Het opzet van deze paper is tweeledig. In een eerste onderdeel brengen we in kaart (1) hoe klaslokalen qua architectuur, design, infrastructuur en organisatie veranderden, dan wel gelijk gebleven zijn en (2) hoe het ‘gebruik van deze leeromgevingen’ evolueerde doorheen de carrière van negen Vlaamse basisschoolleerkrachten (circa 1960-2014). (3) Gelijktijdig identificeert het katalysatoren en/of barrières, dewelke deze bovenvermelde veranderingen initieerden, versterkten, wijzigden en/of verhinderden. In een tweede luik, exploreren we een aantal “socio-materiële assemblages” waarin leerkrachten, leerlingen, etc., non-human actors (schoolse materialiteit en ruimtelijkheid) en praktijken met elkaar verknoopt zijn (Latour, 2005).

1. Klaslokalen binnenstebuiten:
de veranderende onderwijsleeromgevingdoorheen de
loopbaan van leraren in hetbasisonderwijs(1960-2015)
Maud DeBuck(UniversiteitGent)
Jo Tondeur (UniversiteitGent/FWO)
FrederikHerman(Universitédu Luxembourg)
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6
1975-1976 1976-1985 1986-2014

2. het klaslokaal binnenstebuiten
ü hardware (locatie)
materiële en geometrische vorm van de ruimte
ü software (infrastructuur)
inrichting van de ruimte met tafels, stoelen, schermen, verlichting, didactisch materiaal, ICT, etc.
ü setting
acties in de ruimte, het gedrag, de percepties
ü situatie
ruimte in de context van institutionele praktijken en regimes
ü agency
“The social agency can be exercised relative to ‘things’ and social agency can be exercised by ‘things’.”
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

3. historisch kader
Schoolarchitectuur en -design hinkt achterop de pedagogiek
Standaardisering: overheidsrichtlijnen (bv. klasgrootte)
Structuur: jaarklassensysteem / frontaal onderwijs
Schaalgrootte: school/leerplichtonderwijs (1914/1916)
Invloedssfeer: hygiënebeweging (bv. openluchtscholen, ergonomie) (begin 20e eeuw)
Beperkte impact: Reformpedagogiek, Nieuwe Schoolbeweging (begin 20e eeuw)
Relatief stabiele onderwijspraktijk en schoolinfrastructuur doorheen de 20e
eeuw
Pedagogiek hinkt achterop nieuwe schoolarchitectuur en -design
Dunlap, T.R. (2016). Designing
Classrooms in the 21st Century:
How New Instructional Methods
Affect Learning Environments.
Lehmann, C. & Chase, Z. (2015).
Building School 2.0: How to Create
the Schools we Need.
(Dunlap, 2016)
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

4. historisch kader
ü turn to things en objecten als ‘actoren’ (Latour, 2005)
ü spatial turn
Beperkingen huidig onderzoek De Biografie van een Klaslokaal
(Herman, Tondeur, De Buck, 2015) (vgl.Kopytoff1986)
1. korte of middellange termijn (bv. weken,
maanden, schooljaar)
2. specifieke verandering/innovatie (bv. ICT)
3. beperkt aantal variabelen/relaties (bv.
werkvorm => leerresultaat)
4. human actors (leerlinggeoriënteerd)
5. negeren actieve rol van ruimtes en objecten
1. carrière van een leerkracht (decennia)
2. aandacht voor de ‘voor- en nageschiedenis’
en de context (sociale productie - Low 1996)
3. complexe verbanden tussen
objecten/ruimtes/mensen
4. human actors (leerkracht)(sociale constructie)
5. agency of the human, the material and the
spatial
6. sociomateriële assemblages (Roehl 2015)
Herman, F., Tondeur, J. and De Buck, M. (2015). ‘Classroom Biographies: Material Landscapes Changing throughout the Career of
Primary School Teachers (1960-2014)’; Kopytoff, I. (1986). The Cultural Biography of Things: Commoditization as Process; Latour, B.
(2005). Reassembling the Social: An Introduction to Actor-Network-Theory; Low, S.M. (1996). ‘Spatializing Culture: The Social
Production and Social Construction of Public Space in Costa Rica’; O'Donoghue, D. (2010). ‘Classrooms as Installations: A Conceptual
Framework for Analysing Classroom Photographs from the Past’; Roehl, T. (2012). ‘Disassembling the Classroom - an Ethnographic
approach to the Materiality of Schooling’.
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

5. onderzoeksdoelen
ü In welke mate is de inrichting van Vlaamse
lagere klaslokalen veranderd tussen 1960 en
2015?
ü Hoe is het gebruik van deze leeromgevingen
geëvolueerd doorheen de carrière van Vlaamse
leerkrachten in het lager onderwijs?
ü Welke factoren beïnvloedden bovenvermelde
veranderingen?
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

6. methode: biografie van een klas
ü participanten
ervaren/gepensioneerde leraren lageronderwijs (slide 7)
ü Proces
vooropdracht: respondent tekent plattegronden van klaslokalenen verzamelt foto’s, etc.
diepte-interview op basis van plattegronden, aantekeningen, foto’s, etc.
analyse: thematische analyse en data-triangulatie (slide 8)
respondent validatie
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

7. Age
Teacher training
(Normaalschool)
Experience n° classrooms
Interview -
transcription
1 ♀ 70 retired 1960-1964 35 3 Freeschool Catholic pp. 12
2 ♂ 71 retired 1959-1963 35 3 Municipalschool pp. 18
3 ♀ 59 retired 1973-1975 39 3 Municipalschool pp. 14
4 ♀ 59 retired 1975-1977 35 2 Freeschool Catholic pp. 22
5 ♀ 61 retired 1971-1973 37 2 Municipalschool pp. 16
6 ♂ 61 retired 1972-1974 38 3 Freeschool Catholic pp. 27
7 ♂ 66 retired 1976-1979 29 3 Freeschool Steiner pp. 16
8 ♀ 53 1981-1983 32 2 Municipalschool pp. 20
9 ♂ 62 retired 1971-1973 39 2 Freeschool Catholic pp. 23
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

8. data-triangulatie
PC
P9 Klaslokaal 2
1980-1995
5de leerjaar
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

9. focus
(1) In welke mate is de inrichting van Vlaamse lagere klaslokalen veranderd tussen
1960 en 2015?
ü infrastructurele verbouwingen
ü vernieuwing schoolmeubilair
ü verandering in bankopstelling en ruimtegebruik
ü van leren binnen naar buiten de klasmuren
ü verandering in leermiddelen en didactisch materiaal
ü technologische evolutie
(2) gebruik
(3) beïnvloedende factoren
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

10. CasusChristiane
1964
verandering in bankopstelling en
ruimtegebruik
“Je ziet hetdus wel, het klaslokaal
was volledigvolzet. Dat warennog
vandie houtenbankenmet de
leuning eraanvast. Inhet midden
stond er een kolenkachel. Dat was
zo met een lange buis en die liep
door de klas. Soms moestik de
kinderen rond de kachelwel een
beetje verplaatsen voorde warmte.”
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

11. CasusChristiane verandering in bankopstelling en
ruimtegebruik
1964 19801967-1980
“In het derde klaslokaal hadden we andere lessenaars, je kon ze verplaatsen en we hadden
losse stoelen enzovoort. (…) Het verschil tussen het tweede en het derde klaslokaal is dat het
laatste klaslokaal nog breder en grote was, dat je achteraan hoeken kon maken en dat je de
ruimte dus nog meer kon gebruiken en anders inrichten dan hier [klaslokaal 2].”
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6

12. CasusVeerle verandering in bankopstelling en
ruimtegebruik
“Ik had de banken in mijn klas meestal
zo in groepjes per vier gezet. (…) Ik
vind het belangrijk dat als ze
partnerwerk doen, dat ze telkens per
twee zitten. Met een bord is dat geen
probleem, je kan uw flappen draaien, je
kan uw banken eens draaien. Maar met
een digibord is dat een groot probleem
want je zit met uw lichtinval.”
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6
2010-2015
‘Terug’ naar een frontale
bankopstelling…

13. CasusAnnie verandering in bankopstelling en
ruimtegebruik
“Mijn grootste verandering van mijn
klasinrichting is gekomen door
bijscholingen te volgen. Eind de jaren ’90
is de periode gekomen dat het hoekenwerk
in opgang kwam. Dan ben ik die
bijscholingen gaan volgen en dat beviel
mij heel goed zo. Dan ben ik in mijn klas
gekomen en ben ik ook begonnen met
allemaal hoeken zo te maken en de klas
helemaal te herschikken.”
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6
2010-2015
Hoekenwerk
PC
PC
P3 Klaslokaal 3
R
1986-2014
1ste + 2de leerjaar

14. O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6
technologische evolutieCasusLieven
“Ik was in 1981 begonnen met de computer in de klas. Dat was al héél lang geleden. Dat was
met de ZX81. Dat was mijne computer van 1 Kb geheugen. Dat is eigenlijk bijna niets ene
kilobyte. (…) Zuiver educatief. In het tweede leerjaar zuiver om tafels te oefenen. Dat is typisch
probleem tweede leerjaar tafels oefenen. (…) Het was drillen en oefenen. Dat was klein beetje
remediëring in die software, maar niet zodanig veel.”
1981: Computer in de klas (ZX81)
P6 Klaslokaal 1
TV
PC
1975-1984
2de leerjaar
1975-1984

15. O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6
technologische evolutieCasusLieven
“Dat was eigenlijk de doorbraak om mensen te motiveren: koopt u een computer en maakt uw
lessen op die wijze en je hebt volgend jaar alles weer. (…) Op den duur hadden de mensen geen
werk meer met hun agenda. (..) Dat heeft eigenlijk gezorgd dat de leerkrachten gemotiveerd
waren om een computer te gebruiken. Niet omdat het interessant was op het klasniveau. Teacher
heeft enorm geholpen om de computer te introduceren in scholen.”
jaren ‘90: intrede computer ž Teacher
eind jaren ’90 – begin 21ste
eeuw: computerklas
“Dan is de evolutie geweest “één computer per klas is niet genoeg, we zullen computerklassen
organiseren”. Toen ik ICT-coördinator werd in 2001, toen heb ik langzamerhand
computerklassen kunnen opbouwen.”

16. O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6
technologische evolutieCasusLieven
“Maar ik voel nu een nieuwe evolutie. (…) de digitale borden die verouderen snel en de
computerklas wordt ook gebruikt; maarhoe meer tablets men zal hebben, hoe minder dat er naar
de computerklassen zal gegaan worden. Men zal die digitale borden en die tablets beginnen
verbinden. (…) En wat betreft de infrastructuur, zal er binnen 10 jaar zal de computerklas
verdwijnen. Het zullen mobiele klassen zijn in de vorm van tablets. Want men installeert nu
ook overal draadloosinternet. Dat is een nieuwe evolutie. (…) Dus de digitale borden gaan
belangrijk blijven, maar de computerklas zal in de klas zijn.”
na 2010: digitaal schoolbord

17. discussie
ü Welke “klaslokalen” hebben we nodig voor het onderwijs van de
toekomst?
ü Laten we voldoende ruimte om de leerkracht “met zijn/haar troeven”
de klas/school tot zijn/haar “ideale onderwijs-leeromgeving” te maken?
ü personaliseren/experimenterenversus standaardiseren
ü bottom-up versustop-down
ü Hoe kunnen we (toekomstige) leraren verder bewust maken van het
belang van de onderwijs-leeromgeving en – in deze – agency en
ownership aanwakkeren?
O R D 2 0 1 6 / E r a s m u s U n i v e r s i t e i t R o t t e r d a m / 2 5 m e i 2 0 1 6