лекц -4

1. Лекц 4 :
Ил уурхайн автосамосвалын бүтцийн
тухай ерөнхий ойлголт
УУРХАЙН ТЭЭВРИЙН ТӨХӨӨРӨМЖ

2. Ил уурхайн автосамосвалуудад дотоод шаталтын
крбюраторт болон дизель хөдөлгүүр хэрэглэдэг
бөгөөд эдгээр нь төрлөөрөө 6,8,12 цилиндртэй, V
хэлбэрийн, 4 такттай гэх мэт олон янз байна.
Түлшний шаталтын процесс шууд ажлын цилиндрт
явагддаг хөдөлгүүрийг дотоод шаталтын хөдөлгүүр
(ДШХ) гэнэ. ДШХ- ийн хувьд ажлын бүтээгдэхүүн нь
шаталтаас үүссэн хий болох бөгөөд энэхүү дулаанй
өндөр энергитэй хий цилиндрт тэлсний дүнд
тэлэлтийн механик энергид шилжинэ. Ажлын
бүтээгдэхүүний температур 1800...2700° К хүртэл
өндөр байна.

3. ДШХ-ийг бусад дулааны хүчний төхөөрөмжүүдтэй
харьцуулхад дараах давуу талуудтай. Үүнд:
А) зуух ба конденсаторын төхөөрөмж болон бусад
олон тооны туслах тоноглол хэрэглэдэгггүй.
Б) ажилуулах болон зогсооход хялбар
В) овор хэмжээ багатай
Харин зөвхөн өндөр чанарын шингэн буюу хийн
байдалтай түлш хэрэглэдэг, нэг агрегатын хүчин
чадал 50...100 мянган кВт-аас хэтэрдэггүй нь түүний
үндсэн дутагдалтай тал юм. Гэвч дээрх давуу талууд
нь ДШХ-ийг автотээвэр, төмөр замын тээвэр, уул
уурхайд өргөн хэрэглэх боломжийг олгодог.

4. ДШХ-ийн ангилал:
1. Түлш, агаарын хольц үүсгэх байдлаар нь дотоод ба
гадаад хольц үүсгэгчтэй хөдөлгүүр гэж ангилна.
- Түлш, агаарын хольц шууд цилиндрт явагдах
хөдөлгүүрийг дотоод хольц үүсэлтэй хөдөлгүүр (дизель болон
зарим 2 тактын хийн хөдөлгүүр) гэнэ.
- Түлш, агаарын хольц урьдчилан бэлтгэгдэж цилиндрт
өгөгддөг хөдөлгүүрийг гадаад хольц үүсэлтэй хөдөлгүүр
(крбюраторт ба 4 тактын хийн хөдөлгүүр) гэнэ.
2. Ажлын хоьцийн ноцох байдлаар нь очоор асах,
шахалтаар асах хөдөлгүүр гэж ангилна.
- Очоор асах буюу цахилгаан оч өгөх замаар асах
хөдөлгүүр нь карбюраторт ба хийн хөдөлгүүр болно.
- Хольцийг өндөр шахалтанд шахаж температур үлэмж
хэмжээгээр нэмэгдсэнээр ноцолт өөрөө үүсэх хөдөлгүүрийг
шахалтаар асах буюу өөрийн ноцолттой (дизель) хөдөлгүүр
гэнэ.

5. 3. Хэрэглэж буй түлшний төрлөөр нь хөнгөн
чанарын шингэн (бензин)түлшээр ажилладаг, хүнд
моторын (дизель) түлшэр ажилладаг, хийн түлшээр
ажилладаг хөдөлгүүр гэж ангилна.
4. Цилиндрийг хэрэглэж байгаа байдлаар нь 4
тактын ба 2 тактын гэж ангилна.
5. Ажлын циклээр нь тогтмол эзэлхүүнд шаталттай,
тогтмол даралтанд шаталттай ба хосолсон циклээр
ажиллах хөдөлгүүр гэж ангилна.
6. Цилиндрийн бүлүүрийн явалтын хурдаар нь
удаан ажиллагаатай, түргэн ажиллагаатай хөдөлгүүр
гэж ангилна.
7. Зориулалтаар нь суурин, автомашины,
тракторын, мотоциклийн, усан замын, төмөр замын,
тусгай зориулалтын гэх мэт ангилна.

6. Бүлүүрт ДШХ-ийн ажиллах зарчим
Бүлүүрт ДШХ-ийн цилиндрт бүлүүрийн буцах давших
хөдөлгөөнөөр ажлын процесс давтагдах ба дараах
процессууд ээлжлэн явагдана. Үүнд:
- Цилиндрийг ажлын биеэр цэнэглэх
- Ажлын биеийг шахах
- Түлш өгч шаталт явуулах
- Шаталтын бүтээгдэрүүнийг тэлэх ба цилиндрээс
гаргах.
Дээрх процессуд 4 тактын хөдөлгүүрт тахир голын 2
эргэлтээр гүйцэтгэгдэх бүлүүрийн 4 явалтаар хийгддэг
бол 2 тактын хөдөлгүүрт тахир голын 2 эргэлтээр
гүйцэтгэгдэх бүлүүрийн 2 явалтаар хийгдэнэ. Бүлүүрийн
явалтын дээд ба доод хязгаарыг түүний хөдөлгөөний
дээд ба доод туйлын цэг гэнэ.

7. ДШХ-ийн түлш
ДШХ-т шингэн буюу хийн байдалтай түлш хэрэглэх
бөгөөд түүний найрлагын үндсэн элемент нь
нүүрстөрөгч (С) ба устөрөгрч (Н) болно. түүнчлэн
түлшинд бага хэижээний хүчилтөрөгч (О), хүхэр (S), азот
(И) зэрэг элементүүд хамаардаг. шингэн түлшний
үндсэн элемент нь нефть юм. түүнээс гадна шингэн
түлшийг чулуун нүүрс, хүрэн нүүрс, шатдаг занар ба
хүлэрийг нэрэх замаар гарган авдаг. нефтийн үндсэн
масс нь бүтэц ба нийлмэл байдлын зэргээрээ ялгагдах
шингэн нүүрс-устөрөгч юм. ийт янз бүрийн районоос
олборлосон нефтийн физик-химийн шинж чанар
харилцан адилгүй байна. гэвч нефть бүтээгдэхүүн нь
химийн энгийн бүтцээрээ өөр хоорондоо төстөй байдаг.

8. д/д Түлш С Н О
1 Бензин 85.5 14.5 -
2 Керосин 86.0 13.7 0.3
3 Дизель
түлш
86.0 13.0 1.0
зарим шингэн түлшний химийн бүтэц (жингийн хувиар)

9. түлшний хамгийн чухал үзүүлэлт нь түүний хамгийн доод дулаан
гаргах чадвар 𝑄 𝐻
𝑝
(1кг түлшийг шатаахад ялгарах дулааны тоо
хэмжээ) юм.
𝑄 𝐻
𝑝
– ийг калориметрт туршилтийн аргаар тодорхойлдог. зарим
түлшний дулаан гаргах чадварыг үзүүлбэл:
1. Шууд нэрэлтийн бензин 45000кЖ/кг
2. Керосин 43000кЖ/кг
3. дизель түлш 42600
4. түүхий нефть 42600
5. бензол 40200
6. этилийн спирт 27100
7. метилийн спирт 23300
хийн байдалтай түлшинд метан, этан, пропан, бутан, байгалийн
ба нефтийн хийнүүд хамаарагдах ба эдгээрийн дулаан гаргах
чадвар нь 34000....114600кЖ/м3 байна.

10. ДШХ-ийн цикл
ДШХ-т түлш шатсанаар цилиндрт шаталтын бүтээгдэхүүний
даралт нэмэгдэн бүлүүрт үйлчилж түүний давших хөдөлгөөн
тахир гол шатуны механизмаар тахир голын эргэх
хөдөлгөөнд шилжинэ. хөдөлгүүрт явагдах энэхүү процессыг
индикаторын диаграммаар дүрсэлнэ.
ДШХ-ийн онолын цикл нь цилиндрт ажлын биеийг
адиабатаар шахах (1-2), изохор (2-3) эсвэл изобар (2-7)
дулаан авалт, адиабат тэлэлт (3-4 эсвэл 7-4), изохор дулаан
өгөлтөөс (4-1) бүрдэнэ (2.13-р зураг).
хэрэв түлш, агаарын холимог урьдчилан бэлтгэгдэж
цилиндрт хоромхон зуур шатвал дулаан гаргалт бараг
изохор байдлаар явагдана. цилиндрт зөвхөн агаарыг шахаж
дараа нь түлшийг шүршиж, даралтыг тогтмол байхаар шатах
процесст түлшний өгөлтийг тохируулж байвал изобар
дулаан явалттай гэж болно.

11. ДШХ-ийн дулааны баланс
Хөдөлгүүрийн дулааны баланс нь түүнд 1кг
шингэн буюу хийн байдалтай түлш шатахад ялгарсан
дулаан 𝑄 𝐻
𝑝
нь хөдөлгүүрт дараах байдлаар
хуваарилагдана.
𝑄 𝐻
𝑝
= Qe + Qx+ Qy + Qдш+ Qб
Qe – идэвхит ажил гүйцэтгэхэд зарцуулагдах дулаан
Qx– хөргөлтөнд зарцуулсан дулаан
Qy– утаатай хамт алдагдах дулаан
Qдш – түлшний дутуу шаталтаас алдагдах дулаан
Qб – бусад дулааны алдагдал

12. Хөдөлгүүрийн дулааны баланс
д/д Дулааны балансын
бүрэлдэхүүн
тэмдэглэл Хөдөлгүүрийн төрөл
Карбюраторт
ба хийн
дизель
1 Ашигтай ажилд зарцуулагдаж
байгаа дулаан
Qe 21...30% 30...40%
2 Хөргөлтөнд зарцуулагдаж
байгаа дулаан
Qx 15...20% 20...35%
3 Утаатай хамт алдагдаж байгаа
дулаан
Qy 30...50% 25...45%
4 Түлшний дутуу шаталтын
болон бусад дулааны алдагдал
Qдш +Qб 8...15% 5...8%

13. ДШХ дэх түлш, агаарын хольц
Түлш, агаарын хольцийн чанараас шаталтын
процессын хурд, эрчимжилт хамаарах бөгөөд шаталт
хэдий чинээ агшин зуурийн хугацаанд явагдвал
хөдөлгүүрийн ашигт ажиллагаа төдий чинээ өндөр
байна.
Хольц үүсэх процессыг аль болох эрчимжүүлж,
шаталтын процессыг агшин зуурын хугацаанд бүрэн
явуулхын тулд дараах шаардлагыг хангах ёстой.
1. шингэн түлшийг аль болох жижиг ширхэгээр
тоосруулан шүрших
2. түлшийг шатаах хоргыг бүх эзэлхүүнээх нь жигд
хуваарилах
3. түлшийг шүрших процесс тогтоосон хугацаанд
эхэлж, дууссан байх

14. Шасси
Автосамосвал нь хөдөлгүүр, шасси, тэвш гэсэн үндсэн 3
механик хэсгээс бүрддэг. шасси нь трансмисс (хүчний
дамжуулга), явах анги, удирдлагын механизмаас тогтоно.
Хүчний дамжуулга
Трансмисс нь хөдөлгүүрийн голын эргэлтийн мушгих
моментыг хөтлөгч дугуйнд дамжуулах зориулалттай
механизм юм. Уурхайн автосамосвалуудад механик,
гидромеханик, цахилгаан механик трансмиссыг хэрэглэж
байна.
Ил уурхайн автосамосвалуудын ажлын горим нь
хөдөлгүүрийн хувьсах ачааллаар тодорхойлогдоно.
хөдөлгүүрийн чадлыг бүрэн ашиглах асуудал нь ачаалыг
өргөн хязгаарт тохируулах боломжыг олгодог трансмиссыг
хэрэглэснээр хангагддаг. Ил уурхайн автосамосвалуудын
трансмисс дараах шаардлагыг хангасан байх ёстой.

15. 1. Их эсэргүүцэлтэй замаар хүч алдахгүйгээр
боломжит дээд хурдтайгаар явах
2. байрнаасаа зугуухан хөдлөх
3. хөдөлгөөний үед үүсэх хэлбэлзэл, цохилтыг
бууруулснаар хүчний дамжуулга ба хөдөлгүүрийн
удаан эдлэгдэх чадварыг нэмэгдүүлдэг байх
4. машины удирдлагыг хөнгөвчилдөг байх
Механик трансмисс. механик трансмиссын
хэрэглээний бодит байдлаас үзвэл, 20тн-оос дээш
даацын автосамосвалд механик трансмисыг
хэрэглэх нь тухайн машины ашиглалтанд тавигдах
шаардлагад төдийлөн нийцдэггүй байна.