu kata dasar, fonem pertama kata
dasar akan menentukan sama ada n atau r akan kekal atau
berubah.
6. N akan digugurkan apabila awalan peN- dan meN- bertemu
dengan fonem atau huruf
l,m,n,ny,ng,r,w, dan y.
7. N akan dikekalkan apabila awaln peN- dan meN- bertemu
fonem c,d,j,sy, dan z

4. 8. R akan dikekalkan apabila imbuhan beR- bertemu dengan
huruf /r/ kata dasar

5. KATA AKAR
1. Merupakan inti sesuatu kata yang belum diberikan
imbuhan.
2. Merupakan morfem bebas dan morfem terikat. Contoh :
ketawa
ke – morfem terikat
tawa – kata akar / m.terikat
makanan
makan – kata akar / m.bebas
- an - morfem terikat

6. KATA DASAR
1. Kata yang menjadi dasar sesuatu perkataan.
2. Terdiri daripada kata akar, kata terbitan, kata ganda, kata
majmuk atau frasa.
3. Contoh :
 tambah – kata akar / merupakan kata dasar untuk :
 tambahan - merupakan kata dasar untuk :
 penambahan – setelah diberikan awalan peN-
4. Kata berimbuhan – perkembang – memper..
5. Kata majmuk – kakitangan – berkakitangan..
6. Kata ganda – cantik-cantik – secantik-cantik
7. Frasa – tidak adil - ketidakadilan

7. KATA TUNGGAL
1.Satu morfem bebas dan satu kata dasar.
Contoh : bas, tidur, makan, rajin
2.Terdiri daripada satu atau lebih suku kata.
Contoh lap, buku, sendiri, universiti
3.Boleh berdiri sendiri jika diberikan intonasi
yang betul.
 Kata sempurna. Contoh : siapa ? ,
keluar !, aku, makan
 Kata tugas . Contoh : di rumah, untuk
saya, dari mana, dan emak.

8. 4 . Terdiri daripada kata nama, kata kerja,
kata adjektif atau kata tugas

9. *
1.Dihasilkan melalui proses pengimbuhan
kata dasar sama ada awalan, akhiran
apitan, sisiaapan.
2.Proses pengimbuhan untuk kata nama,
kata kerja, kata adjektif
3.Tiga tahap pengimbuhan. Orang –
seorang, keserorangan, berkeseorangan
4.Fungsi imbuhan boleh menguabah fungsi
golongan kata. Contoh : ajar (KK) –
pengajar (KN)

10. 5. Bentuk kata yang boleh menerima imbuhan :
 kata akar : ke + mudi = kemudi
 kata dasar : makan + an = makanan
 kata terbitan : ber + halangan = berhalangan
 kata majmuk : ber + campur aduk = bercampur aduk
 kata ganda : ber + main-main = bermain-main
 rangkai kata : ke + tidak sempurna + an

11. *
1. Proses merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan
membawa makna tertentu serta bertabiat satu
perkataan.
2. Terdiri daripada dua kata dasar. Tetapi terdapat juga
tiga kata dasar . Alat pandang dengar, dewan serba
guna,
3. Terdapat tiga jenis :
 rangkai kata bebas – umum : kapal terbang, pinggan mangkuk
gelaran : raja muda, ketua menteri
 istilah khusus : lut sinar, garis lurus, pusat graviti
 kiasan : anak emas, merah padma
4. Terdiri daripada dua :
 kata majmuk mantap : dieja / ditulis rapat
Kata majmuk tidak mantap : hari bulan,

13. 5. Penggandaan kata majmuk melibatakan unsur
pertama sahaja : alat-alat tulis, balai-balai raya,
guru-guru besar.. Kecuali yang telah mantap …
kakitangan-kakitanagan, suruhanjaya-
suruhanjaya
6.

14. *
1. Proses menggulang atau menggandakan kata dasar, sama
ada diulang secara keseluruhan atau pada bahagian
tertentu, dan dengan imbuhan atau tanpa imbuhan.
2. Empat jenis kata ganda :
 kata ganda penuh – seluruh kata dasar diulang sama ada
tanpa imbuhan atau berimbuhan. Contoh : makan-makan
ketua-ketua
amalan-amalan
persatuan-persatuan
 kata ganda semua – mesti digandakan, jika tidak
digandakan kata tersebut tidak memberikan apa-apa
makna atau berbeza maknanya. Contoh
kanak-kanak
ura-ura
rama-rama
 Kata ganda separa – hanya sebahagian kata dasar
diulang. Berlaku pada suku kata pertama sahaja. Suku
kata menjadi pelemahan e pepet. Contoh :

15. pohon – popohon – pepohon
pahat – papahat – pepahat
patung – paptung – pepatung
kuda –kukuda – kekuda
ramai – raramai - reramai
 kata ganda berentak – pengulangan bunyi
tertentu - vokal : cerai-berai
gotong-royong
kuih - muih
- konsonan : batu-batan
kucar-kacir
suku – sakat
huru - hara
- bebas : lemah-longlai
ipar-duai
- bersisipan : tali-temali
jari-jemari
giang-gemilang

16. *
GOLONGAN
KATA
KATA
MAJOR
KATA NAMA KATA KERJA
KATA
ADJEKTIF
KATA
MINOR
KATA
TUGAS

17. *
KATA NAMA
KATA NAMA
AM
KATA NAMA
KHAS
KATA GANTI
NAMA

18. *

19. *
KATA NAMA
AM
HIDUP
MANUSIA
BUKAN
MANUSIA
TAK HIDUP
INSTITUSI
BUKAN
INSTITUSI
KONKRIT
ABSTRAK
BERBILANG
TAK
BERBILANG

20. *
KATA GANTI
NAMA
TUNJUK
UMUM
TEMPAT
HAL
DIRI
TANYA
ORANG
PERTAMA
KEDUA
KETIGA
TAK TENTU

21. *Sejumlah morfem bebas yang tidak mempunyai
makna sendiri, tetapi mempunyai tugas atau fungsi
tatabahasa tertentu dalam binaan frasa, klausa, dan
ayat.
*Tugasnya adalah sebagai penghubung, penerang,
penentu, penguat, pendepan, pembantu, penegas,
penafi, pembenar, pemeri,
*Membantu kata utama (KN, KK, KA) untuk
menimbulkan makna tambahan. Contoh :
Adik belum makan nasi
Adik akan makan nasi
Adik sedang makan nasi
Adik masih makan nasi
Adik telah makan nasi

22. *Memerlukan kata lain (kata utama) untuk berfungsi
dalam frasa atau ayat. Contoh :
Ahmad berasal dari Kampung Sentosa
Sampah itu bukan kami yang buang
Ayah tidak datang kerana sakit
* Hampir semua kata tugas tidak dapat mengalami perubahan bentuk atau peluasan =
tidak boleh dijadikan kata terbitan, kata ganda, dan kata majmuk.

23. Kata Tugas
Kata penyambung
ayat
Kata praklausa
Kata prafrasa dan
pascafrasa
Kata pascakata

24. *
*Kata penyambung ayat dikenali sebagai kata
hubung.
*Kata ini menghubungkan dua atau lebih binaan
frasa, klausa, dan ayat.
*Penggunaan kata penyambung ayat menghasilkan
bentuk ayat berlapis, dipanggil sebagai ayat
majmuk
*Bentuk:
1. Tunggal = terdiri daripada satu morfem bebas
= dan, atau, lalu, jika, dengan
semenjak, agar, bagai, kecuali

25. 2. Bergabung = secara bercantum dan terpisah
= jikalau, meskipun, sedangkan,
sekiranya, walaupun, andai kata,
oleh sebab
3. Berpasangan = bukan sahaja ... tetapi juga
sedangkan ... tambahan pula
baik ... mahupun
sungguhpun ... namun
4. Gandaan - moga-moga, kalau-kalau, seolah-olah,
seakan-akan

26. *

27. *Kata Hubung Gabungan
1. Kata hubung ini menghubungkan dua klausa atau
lebih yang sama tara sifatnya.
2. Ayat majmuk yang terbentuk dipanggil ayat
majmuk gabungan.
3. Berfungsi menunjukkan: urutan, pertentangan,
keserentakan, dan penjelasan. Contoh :
dan, kemudian, lalu
namun, sebaliknya, tetapi
sambil, seraya
maka

28. 4. bentuk berpasangan:
baik ... mahupun
semakin ... semakin
jangankan ... pun

29. *Kata hubung pancangan
1. menyambung klausa-klausa tak setara, iaitu
klausa bebas (klausa utama atau klausa induk)
dengan klausa tak bebas (klausa pancangan atau
klausa kecil).
2. Penggunaan kata hubung ini menghasilkan ayat
majmuk pancangan.

30. *Kata Hubung (Pancangan) Relatif
1. Kata hubung relatif (kata relatif), berfungsi
menghubungkan klausa utama (klausa bebas)
dengan satu klausa kecil (klausa tak bebas) lain.
2. Penggunaannya menghasilkan ayat majmuk
pancangan relatif (ayat relatif).
3. Terdapat satu kata hubung relatif sahaja, tetapi
dapat berfungsi dalam subjek dan predikat ayat.
4. Contoh :
- Pelajar yang berjaya itu diberi hadiah
- Budak yang sedang membaca itu adik
perempuan saya.

31. *Kata Hubung (Pancangan) Komplemen
1. Kata hubung ini menghubungkan satu klausa
sebagai komplemen pada satu klausa utama.
(Komplemen bermaksud pelengkap). Jadi, klausa
pancangan komplemen itu melengkapkan klausa
utama
2. Penggunaannya menghasilkan ayat majmuk
pancangan komplemen (ayat komplemen).
3. contoh :
- Guru tahun enam itu menyatakan bahawa semua
muridnya mendapat enam A.
- Kerajaan membuat jambatan untuk rakyat
melintas sungai.

32. *Kata Hubung (Pancangan) Keterangan
1. Kata hubung keterangan (kata keterangan)
berfungsi menghubungkan klausa tak bebas yang
menjadi keterangan pada klausa utama.
2. Penggunaannya menghasilkan ayat majmuk
pancangan keterangan (ayat keterangan).
3. Jenis-jenis kata hubung keterangan: sebab, syarat,
tujuan, harapan, cara, waktu, akibat,
pertentangan, dan perbandingan

33. agar kerana setelah andai kata ketika
sewaktu apabila meskipun sungguhpun hingga
sekiranya supaya jika(lau) semasa tatkala
kalau sementara untuk kendatip semoga
walaupun

34. *
1. perkataan yang hadir di hadapan klausa atau ayat.
2. Tugas praklausa untuk menimbulkan seruan,
pertanyaan, pengeyaan, atau sebagai penerang
pangkal kepada klausa.

35. *Kata Seru
1. Kata seru = kata untuk menzahirkan perasaan,
antaranya sakit, marah, hairan, kagum, gembira,
dan sebagainya untuk menyatakan perasaan.
2. Digunakan pada permulaan ayat seru.
3. Menyatakan perasaan :
- Menarik perhatian - Eh, Hai, Helo, Wahai
- Kagum dan hairan – Amboi, Eh, Ha, Oh, Wah
- Kesakitan - Aduh
- Kesedihan – Aduh, Aduhai
- Sesal dan kecewa – Ah, Alahai
- Kelegaan – Syukur, Alhamdulillah
- Kebencian dan marah – Cis, Nah
- Harapan – Oh, Wahai, Ya
- Terkejut – Alamak, Eh, Wah
- Tahniah, Syabas

36. *Kata tanya
1. Perkataan untuk menanyakan atau menyoal sesuatu
berkenaan orang, benda, tempat, cara, jumlah,
masa, sebab, hal, dan sebagainya.
2. Termasuk dalam kata tanya ialah kata ganti nama
tanya.
3. Kata jenis ini hadir dalam ayat sebagai sebahagian
daripada predikat.
3. Jika digunakan pada permulaan ayat songsang, kata
tanya hendaklah disertakan dengan penegas -kah.
4. Contoh :
Bagaimana, Berapa, Bila, Mengapa , Apa, Mana, Siapa

37. *Kata Perintah
1. Kata perintah = kata berupa arahan, larangan,
ajakan, harapan, silaan, dan permintaan, yang
digunakan untuk menimbulkan tindak balas
daripada orang yang dikenakan perintah.
2. Kata perintah digunakan pada permulaan ayat
perintah dan boleh menerima penegas -lah.
3. Kategori :
Permintaan - Minta, Mohon, Tolong
Silaan – jemput, sila, sudi
Larangan – usah, jangan
Ajakan – ayuh, jom, mari
Pembiaraan - biar

38. *Kata Pembenar
1. Perkataan yang digunakan untuk mengesahkan
atau menyokong kesahihan sesuatu penyataan.
2. Contoh : benar, betul, Ya
*Kata Pangkal Ayat
1. Kata pangkal ayat = perkataan yang hadir di
bahagian hadapan ayat yang menjadi penanda
kesinambungan ayat dalam wacana.
2. Perkataan-perkataan ini digunakan dalam bahasa
Melayu klasik.
3. Contoh : Adapun, Alkisah, Arakian, Hatta,
Kalakian, Maka, Syahadan, Sebermula, Sekali
peristiwa

39. *
1. Kata prafrasa = perkataan yang hadir sebelum
(di hadapan) frasa.
2. Kata pascafrasa = perkataan yang hadir selepas
(di belakang) frasa
3. Fungsi kata ini untuk membantu, menguatkan,
menegaskan, menafikan, memerikan, menunjukkan
arah, dan membilang, agar dapat menonjolkan maksud
dalam ayat.

41. *Kata bantu aspek
1. Kata bantu yang menunjukkan perbezaan
masa: masa lampau, masa kini, atau masa akan
datang.
2. Kategori :
Masa lampau – baru, pernah, sudah, telah
Masa kini – masih, mula, sedang, tengah, masih
Masa hadapan - akan, belum bakal

42. *Kata Bantu Ragam
1. Kata yang menyatakan atau menerangkan
ragam perasaan yang berkait dengan
perbuatan.
2. Kategori :
Kehendak – hendak, ingin, mahu
Keupayaan – boleh, dapat
Kemungkinan – barangkali, mungkin
Kemestian – harus, mesti, patut, wajib, tentu, perlu
Keengganan - enggan
3. Contoh
mahu pulang awal
boleh memperoleh keputusan cemerlang

43. * Kata Nafi
1. Perkataan yang menjadi unsur nafi bagi frasa
dalam konstituen predikat.
2. Dua bentuk kata nafi: bukan, dan tidak, yang hadir
sebelum frasa.
3. Kata nafi bukan boleh hadir dalam dua keadaan :
- Menjadi unsur nafi bagi frasa nama dan frasa
sendi nama
- Boleh hadir di hadapan frasa kerja dan frasa
adjektif sekiranya kedua-dua frasa tersebut
membawa maksud “pertentangan maklumat”.
- contoh : bukan menghina kamu tetapi
mengingatkan kamu

44. 4. Kata nafi tidak merupakan unsur nafi bagi frasa
kerja dan frasa adjektif.
contoh :
tidak pergi ke pekan
tidak menaiki bas
tidak marah
tidak cerdik sangat

45. *Kata Pemeri
1. Unsur yang memeri hal atau merangkaikan
subjek dengan frasa utama dalam predikat.
2. Tidak boleh hadir sebelum kata kerja atau frasa
kerja
3. Kata pemeri adalah merupakan pemeri secara
huraian atau kualitatif. Hadir di hadapan frasa
adjektif dan frasa sendi nama. Contoh
adalah tinggi sekali
adalah dari segi
adalah untuk ibu saya

46. 4. Kata pemeri ialah digunakan untuk
menunjukkan persamaan atau ekuatif.
Bentuk ini hadir di hadapan frasa nama
sahaja. Berfungsi untuk memberikan definisi.
contoh :
ialah adik kandung saya
ialah kereta keluaran Malaysia
5. Perkataan merupakan dapat berfungsi sebagai kata
pemeri kerana dapat menggantikan ialah.
Bahasa ialah alat komunikasi antara manusia.
Bahasa merupakan alat komunikasi antara manusia

47. *Kata Sendi Nama
1. Perkataan yang hadir di hadapan kata nama atau
frasa nama.
2. Setiap sendi nama mempunyai tugas yang
berlainan dan penggunaannya ditentukan oleh
peraturan-peraturan yang khusus
3. Kata sendi nama di
- Digunakan khusus untuk menunjukkan tempat
dan arah.
- Ditulis terpisah
- Tidak boleh digunakan di hadapan kata nama
yang menerangkan waktu, masa, atau zaman

48. 4. Kata sendi nama ke
- Digunakan untuk menunjukkan tumpuan tempat,
arah tempat, dan arah waktu.
- Tidak boleh digunakan untuk merujuk manusia atau
binatang. Contoh :
ke Alor Star ( tumpuan tempat
ke belakang dewan (arah tempat )
ke saat akhir ( arah waktu )
5. Kata sendi nama dari
- Untuk menyatakan arah, permulaan tempat, dan
permulaan waktu. Contoh :
dari depan rumah (arah)
dari Kuala Lumpur (permulaan tempat)
dari subuh lagi (permulaan waktu )

49. 6. Kata sendi nama daripada
- Untuk menyatakan punca, asal kejadian,
dan perbandingan
- Contoh : daripada ayahnya (punca)
daripada besi (asal kejadian
lebih cantik daripada kawannya (perbandingan)