Uploaded bymecss
1,347 views

Jiliin tailan 2015

2016 ОНЫ ТАЙЛАН НЭГТГЭН БОЛОВСРУУЛЖ БАЙНА

Embed presentation

Download to read offline
1 / 103
2 / 103
3 / 103
4 / 103
5 / 103
6 / 103
7 / 103
8 / 103
9 / 103
10 / 103
11 / 103
12 / 103
13 / 103
14 / 103
15 / 103
16 / 103
17 / 103
18 / 103
19 / 103
20 / 103
21 / 103
22 / 103
23 / 103
24 / 103
25 / 103
26 / 103
27 / 103
28 / 103
29 / 103
30 / 103
31 / 103
32 / 103
33 / 103
34 / 103
35 / 103
36 / 103
37 / 103
38 / 103
39 / 103
40 / 103
41 / 103
42 / 103
43 / 103
44 / 103
45 / 103
46 / 103
47 / 103
48 / 103
49 / 103
50 / 103
51 / 103
52 / 103
53 / 103
54 / 103
55 / 103
56 / 103
57 / 103
58 / 103
59 / 103
60 / 103
61 / 103
62 / 103
63 / 103
64 / 103
65 / 103
66 / 103
67 / 103
68 / 103
69 / 103
70 / 103
71 / 103
72 / 103
73 / 103
74 / 103
75 / 103
76 / 103
77 / 103
78 / 103
79 / 103
80 / 103
81 / 103
82 / 103
83 / 103
84 / 103
85 / 103
86 / 103
87 / 103
88 / 103
89 / 103
90 / 103
91 / 103
92 / 103
93 / 103
94 / 103
95 / 103
96 / 103
97 / 103
98 / 103
99 / 103
100 / 103
101 / 103
102 / 103
103 / 103
Хүүхэд бүхэндээ “Би чадна” гэсэн итгэл өгье БОЛОВСРОЛ, соёл, ШИНЖЛЭх ухааны сайд ЛУВСАННЯМЫН ГАНТӨМӨР
төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлого (хэсгээс) ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 4 5 ГУРАВ. БОЛОВСРОЛЫН ХӨГЖЛИЙН СТРАТЕГИ, УДИРДЛАГА, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ 3.1. Боловсролын үйл хэргийг удирдахад төрийн болон нутгийн захиргаа, иргэний нийгмийн байгууллага, гэр бүл, нийгмийн бүх салбарын оролцоонд суурилсан хамтын ажиллагааг бэхжүүлнэ. 3.2. Сургуулийн өмнөх боловсролыг “хүүхдийг сургах, сургуульд бэлтгэх” гэсэн зорилгоос илүүтэйгээр хүний хөгжлийн үндэс, өөрийн онцлог, чадвар, бүтээлч үйлээрээ хөгжих, насан туршийн боловсролын суурь үе хэмээн хөгжүүлнэ. 3.3. Бага боловсролыг эх хэлний чадамжийг эзэмших боломжийг бүрдүүлэн бүтээлч, сурах арга барилтай монгол хүүхэд төлөвших үе хэмээн хөгжүүлнэ. 3.4. Суурь боловсролыг амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бүтээлчээр суралцах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ. 3.5. Бүрэн дунд боловсролыг сонголттой, уян хатан хөтөлбөрөөр мэдээлэл боловсруулах, шийдвэр гаргах чадвар бүхий ирээдүйд эзэмших мэргэжлийн суурь баримжаа олгох үе хэмээн хөгжүүлнэ. 3.6. Дээд болон мэргэжлийн боловсрол нь хөдөлмөрийн даяарчлагдсан зах зээлд амжилттай өрсөлдөх, бие даан ажлын байр бий болгох, улс үндэстний болон орон нутагт тулгамдаж байгаа асуудлыг үндэсний онцлогт тулгуурлан шийдвэрлэх, үндэсний инновацийн чадавхийг бэхжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ. ЭХ ХЭЛНИЙ ЧАДАМЖ БҮТЭЭЛЧЭЭР СУРАХ АРГА БАРИЛ МОНГОЛ ХҮҮХЭД ТӨЛӨВШИХ ҮЕ АМЬДРАХ УХААН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ СУУРЬ МЭДЛЭГ ЧАДВАР БИЕ ДААН СУРАЛЦАХ ЧАДАМЖ ЭЗЭМШИХ ҮЕ МЭДЭЭЛЭЛ БОЛОВСРУУЛАХ ЧАДВАР ШИЙДВЭР ГАРГАХ ЧАДВАР МЭРГЭЖЛИЙН ЧИГ БАРИМЖАА ОЛГОХ ҮЕ ӨРСӨЛДӨХ ЧАДВАРТАЙ АЖЛЫН БАЙР БИЙ БОЛГОХ ЧАДВАРТАЙ АСУУДАЛ ШИЙДВЭРЛЭХ ИННОВАЦИЙН ЧАДАВХ БЭХЖҮҮЛЭХ ОНЦЛОГ, ЧАДВАР, БҮТЭЭЛЧ ҮЙЛЭЭР ХӨГЖИХ ХҮНИЙ ХӨГЖЛИЙН ҮНДЭС НАСАН ТУРШИЙН БОЛОВСРОЛЫН СУУРЬ ҮЕ 2014-2024 он хүртэл Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлого батлууллаа
7 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын талаар баримтлах бодлогo, 2013 ХҮҮХЭД БҮРИЙН ХӨГЖИЛ БАГА НАСНЫ ХҮҮХЭД ГЭЖ ХЭН БЭ? “Бага насны хүүхэд бол төрөлхийн сониуч зангаараа хүрээлэн буй орчноо таньж мэдэх их хүсэл эрмэлзэлтэй, аливааг оролдож, хийхийг чармайж байдаг, хүлээж авсан мэдээллээ боловсруулж чаддаг, харилцааны явцад зөв буруу, сайхан муухайг ялган салгаж, бусдын дунд дасан зохицох чадвартай, идэвхтэй суралцагч” СУРГАЛТЫН ЗАРЧМУУДЫН ӨӨРЧЛӨЛТ Өмнө нь СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2007 Хүүхдийн эрүүл энх өсч бойжих, асран хамгаалуулах, эрхийг хүндэтгэсэн байх; Сургалтын орчны осол аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн шаардлагыг хангасан байх; Хүүхдийн нас, сэтгэхүйн хэрэгцээ, сонирхлыг харгалзсан, бие даан сурах хөгжих боломжийг хангасан байх; Танин мэдэхүйн дэвшилтэт үзэл онолд суурилсан, шинжлэх ухаанч байх; Хүүхдийн бие бялдар оюун ухаан, нийгэмшихүйн хөгжлийн ялгаатай байдалд нийцсэн байх; Хүүхэд бүрийн хөгжих хамгаалагдах, өөрийгөө илэрхийлэх тэгш эрхийг хангасан байх; Одоо СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2013 Хүүхдийн нас, сэтгэц, хөгжлийн онцлогт нийцэх; Хүүхэд бүрийн онцлогийг харгалзах; Хүүхдийн тал бүрийн хөгжлийг хангах; Хүүхэд бүрийг сургуулийн өмнөх боловсрол эзэмших тэгш боломжоор хангах; Эцэг эх ба багш нар сурган хүмүүжүүлэгч түншүүд Тоглоом бол хүүхдийн суралцах үндсэн үйл Боловсролын чанарыг хүүхдийн чадамж (эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, төлөвшил)-аар үнэлэх; Сургалтын арга зүй, технологийг боловсронгуй болгох; *шинэ *шинэ *шинэ *шинэ СУРГУУЛИЙН ӨМНӨХ БОЛОВСРОЛ: Сургуулийн өмнөх боловсролыг “Хүүхдийг сургах, сургуульд бэлтгэх гэсэн зорилгоос илүүтэйгээр хүний хөгжлийн үндэс, өөрийн онцлог, чадвар, бүтээлч үйлээрээ хөгжих, насан туршийн боловсролын суурь үе” хэмээн хөгжүүлнэ. Улсын их хурлын 12 дугаар тогтоол МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР БАРИМТЛАХ БОДЛОГО (2014-2024)
8 бодлого - хэрэгжилт 9 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ХҮҮХДИЙН СУРАЛЦАХ ҮЙЛИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ Өмнө нь СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2007 Одоо СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2013 Ихийг заавал илүү хөгжинө. Олон хичээл, хөгжүүлэх үйл ажиллагааг нарийвчилсан хуваариар явуулдаг. Тоглох нь хүүхдийн суралцах үндсэн үйл байна. Цэцэрлэгийн багшийн хүүхэдтэй ажиллаж буй нийт хугацааг хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх цаг хэмээн үзнэ.ДУНД БҮЛЭГ 36 хичээл 54 хөгжүүлэх үйл ажиллагаа540/ жилд АХЛАХ БҮЛЭГ 48 хичээл 72 хөгжүүлэх үйл ажиллагаа720/ жилд БЭЛТГЭЛ БҮЛЭГ 60 хичээл 90 хөгжүүлэх үйл ажиллагаа900/ жилд 08:00 12:00 17:00 БАГШИЙН БЭЛТГЭСЭН ХИЧЭЭЛ, ХӨГЖҮҮЛЭХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА АЧ ХОЛБОГДОЛ БАГАТАЙ ЦАГ Хүүхэд тоглох, бие засах, гар нүүрээ угаах, хооллох, зурах, урлах, ном үзэх, дуулах гэх мэт цэцэрлэгт явагддаг бүхий л үйл ажиллагааны явцад орчноо улам илүү танин мэдэж, чадваржиж, өөрийгөө удирдан авч явах, бусадтай харилцахад суралцаж байдаг. 08:00 17:00 ХҮҮХЭД БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ ЦАГ ҮНЭЛГЭЭНИЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Өмнө нь СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2007 Одоо СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2013 ХҮҮХЭД Хүүхдийн эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, дадал, төлөвшлийг сургалтын явц болон эцэст хөгжлийн ахисан түвшингээр нь үнэлнэ. ХҮҮХЭД Тухайн хүүхдийн онцлогийг илрүүлэх, хөгжлийн ахицыг тогтоохын тулд шаардлагатай мэдээллүүдийг цуглуулж, баримтжуулна. БАГШ БАГШ Сургалтын чанарын өөрийн үнэлгээг үнэлгээний стандарт үндэслэн улирал бүрийн эцэст тухайн цэцэрлэг, хөндлөнгийн үнэлгээг боловсролын асуудал эрхэлсэн төв байгууллага, аймаг, нийслэлийн боловсролын газар, эрх бүхий бусад байгууллага хийнэ. Багшийн ажлын үнэлгээний үндсэн шалгуур нь хүүхдийн хөгжлийн ахиц өөрчлөлт болон багшийн хүүхдүүдтэй харилцаж, ажиллаж буй арга барил, чадвар байна. Багшийн үнэлгээ нь өөрийн болон хөндлөнгийн (эцэг эх, хамт олон) үнэлгээгээр хийгдэнэ. ХҮҮХЭД БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР 2015-2016 оны хичээлийн жилээс ҮНДЭСНИЙ ХЭМЖЭЭНД ХЭРЭГЖИж эхлэв хүүхЭд БҮРИЙГ хөгжүүлэх шинэлэг арга, технологи хэрэгжиж эхэллээ 1 Багшийн гарын авлага “Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийн төлөө!” - сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын шинэ бодлого багш бүрийн гарт хүрэв. СӨБ-ын сургалтын цөм хөтөлбөрийн туршилт Сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөр, түүнийг дагалдах хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх ажиглалтын хуудсыг боловсруулж, 2014-2015 оны хичээлийн жилд аймаг, нийслэлийн 12 түшиц цэцэрлэгт туршив. Туршилтад 673 хүүхэд, 138 багш, арга зүйч, эрхлэгч хамрагдлаа. Энэ ажилд 60 цэцэрлэг өөрийн санаачлагаар оролцлоо. СӨБ-ын сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн судалгаа Сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн судалгааг 2015 оны 5, 6 дугаар сард хийлээ. Үнэлгээний судалгаанд нийслэл, Баянхонгор, Дорнод, Завхан аймгийн нийт 16 цэцэрлэг хамрагдсанаар сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөр, ажиглалтын хуудсыг боловсронгуй болгох, хэрэгжилтийн явцад гарах эрсдэлийг бууруулж, амжилттай хэрэгжих боломж бүрдлээ. “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” нэвтрүүлэг Сургуулийн өмнөх боловсролын чанарын шинэчлэл, хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх багшийн арга зүйн хөгжлийн талаарх мэдээллийг олон нийтийн хүртээл болгож, TV5 телевизтэй хамтран “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” сэдэвт 20 цуврал нэвтрүүлгийг 2015 оны 8 дугаар сард улс даяар нэвтрүүлгийг хүргэлээ. Цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх бэлтгэл хэрхэн хийгдэв.
10 бодлого - хэрэгжилт 11 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх сургалтын цөм хөтөлбөр Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх “Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр” үндэсний хэмжээнд хэрэгжиж эхэллээ2 Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015 оны “Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр батлах тухай” А/301 дүгээр тушаалаар “Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр” түүнийг дагалдах “Хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх ажиглалтын хуудас” батлагдлаа. “Сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилго нь хүүхэд бүрийг бие, сэтгэлээр эрүүл өсгөн бойжуулахад багш, судлаач, эцэг эх хамтран ажиллахад дэмжлэг үзүүлж, хүүхэд бүр өөрийн онцлог, бүтээлч үйлээрээ хөгжих боломж олгох”-д оршино. • Зарчим: Боловсролын чанарыг хүүхдийн чадамж (эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, төлөвшил)-аар үнэлэх СӨБ-ын сургалтын бодлого 2013 Үнэлгээ Юуг: Хүүхдийн чадваруудыг илрүүлэх Яаж: Хяналтын хуудас, ажиглалтаар Үнэлгээ Юуг: Хүүхэд бүрийн онцлог, чадамжийг илрүүлэх Яаж: Чөлөөт ажиглалт, Ажиглалтын хуудас, Хувийн хавтсыг хамтад нь хэрэглэж Үндэслэл • Бэлтгэл бүлгийн сургалтын хөтөлбөр, • Ахлах бүлгийн сургалтын хөтөлбөр, • Дунд бүлгийн сургалтын хөтөлбөр, • Бага бүлгийн сургалтын хөтөлбөр, “Сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөр” 2015 он Хүүхдийн эзэмших чадварыг нас/бүлгээр бус, I-III хүрэл ахисан түвшингээр томъёолсон. Хүүхдийн эзэмших мэдлэг, чадварыг хэт нарийвчлан авч үзсэн. » Сургуулийн өмнөх нийт насанд 268 мэдлэг, 616 чадвар эзэмшүүлэхээр заасан Агуулгыг улирлаар заасан • Хүүхэд бүрийн хөгжил адилгүй • Цэцэрлэг өөрийн үзэл баримтлалаар хэрэгжүүлэх боломжтой • Багш нар хэрэглэхэд дөхөм • Салангид мэдлэгээс холбоо хамаарал, учир шалтгаан, чадвараас чадамж • Цэцэрлэг, багшийн бие даасан, бүтээлч үйлийг дэмжсэн Хүүхдийн эзэмших чадвар дадлыг нас/бүлэг тус бүрээр томъёолсон. Хүүхдийн эзэмших мэдлэг, чадварыг цогц байдал (чадамжид ойртуулан)-аар тодорхойлсон » Сургуулийн өмнөх нийт насанд 7 ерөнхий, 41 тусгай чадвар Агуулга, арга зүй нээлттэй өмнө одоо ЯМАР БАЙХ ВЭ? • Цогц • Бодитой • Нийтлэг дүр төрхийг илрүүлсэн • Ахицыг тодорхойлсон ХЭЗЭЭ ҮНЭЛЭХ ВЭ? • Өдөр тутамд ЮУГ ҮНЭЛЭХ ВЭ? • Чадамж • Онцлог ЯАЖ ҮНЭЛЭХ ВЭ? • Ажиглаж • Баримтжуулж ЮУГ АНХААРАХ? • Сайн тал илрүүлэх • Багшийн ачаалал багатай байх Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрт Хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх арга зүй шинэчлэгдлээ. Цөм хөтөлбөрийн дагуу хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх программтай боллоо Багш хүүхдийн хөгжлийн ахицыг “Чөлөөт ажиглалт”, “Хувийн хавтас”, “Ажиглалтын хуудас”-аар үнэлдэг боллоо.
12 бодлого - хэрэгжилт 13 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд арга зүйн дэмжлэг үзүүлэх хэрэгжилтийн баг үндэсний хэмжээнд нийт 39,431 км зам туулж 21 аймаг, 9 дүүргийн цэцэрлэг бүрт хүрч ажиллалаа 3 Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр, түүнийг дагалдах хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх ажиглалтын хуудсыг 2015-2016 оны хичээлийн жилээс үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажлын хүрээнд 3 үе шаттай сургалт зохион байгууллаа. Давхардсан тоогоор нийт 8790 багш, ажилтан сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр хэрэгжүүлэх сургалт, зөвлөн туслах үйл ажиллагаанд хамрагдлаа. 2015.01.12 - 05.15 - 7000 багшийн сургалт 17 сургагч багш 4 баг болон 21 аймаг, 9 дүүргийн цэцэрлэгийн багш, арга зүйч, эрхлэгч, сургуулийн өмнөх боловсролын мэргэжилтэн, нийт 7000 гаруй хүнийг хамруулсан сургалтыг зохион байгуулав. 2015.08.02 - 08.04 - 30 мэргэжилтний сургалт Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг орон нутгийн хэмжээнд мэргэжил, арга зүйн удирдлагаар хангаж ажиллах аймаг, нийслэлийн Боловсролын газар, хэлтсийн сургуулийн өмнөх боловсрол хариуцсан 30 мэргэжилтний сургалтыг зохион байгуулж, 2015-2016 оны хичээлийн жилээс хэрэгжүүлэх бэлтгэл хангалаа. 2015.10.15 - 12.15 - 90 цэцэрлэгт зөвлөн туслав Хэрэгжилтийн баг 21 аймаг, 9 дүүргийн нийт 90 цэцэрлэгийн үйл ажиллагаанд хүүхэд хөгжүүлэх үзэл баримтлал, цэцэрлэгийн сургалтын хөтөлбөр боловсруулан хэрэгжүүлэх, хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх арга зүйг сайжруулахад зөвлөн тусалсан болно. Энэхүү сургалтад цэцэрлэгийн 1760 багш, ажилтан хамрагдлаа. Увс аймаг, зөвлөн туслах ажлын явц дахь багш нарын нэгдсэн сургалт 2015.11 сар Дундговь аймаг, 4 дүгээр цэцэрлэг, Багш нарт зөвлөн туслаж байгаа нь. 2015.11 сар Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, зөвлөн туслах чиг үүрэг бүхий “Сургуулийн өмнөх боловсролын чанарын шинэчлэлийн баг” Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015 оны А/372 дугаар тушаалаар томилогдов. СУРГАЛТЫН ОРЧИНД ГАРЧ БУЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Дорнод аймгийн 1 дүгээр цэцэрлэгийн гадаа талбай (2015 оны 9 сар) Нийслэлийн 42 дугаар цэцэрлэгийн хүүхдүүд (2013 оны 5 сар) Шинийг олж харахын тулд, зайлшгүй ямар нэгэн шинэ юм хийх хэрэгтэй. “ ” Г.К.Лихтенберг Нийслэлийн 120 дугаар цэцэрлэгийн гадаа талбай (2013 оны 9 сар)
14 бодлого - хэрэгжилт 15 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 БАГШИД ГАРЧ БУЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Багш юу хийж байв? Багш одоо юу хийж байна вэ? Бичиг цаасны ажил (олон хичээл, хөгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөлт) Голдуу багш төвт сургалт (Зааж зааварлах үйл их, хүүхдийг бага сонсдог) Ангиа тохижуулах, сургалтын хэрэглэгдэхүүн бэлтгэх Хүүхдийн хөгжлийг өдөөх орчныг бүрдүүлэх Хүүхдээс ирж буй дохио сигнал (асуулт...) бүрт ач холбогдол өгч, хариу үйлдэл үзүүлэх Хүүхэд бүрийг судлах Хүүхэд бүртэй ажиллаж, олон хувилбарт арга барилыг бүтээх Юу хүсэж, сонирхож байгаа талаар хүүхдүүдтэй ярилцах Хүүхдийг сонсох, туслах, чиглүүлэх Хүүхэдтэй хамтдаа тоглох, бүтээх, үлгэрлэх. Нийслэлийн 101 дүгээр цэцэрлэгийн бага бүлгийн 2 настнууд цэцэрлэгт орж буй анхны өдрөө уйлаагүй (2013.09.02) Улиастайн IX дүгээр цэцэрлэгийн багш хүүхдүүдтэйгээ (2015 оны 03 сар) сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, үр дүн ХҮҮХДЭД ГАРЧ БУЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Хүүхэд юу хийж байв? Хүүхэд одоо юу хийж байна вэ? Багшийн удирдлага, заавраар явагддаг олон хичээл болон хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд оролцох Хүүхэд өдөр тутмын үйл ажиллагаанд сонголтгүй, идэвх санаачилга багатай, бүтээлч бус оролцох Цаг гарвал тоглох Хүүхэд бүр сонголтоороо өөр өөр зүйлийг хийх (Ж: сургалтын булангуудад) Тоглонгоо суралцах Санаа бодол, санал, хүслээ илэрхийлэх Бие дааж, өөрөө өөртөө үйлчлэх Бусадтай тоглох, ажил үйл гүйцэтгэх Хариуцлага хүлээх Байнга хөдөлгөөнд байх Бүтээлч дасгал, даалгавруудыг гүйцэтгэх Шинжлэн судлах, турших Асуудлыг олон аргаар, бүтээлчээр шийдэх. Өмнөговь, 2 дугаар цэцэрлэгийн “Баян намар” дуулалт жүжиг, (2015 оны 11 сар) Хүүхэд бүр сонгосон, сонирхсон зүйлээ хийдэг Нийслэлийн 51 дүгээр цэцэрлэг (2015 оны 11 сар) Амжилтанд хүрэх хамгийн тодорхой зам бол олон дахин давтсан оролдлого юм. “ ” Томас Эдисон
16 бодлого - хэрэгжилт 17 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ЭЦЭГ, ЭХЭД ГАРЧ БУЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Сургалтын орчин бүрдүүлэхэд эцэг эх өөрсдөө идэвх санаачилга гарган оролцдог болсон. Эцэг, эх хүүхдийнхээ хөгжил, төлөвшилд илүү анхаардаг болж байна. Шийдвэр гаргахад эцэг, эх оролцдог, ялангуяа хүүхдүүдтэй холбоотой асуудлыг шийдвэрлэхэд эцэг эхчүүдийг нээлттэй оролцуулдаг болсноор тулгамдаж байгаа асуудлыг хамтдаа шийдвэрлэдэг болсон. Хөвсгөл аймгийн 6 дугаар цэцэрлэгийн хүүхдүүдийн аав нарын хийсэн тоглоомын талбай дахь сургалтын хэрэглэгдэхүүн (2015 оны 11 сар) Нийслэлийн 179 дүгээр цэцэрлэгийн бэлтгэл бүлгийн Тана-Эрдэнийн аав Л.Чинзоригийн өөрийн санаачилгаар хийсэн хувцасны шүүгээ (2013 оны 10 сар) Нийслэлийн 42 дугаар цэцэрлэгийн хүүхдүүд эцэг эх, багштайгаа (2013 оны 9 сар) сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, үр дүн Чингэлтэй дүүргийн цэцэрлэг бүр түшиц анги нээн тоглонгоо суралцах арга зүйг нэвтрүүллээ Чингэлтэй дүүргийн Боловсролын хэлтсээс сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, бэлтгэл ажлыг хангуулах ажлын төлөвлөгөө гарган ажиллалаа. Уг ажлын хүрээнд цэцэрлэг бүрт нэг багшийг саналаар нь сонгож, түшиц анги байгуулан тоглонгоо суралцах арга зүйг нэвтрүүлэв. Мөн төлөвлөгөөний дагуу багш нарыг сургалтад хамруулах, зөвлөн туслах үйлчилгээ авах, бусад дүүргийн цэцэрлэгээс туршлага судлах гэх мэт үйл ажиллагаазохионбайгуулжээ. 4 цэцэрлэгт анх явж байгаа хүүхдийг уйлуулахгүй байх аргачлал боловсруулжээ Дархан-Уул аймгийн 18 дугаар цэцэрлэгийн хамт олон “Хүүхдийг цэцэрлэгт амархан дасгах аргачлал”-ыг боловсруулж хэрэгжүүлсэн бөгөөд өдгөө тус цэцэрлэгийн аргачлалыг Дархан-Уул аймгийн бүх цэцэрлэгт хэрэгжүүлэхээр аймгийн ИТХ-ын тогтоол гарчээ. Эрхлэгч Ж.Дэжидмаа: Эхний өдөр эцэг, эх хүүхэдтэйгээ цэцэрлэг дээр ирж нэг цаг тоглоно. Дараагийн өдөр 2 цаг, дараагийн өдөр 3 цаг тоглоод ирэхээр хүүхэд энэ газар айх орчин биш гэдгийг мэдэрдэг. Хэдэн өдөр явсаны дараа тоглоомын төв рүү орж байгаа юм шиг айдасгүй, уйлахгүй цэцэрлэгтээ ирдэг. Хүүхдийг дуртай зүйлээр нь тоглонгоо хөгжүүлэхийг зорилгоо болгож цэцэрлэгийн орчныг хүүхдийн сонирхолд нийцүүлсэн төрөл бүрийн булан болгон тохижуулсан. 5
18 бодлого - хэрэгжилт 19 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 хүүхдийн хөгжлийн нэгдсэн цахим хуудастай боллоо www.buuvei.mn 6 цэцэрлэгийн багш докторын зэрэг горилохоор судалгааны ажил хийжээ 7 Өмнөговь аймгийн 24 дүгээр цэцэрлэгийн багш Ц.Үүрцайх хүүхдийг ажиглангаа тэмдэглэл хөтөлж, хүүхэд нэг бүрт тохирсон сургалт явуулах арга зүйг боловсруулжээ. Ц.Үүрцайх: Манай анги 43 хүүхэдтэй. Намар хүүхдүүдээ орж ирэхэд нь чиглэл чиглэлээр нь ажиглаад тухайн хүүхэд юу ярив, яаж харилцав, түүн дээр дүгнэлтээ гаргаж ажилладаг. Хэнийх нь ярих чадвар дээр, хэнийх нь үйл хөдлөл дээр яаж анхаарах вэ гэдгээ төлөвлөөд олон давталттай судлаад явдаг. Явцад нь ажиглаад, тэмдэглэл хөтлөөд л явна. Хавар цэцэрлэг тарах үеэр дахиад нэгдсэн дүгнэлтээ гаргадаг. Хүүхэд бүртээ ажиглалтын дэвтэртэй, анх орж ирнээс төгсөхдөө хэрхэн хөгжснийг эцэг, эхчүүдэд танилцуулахад тэд дуртай байдаг. сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, үр дүн Сэлэнгэ аймаг, Сүхбаатар сумын улсын тэргүүний 4 дүгээр цэцэрлэг Завхан аймаг, түшиц 1 дүгээр цэцэрлэг, банш хийдэг багачууд
20 бодлого - хэрэгжилт 21 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 СӨБ-ыг хувилбарт сургалтаар эзэмшижбуйхүүхдүүдсургалтын хэрэглэгдэхүүнтэй боллоо. Үүнд төрөл бүрийн үзүүлэн, дасгал ажлын дэвтэр багтав. 3000 СУРГАЛТЫН ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН МАЛЧДЫН ХҮҮХДҮҮД сургалтын хэрэглэгдэхүүнтЭй боллоо9 Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх сургалтын орчин бүрдлээ төрийн өмчийн Цэцэрлэгүүд сургалтын хэрэглэгдэхүүн, номтой боллоо 8 777 1.5542 =* ЦЭЦЭРЛЭГ САЯ ₮ ТЭРБУМ ТӨГРӨГ Төрийн өмчийн 777 цэцэрлэг тус бүр 2 сая төгрөгөөр ном, сургалтын хэрэглэгдэхүүнээ эцэг эх, багшийн саналаар худалдан авлаа. 1000 цэцэрлэгт нийт 2.2 тэрбум төгрөгийн иж бүрэн тоглоом, номын багц, хэрэглэгдэхүүн нийлүүллээ 10 2.2ТЭРБУМ ТӨГРӨГ 3,8САЯ ₮ ИЖ БҮРЭН ТОГЛООМЫН БАГЦ 500 ЦЭЦЭРЛЭГ Хэнтий аймгийн Хэрлэн сумын 1 дүгээр цэцэрлэгийн арга зүйч Д.Цолмон: “Яамнаас өгсөн тоглоом янзын гоё. Энэ тоглоомуудыг ашиглаад бид өөрсдөө бас хөгжиж байна” Булган аймгийн 1 дүгээр цэцэрлэгийн эрхлэгч Б.Мягмарцэнд: “Манай цэцэрлэгийн нягтлан өөрөө хүүхдүүдэд шатрын дугуйлан хичээллүүлдэг. Гэтэл өөрөө төсөл бичиж хөөцөлдөж байгаад 300 000 төгрөгийн шатар авч ирээд тавьчихсан шүү” 0,6САЯ ₮ НОМЫН БАГЦ, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН 500 ЦЭЦЭРЛЭГ
22 бодлого - хэрэгжилт 23 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 цэцэрлэгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр шинээр баригдсан 127 цэцэрлэгт 31,750 хүүхэд хамрагдаж байна 11 30 цэцэрлэг, 3040 ортой 27 цэцэрлэг, 2625 ортой 37 цэцэрлэг, 3775 ортой 33* цэцэрлэг, 3295 ортой 2012 2013 2014 2015 ШИНЭЭР БАРИГДСАН ЦЭЦЭРЛЭГ 127* цэцэрлэг, 12735 ортой 127 шинэ цэцэрлэг ашиглалтад орсоноор: • 31,750 хүүхэд хамрагдаж • 1,016 багш • 2,540 иргэн шинээр ажилтай боллоо Үүнээс 35 барилга нь цэцэрлэгийн өргөтгөл юм. 79,290 83,578 72,193 90,215 107,060 122,104 103,421 107,661 112,973 142,065 157,181 167,084 180,969 193,672 206,636 225,388 2000-01 01-02 02-03 03-04 05-06 06-07 07-08 08-09 09-10 10-11 11-12 12-13 13-1404-05 Үүнээс: малчдын хүүхэд Үүнээс: хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдСӨБ-д хамрагдсан нийт хүүхэд 15,000 14,261 10,072 18,057 22066 16749 19927 22,277 26,062 30,561 29,806 518 680 816 1058 1031 988 1156 1,220 1,161 1,300 1368 839839 СӨБ-д хамрагдсан хүүхдийн тоо /Хичээлийн жилээр/ 14-15 32,734 1438 15-16 31,977 1369 5,772
24 бодлого - хэрэгжилт 25 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолны цэсийг шинэчлэх, хоол хүнсний шим тэжээл, өсөлт, хөгжлийн хамаарлыг тооцох аргачлалыг боловсрууллаа. Хүүхдийн үдийн хоол, цайны мөнгийг 50 хувиар нэмж, хүнсний технологи, аюулгүй байдлыг сайжруулав 12 СУРГУУЛЬ, ЦЭЦЭРЛЭГ, ДОТУУР БАЙРУУДАД НИЙТ 310 ШИРХЭГ ГАЛ ТОГООНЫ ИЖ БҮРЭН ТОНОГ ТӨХӨӨРӨМЖ НИЙЛҮҮЛЭВ 13 ЦЭЦЭРЛЭГИЙН ХООЛНЫ ЦЭСИЙГ ШИНЭЧЛЭВ14 Онцлог нь • Зарим нэр төрлийн хоолны цэсийг хүүхдэд тохиромжтой ороннутагтөргөнхэрэглэгддэг хүнсний бүтээгдэхүүнээр орлуулсан • Хүүхдийн хоол шим тэжээл, өсөлт хөгжлийг тооцох аргачлал тусгасан 1100 (+50%)1650 2400 2400 2315 600 1600 (+50%) 400 (+50%) хоолны ДУНДАЖ зардал 24 цагийн цэцэрлэг үдийн цай 1100 (+68%) тусгай болон сувиллын цэцэрлэг 1545 (+50%) дотуур байр 310 ГАЛ ТОГООНЫ ТОНОГ ТӨХӨӨРӨМЖ =5.6ТЭРБУМ ТӨГРӨГ НИЙТ ТӨСӨВ ТЭРБУМ Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Л.Гантөмөр, “Монголын сургуулийн өмнөх боловсролын хувийн хэвшлийн байгууллагуудын холбоо” ТББ-ын тэргүүн Т.Мөнх-Алдар нар 3000 хүүхдийг хувийн цэцэрлэгт үнэгүй хамруулах “Сайн үйлсийн аян”-ыг эхлүүлж, санамж бичигт гарын үсэг зурлаа. Аяны хүрээнд нийслэлд үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн бус өмчийн цэцэрлэгүүд 2015-2016 оны хичээлийн жилд нийслэлийн төрийн өмчит ерөнхий боловсролын сургуулийн багш, ажилчдын хүүхдүүдийг үнэ төлбөргүй сургаж, хөгжүүлж байна. Хувийн хэвшлийн цэцэрлэгүүд 3000 хүүхдийг үнэ төлбөргүй цэцэрлэгтээ хамруулсанаар энэ салбарт 30 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж чадлаа. Багш нарын 3000 хүүхэд цэцэрлэгт үнэ төлбөргүй хамрагдаж байна 15 хүүхэд нэг бүр эрүүл, аюулгүй орчинд хөгжих сургалтын орчны стандарт батлагдлаа 16 Бага насны хүүхэд нэг бүр эрүүл, аюулгүй орчинд хөгжих “Сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагын сургалтын орчны стандарт” 2015 оны 12 сарын 24-нд анх удаа Стандартчилал хэмжил зүйн үндэсний зөвлөлөөр батлагдлаа.
26 бодлого - хэрэгжилт 27 сургуулийн өмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 хөдөөгийн багуудад нүүдлийн 296 гэр цэцэрлэг нийлүүлэв17 296ГЭР ЦЭЦЭРЛЭГ Азийн хөгжлийн банкны “Хөдөөгийн болон шилжин суурьшсан иргэдийн хүүхдэд сургуулийн өмнөх боловсрол олгох”, Дэлхийн банкны “Боловсролын түншлэл” төслүүдийн хүрээнд 21 аймгийн хөдөөгийн багт нийт 296 иж бүрэн гэр цэцэрлэг нийлүүллээ. ТАВИЛГА, ТОГЛООМ ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН+ Сургуулийн өмнөх боловсролын хувилбарт сургалтын журамтай боллоо Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын А/131 дугаар тушаалаар “Сургуулийн өмнөх боловсролын хувилбарт сургалтын үйлчилгээнд тавигдах шаардлага”, “Сургуулийн өмнөх боловсролын хувилбарт сургалт зохион байгуулах журам”-ыг баталж хэрэгжүүлснээр хувилбарт сургалтын санхүүжилтийг тодорхой болголоо. Хувилбарт сургалтын журмаар ээлжийн бүлэг, явуулын багш жилд 2-оос доошгүй удаа, нүүдлийн бүлэг жилд 6 сар хүртэлх хугацаагаар ажиллах боломж бүрдснээр хувилбарт сургалтын хугацаа 100 гаруй хоногоор нэмэгдэж сургалтын чанарыг сайжруулах ач холбогдолтой боллоо. 18 малчдын 2300 хүүхэд гэр бүлийн орчинд сургуульд бэлтгэГДлэЭ Тус яам Японы хүүхдийг ивээх сантай хамтран алслагдсан хөдөөгийн малчдын сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн сурч хөгжих хэрэгцээг дэмжихэд чиглэсэн, 5 настай хүүхдийг гэрийн нөхцөлд эцэг эхийн тусламжтайгаар сургуульд бэлтгэх хөтөлбөрийг 4 аймгийн 30 суманд хэрэгжүүллээ. Тус хөтөлбөрийн хүрээнд малчин эцэг эхэд зориулсан “Та өөрөө багш”, хүүхдэд зориулсан “Би чадна” гарын авлагыг нэмэлт цахим хэрэглэгдэхүүн болон эцэг эхийн хамт сонсох байдлаар тус тус боловсруулж 2300 гаруй малчин өрхийн 5 настай хүүхэд, тэдний эцэг эхэд хүргэн сургалтыг зохион байгууллаа. Энэ ажлын хүрээнд эдгээр хүүхдэд зориулсан Номын болон тоглоомын багцыг бэлтгэн, ерөнхий боловсролын сургуулийн номын сангаар дамжуулан хүүхэд ээлжлэн хэрэглэж байгаа нь үр дүнтэй арга хэмжээ болж байна. 19 2300ХҮҮХЭД Сургуулийн өмнөх боловсролд хамрагдаж чадахгүй байгаа 5 настай хүүхэд бүрт зориулсан “Дасгал ажлын дэвтэр”-ийг Японы Хүүхдийг Ивээх сангийн 30,0 сая төгрөгийн санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр 10,0 мянган хувь хэвлүүллээ. Үүний үр дүнд малчин өрхийн болон амьжиргааны баталгаажих түвшнээс доогуур орлоготой, хотын захын хорооллын өрхийн 5 настай 10,0 мянган хүүхдийг гэр бүл, эцэг эхийн дэмжлэгтэйгээр хөгжүүлэх боломж бүрдэж байгаагаараа чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ болж байна. 10,000 ХҮҮХДИЙГ ЭЦЭГ ЭХИЙН ДЭМЖЛЭГТЭЙГЭЭР ХӨГЖҮҮЛЭХ БОЛОМЖ БҮРДЭЖ БАЙНА 20
29 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 БАГА БОЛОВСРОЛ: Бага боловсролыг эх хэлний чадамжийг эзэмших боломжийг бүрдүүлэн бүтээлч, сурах арга барилтай монгол хүүхэд төлөвших үе хэмээн хөгжүүлнэ. Улсын их хурлын 12 дугаар тогтоол МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР БАРИМТЛАХ БОДЛОГО (2014-2024) хүүхЭд БҮРИЙГ хөгжүүлэх бага боловсролын цөм хөтөлбөр үндэсний хэмжээнд амжилттай хэрэгжиж байна 1 Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг 2012-2014 онд 40 лаборатори сургууль дээр 1398 багш, 29800 сурагч, 20860 эцэг эхчүүдийн хүрээнд амжилттай хэрэгжүүлж, үндэсний хэмжээнд түгээн дэлгэрүүлэхэд бэлтгэв. Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг 283 эрдэмтэн, багш, судлаачид үндэсний болон олон улсын судалгаа, туршилтын үр дүнд боловсруулж Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын 2014 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдрийн 240 тоот тушаалаар батлагдан 756 сургуулийн 13817 багш, 229800 сурагчийн хүрээнд хэрэгжүүлж байна. 2013.09.22 - 09.24 204 багш, удирдлагын сургалт 40 лаборатори сургуулийн 124 бага ангийн багш, 80 удирдлагууд оролцсон. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх бага боловсролын шинэчилсэн хөтөлбөрийг туршин хэрэгжүүлэх мэдээлэл, зохион байгуулалт, хүрэх үр дүнг тодорхойлсон сургалт боллоо. 2013.03.20 - 03.30 Нийслэлийн 9 дүүргийн 3000 бага ангийн багшийн сургалт Бага боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн үр дүн, сайн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх сургалтыг 23 сургагч багш, 6 бүсээр 3000 багшийн хүрээнд зохион байгуулсан. бага боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр ХҮҮХЭД БҮРИЙН ХӨГЖИЛ
30 бодлого - хэрэгжилт 31 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 2014.08.14 - 08.31 13817 багш, ажилтан, удирдлагуудын сургалт 21 аймаг, 9 дүүргийн 760 сургуулийн 13817 багш, ажилтан, удирдлагуудын хүрээнд 8 бүсээр нийт 4 өдрийн сургалтыг үндэсний болон орон нутгийн 1251 сургагч багш нар амжилттай зохион байгууллаа. 2013.08 - 2014.08 сар Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах менежментийн баг, хэрэгжилтийн багууд, Боловсролын хүрээлэн, Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт, Боловсролын үнэлгээний төв, МУБИС-ийн багш эрдэмтэд хамтран ажиллалаа. 2014.11.04 - 11.06 Боловсрол, соёлын газрын удирдлага, арга зүйч, боловсролын хяналтын улсын байцаагч нарын хамтарсан сургалт Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг дэмжихэд Мэргэжлийн хяналтын байгууллага болон орон нутгийн удирдлагууд хамтран ажиллах талаар нэгдсэн ойлголт, мэдээлэлтэй боллоо. 2014.03.19 - 03.22 220 багш, удирдлагын сургалт Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэх бэлтгэл хангах зорилгоор сайн хичээл, үйл ажиллагааны загварыг танилцуулах, арга зүй технологийг түгээн дэлгэрүүлэх сургалтыг 21 аймаг, 9 дүүргийн Боловсролын газрын дарга, арга зүйч, 40 лаборатори сургуулийн захирал, менежер, багш нарын хүрээнд зохион байгууллаа. БҮТЦИЙН ХУВЬД • Сургалтын хөтөлбөрийн оронд боловсролын хөтөлбөр • Боловсролын нийтлэг удирдамжийн оронд ерөнхий чиглэл • Мэдлэг шалгахын оронд чадвар үнэлдэг ҮЙЛ ЯВЦЫН ХУВЬД • Сургахын оронд суралцах • Хичээллэхийн оронд турших • Цээжилж суралцахын оронд бие биедээ нөлөөлөх, олж нээх суралцах АГУУЛГЫН ХУВЬД • Дамжуулахын оронд зүй тогтлыг олж илрүүлэх • Холын зүйлсийн оронд „нүдэнд“-харагдахуйц зүйлс • Нэг бүрчилсэн хэсгүүдийн оронд уялдаа холбоо хамаарал СУРАЛЦАХ ҮЙЛИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ бага боловсролын цөм хөтөлбөр ХИЧЭЭЛИЙН СОЁЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ ХҮҮХЭД НЭГ БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ ХАНДЛАГА Хүүхэд бүр адилгүй, ижил насны хүүхэд ч Хүүхдийг байгаагаар нь хүлээн зөвшөөрөх Хүүхэд бүр өөрийн давуу тал, онцлогтой ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА Хүүхэд бүрийг үнэлэх (оношлох) Үнэлгээ нь хүүхдийг хөгжүүлж, төлөвшүүлэх ажлын суурь болох Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэхдээ байгаа түвшингээс нь цааш авч явах Хүүхэд бүрт бүх талаар, боломжит дээд хурдаараа хөгжих боломж олгоно. Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн зорилго: Хүүхэд бүрийг эх хэл, үндэсний соёл, ёс уламжлалаа эрхэмлэдэг, сурах арга барилтай, авьяас чадвараа нээн хөгжүүлдэг, өөртөө итгэлтэй, бүтээлч сэтгэлгээтэй, эрүүл аж төрөх зөв дадал хэвшилтэй, насан туршдаа суралцах, хамтран ажиллаж амьдрах чадвартай иргэн болж төлөвшихөд чиглэсэн сургалт, үйл ажиллагааг зохион байгуулна.
32 бодлого - хэрэгжилт 33 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 1 2 3 суралцахуйн төлөвлөлт багшлахуйн төлөвлөлт ЭЦСИЙН ҮНЭЛГЭЭ ДҮГНЭЛТ ӨГӨГДӨЛ ЦУГЛУУЛЖ ЦААШДЫН СУРАЛЦАХУЙ, БАГШЛАХУЙГ ТӨЛӨВЛӨХ СУРАЛЦАХУЙН ТАЛААС ҮНЭЛГЭЭ СУРАЛЦАХУЙН ТУХАЙ ҮНЭЛГЭЭ СУРАЛЦАХУЙН ТӨЛӨӨХ ҮНЭЛГЭЭ ҮНЭЛГЭЭНИЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Сонгинохайрхан дүүргийн Ирээдүй цогцолбор сургуулийн 4а анги Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны цагийн дүгнэлт хичээлийн үеэр Хичээл, үйл ажиллагаа (16,538) • Ажиглалт хийсэн: 11,501 • Хэлэлцүүлэг хийсэн: 4,522 • Хамтран сайжруулсан: 515 Сургалт (12,873) • Багш: 11,235 • Сургуулийн удирдлага: 1,578 • БСГ дарга, арга зүйч: 60 зөвлөн туслах (526) • Нийслэлийн сургууль: 250 • Орон нутгийн сургууль: 276 Уулзалт, ярилцлага (11,989) • Эцэг эхчүүд: 11,519 • Орон нутгийн удирдлага: 174 • БСГ дарга, арга зүйч: 296 явсан зам, цаг: 38,097 км 109,358 цаг Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, зөвлөн туслах чиг үүрэг бүхий “Бага боловсролын чанарын шинэчлэлийн баг” Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2014 оны А/240 дугаар тушаалаар томилогдов. бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн баг үндэсний хэмжээнд нийт 38,097 км зам туулж 21 аймаг, 9 дүүргийн сургууль бүрт хүрч ажиллалаа Хэрэгжилтийн багийн зөвлөх Монгол улсын шинжлэх ухааны гавъяат зүтгэлтэн, СХУ-ны доктор Ц.Няндаг, БСШУ-ны сайдын зөвлөх, багийн ахлагч, С.Батсүх нар багийн багш нарын хамт. 2
34 бодлого - хэрэгжилт 35 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 хүүхЭд БҮРИЙГ хөгжүүлэх боловсролын цөм хөтөлбөр үндэсний хэмжээнд түгээн дэлгэрүүлэн хэрэгжүүлж буй зохион байгуулалт “Хичээл бүр л бүтээлтэй болж хүүхдүүдээ хөгжиж байгааг хараад багш нар урам орох юм” Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын сургуулийн захирал Хозкеи Багшийн сэтгэгдэл... Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын сургуулийн багш Ш.Чулуун Õ¯Í-ÁÀÉÃÀËÜ ÕÈ×ÝÝËÈÉà ÒÓÐØÈËÒ ÀÆÈÃËÀËÒын аргаар явÓÓËÀÍ ¯Ð įÍÄ Õ¯Ð× ÁÀÉÃÀÀ туршлага Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх зорилгоор “Хүн байгаль” хичээлийг хөтөлбөрийн дагуу бэлтгэн зохион байгуулахад сурагчдад хийж гүйцэтгэх ажил нь тодорхой, оновчтой, хялбар, үр дүнтэй байлаа. Сурагчид өмнөх мэдлэг дээрээ суурилан таамаглал дэвшүүлж, тухайн сэдэвтэй холбоотой бичлэг, зурагт үзүүлэн ашиглах, асуулт тавих гэх мэт аргуудаар таамаглал дэвшүүлснээр түүнийгээ туршилтаар баталж, нотлох хүслээр дүүрэн хичээлд оролцдог болсон. Туршилтын өмнө аюулгүй ажиллагаа болон хийх алхмуудыг танилцуулах нь чухал. Туршилтыг хийж гүйцэтгэх явцдаа сурагчид тэмдэглэл хөтлөх болон өөрсдийн дэвшүүлсэн таамаглал нь тохирох тохирохгүй байгааг бодитоор туршин үзэж байгаадаа сэтгэл хангалуун байдаг. Туршилтын дараа бие даан болон багаараа үр дүнг тооцох, дүгнэлт гаргаж, таамаглалаа баталгаажуулан нотолсноор мэдлэг бүтээж байгаа нь хүүхэд нэг бүрийг хөгжих боломжийг олгож байна. Таамаглал дэвшүүлж, туршилтаа төлөвлөх үе Туршилт хийж, дүгнэлт гаргах үе Хүнийг бүх талаар нь хүмүүжүүлэх гэвэл түүнийг тал бүрээс нь судалж үзэх хэрэгтэй “ ” К.Д.Ушинский
36 бодлого - хэрэгжилт 37 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 1820орчимсурагчнаснасныхааонцлогттохирсон“Оюунызураглал”-ыг монгол хэл, байгалийн ухааны хичээлүүд, төсөлт хичээл, хичээлээс гадуурхи ажил, англи хэл, зургийн хичээл, номын тэмдэглэл хөтлөх, төлөвлөлт хийх, даалгавар боловсруулах, мэдээлэл цуглуулах, багаар ажиллах, мэтгэлцээн, илтгэлд бэлтгэх олон төрөл зорилгоор ашигладаг. Үр дүн: Сурагчид өөрийн оюуны зураглалыг бүтээх, ойлголтоо илэрхийлэх, тэмдэглэлийг зургаар, дүрсээр, үгээр хийх аргад суралцсанаар цаг хэмнэж, үгэн болон өнгө сонгох чадвар хөгжиж байна. Энэ нь хандлага төлөвшилд эерэгээр нөлөөлж, их мэдээллийг бага цагт боловсруулж дүрслэл, зураглалаа хараад товч тодорхой ярих, мэдээлэл хийх чадвар сайжирсан. Хөвсгөл аймгийн Эрдмийн далай сургуулийн менежер Ж.Алтангэрэл оюуны зураглал хийснээр суралцах арга барилд суралцаж байна Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжав гуайн намтрыг уншаад оюуны зураглалын аргаар илэрхийлж байгаа нь. Эрдмийн далай цогцолбор сургуулийн 3б ангийн сурагч Маралаа Хүн зөвхөн өөрийн хүч, идэвх чармайлтаар л амьдрах орчноо эзэмдэх бөгөөд боловсрол бол өөртөө эзэн байх чадвар бүхий хувь хүн болж төлөвших үйл явц юм. “ Вильгельм фон Гумбольдт “ Миний ахиц амжилт бол Монгол хэлний хичээл дээр бичих багт сонирхлоороо орж зохион бичиж олон олон шүлэг зохион найруулан бичиж түүнийхээ тухай зургаар илэрхийлж чаддаг болсон. Мөн биеийн тамираар 32 тоот дасгалыг тогтмол хийж сурсан. Гимнастикт орсноор уян хатан болж гар болон бие маань чангарч байгаа. Сонгинохайрхан дүүргийн 12 дугаар сургуулийн 5д ангийн сурагч О.Уранзаяа Сурагчийн сэтгэгдэл... Хэнтий аймгийн нэгдүгээр сургуулийн сурагч Х.Батбурам Би Авьяас хөтөлбөрөөр зураг зурж, шигтгээгээр гуталт муур хийж сурсан. Манай анги найрал дуунд орж Тагтаа гэдэг дуу дуулж сурсан. Бас шинээр 16 тоот дасгал хийж сураад хуучин дасгалтайгаа нийлүүлж 32 тоот дасгалыг хийж чаддаг болсон. Би амралтаараа “Бэлгэ үг” гэсэн номыг уншиж дуусгасан. Сурагчийн сэтгэгдэл... “Cайн хүүхдээ ойлгосон байгаа даа гэж санаа зовж, тааруу хүүхдээ энэ ч ойлгоогүй дээ гэж боддог байлаа одоо хүүхэд бүр дээрээ сэтгэл хангалуун болсон” Завхан аймгийн 3-р сургуулийн багш н.Наранчимэг Багшийн сэтгэгдэл... “Миний ахиц амжилт бол англи хэлний хичээлээр 300 гаруй үг, 20 гаруй текст цээжилж одоо англиар дуу шүлэг дуулж уншиж сурсан” Баянзүрх дүүргийн 44 дүгээр сургуулийн 5а ангийн сурагч Э.Энхболд Сурагчийн сэтгэгдэл... Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт - үр дүн
38 бодлого - хэрэгжилт 39 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “Үйлчлэгчийн нэг өдөр” Бидний дараагийн зочилсон сургууль Хан-Уул дүүргийн улсын тэргүүний XVIII сургууль байлаа. Мөн л тавдугаар ангийн “Амьдрах чадварт суралцах цаг”- ийг сонирхлоо. Өмнөхөөс ялгаатай нь энэ удаа хүүхдүүд үйлчлэгчийн хөдөлмөрт анхаарал хандуулцгаав. Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны цагийн сэдэв “Үйлчлэгчийн нэг өдөр” байлаа. Хөтөч хүүхэд хичээлийн зорилгыг танилцуулж байна. Ер нь энэ хичээл дээр багшийн оролцоо тун бага юм. Хичээлийн сэдвийг хүүхдүүд өөрсдөө сонгосон юм байна. Энэ хичээл дээр хүүхдүүд асуудал дэвшүүлж, шийдвэр гаргаж сурдаг аж. Хөтөч охин тайлбарлахдаа “Бид үйлчлэгч нартай уулзаж, ажилтай нь танилцаж, хэр их талбай цэвэрлэдэг талаар асууж, сургуулийн захиралд захидал бичихээр болсон” хэмээн өмнөх хичээлийн тухай тайлагнав. Хэр их талбай цэвэрлэдэг вэ? Эгчээ та хоолоо хаана иддэг вэ? Хүүхдүүд сонирхлоороо зургаан багт хуваагдаж даалгавар гүйцэтгэжээ. Гар утсаараа бичлэг хийцгээсэн байна лээ. Үйлчлэгч нартай уулзсан бичлэгээ ангийн хоймор дахь самбарын дээр байрлуулсан зурагтаар үзүүлцгээв. Эхний баг хоёр давхрын үйлчлэгчтэй уулзжээ. Тэд үйлчлэгчийн ажлын байран дээр очоод, мэндэлж, ярилцсаны дараа “Анхаарал тавьж, цаг гаргаж ярилцсанд баярлалаа” хэмээн талархал илэрхийлцгээж байсан юм. Юутай ч хүүхдүүд маань мэндлэх хүндлэх ёсонд суралцаж байгаа бололтой. “Хэр их талбай цэвэрлэдэг вэ”, “Шалны модоо, ариутгалын бодисоо хаанаас авдаг вэ” гэх мэтээр хүүхдүүд сүрхий шалгааж байлаа. Үйлчлэгч эгч ч өдөрт гурван удаа цэвэрлэгээ хийдэг. Нэг удаа савандаж угаадаг бусад үед чийгтэй цэвэрлэгээ хийдэг гэх мэтээр ярьж өглөө. 8:30 цагаас ажлаа эхэлдэг гэнэ. сэтгүүлчийн тэмдэглэл “Хоолоо хаана иддэг вэ” гэх мэтээр хүүхдүүд бүх л зүйлийг сонирхов. Гараа яаж арчилдагийг ч нэг нь сонирхоод авсан. Дараагийн баг гуравдугаар давхрын үйлчлэгч Тунгалагцагаан эгчтэй уулзжээ. “Ариутгалын бодис хангалттай байдаг уу”, “Хэдэн удаа цэвэрлэгээ хийдэг вэ” гэх мэтээр хүүхдүүд сонирхлоо. Долоо хоногт нэг удаа их цэвэрлэгээ хийдэг гэж үйлчлэгч хариулсан. Дараагийн багийнхан гадаа талбайн үйлчлэгч, 00-ын үйлчлэгч, няравтай ч уулзаж мэдээлэл цуглууллаа. ОО-ын үйлчлэгч өглөө 7.30 цагаас 5.30 цаг хүртэл ажилладаг байна. Харин нярав үйлчлэгч нарын хөдөлмөрийн тухай нэлээд тодорхой мэдээлэл өгсөн. Тус сургууль талбайн цэвэрлэгчтэй нийлээд арван үйлчлэгчтэй аж. Сарын цэвэрлэгээний төсөв 300 мянга байдаг. Энэ мөнгийг саван, бээлий, жорлонгийн үнэр дарагч, комет шалны алчуур зэрэгт зарцуулдаг байна. Үйлчлэгч нар ажилласан жилээсээ хамаараад хамгийн дээд талын хүн 380 мянган төгрөг авдаг гэдгийг хүүхдүүд олж сонслоо. Сургууль ачаалал хэтэрч 1800 хүүхэдтэй учраас үйлчлэгч нар ч ажил ихтэй. Самбарт хичээлийн зорилгыг тодорхойлжээ. Хүүхдүүд энэ хичээлээр сэтгэлээ хуваалцах, таамаглал дэвшүүлэх чадвараа нэмж, бусдыг анхааралтай сонсох, бичих чадвараа нэмэгдүүлэх учиртай. Бичих чадвараа нэмэх боломж төд удалгүй гарч ирлээ. Учир нь хүүхдүүд сургуулийн захиралд хандан үйлчлэгч нарын ачаалал их, цалин бага тул боломжийн хэмжээгээр арга хэмжээ авахыг хүсэхээр болжээ. Хүүхдүүд үйлчлэгч нарын талаар юу хийж чадахаа ч хэлэлцэв. Зарим нь үйлчлэгч нарын ажилд тусалж, цэвэрлэгээ хийлцэж өгөхийг санал болгосон. Нэг хэсэг нь мөнгө цуглуулж, тэдэнд туслахыг хүсэв. “Мөнгө цуглуулж юм авч өгөхийг эсэргүүцэж байна, бид нар хаанаасаа тийм их мөнгө олох юм” гэсэн хүүхдүүд ч гарлаа. 5-ын “Б” ангийн хичээлд оролцсон 36 хүүхэд “Амьдрах чадварт суралцах цаг”-аар асуудлыг олох, сонгох, судлах, асуудлыг шийдвэрлэх үр дүнгээ тооцох тайлагнах чадвараа дээшлүүлсэн нь энэ байлаа. Хичээлийн төгсгөлд Б.Шархүү багш хоёр одтой бяцхан цаас сурагчдадаа тарааж, “Өнөөдрийн хичээлээс ойлгосон зүйлээ, хоёрдугаарт юу хүсч байгаагаа бичээрэй“ гэсэн даалгавар өгсөн. Сурагчид захиралд хандсан захидлаа бичиж байхад Х.Чинбат захирал томоотой нь аргагүй ажиглагчийн үүрэгтэй сууж байлаа.
40 бодлого - хэрэгжилт 41 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ХҮҮХЭД БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ САЙН ХИЧЭЭЛ, ҮЙЛ АЖИЛЛАГААг хөгжүүлэн боловсролын инновацийн тогтолцоог бүрдүүлж байна 2014-2015 оны хичээлийн жилийн турш Заах аргын нэгдэл, Судлагдахууны баг, сургууль, сургуулийн бүс, сум, дүүрэг, аймаг, нийслэл, улсын гэсэн таван түвшинд хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх, тэргүүн туршлага солилцох үр дүнг сайжруулах, арга зүй, технологи, судалгааны үр дүн, тайлан илтгэл хэлэлцүүлэх зөвлөгөөнийг зохион байгууллаа. Сайн хичээл, үйл ажиллагааны зөвлөгөөнөөр 4310 сайн хичээл, 292 сайн туршлага, судалгааны үр дүнгийн сан бүрдэж, 4310 удаагийн хэлэлцүүлэг 25179 багш, мэргэжилтнүүдийн хүрээнд амжилттай зохион байгуулагдсан. Энэ үеэр 4320 эцэг эхчүүд, 257 орон нутгийн удирдлагууд сайн хичээл, үйл ажиллагаанд оролцох болон ажиглалт хийлээ. 2015 оны 5 дугаар сарын 15-нд Сайн хичээл, үйл ажиллагааны үндэсний зөвлөгөөн Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдаж, нийт 60 сайн хичээл, үйл ажиллагаа, 30 шилдэг илтгэл тавигдаж үндэсний хэмжээнд таван телевиз /Eagle, C1, MNC, NTV, TV5/-ээр шууд дамжуулж олон нийтийн хүртээл боллоо. Сайн хичээл, үйл ажиллагааны үндэсний боловсролын инновацийн санг хөгжүүлснээр хүүхэд бүр, багш бүр, сургууль бүр орон нутгийн онцлогтойгоор илүү хурдтай хөгжих боломж бүрдэж байна. Бүх нийт боловсролын төлөө!” Иргэний нийгмийн Үндэсний Эвслээс 2014 онд зохион байгуулсан Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хөндлөнгийн мониторинг хийсэн судалгааны дүнгээс хӨНДЛӨНГИЙН ҮНЭЛГЭЭ “Туршилт зохионбайгуулахбагсургалтынхөтөлбөрийгамжилттайхэрэгжүүлэхийн тулд сургалтад ашиглах тодорхой технологи – арга аргачлалыг боловсруулах, багш нарт түгээн дэлгэрүүлэх, эзэмшүүлэх тал дээр маш санаачилгатай ажилласан” гэсэн дүгнэлт гарчээ. Хичээлд оролцсон Хичээлд оролцоогүй Лаборатори сургууль Дундаж Хүүхдийн оролцооны байдал 14 төрлийн 38 хичээлд ажиглалт хийхэд: Лаборатори бус сургууль 3
43 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 42 бодлого - хэрэгжилт бага боловсрол “Таны хүүхэд сургуульд орлоо” зөвлөмжийг боловсрууллаа Ерөнхий боловсролын сургуулийн нэгдүгээр ангид шинээр элсэн орсон сурагчдын эцэг эхэд зориулсан “Таны хүүхэд сургуульд орлоо” зөвлөмжийг боловсруулж, ЯпоныХүүхдийгИвээхсангийнсанхүүжилтээр хэвлэн, ЕБС-ийн нэгдүгээр ангийн хүүхдийн 60,000 эцэг эх, асран хамгаалагч нарт хүргэлээ. 4 5 6 Дотуур байранд амьдарч буй малчдын 6 настай хүүхдийг дасан зохицох, амжилттай суралцахад нь дэмжсэн сургалтын хөтөлбөр боловсрууллаа Ерөнхий боловсролын сургуулийн дотуур байранд буюу эцэг эх, гэр бүлээсээ тусдаа, айлд амьдарч байгаа бага ангийн хүүхдүүд шинэ орчинд дасан зохицоход нь туслах, сурах, хөгжих үйл явцыг нь дэмжих арга зүйгээр дотуур байрны болон бага ангийн багш, нийгмийн ажилтан, сайн дурын идэвхтнүүдийг хангах зорилго бүхий гарын авлагыг боловсруулан хэвлэж, түгээлээ. Бага боловсрол нөхөн олгох хөтөлбөрт сургуульд огт ороогүй болон сургууль завсардсан 104 хүүхдийг хамрууллаа Японы Хүүхдийг ивээх сангийн “Алслагдсан хөдөөгийн малчдын хүүхдүүдийн бага боловсролын үр дүнг сайжруулах нь” төслийн хүрээнд Бага ангиас сургууль завсардсан болон сургуульд сурч байгаагүй алслагдсан хөдөө, орон нутгийн малчдын хүүхдүүдэд Бага боловсрол нөхөн олгох туршилтын хөтөлбөр боловсруулан Архангай, Дорнод, Өвөрхангай, Сүхбаатар гэсэн 4 аймгийн алслагдсан 30 сумдад хэрэгжүүллээ. СУУРЬ БОЛОВСРОЛ: Суурь боловсролыг амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бүтээлчээр суралцах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ. Улсын их хурлын 12 дугаар тогтоол МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР БАРИМТЛАХ БОДЛОГО (2014-2024) хүүхЭд БҮРИЙГ хөгжүүлэх суурь боловсролын цөм хөтөлбөр үндэсний хэмжээнд амжилттай хэрэгжиж байна Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг 2013-2015 онд 40 лаборатори сургууль дээр 2034 багш, 20543 сурагч, 17872 эцэг эхчүүдийн хүрээнд амжилттай хэрэгжүүлж, үндэсний хэмжээнд түгээн дэлгэрүүлэхэд бэлтгэв. Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг 283 эрдэмтэн, багш, судлаачид үндэсний болон олон улсын судалгаа, туршилтын үр дүнд боловсруулж, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015 оны 6 дугаар сарын 10-ны өдрийн А/220 тоот тушаалаар батлан 768 сургуулийн 19249 багш, 147031 сурагчийн хүрээнд хэрэгжүүлж байна. 2015.01.07 - 01.14 160 багш, нийгмийн ажилтны сургалт 40 лаборатори сургуулийн 120 багш, 40 нийгмийн ажилтан оролцсон. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн сургалтыг дэмжих үйл ажиллагааны үүрэг, арга зүй, технологи, зохион байгуулалт, ач холбогдол, хүрэх үр дүнг тодорхойлсон сургалт боллоо. 2015.03.04 - 03.06 Цөм хөтөлбөр зохиогчдын сургалт Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн боловсруулалтыг дэмжих, үр дүн, сайн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх сургалтыг 120 сургагч багшийн хүрээнд зохион байгуулсан. суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр ХҮҮХЭД БҮРИЙН ХӨГЖИЛ 1
44 бодлого - хэрэгжилт 45 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол 2015.03.11 - 03.13 Сурах бичиг зохиогчдын сургалт Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн сурах бичиг зохиогчид болох багш бэлтгэх сургууль, ерөнхий боловсролын сургууль, холбогдох мэргэжлийн институтиудын 120 эрдэмтэн, судлаач, багш нарын нэгдсэн сургалт, хэлэлцүүлэг боллоо. 2015.03.16 - 03.18 Лаборатори сургуулиудын удирдлагуудын сургалт Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлэх сургуулийн менежмент, хүний нөөцийн хөгжил, төлөвлөлт, хичээл үйл ажиллагааны арга зүй, технологи, зохион байгуулалтыг тодорхойлсон сургалт, түгээн дэлгэрүүлэлтийн зураглал, төлөвлөгөөг гаргасан. 2015.04.08 - 04.10 Боловсрол, соёлын газрын удирдлагуудын сургалт Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн бэлтгэлийг хангах зорилгоор орон нутгийн сургагч нарыг бэлтгэх сургалтыг 190 багш нарын хүрээнд зохион байгуулсан. 2015.03.09 - 03.10 Онлайн сургалтыг чиглүүлэгч багш нарын сургалт Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэхэд судлагдахуун тус бүрийн багш нарыг чадавхижуулах, сургагч багш нарыг бэлтгэх, онлайн сургалтыг 21 аймаг, 9 дүүргийн 67 багш, арга зүйчдийн хүрээнд зохион байгуулсан. 2015.05.20 - 05.22 Боловсролын газрын арга зүйчдийн сургалт Үндэсний хэмжээнд хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд арга зүйн удирдлагаар хангах, Боловсрол, соёлын газрын хичээл судлагдахуун, үйл ажиллагааны 260 арга зүйчдийн семинар, уулзалт зохион байгууллаа. 2015.08.04 - 08.29 19816 дунд ангийн багш нарын сургалт 2015-2016 оны хичээлийн жилд 21 аймаг, нийслэлийн 9 дүүргийн 768 сургуульд Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх 19816 багшийн сургалтыг 7 бүсээр 180 сургагч багш амжилттай зохион байгуулж, хичээлийн шинэ жилийг эхлүүллээ. 2015.10.15 - 12.25 26469 дунд ангийн багш, нийгмийн ажилтны сургалт Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд дэмжлэг үзүүлж, зөвлөн туслах загвар хичээл, үйл ажиллагааг гарган, сургуулийн соёл, менежментийг дэмжих сургалтыг 6 бүсээр 128 сургагч багш 21 аймаг, нийслэлийн 9 дүүрэгт зохион байгууллаа. Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн зорилго: Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилго нь сурагч бүрийг сурах арга барил, амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бүтээлчээр суралцах чадвар эзэмших, үндэсний хэл, түүх соёлоо дээдлэн хөгжүүлэх, ардчилсан хүмүүнлэг үзэлтэй иргэн болон төлөвших боломж олгоход оршино. XXI ЗУУНЫ СУРАЛЦАХУЙН ЗАГВАР ЧАДАМЖ Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн суралцахуйн зарчим 10% СОНССОН ЗҮЙЛИЙН СУРЧ ҮЛДДЭГ 90% ХЭРЭГЖҮҮЛЖ, СУРСНАА ЗААСНААР ЧАДВАРЖДАГ ҮЙЛИЙН ЯВЦАД СУРАЛЦАЖ, ШИНЖЛЭН СУДЛАХ АРГА БАРИЛТАЙ БОЛОХ
46 бодлого - хэрэгжилт 47 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол • Өмнө нь сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг сонгохдоо шинжлэх ухааны мэдлэгт түлхүү анхаарч, агуулгыг аль болохоор бүгдийг нь багтаахыг чухалчилдаг байсан бол суурь боловсролын цөм хөтөлбөр нь сурагчдад сурах арга барил эзэмшүүлэхэд чиглэсэн. • Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрт “бүгдийг нь бус чухлыг нь сонгон ”, багц хичээлийн сургалтын хөтөлбөрүүдэд сурагчдын сурах арга барилын хөгжлийг үндсэн зорилт болгон дэвшүүлсэн. • Судлагдахууны агуулгын онцлог, сурагчдын гүйцэтгэх үйл ажиллагаа зэргээс хамааран сурах арга барил нь сургалтын хөтөлбөр бүрт туссан. суурь боловсролын цөм хөтөлбөр нь:2 Багц, судлагдахуун Сурах арга барил Монгол хэл бичиг Эх хэлээрээ харилцах, мэдээлэлтэй ажиллах арга барил Гадаад хэл Гадаад хэлээр харилцах, мэдээлэлтэй ажиллах арга барил Математик Асуудал шийдвэрлэх арга барил Мэдээллийн технологи Мэдээлэлтэй ажиллах арга барил Байгалийн ухаан Шинжлэн судлах арга барил Түүх-нийгмийн ухаан Судлан шинжлэх арга барил Урлаг Бүтээлч эрэлхийллийн арга барил Дизайн технологи Бүтээлч эрэлхийллийн арга барил Биеийн тамир, эрүүл мэнд Бие бялдар, эрүүл мэндээ хамгаалан хөгжүүлэх арга барил Судлагдахуун, хичээл бүр нэг арга барилыг онцолсон хэдий ч дээрх арга барилууд нь хослон нэгдмэл байдлаар хүүхдийн суурь чадварын хөгжлийг дэмжих байдлаар хэрэгжинэ. Тухайлбал, түүх нийгмийн ухааны багцад судлан шинжлэх арга барил гэж тодорхойлсон нь асуудал шийдвэрлэх, мэдээлэлтэй ажиллах арга барил зэрэгцэн хөгжиж байх учиртай. Өмнө нь сургалтын хөтөлбөрийн арга зүй унших, чээжлэх, өгсөн даалгавар гүйцэтгэх байдлаар суралцдаг байсныг байгаль, нийгмийн юмс, үзэгдлийг ажиглах,таамаглал дэвшүүлэх, таамаглалаа батлахын тулд хийх эрэл хайгуул хийх, төлөвлөх, төлөвлөсний дагуу гүйцэтгэх, үр дүнг нэгтгэх, үнэлэх зэрэг сурагчийн бүтээлч суралцахуйн үйлийн явцад ур чадвар, суралцах арга барилд хүүхэд эзэмшинэ. Байгаль, нийгмийн юмс, үзэгдлийг ажиглах цөм хөтөлбөр арга зүй Үр дүнг нэгтгэх, үнэлэх сургалтын хөтөлбөр арга зүй Унших Чээжлэх Даалгавар гүйцэтгэх Таамаглал дэвшүүлэх Таамаглалаа батлахын тулд эрэл хайгуул хийх Төлөвлөх, төлөвлөсний дагуу гүйцэтгэх • Сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх хэрэглэгдэхүүний хувьд багш ажлын хуудас, тараах материал, даалгавар, бодлого зэргийг олон хувилбартай боловсруулан суралцагчдын хөгжлийн онцлог, ялгаатай байдалд нийцүүлэн хэрэглэхээс гадна даалгаврын тавил нь хийж бүтээх сэдэл тэмүүллийг төрүүлсэн, үйлийн аргад хөтөлсөн байна. Гадны удирдлагатай суралцахуй Өөрийн удирдлагатай суралцахуй (Үйлийн явцад суралцах) Сургалтын цөм хөтөлбөрт үнэлгээний зорилго, зорилтыг тодорхойлон зорилт тус бүрт нийцсэн шалгуурыг боловсруулсан. Тухайлбал, байгалийн ухааны хөтөлбөрийн үнэлгээний зорилтыг дараах байдлаар томьёолсон. Үүнд: • Байгалийн юмс, үзэгдлийг судлах явцад сурагчдын эзэмшсэн сорил туршилт хийх, мэдээлэлтэй ажиллах чадвар • Байгалийн шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголт • Шинжлэх ухаанд сонирхолтой болж, байгалийн ухааныг судлах хүсэл эрмэлзэл • Байгаль, орчин тойрноо хайрлах, хамгаалах үйл ажиллагаанд суралцагчдын бүтээлч, санаачилгатай оролцоо • Сургалтын цөм хөтөлбөрт “иргэний боловсрол”, “хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа”, “амьдрах ухааны чадварт суралцах цаг” гэсэн сургалтыг дэмжих үйл ажиллагаа нь сурагчдад хичээлээр эзэмшсэн мэдлэг, чадвараа өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглэж турших болон анги хамт олон, сургууль, орон нутгийн асуудлыг шийдвэрлэх чадварт суралцан, тэдний хүн болох төлөвшилд эерэг нөлөө үзүүлж, нийгмийн идэвхтэй, бүтээлч иргэн болоход дэмжих зорилготой.
48 бодлого - хэрэгжилт 49 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол -Шинэчилсэн хөтөлбөрөө сурагч сурагчтайгаа харилцах, сурагчыг хөгжихөд багш цаг олгодгоороо онцлог. Хуучин багшид илүү их цагийг зарцуулдаг байсан бол одоо хүүхдийг сурч мэдэхэд, өөрөө өөрийгөө хөгжүүлж нээхэд цаг олгодог, тэднийг урамшуулдаг үнэлгээний сайхан аргатай болсон. Дээрээс нь багаар ажиллах чадварыг маш сайн хөгжүүлж байна. Нийгэм багаар ажиллана, нийгэмд нэг хүн ажиллана гэж байхгүй. Тэгэхээр багийн үйл ажиллагааг дээд зэргийн өндөр төвшинд тавьдгаараа онцлогтой. Сурагчид гэлтгүй багш нар хүртэл өдөр тутам сурч байна. Чингэлтэй дүүргийн 23 дугаар сургуулийн Монгол хэлний багш С.Тамир Боловсролын шинэчлэл хүүхдүүдийг мэтгэлцэх чадвартай болгосон Сүхбаатар дүүргийн 45 дугаар сургуулийн Түүх, нийгмийн багш С.Нямсүрэн: сургалтын цөм хөтөлбөр сурагчдыг судалгааны ажилд сургаж байна Хүүхдийг илүү их баримт дээр ажиллуулах, өөрсдөө архивын баримт олоход тусалж байна. Хүүхдийг судлаач, шинжээч болгох чадварт дөхүүлж буй юм. Багш нар өмнө нь онол заагаад тэрийг хүүхдүүд ойлгосон бол үр дүн гэж үздэг байсан. Гэтэл одоо зөвхөн онол биш. Харин практик дээр хэрэглэж мэддэг болох, өөрөө зүй тогтлыг нь олж илрүүлэх, нухацтайгаар ойлгож, ухаарах гэсэн чадвар шингэж байгаа байх. Хүүхдийг зөвхөн мэдлэг хандлагыг нь үнэлдэг биш, чадварыг нь тодорхой баримт, даалгавраар дүгнэдэг ийм л арга зам руу орж байна. Баянгол дүүргийн 28 дугаар сургуулийн Биологийн багш Г.Хишигсайхан: ХҮҮХЭД ӨӨРӨӨ ОЛЖ АВСАН МЭДЛЭГ НЬ ӨӨРТ НЬ ГҮН ҮЛДДЭГажилд сургаж байна Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа, амьдрах чадварт суралцах цаг ордог болсноор хүүхэд бүр зорилгоо гаргаж түүндээ хүрэх төлөвлөгөө боловсруулаад ажилладаг болсон нь олзуурхууштай. Ангийн багшид энэ цагийг тусгайлан гаргаж өгсөн нь их зөв бодлого болсон. Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж буй багш нарын сэтгэгдлээс ... бидний амжилтад Юу саад болж байна вэ? Mонгени цогцолбор сургуулийн 8д ангийн сурагчид суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн амьдрах чадварт суралцах цагаараа “Бидний амжилтад юу саад болж байна вэ?” сэдвийг сонгож нэг улирлын туршид судалгаа, үнэлгээ хийж, шийдэх арга замыг тодорхойлон асуудлаа шийдвэрлэж чадсан. Бидний амжилтад РС тоглоом саад болж байна гэдгийг судалгаагаар илрүүлж РС тоглоом бидэнд хэрхэн нөлөөлж байгааг тодорхойлж, дараах дүгнэлтийг гаргасан. монгени цогцолбор сургууль амьдрах чадварт суралцах цаг Ач холбогдол • Гар хурууны хөгжил сайжирна • Хэлний мэдлэг сайжирна • Багаар ажиллах чадвар сайжирна • Компьютер дээр ажиллаж сурна Сөрөг нөлөө • Мэдрэлийн хэт ядаргаанд орох • Түргэн ууртай болох • Худлаа ярих • Хулгай хийх • Ааш зан эвдрэх • Хараалын үг хэллэг сурах • Хараа, сонсгол муудах • Хий юм хардаг болдог • Айх эмээх мэдрэмжгүй болно • Гэмт хэрэгт холбогдох шалтгаан болох Сонгинохайрхан дүүргийн 12 дугаар сургуулийн биологийн багш Л.Алтантуяа “ТӨЛӨВЛӨЖ СУРСНААР ХҮҮХДҮҮД МААНЬ МАТЕМАТИКТ САЙЖИРСАН” -Хүүхэд бүрийн түвшинд тохируулж хичээллэдгээрээ энэ хөтөлбөр давуу талтай. Би биологийн багш. Өөрийнхөө хичээлээр жишээ аваад ярихад манай ангийн бүх хүүхэд цэцэг тарьж сурсан. Хүүхэд бүр өөрийнхөө гараар цэцэг тариад эхлэхээр эргээд биологийн хичээл, ургамал судлалыг сонирхоод юмны цаад учрыг олох гээд хичээдэг болсон. Өөрийнхөө хүссэн зүйлээ судлаад суралцаад ирэхээр шантрах нь бага болдог юм байна. Сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийн тулд багшаас чадвар шаардаж байгаа. Жишээ нь хүүхдэд хэцүү гэж санагдсан юмыг багш яаж энгийн аргаар ойлгуулах чадварт суралцах шаардлага тулгарч байна. Яг үнэндээ эхэн үедээ төвөгтэй хэцүү юм шиг байсан боловч хагас жилээс хойш энэ хөтөлбөрийн давуу талыг нь ухаарсан. Лаборатори сургуулийн багш нар бие биеээсээ туршлага солилцож ажилладаг. Хүүхэд өдөрт дунджаар 3 цаг тоглоход гарах зардлын тооцоо
50 бодлого - хэрэгжилт 51 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол Шалтгаан, бодит байдлыг тогтоосноор РС тоглодог хүүхдийн тоо 88 хувиас 22 хувь болж буурсан. Хүүхдүүд бие даан судлаад асуудлын мөн чанарыг таньж мэдсэнээр зөв шийдвэр гаргаж РС тоглоомноос татгалзсанаар сурлагын чанар, зан үйлд эерэг өөрчлөлт гарч чадсан. суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн талаар Эцэг эхчүүдийн санал, сэтгэгдлээс.... • Хүүхэд өөртөө дүгнэлттэй хандаж өөрийгөө төлөвшүүлэхэд, хөгжүүлэхэд анхаарч байгаа нь илт мэдрэгдэх болсон. Өвөрхангай аймаг, Мэргэд сургууль - 8a Одбаярын ээж • Бусадтай хамтрах, өөрийгөө хөгжүүлэх, цагийг үр дүнтэй өнгөрүүлэх, бусадтай харилцах харилцаанд өөрчлөлт гарч байгаад талархаж байна. Дорнод аймаг, Хан-Уул цогцолбор сургууль - 6а Ариунсайханы ээж • Бусдыг үнэлж дүгнэх, өөртэйгөө харьцуулан санаа бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх чадвартай болж байна. Хэнтий аймаг, 1-р сургууль - 9ж Түвшинжаргалын ээж • Манай хүүхэд их бүрэг ноомой, аливаад идэвх султай оролцдог байсан бол одоо эрс өөрчлөгдөж их идэвхтэй, хүмүүстэй харьцахдаа чөлөөтэй, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлдэг, аливаа ажилд оролцох гэж мэрийдэг болсон. Дорноговь аймаг, 1-р сургууль - 9е Нарангэрэлийн эмээ суралцагчдын санал, сэтгэгдлээс.... • Хичээлүүд их сонирхолтой болсон... Өвөрхангай аймаг, Мэргэд сургууль, 8-р ангийн сурагч • Зөвхөн багшаас биш интернет, ном, сонин сэтгүүл, мэргэжлийн хүмүүстэй уулзаж мэдээллийг авдаг болсон... Дорнод аймаг, Хан-Уул сургуулийн 9а ангийн сурагч • Бүх хичээлүүд нээлттэй хичээл шиг болсон Дорнод аймаг, Хан-Уул сургуулийн 9б ангийн сурагч • АУБ-тайгаа Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны цагаар илүү дотно болсон. Говь-Алтай аймаг, 1-р сургуулийн 7б ангийн сурагч • Бид багаар ажиллаж, туршилт хийн, мэдээлэл цуглуулж, харилцан ярилцаж дүгнэлт хийж чаддаг болсон. Энэ нь илүү бат бөх мэдлэг болж чадаж байна. Ховд аймаг, 1-р сургуулийн 9а ангийн сурагч О.Билгүүн • Өмнө нь багш ярьдаг, бичүүлдэг, хуулж бичсэн зүйлийг яриулж дүн тавьдаг байсан. Харин одоо хичээлийн явцад бидний идэвхи оролцоог үнэлж, дүгнэдэг болсон нь сурах хүслийг нэмэгдүүлж байна. Дархан-Уул аймаг, Оюуны Ирээдүй цогцолбор сургуулийн сурагч Б.Энх-Эрдэнэ багшийн дүгнэлт
52 бодлого - хэрэгжилт 53 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол Хичээл, үйл ажиллагаа (12,310) • Ажиглалт хийсэн: 8,620 • Хэлэлцүүлэг хийсэн: 3,260 • Хамтран сайжруулсан: 430 Сургалт (42,608) • Багш: 39,638 • Сургуулийн удирдлага: 2,728 • БСГ дарга, арга зүйч: 242 зөвлөн туслах (181) • Нийслэлийн сургууль: 117 • Орон нутгийн сургууль: 64 Уулзалт, ярилцлага (2,637) • Эцэг эхчүүд: 2,283 • Орон нутгийн удирдлага: 74 • БСГ дарга, арга зүйч: 280 явсан зам, цаг: 26,567 км 19,080 цаг Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, зөвлөн туслах чиг үүрэг бүхий “Ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүн” Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015 оны А/220 дугаар тушаалаар томилогдов. суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн баг үндэсний хэмжээнд нийт 26,567 км зам туулж 21 аймаг, 9 дүүргийн сургууль бүрт хүрч ажиллалаа хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх туршлага судлахаар япон улсад 292 багш, удирдлага, мэргэжилтнүүд 5-60 хүртэл хоногийн хугацаагаар мэргэжил дээшлүүллээ. Мэргэжил дээшлүүлсэн чиглэл: • Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагаа • Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа • Ёс суртахуун, Иргэний боловсрол • Сургалтын хөтөлбөр, үнэлгээ, сургуулийн менежмент, сурах бичиг 2 3 428
54 бодлого - хэрэгжилт 55 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 боловсрол 79 сургууль, 39 дотуур байр, 33 спорт заал шинээр барьлаа Бага сургууль, цэцэрлэгийн цогцолборууд ашиглалтад орж байна. Монгол гуравдугаар сургуулийн шинэ байр ашиглалтад орлоо 4 Багш солилцооны хөтөлбөрөөр 112 багш БНСУ-д гурван сар ажиллалаа БНСУ-ын Боловсролын яамтай хамтран Монгол-Солонгосын багш солилцооны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. 2015 oны байдлаар жилдээ Монгол Улсын 21  аймгийн Ерөнхий боловсролын сургуулийн 112 багш Бүгд Найрамдах Солонгос Улсад, Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын 97 багш Монгол Улсад харилцан гурван сарын хугацаанд ажиллаад байна. “АМЬДРАХ УХААНЫ ТАНХИМ” нээлтээ хийлээ Залуу хүмүүсийн ажил, амьдралд нэн чухал чадваруудыг эзэмшүүлдэг амьдрах ухааны боловсрол олгох танхимыг нийслэлийн дүүргүүд, 11 аймаг, ерөнхий боловсролын болон их, дээд сургуулиудыг түшиглэн нээлээ. “Амьдрах ухааны танхим” нь 15-35 насны залуучуудад насан туршийн боловсрол олгох юм. 5 6
56 бодлого - хэрэгжилт 57 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 боловсрол Багш бүр зөөврийн компьютертой боллоо Монгол улсын Засгийн Газраас баталсан “Зөв Монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөрийн “Багшийн хөгжил” дэд хөтөлбөрийн хүрээнд багш нэг бүрт зөөврийн компьютер олголоо. Нийт 25000 ширхэг зөөврийн компьютерийг багш бүрт, сургалтын орчныг сайжруулах чиглэлээр 11340 ширхэг зөөврийн компьютерийн лабораторийг сургууль бүрт олгож байна. Боловсролын багц хууль УИХ-д өргөн барилаа Монгол Улсын Их Хурлын дарга Зандаахүүгийн Энхболдод Боловсролын тухай болон Дээд боловсролын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулиудын төсөл, түүнтэй холбогдуулан бусад хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулиудын төслийг 2015.12.17-нд Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Л.Гантөмөр өргөн барив. 7 8 “Зөв монгол хүүхэд үндэсний хөтөлбөр-Хүүхэд бүрийн хөгжилд” эссэ бичвэрийн аян өрнөж байна “Сургуулийн өмнөх, бага дунд боловсролын чанарын шинэчлэл”, “Авьяас”, “Ном” дэд хөтөлбөрийн хэрэгжилт, бодит үр дүнг нэгтгэн дүгнэх, сайн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх зорилгоор энэхүү аяныг зарлалаа. Төгсгөлийн шатанд шалгарсан 1080 эссэг ном болгон эмхтгэх бөгөөд эндээс 36 эссэг тодруулж урамшуулах юм. 2016 оны 5 сард “Зөв Монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг тайлагнана. авьяас хөтөлбөр хүүхэд бүрт итгэл өгч чадлаа 2013-2014 оны хичээлийн жилд ерөнхий боловсролын сургуульд дугуйлан, секц хичээллүүлсэн багшийн ажлын урамшуулалд зориулан 1.5 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийсэн бөгөөд үүний үр дүнд хүүхдийн авьяасыг нээн хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд орон нутгийн авьяаслаг иргэд оролцох боломж шинээр бий боллоо. 2013-2015 онуудад 500 орчим иргэн ерөнхий боловсролын сургуульд дугуйлан, секц хичээллүүлэх үйл ажиллагаанд тогтмол оролцож байна. 2012 оны байдлаар нийт хүүхдүүдийн 20 хувь нь дугуйлан, секцэд хамрагдаж байсан бол 2014-2015 оны хичээлийн жилийн байдлаар хэл- өгүүлэхүй, хараа-орон зай, хөдөлгөөн-тэнцвэр, хэмнэл-сонсгол, логик- харилцааны 5 чиглэлээр, 121 төрлийн дугуйлан, секцэд давхардсан тоогоор нийт суралцагчийн 110 хувь нь хамрагдаж байна. Тухайлбал: Нэг сургуульд 4 морин хуур тоглодог хүүхэд байсан бол 120 болж 30 дахин өссөн байна. 9 10
58 бодлого - хэрэгжилт 59 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 боловсрол Авьяас хөтөлбөр “Монголын авьяастан”-ыг төрүүллээ 2013-2015 онуудад төрийн өмчийн ерөнхий боловсролын 220 сургуульд дугуйлан секц хичээллүүлэхэд шаардагдах тоног төхөөрөмж худалдан авахад зориулан сургууль тус бүрт 10 сая, нийт 2.2 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийлээ. Сургуулиуд энэхүү санхүүжилтийн 35 орчим хувийг сурагчдын урлагийн авьяас билгийг нээн хөгжүүлэх, 40 хувийг эрүүл мэнд, биеийн ерөнхий хөгжлийг хангаж спортын авьяас билгийг нээн хөгжүүлэх, 25 хувийг оюуны сэтгэлгээ, техник сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд чиглэсэн сургалтын хэрэглэгдэхүүн, техник тоног төхөөрөмж худалдан авахад тус тус зориулсан байна. “Авьяас” хөтөлбөрийн хүрээнд Дархан-Уул аймгийн “Оюуны- Ирээдүй” сургуульд БШУЯ-наас 2013-2014 оны хичээлийн жилд 10 сая төгрөгийн санхүүжилт олгосноос 2,5 сая төгрөгийг С.Жамьянхорол багшийн цохивор хөгжмийн зэмсэг бэлтгэхэд зориулжээ. “Авьяаслаг Монголчууд” шоуг тэргүүлсэн “Эгшиглэнт чимээ” хамтлаг Авьяас хөтөлбөрийн үр дүнд бий болж Монгол түмнийг баярлууллаа. 11 Анги бүр номын сантай боллоо Улсын төсөв, Дэлхийн банкны санхүүжилтээр 2013 онд аймаг, сумын нийт ерөнхий боловсролын сургуулийн бага анги бүрд номын сан байгуулсан бөгөөд 2014 онд улсын төсвийн санхүүжилтээр нийслэлийн төрийн өмчийн ЕБС-ийн дунд анги бүрт номын сан байгуулж, энэ үйл ажиллагаанд нийт 1,1 тэрбум төгрөг зарцуулж, 74450 ширхэг ном түгээлээ. Энэхүү үйл ажиллагааны үр дүнд хүүхэд сургуулийн орчинд ном унших нөхцөл бололцоо бүрдэж байгаа бөгөөд нийслэлийн төрийн өмчийн ЕБС бүр дээр дунд ангийн сурагчдаар удирдуулсан номын клуб байгуулагдаад ажиллаж байна. 2014, 2015 онд төрийн өмчийн 777 цэцэрлэгт хүүхэд номтой харилцахад шаардагдах сургалтын хэрэглэгдэхүүн, ном худалдан авахад зориулан улсын төсвөөс тус бүр 1.5-2 сая, нийт 1.5 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийснээр төрийн өмчийн бүх цэцэрлэг бага насны хүүхэд номтой харилцах орчноо бүрэн тохижуулж, олон төрөл, хэлбэрийн номоор хангагдаад байна. Уг хөтөлбөрийн үр дүнд номын ач холбогдлыг үнэлэх хүүхэд, гэр бүлийн үнэлэмж илт өсч, номыг бүтээлчээр унших олон шилдэг арга зүй түгэн дэлгэрч, энэхүү үйл ажиллагаанд гэр бүл, хэвлэл, мэдээлэл, төрийн болон төрийн бус байгууллагуудын оролцоо дээшлэн орон нутгийн төсвөөс ном унших орчин бүрдүүлэхэд зарцуулах хөрөнгийн хэмжээ өслөө. 12
60 бодлого - хэрэгжилт боловсрол “Авьяас”, “Ном” хөтөлбөрийн хүрээнд уран сайхны кино хийлээ МҮОНТВ-тай хамтран 2013-2015 онуудад 109 нэвтрүүлэг, 2 уран сайхны кино, UBS телевизтэй хамтран 120 нэвтрүүлэг, ТВ8 телевизтэй хамтран 10 нэвтрүүлэг, VTB-тэй хамтран 25 нэвтрүүлэг нийт 264 нэвтрүүлэг, 2 уран сайхны кино, 21 аймгийн орон нутгийн телевизүүдээр жилд дунджаар 105, нийт 414 нэвтрүүлэг бэлтгэн олон нийтэд хүргэсэн. “Хөндий өвсний дуун” уран сайхны кино “Арвай, Буудай хоёр” уран сайхны кино “Хүний нөөцийн систем”-ийг бусад төрийн байгууллагуудад нэвтрүүлэхээр боллоо Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны “Боловсролын салбарын мэдээллийн систем” төслийн хүрээнд боловсруулж, боловсролын салбарт нэвтрүүлэн ашиглаж буй “Хүний нөөцийн систем”-ийг бусад төрийн байгууллагуудад нэвтрүүлэх ажлыг БСШУЯ, Төрийн албаны зөвлөл хамтран хэрэгжүүлэх санамж бичигт гарын үсэг зурлаа. Энэхүү систем нь байгууллагын хүний нөөцийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг хялбараар удирдах, ажилтан ажилд орсноос халагдах хүртэлх процессийг хөтлөн явуулах, ажилтан, менежерүүдэд оновчтой шийдвэр гаргахад туслах үүрэг бүхий систем юм. Түүнчлэн байгууллагын бүтцийн өөрчлөлт, орон тооны хөдөлгөөн, цалин хөлсний өөрчлөлт, ажилтны шилжилт хөдөлгөөнийг боловсролын салбарын хэмжээнд тасралтгүй хөтлөн явуулах, хянах боломжийг олгоно. Боловсролын салбарын төрийн өмчийн болон хувийн хэвшлийн бүх ерөнхий боловсролын сургуульд уг системийг нэвтрүүлсэн. Нийт 768 сургуулийн 25,975 ажлын байран дээр ажиллаж байгаа 54,680 багш ажилчдын цалин хөлс, ажлын түүх, боловсролын талаарх мэдээллийг бүрдүүлсэн. 13 14 Хөгжлийн бэрхшээлтэй нэг сурагчид ногдох хувьсах зардал 3 дахин нэмэгдлээ Тусгай сургуульд эмч, сувилагч, туслах багш, сэргээн засалч, сэтгэл зүйчид ажилладаг боллоо Тусгай сургуулиуд зориулалтын лифттэй автобустай боллоо Тусгай хэрэгцээт боловсролын хөтөлбөрийг анх удаа боловсруулав Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд анх удаа сурах бичигтэй боллоо Тусгай хэрэгцээт боловсролын багшийг эх орондоо бэлтгэж байна Тусгай сургуулиуд үдийн хоолтой боллоо тусгай хэрэгцээт боловсрол шаардлагатай хүүхдийг боловсролд тэгш хамруулах хөтөлбөр-2 БСШУ-ны сайдын дэргэд хараагүй оюутан, суралцагчийн эрх ашгийг хамгаалах, туслалцаа үзүүлэх орон тооны бус Зөвлөл байгуулагдлаа тусгай хэрэгцээт боловсролын салбарын онцлох үйл явдлууд “Зөв монгол хүүхэд” хөтөлбөрийн хүрээнд 678 телевизийн нэвтрүүлэг бэлтгэн олон нийтэд хүргэсэн. бодлого - хэрэгжилт тусгай хэрэгцээт боловсрол
62 бодлого - хэрэгжилт тусгай хэрэгцээт боловсрол Хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчид боловсрол олгохтой холбоотой асуудалд хамтын ажиллагааг эхлүүлэх, хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн сурч боловсрох эрхийг хангах, хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн сургалтын орчинг сайжруулах, эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох зорилгоор Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яам, Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбоо Харилцан ойлголцлын санамж бичиг байгууллаа. 2015 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдрөөс 5 жилийн хугацаатай байгуулсан энэхүү санамж бичгийн хүрээнд: • Тусгай хэрэгцээт боловсролын тухай хуулийн төсөл, төслийн танилцуулга, үзэл баримтлал боловсруулна. • Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын дэргэд хараагүй оюутан, суралцагчийн эрх ашгийг хамгаалах, тэдэнд дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх, бодлого, төлөвлөлт, хэрэгжилтийг уялдуулан зохицуулах үүрэг бүхий орон тооны бус Зөвлөл байгуулж ажиллуулна. • Яамнаас тусгай сургуулиудын сургалтын орчинг сайжруулах, сургалтын үйл ажиллагааны хэвийн тогтвортой байдлыг ханган, эдгээр сургуулиудын харьяалалын асуудлыг шийдвэрлэнэ. • Брайл бичгийн стандартыг боловсруулж батлуулна. • Харааны бэрхшээлтэй суралцагчийн сурах бичгийг үе шаттай брайл, томруулсан үсгээр хослуулан хэвлүүлэх ажлыг хууль тогтоомжийн хүрээнд зохион байгуулна. • Онлайн ярьдаг номын сангийн /www.talkingbooklibrary.mn/ веб сайтыг хөгжүүлэх, Win- dows , IOS , Android үйлдлийн системүүд дээр ажиллах программ хангамжуудыг зохион бүтээх, Онлайн ярьдаг номын сангийн /www.talkingbooklibrary.mn/ номын фондыг 82 нэр төрлийн номоор нэмэгдүүлнэ. • Цэцэрлэг, сургуульд шаардлагатай сургалтын хэрэглэгдэхүүн, техник тоног төхөөрөмжийг олгох зэрэг ажлыг үе шаттай зохион байгуулах юм. хараагүй оюутан, суралцагчийн эрх ашгийг хамгаалах, туслалцаа үзүүлэх орон тооны бус Зөвлөл байгуулагдлаа 1 НИЙСЛЭЛ, 21 АЙМАГ ХҮҮХЭД БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ БОЛОВСРОЛЫН ЧАНАРЫН ШИНЭЧЛЭЛИЙН БОДЛОГЫН ХЭРЭГЖИЛТ, ҮР ДҮН БСШУ-ны сайд Л.Гантөмөр 13 мянган км зам туулж, 21 АЙМАГ, 9 ДҮҮРГИЙН 32 МЯНГАН БАГШ, 10 МЯНГА ГАРУЙ ОЮУТАН, СУРАГЧИДТАЙ УУЛЗЛАА Туулсан зам: 13,596 км Ажилласан аймгийн тоо: 20 Ажилласан байгууллагын тоо: 162 72 сургууль, 54 цэцэрлэг, 36 соёлын байгууллага Уулзалтын оролцогчдын тоо: 42000 32000 гаруй багш, 10000 гаруй оюутан, сурагчид
64 Онцлох үйл явдал 65 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 нийслэлийн боловсролын газар 2015-2016 оны хичээлийн жилд сургуулийн өмнөх боловсролд 2-5 насны 116,560 хүүхэд хамрагдахаас төрийн өмчийн 204, төрийн бус өмчийн 360, нийт 564 цэцэрлэгт 92,900 хүүхэд хамрагдаж байна. Нийслэлийн хэмжээнд СӨБ-ын хамран сургалт 79.7%-тай байна. Энэ хичээлийн жилд Төрийн өмчийн цэцэрлэгүүд 1,96 дахин ачаалалттай ажиллаж байгаа бөгөөд СӨБ-д 9,805 ажилтан албан хаагч, үүнээс 2,828 үндсэн багш, 2,563 туслах багш ажиллаж байна. ЕБС-ийн 212 сургуульд 220,474 суралцагч, 9,995 үндсэн багш ажиллаж байгаа бөгөөд энэ хичээлийн жилд 3 ээлжинд 28 сургуулийн 212 бүлэгт 8,462 суралцагч суралцаж байна. Ерөнхий боловсролын сургуулийн, түүний дотор бага сургуулийн тоог нэмэгдүүлэн хичээллэх ээлжийн тоог бууруулж, бүлэг дүүргэлтийг бууруулах зорилгоор 2015-2016 онд нийт 55.853,2 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг орон нутгаас буюу нийслэлийн төсвөөс зарцуулж байна. Үүнээс 21.226,8 сая төгрөгийг 2015 онд зарцуулаад байна. Бага сургууль, цэцэрлэгийн цогцолборт 56 тэрбум ₮ зарцууллаа Сургууль, цэцэрлэгийн хоолны чанар, хүртээмж, аюулгүй байдлыг сайжруулах зорилгоор 1-5 дахь жилдээ ажиллаж байгаа цэцэрлэг, дотуур байр, тусгай сургуулийн нийт 88 няравт мэргэжил дээшлүүлэх сургалтыг анх удаа зохион байгууллаа. Сургалтад хамрагдсан нийт 93 няравт чадамжийн гэрчилгээ олгов. Няравын сургалт боллоо Үр дүнд нь: • Хотын төвийн 6 дүүрэгт бага сургууль цэцэрлэгийн цогцолбор баригдсанаар бага насны хүүхэд гэрээсээ 500 метрийн радиуст 5-10 минут алхан сургуульдаа очих боломжтой болсон • Сурагчид эрүүл, аюулгүй орчинд суралцах нөхцөл бүрдэж, автозамын түгжрэл бууран хүүхдийг зам тээврийн ослоос урьдчилан сэргийлэх ач холбогдолтой болсон • Цэцэрлэгт 1920, бага сургуульд 2880 хүүхэд тус тус хамрагдах боломжтой боллоо. Боловсрол төгөл нь “Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн”-д байрлах 1,7 га талбай бүхий ногоон байгууламж болон өвөрмөц дэд бүтэцтэй сургалт, сурталчилгаа зохион байгуулах, танин мэдэхүйн цогцолбор төв болох юм. Уг төгөлийн 14,544 м2 талбай нь ногоон байгууламж, 1,837 м2 талбай нь зам, сүүдрэвч, усан оргилуур, сандал, хөшөө бүхий дэд бүтэцтэй байхаар төлөвлөгджээ. Одоогоор “Боловсрол” төгөлийн нийт талбайн хог, зэрлэг ургамлыг цэвэрлэж талбайн өнгөн хөрсийг хуулаж тэгшилсэн бөгөөд 160м зурвас газарт хашлага болгож 1280 ширхэг шар хуайс, 64 м зурвас газарт 18 ширхэг гацуур мод тарьсан ба 571 м2 талбай бүхий боржин чулуун явган хүний зам тавиад байна. “Боловсрол төгөл”-ийг байгууллаа Бага боловсролын I-V ангийн математик, монгол хэлний нэгж хичээлийн хөтөлбөр боловсруулах ажлыг зохион байгууллаа. Бага ангийн математик, монгол хэл, хүн орчин, хүн байгаль, хүн нийгэм, дүрслэх урлаг технологийн хичээлийн нэгжийн жагсаалтыг түүний эзэмших ерөнхий ба тусгай чадварын хамт гаргалаа. “Cайн хичээлийн төлөвлөлт” төслийг амжилттай хэрэгжүүллээ Нийслэлд 631 боловсролын байгууллагад 12,300 гаруй багш ажиллаж байгаа нь улсын сургууль, цэцэрлэгт ажиллаж байгаа багш нарын 37.2%-ийг эзэлж байгаа билээ. Бүх багшид хүрч ажиллах боломжийг судлан, чадварлаг багшийг түшиглэн сургууль, багш нартай хамтран ажилласнаар сургалтын чанарт дорвитай өөрчлөлт гарна гэж үзэж нийслэлийн хэмжээнд бага боловсрол, сургуулийн өмнөх боловсрол, хичээл бүрийн мэргэжлийн багш болон ахмад багш нараас бүрдсэн 434 хүнийг сургагч багшаар бэлтгэх ажлыг Нийслэлийн боловсролын газраас эхлэн зохион байгуулж байна. Нийслэл сургагч багштай боллоо Нийслэлийн 150 сургагч багшаар ахлуулсанбагуудбайгуулж,багбүр2нэгж хичээлийн хөтөлбөр боловсруулсан. Тус хөтөлбөрүүдийг зөвлөн туслах баг 3 удаа засан сайжруулах зөвлөгөө өгч ажилласнаар одоогийн байдлаар I-V ангийнмонголхэлний150, математикийн 150 нийт 300 нэгж хичээлийн хөтөлбөр вэб сайтад байршуулахад бэлэн болж байна.
66 Онцлох үйл явдал 67 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сүхбаатар дүүрэг 5 сургууль ашиглалтад орлоо: • 3-р сургууль 960 суудалтай /дунд/ • 58-р сургууль 320 суудалтай /бага/ • 131-р сургууль 180 суудалтай бага/ • 2-р сургууль 640 суудалтай /бага/ • 11-р сургууль 640 суудалтай /дунд/ 2015 онд 5 сургууль, 9 цэцэрлэг ашиглалтад орлоо 2015 оны Дүүргийн төсвийн 300 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар төрийн өмчийн 11 сургууль, 30 цэцэрлэгүүдэд 630 ширхэг гадна, доторхи хяналтын камер суурилуулж хүүхдийн аюулгүйн орчинг бүрдүүлэв. Эрүүл аюулгүй орчин бүрдүүллээ Тус дүүрэг 2013-2014 онд 1,4 тэрбум, 2014-2015 онд 3,9 тэрбум, 2015-2016 онд 3,3 тэрбум төгрөгийг боловсролд хөрөнгө оруулжээ. “Боловсролд ээлтэй дүүрэг”-ээр гурав дахь жилдээ шалгарлаа 2014-2015 оны хичээлийн жилд Сүхбаатар дүүгийн Засаг даргын Тамгын газрын хөрөнгө оруулалтаар Австри Улсад үйлдвэрлэгдсэн “UNIMAT” эрэгтэй сурагчдын технологийн хичээлийн орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр хийсэн бүтээлүүдийг үзэсгэлэнд оролцогчид ихэд таашаажээ. Дүүргийн сурагчдын бүтээлийн үзэсгэлэн гарлаа 9 цэцэрлэг ашиглалтад орлоо: • Ингэснээр 1600 хүүхэд СӨБ-д хамрагдан, хамран сургалт 82%-д хүрлээ СБД-ийн багш удирдах ажилтны анхдугаар чуулганд төрийн болон төрийн бус өмчийн 226 сургууль, төрийн өмчийн 85 цэцэрлэгүүдийн төлөөлөл оролцлоо. “Зүрх сэтгэлээ хүүхдэд зориулна” анхдугаар чуулган боллоо Дүүргийнхээ сургууль бүрт эрэгтэй, эмэгтэй технологийн танхим байгуулах ажлын хүрээнд 12 сургуульд эмэгтэй сурагчдын технологийн хичээлд хэрэглэгдэх 260 сая төгрөгийн иж бүрэн тоног төхөөрөмжийг хүлээлгэн өглөө. Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг дэмжих сургалтын орчин бүрдүүлж байна Шинэчлэлийн Засгийн газрын “Авьяас” хөтөлбөрийн хүрээнд сурагч, хүүхэд багачуудын авъяасыг хөгжүүлэх, дэмжин урамшуулах, багш, эцэг эхийн оролцоог сайжруулах, олон нийтэд түгээх зорилготой дүүргийн төрийн болон төрийнбусөмчийнерөнхийболовсролын сургууль, цэцэрлэгүүдийн дунд зохиогдож буй “Бидний Авьяас-2015” наадам 3 дахь жилдээ уламжлал болон явагдаж байна. Энэ удаагийн наадамд 34 сая төгрөгийн санхүүжилт хийгдсэн бөгөөд 12 сургууль, 25 цэцэрлэгийн 4000 гаруй багш, сурагч,эцэг эх оролцсон. Бидний авьяас урлагийн наадам боллоо Чуулганыг БСШУЯ, СБД-ийн ЗДТГ хамтран “Зөв Монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөрийг орон нутагт хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд СБД-ийн боловсролын салбарын онцлог, эрэлт хэрэгцээнд тулгуурлан боловсруулсан хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх технологи, хөгжил, төлөвшлийн үр дүн, ахицыг тооцох аргачлалыг олон нийтийн хүртээл болгох зорилгоор зохион байгууллаа.
68 Онцлох үйл явдал 69 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сүхбаатар дүүрэг МОНГОЛ ГУРАВДУГААР СУРГУУЛИЙН ШИНЭ ХИЧЭЭЛИЙН БАЙР АШИГЛАЛТАД ОРЛОО Тус сургууль барилгагүй өнгөрүүлсэн хичээлийн гурван жилийн хугацаанд дөрөв болон 16 дугаар сургууль дээр хуваагдан хичээллэж байсан. Энэ хугацаанд хүүхдүүд сургуулиасаа шилжсэн ч шинэ сургуулийн барилга нь ашиглалтад орсон учраас буцаад ирсэн аж. Энэ хичээлийн жилд тус сургуульд 1800 хүүхэд 2 ээлжээр хичээллэхээр бүртгүүлээд байна. ДҮҮРГИЙН ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨӨР ЦЭЦЭРЛЭГ БАРЬСАН НЬ АНХНЫ САЙН ЖИШИГ ТОГТООЛОО 16-р хороонд шинэ цэцэрлэг 69-р цэцэрлэгийн өргөтгөл шинэ цэцэрлэг ДҮҮРГИЙН ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТААР АНХ УДАА 2 ЦЭЦЭРЛЭГИЙН БАРИЛГЫГ БАРИУЛЖ АШИГЛАЛТАНД ОРУУЛЛАА. Дүүргийн хэмжээнд 15 сургууль, цэцэрлэгийн барилга барихаар төлөвлөсөн ба үүнээс 12 сургууль, цэцэрлэг 2015 оны байдлаар ашиглалтанд орохоор ажиллаж байна.
70 Онцлох үйл явдал 71 чингэлтэй дүүрэг Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажлыг хангах чиглэлээр 22 цэцэрлэгт 26 түшиц бүлгийг байгуулан 5 чиглэлээр цогц ажлыг зохион байгуулан ажиллаа. Үүнд: • Сургалтын орчин бүрдүүлэлт • Зөвлөн туслах ажлын чиглэлээр • Сургалт хэлэлцүүлэг • Бүтээлч уулзалт • Туршлага судлах, гадаад дотоод харилцаа “Түшиц бүлэг” бүлэг байгууллаа Багш нэг бүрийн ээлжит хичээлийг бэлтгэлтэй, төлөвлөлттэй, хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлсэн үр дүнтэй болгоход чиглэсэн олон талт арга хэмжээнүүдийг санаачлан хэрэгжүүлж байгаагийн нэг нь “Сайн хичээл” санаачилга юм. Санаачилгын хүрээнд “Ухаалаг хичээл”, “Сайжруулсан хичээл” гэх мэт 12 төрлийн “...... хичээл” төслийг эхлүүлсэн бөгөөд багш нар тухайн төслийн хүрээнд хичээлээ бодож, төлөвлөж, бэлтгэж, зохион байгуулж, хүүхэд нэг бүрийнхээ оролцоог хангасан, хүүхэд нэг бүртээ хөтлөгдсөн сайн арга зүйг өдөр бүр ашиглах, харилцан ярилцах боломж бүрдэж байна. “САЙН ХИЧЭЭЛ” санаачилга гаргалаа “Хүүхэд хөгжүүлэх сайн үйл ажиллагаа” санаачилгыг дүүргийн нийт цэцэрлэгүүд хэрэгжүүлж байна. Санаачилгын хүрээнд цэцэрлэгийн удирдлагуудын хөгжүүлэх үйл Хүүхэд хөгжүүлэх сайн үйл ажиллагааг санаачиллаа Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутгийн зөвлөлтэй хамтран тус аймгийн Баян-Овоо, Норовлин, Батноров, Бэрх, Мөрөн, НТБТ, Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар,Мөнххаан,Түмэнцогт,Дорнод аймгийн Хөлөнбуйр сумдын 200 гаруй багш, удирдах ажилтнуудад өөрсдийн туршлагаа түгээн дэлгэрүүллээ. Сайн хичээл үйл ажиллагааны туршлага солилцлоо Мөн сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, ололт амжилт, сургуулийн өдөр тутмын үйл ажиллагаатай танилцаж, дэвшилтэт санаа, арга барилаас суралцах, үйл ажиллагаандаа тусган хэрэгжүүлэх зорилгоор тус дүүргийн төрийн ба төрийн бус өмчийн 16 сургуулийн 38 удирдах ажилтан Хөвсгөл аймгийн, “Эрдмийн далай”, “Мөрөн-II”, “Алаг-Эрдэнэ” сумын сургуулиудаас туршлага судлах аяллыг зохион байгууллаа. ажиллагаан дахь оролцоог нэмэгдүүлэх “Мөчир” төсөл, хөгжүүлэх үйл ажиллагааны чанарыг сайжруулахад чиглэсэн “Хэлэлцүүлэгт цаг” гэх мэт 8 төслийг боловсруулан “Бүс” тус бүрээр зохион байгуулалтаа ханган, үр дүнгээ харилцан тайлагнан ажиллаж байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Ерөнхий боловсролын 16 сургуулийн нийт 75 багш, 17,600 сурагч хамрагдсан. Монгол хэлний уралдаант шалгаруулалтыг зохион байгуулсны үр дүнд 2014 оны элсэлтийн ерөнхий шалгалтаар монгол хэлний дундаж оноо 2 хувиар өссөн үзүүлэлттэй гарсан. “Монгол хэл бичиг соёлоо дээдлье” арга хэмжээг зохион байгууллаа СХД-ийн төгсөх ангийн сурагчдын дунд ”Дэлхийд өрсөлдөх Сонгинохайрханчууд” англи хэлний уралдааныг “Сингапурын боловсрол” төвтэй хамтран 2 үе шаттайгаар зохион байгууллаа. Төгсөх 12 ангийн 1,011 суралцагчид амжилттай хамрагдсан. Англи хэлний аян өрнүүллээ 2013-2015 онд багш солилцоо хөтөлбөрт сургуулийн өмнөх боловсролын багш, бага ангийн багш, монгол хэл - уран зохиол, хими, физик, биологи, газарзүйн, математик нийт 466 багш хамрагдсан. Үрдүнд ньбагшнарынмэргэжлийнур чадвар сайжирсан. Багш солилцсноор тухайн сургуулийн сурагчдын сурах орчин, багш сурагчдын харилцаа, заах арга, нэгдэл, секцийн үйл ажиллагаа, багш нарын олон нийтийн ажлын оролцоо идэвх зэрэг олон зүйлээс суралцаж, сургуульдаа нэвтрүүлж байна. “Багш солилцоо” хөтөлбөрт 500 орчим багш хамрагдлаа “Сингапурынболовсролынтөв”-тэй хамтран дүүргийн ерөнхий боловсролын англи хэлний 66 багшид зуны вакум сургалтыг зохион байгуулсан. 2014 оны элсэлтийн ерөнхий шалгалтаар англи хэлний дундаж оноо 2 хувиар өссөн амжилт гаргасан. Онцлох үйл явдал сонгинохайрхан дүүрэг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
72 Онцлох үйл явдал 73 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 баянзүрх дүүрэг Нийслэлийн Баянзүрх дүүрэг үүсч хөгжсөний түүхт 50 жилийн ойн ажлын хүрээнд “БОЛОВСРОЛЫН ТҮНШЛЭЛ- ХӨГЖЛИЙН ГАРЦ” сэдэвт олон улсын форумыг Улаанбаатар хотноо амжилттай зохион байгууллаа. Форумд 14 байгууллага, 21 аймаг, 9 дүүргийн 217 төлөөлөгчид оролцлоо. Азийн орнуудын СӨБ-ийн форум зохион байгууллаа 2015 оны 10 дугаар сарын 23-ны өдөр “МЭРГЭЖЛИЙН БАГШ НАРЫН УУЛЗАЛТ ЗӨВЛӨГӨӨН”-ийг зохион байгуулав. Зөвлөгөөн 8 сургууль дээр явагдаж нийт 1038 багш хамрагдаж харилцан санал солилцож тулгамдаж буй асуудал цаашид хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны талаар арга зүйн зөвлөлдлөө. Мэргэжлийн багш нарын уулзалт зөвлөгөөнийг зохион байгууллаа Форумын үйл ажиллагаанд өөрийн орны сургуулийн өмнөх боловсролын хөгжлийн чиг хандлага, цаашдын зорилтоо танилцуулж санал солилцон, туршлага судлахаар ОХУ, ОХУ-ын Буриад улс, БНХАУ-ын ӨМӨЗО, БНСУ, Япон, Камбожийн вант улсын нийт 45 төлөөлөгч хүрэлцэн ирлээ. Төрийн өмчийн 34 цэцэрлэг, 20 сургууль, төрийн бус өмчийн 14 цэцэрлэг, 10 сургууль гадаад улс орнуудтай хамтын ажиллагаатай ажиллаж харилцан туршлага солилцон ажиллаж байна. Багш солилцоо хөтөлбөрийг Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа өргөжив “Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг үнэлэх” программ нэвтрүүллээ Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд “Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийн ахицыг тодорхойлох тайлан” программыг тус дүүргийн 22 дугаар цэцэрлэг санаачлан хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг үнэлэх аргачлалд тохируулан боловсруулан ашигласан. дүүргийн Засаг даргаас санаачлан Солонгос улсын Жонжүгийн их сургуультай 13 сургуулийн захирал, ОХУ-ын Буриад улсын Улаан-Үүд хотын сургууль, цэцэрлэгийн үйл ажиллагаатай 45 удирдах ажилтан, ӨМӨЗОрны Шилийн хотын сургууль, цэцэрлэгт 37 багш, удирдах ажилтан, ОХУ-ын Буриад улсад 120 багш, БНХАУ-д 85 багш туршлага судалж, 36 багш Солонгос болон бусад улс оронд багш солилцоогоор ажиллалаа. Мөн эцэг эхийн оролцоо хамгийн чухал болохыг “Болор толь” хэсэг онцлон харсны үндсэн дээр “Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг үнэлэх” программ боловсруулан үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлсэн. Энэхүү программыг ашиглах нь багш, эцэг эхийн хамтын үйл ажиллагааг идэвхижүүлэх, хүүхдийн хөгжлийн гарааны болон ахицын үнэлгээг эцэг эх - багшийн харьцуулсан үнэлгээгээр түвшинг тогтоох, мэдээллийг нээлттэй, ил тод байлгах, тэгш оролцоог хангах боломжийг нээсэн олон давуу талтай байгаагаас дүүргийн хэмжээнд нэвтрүүлэн ажиллалаа.
74 Онцлох үйл явдал 75 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 багануур дүүрэг “Хамтдаа суръя”, “Багш солилцоо” хөтөлбөрийнудирдамжийгболовсруулан туршлага судлах, солилцох ажлыг зохион байгууллаа. Туршлагасолилцохүйлажиллагаанд 5 цэцэрлэгийн 5 эрхлэгч, 4 арга зүйч, 2 багш хамрагдлаа. Эрхлэгч нар бүлгүүдээс өөрөө сонголт хийн өдрийн бүхий л үйл ажиллагаанд оролцсон. “Миний түүх” хувийн хавтас, хүүхдийн хөгжлийн ахицын үнэлгээтэй танилцлаа. Туршлага судлах, солилцох ажлыг зохион байгууллаа Цэцэрлэг тус бүр дээр түшиц бүлэг байгуулан бүлгийн 7 багш нар 138 дугаар цэцэрлэгийн “Тоглонгоо сурч хөгжиж төлөвших” шинэчилсэн хөтөлбөрийн арга зүйгээс суралцаж түгээн дэлгэрүүлэх ажил хийгдэж байна. “Тоглонгоо сурч хөгжиж төлөвших” хөтөлбөрийн арга зүйгээс суралцав Боловсролын хэлтэс, лаборатори сургуулийн бага ангийн багш нартай хамтран СДҮА-ны 3 цагийн үзүүлэх хэлэлцүүлэгт сургалтыг суурь, бүрэн дунд, насан туршийн боловсролын нийт 64 багш нарт зохион байгуулж, арга зүйн зөвлөгөө өглөө. Сургууль бүр судлагдахууны багийн туршин сайжруулсан сайн хичээлүүдийг сургуулийн технологийн санд бүртгэж авсан. Сайн хичээл, үйл ажиллагааны сургалт зохион байгууллаа Уран хайчилбарын 1000 бүтээлийн үзэсгэлэн гаргалаа Технологийн багш Г.Урангоогийн удирдсан “Урлах эрдэм” дугуйлангийн сурагчдын уран хайчилбарын 1000 бүтээлийн үзэсгэлэнг 2015 оны 05 сард Монголын хүүхдийн ордонд гаргаж 20 сурагч Хүүхэд Залуучуудын Хөгжлийн Төвийн “Шинэ зууны авьяас” алтан медалиар, багш Г.Урангоо нь “Хүүхэд залуучуудын авьяас төв”-ийн “Шилдэг багш” медалиар шагнуулсан. 3500 хүүхэд бий биеллээ Авьяас хөтөлбөрийн хүрээнд Багануур дүүргийн 35 жилийн ойгоор цэцэрлэгүүдийн 500 хүүхдийн бий биелгээ, Боловсрол цогцолбор сургууль 3500 хүүхдийн бий биелгээ, 100 хүүхдийн морин хуурын тоглолтыг амжилттай зохион байгууллаа. СӨБ-ийн хамран сургалт 100% хүрлээ
76 Онцлох үйл явдал 77 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Хүүхэд бүрийн гар дээр хэрэглэгдэхүүн өгье гэхээр маш их зүйл дутагдаж байсныг хараад сургалтын менежерХ.Наранцэцэгийнсанаачилгаар “Эцэг эх-сургалтын танхимд-хоёр өдөр” 6 сарын аяныг зохион байгуулсан. Үр дүнд нь багш нар маань техник хэрэгсэл, бусад бүх зүйл бий болсон учир хүүхэд бүрт хүртээмжтэй өгөх сургалтын тараах материал, үзүүлэн, хэрэглэгдэхүүнүүдийг маш их хийж, сургалтандаа хэрэглэн туршснаар ач холбогдлыг нь ойлгосон. Хүүхэд бүр өөр өөрийн гэсэн хэргэлэгдэхүүнтэй учир өөрийнхөөрөө чөлөөтэй сэтгэх болжээ. БСШУЯамнаас 2015 оны 05-р сард “Сургалтын хэрэглэгдэхүүн бүрийг хүүхэд бүрийн гарт хүргэсэн” сургуулиар шалгарч, ТАЛАРХАЛ ХҮРТСЭН. баянгол дүүрэг 2014-2015 оны хичээлийн жилд суурь боловсролын цөм хөтөлбөр хэрэгжсэнээр Зорилготой Монгол хүүхэд болон өргөжиж 24 бүлгийн 865 сурагч хамрагдаад байна. Хөтөлбөрийн хүрээнд өмнөө зорилго тавин амжилттай ажиллаж амьдарч байгаа хүмүүстэй уулзалт, өдөрлөгийг сар бүр зохион байгуулж, сурагчид зорилгын дэвтэр хөтлөн, мөрөөдлийн самбар ажиллуулж, түүнийгээ эцэг эх, багш нарт найз нөхдөдөө танилцуулдаг байна. Хүүхдүүдийн урилгаар Гандандэгчилэн хийдийн тэргүүн хамба Чойжамц, Хүүхдийн зохиолч Дашдондог, Үндэсний телевизийн хөтлөгч Чоглоонамжил гэх мэт 41 иргэн ирж уулзалт ярилцлага хийжээ. 93-р сургууль “Зорилготой Монгол хүүхэд” хөтөлбөр хэрэгжүүллээ Тус сургуулийн багш нар хэрэглэгдэхүүн хүүхэд бүрийн гар дээр хүртээмжтэй, өнгө үзэмжтэй, шаардлага хангасан тараах материал, үзүүлэн, бусад хэрэглэгдэхүүнүүдийг гарын доорх материал ашиглан хийж эхэлжээ. 20-р сургууль эцэг эхчүүдтэй хамтран хэрэглэгдэхүүн бэлдлээ Хүүхэд нэг бүрийн авьяасыг нээн илрүүлэх зорилгоор БАГШАА НАДАД АВЬЯАС БИЙ тоглолтыг зохион байгууллаа. Энэ ажлыг дүүрэгтээ түгээн дэлгэрүүлж 40-рсургууль“АВЬЯАС-2015” урлагийн тайлан тоглолтыг МҮЭСТО- нд зохион байгуулсан. Үүнд давхардсан тоогоор 596 сурагч оролцож үе тэнгийнхэн болон эцэг эхчүүддээ сурсан мэдсэнээ тайлагналаа. Эрдмийн өргөө сургууль БАГШАА НАДАД АВЬЯАС БИЙ Ном хөтөлбөрийн хүрээнд 3 үе шаттай ажил зохион байгууллаа. 1-р шатанд “Ном эмчлэх өдөр” аян зохиож сард 1 удаа буюу 8 удаагийн ажилд 320 эцэг эх хүүхэд оролцож 3,200 номыг засварласан 2-р шатанд “Гэгээн тусгал” номын клуб байгуулан багш, ажилчид, сурагчдаас санал авч сонирхлынх нь дагуу ном хүргэж өгч, уншуулах ажил хийсэн. Нийт 126 хүн өөрийн сонирхсон номоо захиалан уншлаа. 3-р шатанд зохиолчидтой уулзах цагаар Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжавтай уулзалт хийсэн. Энэ уулзалтаа өргөжүүлэн “Ундраагийн уянга” яруу найргийн наадам зохион байгууллаа. 2015 онд 12 сургуулийн 86 багш, сурагчид оролцлоо. ЭУЦС - Ундраагийн уянга яруу найргийн наадам 2015 онд 164 дүгээр цэцэрлэг нь “ХҮҮХДИЙН АВЬЯАСЫГ БҮЖГИЙН УРЛАГААР ХӨГЖҮҮЛЖ БАЙГАА НЬ “туршлага түгээх үйл ажиллагаанд цэцэрлэгийн 350 хүүхэд оролцож, Төрийн соёрхолт урлагийн гавьяат 164-р цэцэрлэг - Хүүхдүүдийг бүжгийн урлагаар хөгжүүллээ зүтгэлтэн С.Сүхбаатарын дэглэлт “Чичиргэнэ”, “Торгууд”, “Тоохуу госон” бүжгүүд, “Ёохор хатари”, “Домог” зэрэг бүжгүүдийг хүүхдийн хөгжлийн онцлогт тохируулан дэглэн бүжиглүүлж, нийт ардын бүжиг 16, зохиомжит 22 бүжигээр дүүргийн төрийн өмчийн төрийн ба төрийн бус өмчийн 60 гаруй цэцэрлэгийн 650 багш, 520 гаруй эцэг эхэд тогложээ.
78 Онцлох үйл явдал 79 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 2014-2015 онуудад Буянт-Ухаа цогцолбор сургуулийн гадна талбайд 500 сая төгрөгөөр орчин үеийн биеийн тамир, чийрэгжүүлэлтийн талбайг ашиглалтад оруулсан нь нийтийн биеийн тамир, эрүүл мэнд, бие бялдарын өв тэгш хүмүүжилд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан үр дүнтэй ажил боллоо. ОРЧИН ҮЕИЙН БИЕИЙН ТАМИРЫН ТАЛБАЙТАЙ БОЛЛОО Хөтөлбөр“Хүүхэдхөгжил”,“Хүүхэд хамгаалал” гэсэн 2 чиглэлээр хэрэгждэг бөгөөд 2014-2015 онд нийт 47 төсөл хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн байна. 2015 онд сургалтын орчин техник тоног төхөөрөмжийг сайжруулах ажлыг түлхүү хэрэгжүүлж байна. 2014-2015 онд 1,2 тэрбум төгрөгийг Хүүхдэд ээлтэй Хан-Уул хөтөлбөрт зарцуулаад байна. ХҮҮХДЭД ЭЭЛТЭЙ ХАН-УУЛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЛЭЭ Дүүргийн хэмжээнд 17 цэцэрлэгийн анги танхимд хяналтын камер байршуулсан нь эцэг эхчүүд хүссэн үедээ гар утсаараа хүүхдийнхээ юу хийж байгааг харах, цэцэрлэгийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих боломжтой болсон юм. Цэцэрлэгүүдийг камержууллаа Хүүхдийн шүдний кабинет нь 2015.02.09-ний өдөр нээлтээ хийсэн. Өөрийн харьяалалын хүүхдүүдэд үйлчилж байгаа бөгөөд өдөрт 15- 20 хүүхэд, сардаа 200-300 хүүхэд үйлчлүүлсэн. Үйл ажиллагаа хэвийн явагдаж байна. Шүдний кабинет байгууллаа хан-уул дүүрэг Боловсролын байгууллагын менежментийг сайжруулах, боловсролд оролцогч талуудын оролцоог хангаж, багшийгхөгжүүлэн,чадваржуулж,тэдний идэвхтэй үйл ажиллагаагаар хүүхэд бүрийн авьяасыг нээн хөгжүүлэх замаар сургалтын чанар, үр дүнг дээшлүүлж эрүүл чийрэг, амьдрах дадал, чадвар эзэмшсэн хүнийг төлөвшүүлэх зорилгоор “Хүүхдэд Ээлтэй-Хан-Уул” хөтөлбөрийн хүрээнд “Ажлын төсөл” шалгаруулах арга хэмжээ 2015 оны 08 сарын 25-ны өдөр болж өндөрлөлөө. 1-р байр: Б.Эрдэнэчимэг ахлагчтай “Математик сургалтын багц хэрэглэгдэхүүнийг боловсруулж, Хан-Уул дүүргийн ЕБС-иудад түгээн дэлгэрүүлэх” төсөл 2-р байр: Х.Даринчулуун ахлагчтай “Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх “Шилдгийн шилдэг” 5 төсөл шалгарлаа • Төрийн өмчийн 24 цэцэрлэгийн дунд, ахлах, бэлтгэл бүлгийн багш • Төрийн бус өмчийн 7 цэцэрлэгийн дунд, ахлах, бэлтгэл бүлгийн багш • нийт 31 жишиг бүлэг байгуулагдан сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжилтийн чиглэлээр бусдадаа туршлагаа түгээн дэлгэрүүлж, хуваарь төлөвлөлтийн дагуу үзүүлэх ажил зохион байгуулан олон таль сургалтуудыг зохион байгуулан ажиллаж байна. Жишиг бүлэг байгуулан ажиллаж байна Хан-Уул дүүргийн цэцэрлэгүүдийн үлгэрчилсэн хөтөлбөр” төсөл 3-рбайр:С.Эрдэнэ-Ундрахахлагчтай “Сайн хүүхэд” Шинэ үеийн хүүхдийг зөв төлөвшүүлэх төсөл 4-р байр: М.Батнасан ахлагчтай “Залуу багш нараа чадваржуулж хамтдаа хөгжье” төсөл
80 Онцлох үйл явдал 81 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 АяныхүрээнддүүргийнБоловсролын 12 байгууллага бусад байгууллагуудтай хамтран нийт 30,548,498 төгрөгийн хандив бүрдүүлсэн юм. Хандиваар зорилтот өрхийн хүүхдүүд болон хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд тал бүрийн дэмжлэг үзүүлэх, эцэг эхчүүдийн идэвх оролцоог нэмэгдүүлэх зэрэг олон чиглэлээр бүтээлч, бодит үйл ажиллагаануудыг хэрэгжүүлсэн. САЙН ҮЙЛСИЙН АЯН ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА Боловсролын хэлтэс нь “Монголын үндэсний зайн сургалтыг хөгжүүлэх төв”-тэй хамтран дүүргийн Эрдмийн оргил, Голомт цогцолбор сургуулиудад цахим хичээл бэлтгэх иж бүрэн зайны сургалтын танхим байгуулж, 159 багшийг цахим хичээл бүтээх арга зүйн сургалтад хамрууллаа. ЦАХИМ ЗАЙН СУРГАЛТЫН ЖИШИГ ТАНХИМЫГ БАЙГУУЛЛАА НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн хөрөнгөөр дөрвөн шинэ гэр цэцэрлэг байгууллаа. Ингэснээр дүүргийн хэмжээнд 23, 123, 151, 152 дугаар цэцэрлэгийн 118 хүүхэд СӨБ-д хамрагдаж байна. Нийслэлийн хэмжээнд анх удаа “Ариун цэвэр-Эрүүл ахуй”-н байгууламж бүхий гэр бүлгийн загварыг бий болгож чадсан. Дөрвөн шинэ гэр цэцэрлэгт 59 хүүхэд суралцаж байна Бага насны хүүхдийн хөгжлийг гэр бүлд нь дэмжих зайны сургалтын цуврал боловсруулав. Үүнд 30 хөгжүүлэх үйл ажиллагаа, теле хичээлийг ТҮ9 телевизтэй хамтран зохион байгуулсан. Сургалтад 70 багш, 165 эцэг эх хамрагдсан. Мөн дасгал ажлын дэвтэр гаргаж төрийн өмчийн 7 цэцэрлэгийн 1300 хүүхэд, 2400 эцэг эхчүүдтэй хамтран үр дүнд мониторинг хийж 2 дах шатны үйл ажиллагааг төлөвлөн ажиллаж байна. Бага насны хүүхдийн хөгжлийг дэмжих зайны сургалт боллоо налайх дүүрэг Онцлох үйл явдал сүхбаатар аймаг II-XII ангийн 3251 сурагчдын дунд математикийн цуврал олимпиад сар бүр зохион байгуулж, сорилго шалгалтыг 12-р ангийн сурагчдаас сар бүр авав. Мөн багш, сурагчдад математик, сэтгэх чадварын хичээлээр зуны сургалт болон төрөл бүрийн арга хэмжээ зохион байгуулж мэргэжлийн мэдлэг, ур чадварыг дээшлүүлэн ажиллаж байна. Үүний үр дүнд Математикийн улсын олимпиадад 13-р байр, ЭЕШ-ны дүнгээр улсад 7-р байр эзэллээ. Математик дэд хөтөлбөрөөр ЭЕШ-ийн амжилтыг ахиуллаа Асгат, Мөнххаан суманд 2 цэцэрлэг ашиглалтад оруулсан. Мөн Баруун-Урт сумын 5-р багт хуучин барилгыг сэргээн засч 125 хүүхэд хүлээн авах чадалтай 10 дугаар цэцэрлэгийг ашиглалтад оруулаад байна. Энэхүү цэцэрлэг ашиглалтанд орсоноор Баруун-Урт сумын цэцэрлэгийн хамрагдалт 87,3%-тай боллоо. Цэцэрлэгийн хүүхдийн орны тоо 360-аар нэмэгдлээ БСГ-ын 13 мэргэжилтэн болон 15-р цэцэрлэгийн эрхлэгч Өвөр Монголын Зүүн үзэмчин хошууны сургууль, цэцэрлэгийн үйл ажиллагаатай танилцаж, Шинэчилсэн хөтөлбөрийн дагуу хамтын хичээл зааж, хэлэлцүүлэг явууллаа. Зүүн үзэмчин хошууны сургууль, цэцэрлэгтэй туршлага солилцлоо
82 Онцлох үйл явдал 83 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “Дэлхийн багш нарын өдөр”-ийг угтан Сэлэнгэ аймгийн боловсролын салбарынхан “Боловсрол төгөл”-ийг байгууллаа. “Боловсрол төгөл” нэртэй хоёр ч төгөл байгуулахын зэрэгцээ аймгийн 34 сургууль, 37 цэцэрлэг өөрийн эдэлбэр газар, хашаандаа агч, нарс, шар хайс, монос, үхрийн нүд, буйлс, гүйлс, голт бор, чацаргана, улиас зэрэг нийт 3034 мод бутыг тарилаа. Сэлэнгэ аймаг Эко орчин бүрдүүллээ ЕБС төгсөгчдөд дараах үр дүн гарч байна: • Өөрсдийн хүсэл сонирхол, авьяас чадвараа түшиглэн мэргэжлээ сонгодог • Эрэлт хэрэгцээтэй мэргэжлийн гүйцэтгэх үндсэн үүрэг, чиглэл, чухал шинж чанаруудыг судалдаг • Сонирхсон, хүссэн мэргэжлийнхээ дагуу их дээд сургуулиудын оюутан элсүүлэх хөтөлбөр, мэргэжлийн чиглэлээ сонгодог боллоо. Мэргэжил сонголт арга хэмжээг бүсчлэн зохион байгууллаа “Хүүхдийн цахим ном” -ыг бүтээж СӨБ-ын 34, ЕБ-ийн нийт 35 сургуулийн эцэг эх, багш сурагчдын гар дээр хүргээд байна. Уг ном нь хүүхдүүдийн уншсан номынхоо сэдвээр зурсан зураг, өөрт төрсөн сэтгэгдлээр бичсэн сургамжит өгүүллэг, захиа, зохиолын дүрийн тоглолт, чээжилсэн шүлгээ уран яруу уншиж буй бичлэг, “Ном” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж буй сургууль цэцэрлэгийн тэргүүн туршлага зэрэг шилдэг бүтээлүүд, БСГ-аас зохион байгуулсан “Номын анд” аяны талаарх мэдээлэл, түүний мөрөөр хийгдсэн зөвлөмжийг багтаасан агуулга бүхий 6 бүлэг цахим ном юм. Хүүхдийн ЦАХИМ НОМ бүтээлээ Б.Ринчений 110 жилийн ойг тохиолдуулан Алтанбулаг сумын Б.Ринчений нэрэмжит бүрэн дунд сургууль дээр Монгол бичгийн улсын олимпиадыг анх удаа зохион байгуулсан бөгөөд 21 аймаг, дүүргийн 26 багш, 23 сурагч оролцож, үндэсний монгол бичгийн мэдлэг, чадвараараа өрсөлдлөө. Билгүүн номч Б.Ринчений 110 жилийн ойг тэмдэглэлээ Аймгийн ИТХ-аар батлагдсан “Үндэсний сур харвааг хөгжүүлье” аймгийн дэд хөтөлбөр, Аймгийн Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хүрээнд 10 сургуульд 10 сая төгрөгийн өртөг бүхий нум сумыг хүлээлгэн өглөө. Энэ нь хүүхэд багачуудад үндэсний ёс заншлаас суралцах, бие бялдраа хөгжүүлэх, монгол уламжлалыг өвлүүлэхэд чухал дэмжлэг болж байна. Үндэсний сур харвааг хөгжүүллээ “Ном”, “Авьяас” хөтөлбөрийн хүрээнд хүүхэд бүрийн авьяас чадвар, бие бялдраа хэрхэн хөгжүүлж байгааг тайлагнан сурталчлах зорилгоор хүүхдийн бэсрэг наадмыг бүсчлэн зохион байгуулахад эцэг эхчүүд, багш, сурагчид идэвхтэй оролцлоо. Хүүхдийн бэсрэг наадам зохион байгууллаа
84 Онцлох үйл явдал 85 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 орхон аймаг Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад “Замын хөдөлгөөнд соёлтой оролцох, зөв дадал хэвшил төлөв- шүүлэх” хөтөлбөрийг хэрэгжүүллээ. Хөтөлбөрийн хүрээнд 2,5 сая төгрөгний өртөгтэй сурагч, багшийн ном, цахим хичээл, хэрэглэгдэхүүнийг сургууль бүрт үнэ төлбөргүй хүргэлээ. Улмаар танхимаар олсон мэдлэгээ амьдралд хэрэглэх нөхцлийг бүрдүүлэн 63 сая төгрөгний өртөг бүхий сургууль дундын “МИНИ ДРОМ” байгуулж дадлага хичээлийг явуулж эхэллээ. Хөтөлбөрт 1-5-р ангийн 8864 хүүхэд хамрагдлаа. Сургууль дундын замын хөдөлгөөний МИНИ ДРОМ байгууллаа Сургууль дундын “шүдний кабинет” шинээр байгууллаа “Унага”, “Бүжинхэн” цэцэрлэгийг шинээр байгуулж, 23-р цэцэрлэгийг 3 бүлгээр өргөтгөснөөр сургуулийн өмнөх боловсролд хамрагдалтыг 92,5%-д хүргэлээ. Сургуулийн өмнөх боловсролд хамрагдалтыг 92,5%-д хүргэлээ Орон нутгийн төсвөөс санхүүжүүлэн “Орхон”, “ Баян-өндөр” цогцолбор сургуульд иж бүрэн шүдний кабинет ашиглалтанд оруулж хүүхдийн эрүүл мэндийн төлөө 30,0 сая төгрөгний хөрөнгө оруулалт хийлээ. 2015 онд нийт сургууль, цэцэрлэгийн суралцагчдын 93 %-ийг эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэгт бүрэн хамруулжээ. Төрийн болон хувийн хэвшлийн шүдний эмнэлгүүдтэй хамтран шүдний өвчлөлтэй буюу цооролттой 5066 хүүхдийг илрүүлэн 2504 хүүхдийг бүрэн эмчилж, 331 хүүхдийн шүдэнд хамгаалах түрхлэг түрхэж, 186 хүүхдэд эмчилгээ хийсэн нь сургууль дундын шүдний кабинет байгуулах үндэслэл болжээ. Эко аялал хичээлээр нийтдээ ерөнхий боловсролын сургуулийн 8-р ангийн 121 бүлгийн 3715 сурагч, 500 багш, удирдах ажилтан хамрагдан тогтвортой хөгжлийн боловсролыг сурагчдад олгож байна. Эко аялал хичээлийн үр дүнд сурагчид хичээлээр олж авсан шинжлэх ухааны мэдлэгээ амьдрал үйлдээ бүтээлчээр хэрэглэх, асуудал шийдвэрлэх, шинжлэн судлах, үндэсний хэл, түүх, соёлоо танин мэдэж бахархах, байгаль нийгэмтэй зүй зохистой харилцах, хамгаалах, багаар ажиллах чадварт суралцаж байна. Эко аялал - орон нутаг судлал интеграци хичээл зохион байгууллаа
86 Онцлох үйл явдал 87 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “Сайн хөгжүүлэх үйл ажиллагаа”-г бүх цэцэрлэгүүд зохион байгуулж хүүхэд бүр тоглонгоо хөгжих арга зүйг багш нар боловсруулан багаар хамтран ажиллаж байна. Цэцэрлэг бүр бага насны хүүхдэд зориулсан үлгэрийн болон хүүхэд хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд багш, туслах ховд аймаг Тоглонгоо суралцах арга зүйг хөгжүүллээ 2014 оноос суралцагч нэг бүрээр хэрэглэгдэхүүний зардлыг 3000 төгрөгөөр тооцон олгож байсан бол 2015 онд 5000 төгрөг, 2016 онд 7000 төгрөгөөр тооцож олгодог боллоо. Мөн цэцэрлэгийн хүүхэд бүрт 3000 төгрөгөөр тооцон нийт 149,3 сая төгрөг олгох болсон нь хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх хичээл, үйл ажиллагааны үр дүнг сайжруулахад ихээхэн дэмжлэг болж багш нарын ажиллах урам зоригийг нэмэгдүүлж байна. “Сайн хичээлийн улсын зөвлөгөөн”-д 36 багш шалгаран оролцож, Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн шилдэг 5 аймгийн нэг боллоо. Хичээлийн хэрэглэгдэхүүний зардлыг нэмэгдүүллээ “Оюунлаг Ховд” хөтөлбөрийн хүрээнд боловсролын салбарын нийт 2271 ажиллагсдын 90 хувь буюу 2042 хүнийг эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэгт хамруулснаар багш ажилчдын эрүүл мэнд, ажиллах идэвх санаачилгад ахиц гарч байна. Мөн СӨБ-д хамрагдаж байгаа хүүхдийг 6200 хүүхэд шүдний үзлэгт хамрагдаж, 3691 хүүхэд эмчлэгдэж байгаагаас 1087 бүрэн эрүүлжсэн байна. ЕБС-ийн 17842 хүүхдийн 95 хувь буюу 16949 хүүхэд үзлэгт хамрагдаж 9813 хүүхэд шүдний өвчлөлтэй байгаа нь өмнөх оноос шүдний өвчлөл эрүүлжсэн хүүхдийн тоо 11 хувиар өссөн байна. Эрүүл биетэй иргэн хөтөлбөр хэрэгжүүллээ багш, эцэг эхчүүдийн оролцон 30000 гаруй сургалтын хэрэглэгдэхүүнийг хийж хүүхэд хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд ашиглаж байна. Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх дугуйланг цэцэрлэг бүр хичээллүүлж, давхардсан тоогоор 11000 хүүхэд хамрагдсан байна. Сургуулийн өмнөх боловсролд 6995 хүүхэд хамрагдаж хамран сургалтын хувь 87,4%-д хүрчээ. 2015 оны 09 дүгээр сарын 10-14 -ний хооронд зохион байгууллаа. Нээлтийн арга хэмжээнд нийт 16 сумын 800 гаруй ардын авьяастан, сум бүрийн төлөөлөл, нутгийн уугуул суугуул иргэд оролцон, аймаг угсаатан болон сумаа сурталчилсан арга хэмжээ боллоо. Улаанбаатар хотод Ховд аймгийн өдрүүдийг зохион байгууллаа “Гэгээн муза-12” олон улсын уралдаанд Н.Сүхдоржийн зохиол “Галдан бошигт хаан” туульсын дуулалт жүжгээр амжиттай оролцож тэрүүн байр “Гранпри” шагнал 5 сая төгрөгийн эзэн боллоо. Олон улсын “гэгээн муза-12” наадамд тэргүүллээ Боловсрол, соёл шинжлэх ухааны яамнаас баталсан удирдамжийн дагуу түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалын үзлэг, тооллогыг аймгийн Засаг даргын 2015 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдрийн А/246 захирамжаар батлагдсан ажлын хэсэг Ховд аймгийн 10 суманд тооллого зохион байгуулж 234 дэсийн 4342 ширхэг дурсгалыг баримтжуулж программд шивж орууллаа Түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалын үзлэг тооллого
88 Онцлох үйл явдал 89 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “ШИЛДЭГ ЗАГВАР-2015” техник спортын аймгийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг олон улсын нэгдсэн дүрмээр авто загварын 2, усан загварын 2, нисэх загварын 4 төрлөөр зохион байгууллаа. Хүүхэд багачуудын бүтээлч техник сэтгэлээг хөгжүүлж, шилдэг инженер, загвар зохион бүтээгчдийг бэлтгэх, сурагчдын техник сэтгэлгээг хөгжүүлэх зорилготой ажилладаг техник спортын загварын дугуйлан клубүүдийн үйл ажиллагааг сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэхэд дэмжлэг үзүүлж орон нутгаас 5 сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүллээ. Тус арга хэмжээнд 14 сургуулийн 44 сурагч, 9 тамирчин оролцсон байна. өмнөговь аймаг “Шилдэг загвар - 2015” тэмцээнийг зохион байгууллаа БСГ-аас судлагдахуун бүрээр “Чадварын судалгаа” авч, түүнийхээ мөрөөр мэргэжилтнүүд мэргэжлийн багш нартаа цөм хөтөлбөрийг хэрхэн хэрэгжүүлэх арга зүйн зөвлөгөө өглөө. Чадварын оношилгоо хийх суурь судалгаа хийлээ Судалгаанд тулгуурлан сургууль бүр хүүхэд нэг бүрийн мэдлэг, чадвар, сонирхол хэрэгцээг хөгжүүлэх боломж нээгдэж гарааны оношилгоо болж байгаагаараа онцлог юм. Энхтайвны корпус, РЦНК-тай хамтран зохион байгуулсан тус өдөрлөгт 15 сургуулийн 250 сурагч, 60 багш хамрагдлаа. Өдөрлөгийн зорилго: • Суралцагчдын гадаад хэлний чадвар, гадаад хэл сурах хүсэл сонирхол, урлагийн мэдрэмж, авьяас, бүтээлч сэтгэхүйг нээн хөгжүүлэх, гадаад хэлээр өөрийгөө илэрхийлэх болон багаар ажиллах чадварыг сайжруулах • Гадаад хэлний багш нарын мэргэжлийн чадвар, хамтын ажиллагааг сайжруулах Шилдэг арга зүй - технологийн бүтээлийн үзэсгэлэн гаргалаа Гадаад хэл, соёлын өдөрлөг зохион байгууллаа 2015 онд орон нутгийн 8,2 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар 800 хүүхдийн 4 цэцэрлэг шинээр байгуулсан нь СӨБ-ын хамран сургалтыг 92,2% -д, анги дүүргэлтийг стандарт түвшинд хүргэх нөхцөл бүрдлээ. Шинээр дөрвөн цэцэрлэг барьсанаар хамран сургалт 92,2%-д хүрлээ “Сайн хэрэглэгдэхүүн”-ий чиглэлээр зохион байгуулсан үзэсгэлэнд нийт 120 багшийн сургалтын 2500 хэрэглэгдэхүүн олны хүртээл болсон бол “Сайн арга зүй-технологи” үзэсгэлэнд 91 багшийн 87 туршлагыг түгээн дэлгэрүүллээ.
90 Онцлох үйл явдал 91 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “Завхан нутгийн 81 гайхамшиг” есөн боть бүтээлийг цэцэрлэг, ерөнхий боловсролын сургууль болон мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвийн 800 гаруй багшид бэлэглэв. Хүүхэд багачуудад мэдээллийн эх сурвалж болох, төрсөн нутаг усаараа бахархах ач холбогдолтой юм. завхан аймаг Багш нарын баярыг номын баяр болгон тэмдэглэв “Өсвөрийнморинхуур-IV”уралдааны “Гранпри” шагналыг Улиастай сумын Дэвшил бүрэн дунд сургуулийн 11 дүгээр ангийн суралцагч Б.Дэмбэрэлсүрэн хүртлээ. Уралдааныг “Орон нутгийн хөгжлийн сан”-аас 5 сая төгрөгөөр санхүүжүүлэв. “Өсвөрийн морин хуурч-IV” уралдаан зохион байгууллаа “Орон нутгийн хөгжлийн сан”-аас 50,0 сая төгрөг гарган 29 сургуульд үндэсний хөгжим, цахилгаан хөгжмийн багц гардуулав. Ингэснээр 1200 гаруй сурагч үндэсний болон цахилгаан хөгжмөөр хичээллэж эхэллээ. 1200 гаруй сурагч хөгжмийн авьяасаа хөгжүүлж байна “Математик 2015” олимпиадад Завхан, Хөвсгөл, Архангай, Говь-Алтай, Увс, Баян-Өлгий аймгийн 5-12 дугаар ангийн 2700 суралцагч оролцов. Шигшээ тэмцээнд 1500 суралцагч аваргын 18 цом, 711 медаль, 24 тусгай байрын төлөө оюун ухаанаа сорьсоноос багийн дүнгээрЗавханаймагшалгарлаа. Таван аймгийн 2700 сурагч математикаар өрсөлдлөө Эх хэлний наадамд 11 аймгийн 43 баг оролцлоо Ингэснээр хүүхэд бүр бие биенээ хүндэтгэх, туслах, багаар ажиллах, хамт олны дунд биеэ зөв боловсон авч явах сургуулийн дэг, соёлд суралцаж байна. Сургууль, цэцэрлэг бүр хөдөлгөөнт гимнастик хийдэг боллоо “Эх хэлний наадам”-д 11 аймгийн ерөнхий боловсролын сургуулийн 43 баг хамт олон оролцож давхардсан тоогоор 1123 суралцагч, 217 багш хамрагдлаа. V-XII ангийн сурагчдын дунд: • Монгол хэл, Монгол бичиг, Уран зохиолын хичээлийн стандарт, сургалтын хөтөлбөрийн агуулгаар X-XII ангийн суралцагчдын дунд: • Эсээ бичлэгийн уралдаан • “Яруу сэтгэе” шүлгийн уралдаан Багш нарын дунд • Монгол бичгийн зөв, цэвэр бичигтэн шалгаруулах • Монгол хэл, уран зохиолын шилдэг багш шалгаруулах • Мэргэжлийн онол, арга зүйн мэдлэг /Бага боловсрол/ Завхан аймгийн Улиастай сумын Дэвшил бүрэн дунд сургуулийн монгол хэл,бичгийнбагтэргүүнбайрандшалгарч цом ,1.0 сая төгрөгөөр шагнагдлаа. Багш нарын хандлага, арга зүйг өөрчлөх, нэгдсэн ойлголтод хүрэх зорилгоор 38 цэцэрлэгийн 315 багш, ажилтныг оролцууллаа. 315 багш СӨБ-ийн цөм хөтөлбөр хэрэгжүүлэх бэлтгэлээ хангалаа Олон улсын байгууллага, төсөл хөтөлбөр, орон нутгийн хамтарсан санхүүжилтээр дотуур байруудад 1,330.2 сая төгрөгөөр иж бүрэн засвар хийлээ. Хүүхдийн сурч, амьдрах орчин сайжирлаа
92 Онцлох үйл явдал 93 төв аймаг Орон нутгийн багш нарын спортын XIII наадам 2015 оны 10-р сарын 08-11-ны өдрүүдэд спортын 5 төрлөөр 12 аймгийн 600 гаруй тамирчид оролцуулан амжилттай зохион байгуулагдлаа. Орон нутгийн багш нарын спортын наадам зохион байгууллаа Төв аймгийн Зуунмод сумын алслагдсан Баянхошуу багт 100 хүүхдийн хүчин чадал бүхий цэцэрлэгийг хүлээлгэн өглөө. Бумбардай цэцэрлэгийн онцлог давуу тал нь: 1. Төвлөрсөн системд холбогдоогүй ч халаалт цэвэр, бохир усны асуудлаа бүрэн шийдсэн. 2. БСШУЯ-ны захиалгаар Дэлхийн банкны санхүүжилтээр 80 сая төгрөгийн тоног төхөөрөмж, тавилга хэрэгсэл, зөөлөн эдлэлээр хангагдсан. 3. Аймгийн хөдөлмөр эрхлэлтийн бүртгэл мэдээллийн санд бүртгэлтэй, ажил идэвхитэй хайж байгаа 6 иргэнийг ажлын байртай болгон сонгон шалгаруулалтаар сонгон авч ажилтай болгосон. Алслагдсан багийн 120 гаруй хүүхэд ШИНЭ цэцэрлэгтэй боллоо Аймаг орон нутгийн болон гадны байгууллагуудын тусламжаар цэвэр, бохир ус, ариун цэврийн байгууламжийн асуудлыг шийдвэрлэлээ. Төсөл хэрэгжсэн Зуунмод сумын бүрэн дунд IV сургууль 380 сурагч, 23 багш, 12 ажиллагсад, 13 анги бүлэгтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Усан хангамж, ариун цэврийн бие даасан байгууламж байгууллаа Газрын гүний дулаан ашигласнаар хэмнэлт 240.922.700₮ ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Онцлох үйл явдал баян-өлгий аймаг Хос хэлээр сургалт явуулдаг сургуулийн сургалтын талаар баримтлах аймгийн бодлого, чиглэл”-ийг боловсруулж, батлуулав. Үүнтэй холбогдуулан хос хэлээр сургалт явуулдаг сургуулийн 5 дугаар ангийн монгол хэлний хөтөлбөр, сурах бичиг, багшийн номын 69 сая төгрөг ийн санхүүжилтийг Аймгийн засаг даргын нөөц хөрөнгөөс шийдвэрлүүлэв. Хос хэлээр сургалт явуулах бодлого батлууллаа Аймгийн хэмжээнд ЕБС-ийн ахлах ангийн сурагчдын дунд математик, тогызхумалак, зуун буудалт даамын төрлөөр сурлага, спортын олимпиадыг 2 дахь удаа амжилттай зохион байгууллаа. Авьяасын олимпиад зохион байгуулж, хэвшүүллээ “Би номдоо хайртай” уриан дор аймгийн “Номын баяр”-ыг 43 сургууль, хүүхдийн 38 цэцэрлэгийн дунд жил бүр уламжлал болгон зохион явуулж хэвшлээ. Номын баяр зохион байгууллаа Баян-Өлгий аймгийн Боловсрол, соёлын газар Норвегийн тусламжийн байгууллагатай хамтарч “ЕБС-ийн загвар дотуур байр, шилдэг хичээлийн кабинет” шалгаруулав. Ерөнхий боловсролын сургуулийн дотуур байрны орчин нөхцөлийг сайжруулах, дотуур байрны хүүхдийн эсэн мэнд амьдрах, хамгаалуулах, хөгжих, нийгмийн амьдралд оролцох зэрэг үндсэн дөрвөн эрхийг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Шилдэг дотуур байр шалгаруулав ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
94 Онцлох үйл явдал 95 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 дорноговь аймаг Дорноговь аймаг бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг орон нутгийн онцлог, нэмэлт агуулгаар баяжуулан хэрэгжүүллээ. Хөтөлбөрийн үр дүнд сурагчид нутаг усаа танин мэдэх, түүгээрээ бахархах, нутгийн зохиолчдын зохиол бүтээлийг уншиж чээжлэх, зан заншлаасаа суралцах, мартагдаж буй зан үйлийг сэргээх, уламжлалт тоглоом наадгайгаар тоглох зэргийг сургалтаараа дамжуулан судалсан юм. Орон нутгийн онцлогтой сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүллээ “Тэмээчний соёл” сэдвийн хүрээнд сурагчид Хөвсгөл сумаас 50км газарт байдаг говийн догшин ноён хутагт Равжаагийн мэндэлсэн гэрийн буурь буй “Шувуун шанд” гэдэг газар эцэг эх, сум орны удирдлагын хамт хичээлээ явуулав. Энэ үеэр сурагчид тэмээ хомнох, ачаалах, нүүдлийн ёс заншил, угтах ёс, хэлхээ тоонотой гэр барих, ингэ саах, ингэ хөөслөх, тэмээ ноослох, буйл зорох, утас ээрэх, дээс томох, ингэний хоормог хийх зэрэг зочин багшаар заалгаж сурсан бүхнээ бодитоор үзүүллээ. Мөн нутгийн зохиолчдын бүтээлээс унших, “Тэмээ” сэдвээр зурсан зураг, зохион бичлэгээрээ бүтээлийн үзэсгэлэн гаргаж, 100 хүүхдийн “Уулган шарын тэшээ” нутгийн бүжгээ бүжсэн юм. 2015 оны 8 сард Япон улсын 30 төлөөлөгч хүүхэд Монголын говь нутагт зочлон, Эрийн гурван бэсрэг наадам үзэж, малчны хотонд говийн чимэг болсон тэмээ хэмээх амьтныг унаж, зургаа татуулж, монголчуудын амьдрал, ёс заншилтай танилцсан. Харин 2015 оны 11 сард Замын Үүдийн ЕБС-ийн 16 авьяаслаг бүжигчин сурагчид 4 багшийн хамт Шиүзүока мужид айлчлан, жил бүр уламжлал болгон зохиогддог Дайдоге олон улсын фестивальд амжилттай оролцож, “Авьяас” хөтөлбөрөөр сурсан ардын урлагаа сурталчлахын зэрэгцээ тус орны хөгжил цэцэглэлтээс суралцаж, нүд тайлаад ирсэн байна. Сурагч солилцооны хөтөлбөрт нийт 191 сурагч, 16 багш , Япон улсын 60 сурагч, 10 багш хамрагдаад байна. Сурагч солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүллээ ЕБС-ийн дотуур байрны болон цэцэрлэгийн тогооч нарын онолын мэдлэгийг бататгах, мэргэшлийн ур чадвар, бүтээлч хандлагыг дээшлүүлэх, харилцан туршлага солилцох зорилгоор “Ажил мэргэжлийн аварга тогооч-2015” уралдааныг 4 дэх жилдээ зохион байгууллаа. Тогооч нар ур чадвараараа уралдуулж, туршлагаа солилцлоо СӨБ-ын “Тоглонгоо хөгжинө” арга зүйн шинэчлэлийг эрчимжүүлэх зорилгоор БСГ-аас “10₮ хүчтэй” нэг сарын аян зохион байгуулав. Аяны үр дүнд иргэд, олон нийтээс нийтээс 7.1 сая төгрөгийн хандив цугларч, 8 цэцэрлэгийн 8 бүлгийг тоглоомтой болсон юм. Хандивын аянаар мөнгө босгож 8 цэцэрлэгийг тоглоомжууллаа
96 Онцлох үйл явдал 97 хэнтий аймаг Хичээл бүрээр хүүхдэд хүрч ажиллах, багш нар туршлага солилцох боломжтой аймгийн сан бүрдүүлэх зорилгоор “Цахим даалгаврын сан- Хүүхэд бүрийн хөгжил” сэдэвт уралдаан зохион байгууллаа. Уралдаанд нийт 19 сургуулийн 75 багш оролцов. 13746 сурагч ээлжит хичээлүүд дээр дасгал даалгавар хийж гүйцэтгэх, чадваржин хөгжих нөхцөл боломж бүрдлээ. Цахим даалгаврын сангийн уралдаан зохион байгуулагдлаа Аяны I-III шатанд аймгийн 25 ЕБС- ийн 5, 9, 12 дугаар ангийн давхардсан тоогоор 228 бүлгийн 13,359 суралцагч оролцлоо. Миний арга зүй - Шавийн амжилт сэдэвт аян өрнүүллээ Аймгийн 24 ЕБС-ийн 99 төрлийн дугуйлангийн 2125 сурагчийн 260 төрлийн 3025 бүтээл тавигдаж, 1000 гаруй багш, суралцагч, эцэг эх үзэж сонирхлоо. 2135 сурагч бүтээлээрээ үзэсгэлэн гаргалаа ЕБС-ийн суралцагчдын ой тогтоолт, оюун ухааныг хөгжүүлэх замаар хамтран сурч хөгжих орчныг бүрдүүлэх, сурах идэвх сонирхлыг өрнүүлэх, суралцах суурь чадварыг нь дэмжихэд аяны зорилго оршино. “Оюун ухаанаа хамтдаа хөгжүүлцгээе” аян өрнүүллээ СӨБ-ын цөм хөтөлбөр, хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх ажиглалтын хуудасны агуулгаар цэцэрлэгүүдийн дунд “Онлайн АХА” тэмцээнийг 5 өдрийн хугацаанд зохион байгууллаа. СӨБ-ын багш нарын судалгааны цөм хөтөлбөр хэрэгжүүлэх ажилд эерэг үр дүн гарч байна. Онлайн АХА тэмцээн зохион байгууллаа Зорилго: • Суралцагчдын сурах идэвх сонирхлыг өрнүүлэх • Анги хамт олноороо хоцрогдолгүй сурах хамтран сурч хөгжих • Багш хүүхэд бүртээ хүрч ажиллах үйлийг дэмжих • Аймгийн сургалтын чанар болон ЭЕШ-ын чанарыг ахиулах ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Онцлох үйл явдал ГОВЬ-АЛТАЙ аймаг Аймгийн “Боловсролын чанарыг сайжруулах” 4 зорилт, 18 үйл ажиллагаа бүхий орон нутгийн төсвөөс жилийн 300 сая төгрөгийн санхүүжилттэйгээр 2016-2020 он хүртэл хэрэгжих дэд хөтөлбөрийг аймгийн ИТХ-аар 2015 оны 12 дугаар сарын 04 өдөр батлуулан хэрэгжүүлэхээр боллоо. “Боловсролын чанарыг сайжруулах” дэд хөтөлбөрийг баталлаа Орон нутгийн төсвийн хөрөнгөөр Тонхил, Бигэр, Төгрөг сумдад тус бүр 100 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэгийн барилгыг шинээр ашиглалтад орууллаа. Шинээр гурван цэцэрлэг барьж, 2 цэцэрлэг өргөтгөв “Боловсролын чанарын шинэчлэлд сургалтын менежерүүдийн үүрэг оролцоо”, “Бага боловсролын шинэчилсэн хөтөлбөрийн өнөөгийн байдал, цаашдын хөгжил” сэдвээр сургалт зохион байгуулав. Сургалтад 400 гаруй багш, сургалтын менежер, захирлууд оролцож зөвлөмж гарган хамтран ажиллаж байна. 400 багшийг сургалт зохион байгууллаа АНУ-д 3 багш, Австрали улсад 4, Англи улсад 3, Фижи улсад 5 багш суралцахаар гэрээ байгуулж БНФУ-д 5, Австрали улсад 2 багш 45 хоногийн хугацаатай сургалтад хамруулаад байна. Англи хэлний багш нарт зориулсан “Ярианы клуб” хичээллүүлж, “Зуны вакумжуулсан сургалт”-ыг орон нутагтаа зохион байгууллаа. Сурагчдын дунд “Spelling Bee”, “CREATIVE WRITING” уралдааныг зохион байгуулж 178 сурагч, “Ирээдүйн англи хэлний багш нар” англи хэлний клуб, “Хөгжмийн үдэш” англи дууны дугуйлан, Улсын тэргүүний 1-р сургуулийн сурагчдыг АНУ-ын Minne- sota мужийн сургуулийн сурагчидтай захидлаар харилцах “Захидлын найз” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. “Англи хэлийг алтайдаа” төсөл хэрэгжүүллээ Мөн аймгийн төвд 4, 7-р цэцэрлэгийн байрыг орон нутгийн нөөц боломжийг ашиглан өргөтгөлөө. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
98 Онцлох үйл явдал 99 булган аймаг Аймгийн хэмжээний 23 цэцэрлэгийн бүх бүлгийг бүрэн камержуулснаар хүүхдийн эрхийг хамгаалах, тэдний эрүүл, эрсдэлгүй орчинд өсч хөгжих нөхцөл боломжийг бүрдүүллээ. Бүх цэцэрлэгийг камержууллаа ОХУ-ын Буриад улсын Улаан-Үд хотын Багшийн сургуультай хамтран ажиллах гэрээ байгуулснаар 10 багшийн мэргэжлийг дээшлүүлж, улсын хэмжээнд дутагдалтай байгаа дуу хөгжмийн багш мэргэжлээр 8 хүүхдийг суралцуулж эхэллээ. Хөгжмийн багш мэргэжлээр оюутан суралцуулж эхэллээ Хүүхдийн авьяасыг хөгжүүлэн Монгол улсын хэмжээнд хөдөө орон нутагт анх удаа “Кузя царцааны адал явдал” дуулалт жүжгийг ОХУ-ын Буриад улсын Улаан-Үд хотын Багшийн сургуулийн багш нартай хамтран орос хэл дээр найруулан тоглолоо. Хөдөө, орон нутагт анх удаа орос хэл дээр дуулалт жүжиг тоглогдлоо Аймгийн Засаг даргын мөрийн хөтөлбөрийн “Шатар” дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд “Тэмүүлэл-2” 1500 хүүхдийн шатрын тэмцээнийг сургууль, сум, аймаг гэсэн 2 үе шаттайгаар зохиож нийт 2000 гаруй суралцагчид оролцсон. Шатар дэд хөтөлбөр хэрэгжиж байна Булган суманд зохион байгуулсан шигшээ тэмцээнд 15 сумын 225 тамирчин, мөн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэн ажиллаж байгаа ЕБС-уудын бага ангийн багш, цэцэрлэгийн багш нарын тэмцээнийг зохион байгуулж нийт 24 багш оролцлоо. Аймгийнхэмжээндшатрынхичээлийг цэцэрлэгийн ахлах ангиас эхлэн бага боловсролын хичээлийн программд оруулж сургагч багш нарыг бэлтгэснээр манай аймгийн нийт суралцагчдын 70 гаруй хувь нь ангиараа, сургуулиараа ШАТАРЧИН болоод байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Онцлох үйл явдал баянхонгор аймаг Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад сурагчдыг амжилттай бэлтгэж оролцуулсан багшийг шалгаруулах болзол журмыг Номундалай цогцолбор сургуулийн математикийн багш Д.Өлзийбаатар болзлын шалгуурыг 100 хувь биелүүлж, өргөмжлөл, 5 сая төгрөгөөр шагнууллаа. ЭЕШ-нд сурагчдыг бэлтгэх болзолт уралдаан зарлалаа 5 сая төгрөгийн шагналын сантай “Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг сайн хэрэгжүүлсэн сургууль, баг шалгаруулах болзол” гарган дүгнэсэн нь хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлэх сургууль, багш нарыг урамшуулах хөшүүрэг болжээ. Цөм хөтөлбөрийг сайн хэрэгжүүлсэн хамт олныг шалгарууллаа Сургуулиуд 1-5-р ангийн 2-р улиралд үзэх нэгж сэдвүүдээс сонгон нэгж хичээлийн хөтөлбөр боловсруулан 26 хөтөлбөр ирүүлснийг нэгтгэн бүх сургуулиудад буцаан хүргүүлсэн нь багш нарын ажлыг бага ч болов хөнгөвчлөх үр дүнтэй ажил болж байна. “Нэг сургууль-нэг нэгж хөтөлбөр” зохион байгууллаа Бяцхан багачуудын үзэх дуртай хүүхэлдэйн кино, аав, ээж, эмээ, өвөө, багшийнхаа ярьж өгсөн үлгэр, домог, өгүүллэг, хүрээлэн буй орчноо ажиглан сонирхож төсөөлөн буулгасан зүйлээ дүрслэн зурж, барьж, нааж, гарын доорх янз бүрийн материал ашиглан өөрийн бодол санаагаа илэрхийлсэн бүтээлийн зурагт цомогийг гаргалаа. “Маргааш дэлбээлэх цэцэгс” гаргалаа Баянхонгор суманд 150 хүүхдийн хүчин чадалтай 2 цэцэрлэгийг концессын гэрээгээр барьж ашиглалтад оруулснаар аймгийн төвийн хэмжээнд сургуулийн өмнөх боловсролын хамран сургалтыг 92 хувьд хүргэв. Шинээр хоёр цэцэрлэг ашиглалтанд орсоноор хамран сургалт 92% хүрлээ ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
100 Онцлох үйл явдал 101 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 увс аймаг “Гадаад хэлний сургалтын төв”- ийг байгууллаа. Энэ төвийн үйл ажиллагааны дэмжлэгт аймгийн онхс- аас 3.0 сая төгрөг олгосон байна. Төв байгуулагдсанаар багш, сурагчдын гадаад хэлний мэдлэгийг дээшлүүлэх сургалт явуулахаас гадна “бид дэлхийн хүн бэлтгэнэ” уриатайгаар төвд ажиллах багш бэлтгэх зорилгоор герман, хятад, франц, япон, орос улсын монгол дахь элчин сайдын яамдад хүсэлтээ хүргүүлээд байна. Гадаад хэлний сургалтын танхимтай боллоо Багш нарын бүтээлийг “Оюуны богц”, эцэг эхийн бүтээлийг “Сэтгэлийн бэлэг”, сурагчийн бүтээлийг “Хүүхдийн шилдэг бүтээл” нэртэйгээр нийт 3600 хувь хэвлэж, “Номын чуулган” –ны үеэр сургууль, цэцэрлэгүүдэд хуваарилж олон нийтийн хүртээл болголоо. Багш, сурагч, эцэг эхийн шилдэг бүтээлээр ном бүтээлээ Аймаг байгуулагдсаны 90 жилийн ойн баяр наадмын нээлтэнд зориулсан бий биелгээ, бүжиг, хөгжмийн нэгдсэн үзүүлбэрт 1000 хүүхэд оролцож наадамчин олонд авьяас билгээ сонирхууллаа. 1000 хүүхдийн урлагийн наадам боллоо Сурагчдыг шинэ тэмүүлэлд хөтлөх, багш - сурагч - эцэг эхийн харилцааг шинэ шатанд гаргах, багшийн хөдөлмөрийг өндөрөөр үнэлэх зорилгоор “Миний тэмүүлэл” сурагч хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэв. “Шилдэг сурагч”-дыг шалгаруулж компьютер, нөүтбүүк, гар утас, хичээлийн хэрэглэлээр, идэвхтэй оролцож “Манлайлагч багш”-аар шалгарсан 1 багшийг PRIUS-20 маркийн машинаар шагнасан нь оюун ухаан, хичээл зүтгэлийг үнэлдэг болсны илрэл. Манлайлагч багшийг тодрууллаа Aймгийн 24 сургуулийн хэмжээнд Математикийн хичээлээр VII-IX ангийн 212 бүлгийн 5,653 сурагчид 3,494,892, химийн хичээлээр IX-XI ангийн 157 бүлгийн 4,054 хүүхэд хамрагдаж 2,114,322, физикийн хичээлээр VIII- XI ангийн 181 бүлгийн 4,525 сурагчид 2,840,122, нийт 8,449,336 бодлого- туршилтыг анги хамт олноороо хийж гүйцэтгэсэн байна. Энэ арга хэмжээний шагналын зардалд сумын Засаг даргын нөөц, ОНХС-аас 5,0 сая, аймгийн ОНХС-аас 8,7 сая нийт 13,7 сая төгрөг зарцууллаа. “Нэг анги - 1000 бодлого” уралдаан зохион байгууллаа Хүслийн захиа аянд аймгийн 4 сурагч тутмын 1 нь буюу 3,664 сурагч захиагаа илгээсэн байна. Тэдний захиаг олон нийтэд санал болгосон нь олны анхаарлыг багагүй татаж 100 гаруй хүүхдийн хүсэл биелэв. Энэ уралдаанд анги хамт олноороо идэвхтэй оролцсон 70 ангийн дунд дараагийн шатны уралдааныг зарлаж Улаангом сумын Цогцолбор 2-р сургуулийн 12а ангийг 11,0 сая төгрөгөөр “Мөрөөдлийн анги” болгон тохижуулж, хүслийг нь биелүүллээ. “Хүслийн захиа” аянаар хүүхдүүдээ сонслоо Увс аймгийн ЗДТГ, залуучуудын “Шинэ тэмүүлэл” клубээс санаачилсан “BOOK CHALLANGE” аяны хүрээнд аймгийн иргэдээс гадна эх орны өнцөг булан бүрт суугаа иргэд, гадаадад суугаа монголчуудаас нийт 37,000 ном цугларч, аймгийн90жилийнойнхандивынхүрээнд иргэн Ц.Ганбат 4,000 ном бэлэглэснийг ерөнхий боловсролын сургуулийн номын сангуудад хуваариллаа. Хандивын номоор маршал Ю.Цэдэнбалын талбайд 9м өндөртэй номын пирамид босголоо. НОМЫН ПИРАМИД БОСГОЛОО
102 Онцлох үйл явдал 103 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 дархан-уул аймаг Энэхүү систем нь ирцийн мэдээлэл, гэрийн даалгавар, сурлагын дүн, хичээлийн оролцоо, шалгалт улирлын дүн, электрон шуудан, хичээлийн төлөвлөгөө, сурах бичиг, гэрийн хаяг, утасны жагсаалт, сурагчийн болон эцэг эхийн мэдээлэл гэсэн 10 цэсээр дамжуулан ЕБС-ын багш, сурган хүмүүжүүлэгч, сургалтын менежер, удирдлагууд болон эцэг эхчүүдэд мэдээлэл солилцох өргөн боломж нээгдлээ. Монгол улсын Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн “Шинэ зууны боловсрол төсөл”-өөр багш бүр зөөврийн компьютертэй болсон нь “Шилэн сургууль” системийг нэвтрүүлэхэд шаардагдах интернэт орчин, багш нарт ажиллахад таатай нөхцөл бүрдэж байна. 14 сургуульд “Шилэн сургууль” систем нэвтрүүллээ Хөтөлбөрт нийт давхардсан тоогоор 320 гаруй багш, сургуулийн ажилтан хамрагдлаа. Сургалтын үеэр багш нар эрүүл мэндийн үзлэгт хамрагдаж, багш “Сайн багш” хөтөлбөрийг хэрэгжүүллээ Энэ үеэр залуу багш нарын боловсролын салбарын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, тэднийг тасралтгүй хөгжих боломжийг дэмжих, эрүүл зөв хандлагатай бүтээлч, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн манлайлагч залуус бэлтгэх чиглэлээр сургалт, хэлэлцүүлэг, уралдаан тэмцээнийг зохион байгуулжээ. Зөвлөгөөнд 708 багш хамрагдсан байна. Залуу багш нар зөвлөлдлөө сурагчдын бүтээлийн үзэсгэлэн гаргаж, харилцан туршлага солилцох, тэргүүн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх, ажлын байранд дээр зөвлөн туслах, хичээл заах, сайн хичээлийн туршлага түгээн дэлгэрүүлэх ажлуудыг зохион байгууллаа. Хөтөлбөрт нийт 7.8 сая төгрөгийг зарцуулсан байна. Ингэснээр бага насны хүүхдийн осол аюулгүй байдал хангагдаж, эцэг эхчүүдэд сургалтын үйл ажиллагаа нээлттэй болж, багш эцэг эхийн хамтын ажиллаагаа сайжирч байна. Мөн эцэг эхчүүд гар утаснаасаа сургалтын явцтай танилцах боломжтой болж, цэцэрлэг бүр өөрсдийн нээлттэй ба хаалттай facebook-ээр дамжуулан эцэг эх иргэдийн санал сэтгэгдлийг үйл ажиллагаандаа тусган ажиллаж байна. Энэхүү камержуулах ажилд цэцэрлэгүүд сургууль хөгжүүлэх сангаар дамжуулан иргэд эхийн хандив тусламжаар нийт 210 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдсэн байна. 21 цэцэрлэг HD камерийн системтэй боллоо Энэ үеэр соёлын салбарын хүний нөөц, мэргэжлийн боловсон хүчний мэдлэг мэргэжил дээшлүүлэлт, тэднийг мэргэшүүлэх, давтан сургах, уран бүтээлийн болон соёлын үйл ажиллагааны санхүүжилт, ном, үзмэр худалдан авах зардал, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, соёлын ажилтны цалин тэтгэмж, нийгмийн халамж үйлчилгээг нэмэгдүүлэх талаар хэлэлцлээ. Соёлын салбарын форум боллоо Улмаар шинээр хэлэлцэгдэж буй Соёлын хуулинд санал оруулах зэрэг тулгамдсан асуудлуудаар нээлттэй хэлэлцүүлэг хийсэн байна.
104 Онцлох үйл явдал 105 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 архангай аймаг 2015 онд нийт 300 хүүхдийн хүчин чадалтай 4 цэцэрлэг Орон нутгийн хөгжлийн сангаас 2,091,500,000 төгрөгний санхүүжилтийг гарган үүсгэн байгууллаа. Эрдэнэбулгансумын2-рцэцэрлэгийн салбар/ 50 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэг/ хуучин барилга худалдаж авч зассан/ 6-р цэцэрлэгийн салбар орон сууцны Дөрвөн цэцэрлэг шинээр баригдлаа “Зөв Монгол хүүхэд” аймгийн дэд хөтөлбөр боловсруулан аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдээр хэлэлцүүлэн батлуулж аймгийн Засаг дарга 240,000,000 ₮ хөрөнгө хуваарилан бага ангийн багш нарт сургалтын хэрэглэгдэхүүн бэлтгэх зориулалтаар 6,120,000₮ олгосон. Энэ хүрээнд “Хүүхэд бүрийн гарт хэрэглэгдэхүүн” аяныг сургууль бүр өрнүүлж эцэг эхчүүдийн дэмжлэгээр сургалтын хэрэглэгдэхүүн бэлдэж ашиглаж байна. “Хүүхэд бүрийн гарт хэрэглэгдэхүүн” аяныг эхлүүллээ “Математик” дэд хөтөлбөр боловсруулан аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдээр хэлэлцүүлэн батлуулан ажиллаж байна. Энэ хөтөлбөрийн зорилго нь ЕБС- ийн математикийн сургалтын чанарыг сайжруулах,сурагчнэгбүрийнматематик сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд оршино.Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд 25419500 төгрөг аймгийн ЗДТГ-аас зарцуулаад байна. “МАТЕМАТИК ХӨТӨЛБӨР” хэрэгжүүллээ 1 давхар/ 50 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэг 9-р цэцэрлэг /хуучин барилга худалдаж авсан/ 100 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэг 13-р цэцэрлэг /орон сууцны 1 давхар/ 100 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Хан-Уул сургуулийг төгссөн бүх сурагчдыг хөгжмийн боловсролтой болгох зорилго дэвшүүлэн 3-4 дүгаар ангийн эцэг эхчүүд 231, Аймгийн хөгжлийн сан, Хэрлэн сумын засаг даргын дэмжлэгтэйгээр 769 бишгүүртэй болсноор 3-11 дүгээр ангийн 1000 сурагч бишгүүр хөгжмөөр тоглож сурлаа. 1000 сурагч бишгүүр хөгжим тоглож сурлаа Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх, хүүхдэд багаар ажиллах чадвар эзэмшүүлэх, хөрш зэргэлдээ орнуудын болон бусад орны хэл, соёлоос суралцах, гадаад хэлний мэдлэгээ сайжруулахад нь дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор “Аймгийн хөгжлийн сан”-гийн санхүүжилтээр зохион байгуулсан “БИД ДОРНОДЫН ХҮҮХДҮҮД” найрал дууны наадмыг зохион байгууллаа. Үүнд 14 ерөнхий боловсролын сургуулийн 32 хамтлагийн 2441 сурагч оролцож, Монгол, Орос, Хятад, Англи 4 хэл дээр “Найрал дууны” урын сантай боллоо. Найрал дууны наадам боллоо Хэрлэн сумын 11 дүгээр сургуулийн санаачилгаар Зүүн бүсийн Монгол бичгийнолимпиадыг9дэхудаагаазохион байгуулж, аймгийн төвийн 10 сургууль, сумдын 10 сургууль, Сүхбаатар аймгийн 1,2,3,4 дүгээр сургууль, Онгон, Уулбаян сумын багш сурагчид оролцсон бөгөөд оролцогчдын 239 сурагчид, 96 багш нийт 355 багш, сурагчдыг хамрууллаа. Хос бичигтэн болох зорилт дэвшүүлэн ажиллалаа Сургууль бүр Хан-Уул цогцолбор сургуулийн туршлагаар бага ангийн сурагчдын “Бишгүүр” хөгжмийн клуб, дугуйлантай боллоо. Онцлох үйл явдал ДОРНОД аймаг “1 сая мод ургуулах хөдөлгөөн”- ий хүрээнд орчноо цэцэгжүүлэх, ногоон байгууламж бий болгох болзолт уралдаанд Хэрлэн сумын Улсын Тэргүүний 14 дүгээр цэцэрлэг шалгарч 2-р байр, Хэрлэн сумын Улсын Тэргүүний 6 дугаар цэцэрлэг 3-р байр эзэллээ. Уг цэцэрлэгүүд нь туршлагын талбайдаа хүүхэд нэг бүр ажилласнаар бодит амьдралын орчноос суралцаж, бүхий л мэдрэхүйнхээ тусламжтайгаар туршлага хуримтлуулах, тухайн үйлд идэвхтэй оролцох, өөрөө туршин хэрэгжүүлэх боломж олгож ажиллалаа. “1 сая мод ургуулах хөдөлгөөн”-д тэргүүн байрт шалгарлаа
106 Онцлох үйл явдал 107 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 өвөрхангай аймаг Аймгийн ИТХ-аас 2015 оны “Эрүүл мэндийг дэмжих жил” болгон зарлаж, тус зорилтод жилийн хүрээнд аймгийн боловсролын салбарт олон ажил өрнүүлжээ. Тухайлбал, сургууль, цэцэрлэгийн хүүхдүүдэд зөв дадал хэвшил олгох эрүүл мэндийн “Сайн хичээл” шалгаруулах уралдаан зохион байгуулж, шалгарсан шилдэг 6 бүтээлийг аймгийн “Сайн хичээлийн технологийн сан”-д бүртгэж ажиллалаа. Сургууль, цэцэрлэгийн хүүхдүүдэд зөв дадал хэвшүүлж байна 2014-2015 онд аймгийн хэмжээнд “ЭКО СУРГУУЛЬ”, “ЭКО ЦЭЦЭРЛЭГ” шалгаруулах уралдаант аяныг зохион байгууллаа. Тус аяны үр дүнд Арвайхээр сумын ерөнхий боловсролын 4 дүгээр сургууль “Шилдэг ногоон байгууламжтай боловсролын байгууллага” шалгаруулах улсын уралдаанд 3 дугаар байрт шалгарав. “Эко сургууль”, “Эко цэцэрлэг” уралдаант аяныг өрнүүллээ Энэхүү аргачлалын хэрэгжилтийг Эрдэнэбулган сумын Ирээдүй цогцолбор сургууль, 1,2,3,4,5,6-р цэцэрлэгүүдэд туршин иргэдийн бүтээлч оролцоо, хариуцлагыг дээшлүүлэн тодорхой үр дүнд хүрсэн тул ирэх хичээлийн жилээс нийт сургууль цэцэрлэгүүдэд түгээхээр ажиллаж байна. Төрийн үйлчилгээг иргэдийн онооны картын аргачлалаар үнэлэх нь Хамт олны нийгмийн идэвхийг өрнүүлэх зорилгоор “Багш нарын урлаг, спортын анхдугаар наадам”-ыг зохион байгууллаа. Хүүхдүүдийн эрүүл мэндийн үзлэг оношилгоог аймгийн эрүүл мэндийн байгууллагуудтай хамтран бүх сургууль цэцэрлэгүүд жилд хоёр удаа зохион байгуулж, өвчлөлтэй хүүхдүүдийг эмчлүүлэх, эрүүлжүүлэх ажлыг тогтмол зохион байгуулж байна. Сурагчдын зуны даалгаварт шүдний өвчлөлийг эмчлүүлэх, эрүүлжүүлэх, биеийн дархлааг сайжруулах, чийрэгжүүлэх чиглэлийн зөвлөмжийг өгч ажиллаж шүдний өвчлөл 35,7 хувиар буурсан байна. Залуу багш нарын мэдлэг, ур чадварыг сайжруулах, харилцан туршлага солилцох, тэдэнд урам зориг өгөх зорилгоор “Залуу багш нарын хөгжлийг дэмжье” зөвлөгөөнийг Арвайхээр суманд зохион байгууллаа. Залуу багш нарын хөгжлийг дэмжих зөвлөгөөн зохион байгууллаа Орон нутаг хөгжүүлэх сангийн хөрөнгө оруулалтаар Арвайхээр суманд 150 хүүхдийн хүчин чадалтай шинэ цэцэрлэг, Гучин-Ус суманд 50 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэгийн барилгын өргөтгөлийг шинээр барьж ашиглалтанд оруулсан бол Арвайхээр суманд 5 гэр цэцэрлэг шинээр ажиллуулж, багш, туслах багш нарын цалин болон халаалтын зардлыг орон нутгаас шийдвэрлэж ажиллаж байна. Хувийн хэвшил цэцэрлэг байгуулах санал, санаачилгыг дэмжин 2015 онд 100 хүүхдийн хүчин чадал бүхий 3 хувийн цэцэрлэгт сургалт эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгон ажиллалаа. 2015 онд цэцэрлэгийн хүчин чадал 300-аар нэмэгдэж хамран сургалт 84,7 хувьд хүрч өмнөх оноос 1,6 хувиар өслөө. Сургуулийн өмнөх боловсролын хамран сургалт 84,7 хувьд хүрлээ Хүүхэд нэг бүрийн авьяас, чадварыг нээн хөгжүүлэх зорилгоор “Хүүхдийн урлагийн их наадам”-ыг зохион байгууллаа. Энэхүү наадмыг 2 жил тутамд зохион байгуулдаг бөгөөд хүүхэд, багачуудын хүсэн хүлээдэг томоохон наадам юм. Тус “Урлагийн их наадам”-д 19 сумын 34 цэцэрлэг, 30 сургуулиас нийт 1500 гаруй авьяаслаг хүүхэд, багачууд оролцож 4 насны ангилал, 32 төрлөөр өрсөлдсөн байна. Авьяаслаг 1500 гаруй сурагчид урлагийн наадамд оролцлоо Энэ жилийн наадмын онцлог нь хүүхэд нэг бүрийн авьяас чадварыг үе шаттайгаар нээн илрүүлж, хөгжүүлэх, тэдэнд ардын болон сонгодог, орчин үеийн урлагийг сурталчлах, сургах, өвлүүлэх, гоо зүйн хүмүүжил, төлөвшил олгох, харилцан суралцах, хүүхэд багачуудын найрамдал нөхөрлөлийг бэхжүүлэх зорилготой байлаа. Зөвлөгөөний үер 406 залуу багш нарын дунд “Нийгмийн хөгжилд залуу багш нарын манлайлал” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурал, “Тэргүүн туршлага, бүтээлч санаа” сэдэвт, хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлж буй сургалтын хэрэглэгдэхүүн, арга зүйн үзэсгэлэн, “Эх орон, эв нэгдэл” сэдэвт лекц зэргийг зохион байгууллаа.
108 Онцлох үйл явдал 109 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 2014-2015 оны хичээлийн жилийг “Хүүхдийн хөгжил, төлөвшилд эцэг, эхийн оролцоог нэмэгдүүлэх жил” болгон зарласантай холбогдуулан хүүхдийн авьяасыг нээж, зөв зан үйл, дадал ХӨВСГӨЛ АЙМАГ Аймгийн залуу багш нарын II зөвлөгөөнийг Багш нарын хамтран ажиллах, харилцан суралцах, ажил үйлчилгээгээ хүүхдэд ээлтэй байдлаар хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлж, хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх бодлогын хэрэгжилт, арга зүйг түгээн дэлгэрүүлэх зорилгоор 3 бүсэд зохион байгуулж сургууль, цэцэрлэгийн 10 хүртэлх жил ажиллаж буй 556 багшийг хамруулав.. Аймгийн залуу багш нарын бүсийн зөвлөгөөн боллоо Аймгийн эцэг, эхийн анхдугаар чуулган боллоо Монгол хэлний тухай хууль, Монгол улсын Засгийн газрын 2012 оны 37-р тогтоолыг үндэслэн аймгийн БСГ-аас үндэсний хэл, бичиг соёлоо эрхэмлэсэн орчин бүрдүүлж, төрийн албан хаагчдаас эхлүүлэн нийт иргэд, багш, суралцагчдын эх хэлний боловсролын “эх хэлний баяр” БОЛЛОО Зөвлөгөөний зорилго нь багш бүхэн хэрэглэгчийн болон нийгмийн зүгээс тавигдаж байгаа шаардлагуудын нийцэл зохицлыг олж өөрийгөө хөгжүүлж ажиллах, мэдлэг бүтээхүйн менежментээ хөгжүүлэх, ёс зүй харилцаа хандлагаараа өөрийгөө гоёх, асуудал бүхэнд судалгааны үндэстэй ханддаг байх, хичээлдээ, хүүхдүүддээ ээлтэй байх хэрэгцээ, шаардлагаа улам бүр ухаарч, ойлголтоо гүнзгийрүүлж чадсанд оршино. хэвшилтэй, өрсөлдөх чадвартай, өөртөө итгэлтэй иргэнийг төлөвшүүлэхэд эцэг, эхийн оролцоог нэмэгдүүлэх, энэ чиглэлээр хийж байгаа ажлыг үр дүнд хүргэх, хамтран ажиллах, залуу гэр бүлийг дэмжих, мэдээлэл өгөх зорилгоор аймгийн эцэг эхийн анхдугаар чуулган зохион байгуулж сум бүрийн төлөөлөл бүхий 300 гаруй эцэг эхийг оролцуулан чуулав. Эцэг, эхчүүд чуулганаасаа “АЗ ЖАРГАЛТАЙ ГЭР БҮЛИЙН ТӨЛӨӨ ХАРИЛЦАН СУРАЛЦАЖ, ХАМТРАН ХӨГЖЬЕ” агуулга бүхий чиглэл гарган ажиллаж байна. ЕБС-ийн 7-12-р ангийн сурагчдын дунд “Нэг сурагч-Нэг бүтээл” аяныг 3 үе шаттайгаар зохион байгуулав. “нэг сурагч-нэг бүтээл” аяныг өрнүүллээ “Бүтээлч багш 5+1” удирдамж бүхий ажлыг зохион байгуулав. Удирдамжийн дагуу багууд Хүүхэд бүрийг хөгжүүлж буй арга туршлагаа боловсруулан ажилласнаар 27 сургуулийн 112 баг, 672 багш удирдах ажилтнууд, 6 цэцэрлэгийн 6 баг, 36 багш удирдах ажилтны бүрэлдэхүүнтэй баг байгуулагдаж, зохион байгуулалтад орж ажилласан. Нийт 3 шатны үнэлгээгээр шилдэг багуудын нийлбэр оноог гаргаж байр эзлүүлэн урамшуулжээ. БҮТЭЭЛЧ БАГШ “5+1” БАГШИЙН ХӨГЖЛИЙН УДИРДАМЖ Уралдаанд нийт 70 гаруй бүтээл ирснээс цэвэр бичиг, уран бичлэгийн төрөл тус бүрд эхний таван шилдэг багшийг шалгаруулж бүтээлээ баталгаажуулан байр эзлүүллээ. Монгол бичгийн уран бичлэг болон цэвэр бичлэгийн уралдаан явууллаа чанар, хэрэглээ, харилцааны соёлын түвшинг дээшлүүлэх зорилгоор “Эх хэлний баяр”, “Эх хэл -2030 ” хөтөлбөрийг боловсрууллаа. Тус хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат багш Т.Дашцэдэний нэрэмжит “Эх хэлний баяр”-ыг зохион байгуулллаа. Аяны хүрээнд нийт 7000 бүтээл хийгдсэн бөгөөд сурагчид хийсэн бүтээлээ шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарлаж байгаа нь суралцагчдыг шинжлэх ухааны хэлд сургах, тэдний онолын мэдлэг, бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд дэмжлэг болсон төдийгүй багшийн хэрэглэгдэхүүн, улмаар мэргэжлийн кабинетийн хэрэглэгдэхүүнийг баяжуулж, үйлийн орчин бүрдүүлэхэд тодорхой хувь нэмэр оруулав. Цэвэр бичгийн төрөлд: МХУЗ- ын багш Б.Цогжаргал, Н.Номинтуяа, А.Цэрэнхүү нар Уран бичлэгийн төрөлд: МХУЗ- ын багш Б.Анхбаяр, Б.Алимаа, Н.Ариунтунгалаг нар шалгарав
110 Онцлох үйл явдал 111 2015 онд соёл урлагийг хөгжүүлэх дунд хугацааны стратегийн хүрээнд аймгийн урлаг спортын наадам, Бошлой хадны баяр, дархад дууны наадамыг зохион байгуулав. Эдгээр нь өөрийн онцлог бүхий соёлын өв санг сэргээн хөгжүүлэх, өвлөн уламжлуулах, соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмрийг оруулсан болно. ХӨВСГӨЛ АЙМАГ 2015 оны 10 сарын 23-ны байдлаар үзлэг, тооллогын баг 23 сумын нутагт нийт 14348 орчим км замыг туулан 592 дурсгалт газрын 8000 орчим нэгж ширхэг дурсгалыг давтан болон шинээр олж бүртгэн тэдгээрийг 9000 орчим ширхэг дижитал гэрэл зураг, 30 минутын дүрс бичлэгээр тус тус баримтжуулан аймгийн музейн бүртгэл мэдээллийн сангийн ТСҮХД –ын RICH 3.0 програмд 10 сумын 353 дурсгалт газрын 5932 дурсгалыг оруулан улсын нэгдсэн БМСанд дамжуулав. ҮЛ ХӨДЛӨХ ДУРСГАЛЫН УЛСЫН ТООЛЛОГО явуулав Соёл урлаг, спортын наадам зохион байгууллаа ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Онцлох үйл явдал говьсүмбэр аймаг Үүнд: • Авьяас хөтөлбөрт 5.0 сая төгрөг • Ном хөтөлбөрт 10,0 сая төгрөг • ЕБС-ийн элсэлтийн шалгалтанд бэлтгэх 4,0 сая төгрөг • Сургалтын чанар, хүртээмжийн үр дүнг үнэлж багшийн урамшуулахад 43,0 сая төгрөг • Оюутны тэтгэлэгт 13,0 сая төгрөг • Хүүхдийн техник сэтгэлгээг хөгжүүлэх 1.5 сая төгрөг • Суурь боловсролын шинэчилсэн хөтөлбөрийн сургалтанд багш нарыг хамруулах 4.0 сая төгрөг тус тус зарцуулаад байна. “Боловсролыг дэмжих дэд хөтөлбөр” хэрэгжүүллээ /99 сая төгрөг/ Сүмбэр сумын 1 дүгээр сургуульд БСШУЯ-ны 56,7 сая төгрөгийн цэгэн мэдрэгчтэй ухаалаг 7 самбар, “Смарт сургууль” төслийн хүрээнд 100 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар 7 кабинетийг ухаалаг самбарын иж бүрдлээр тус тус хангагдлаа. Мэргэжлийн кабинетуудад орчин үеийн техник хэрэгсэлтэй боллоо Сүмбэр сумын 1 дүгээр цэцэрлэг 100 хүүхдийн хүчин чадал бүхий барилгын өргөтгөл хийгдсэнтэй холбогдуулан улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 30,2 сая төгрөгийн тавилга тоног төхөөрөмж нийлүүлсэн. Мөн Баятал сумын 4 дүгээр цэцэрлэгийн өргөтгөлийг ашиглалтад оруулснаар цэцэрлэгийн хүртээмжийг 2 дахин нэмэгдүүлж СӨБ-ийн хамран сургалтын хувь 95-д хүрлээ. СӨБ-ийн хамран сургалтын хувь 95-д хүрлээ Бага, суурь, СӨБ-ын түвшинд хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх арга зүй, технологийн сургалт, зөвлөгөөнийг 6 удаа зохион байгуулсан. 2014-2015 оны хичээлийн жилд “Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх сайн хичээл” зөвлөгөөнийг сургууль, аймгийн түвшинд зохион байгуулсан. Зөвлөгөөнд сургууль бүр хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлж буй сайн туршлагаараа илтгэлтавьж,бүтээлийнүзэсгэлэнгаргаж, туршлага солилцлоо. Нийт 9 цагийн туршилт хичээлийг зааж, ажиглалт, хэлэлцүүлэг зохион байгууллаа. “Сайн хичээл” үйл ажиллагааны туршлага солилцох анхдугаар зөвлөгөөнд 80 гаруй багш оролцож, туршлага судалсан. “Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх сайн хичээл” зөвлөгөөнийг зохион байгууллаа ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
113 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 112 Онцлох үйл явдал дундговь аймаг Судалгааны дүнгээр сургууль хүүхдэд ээлтэй, эрүүл, аюулгүй орчин бүрдүүлсэн байдал 72%, дотуур байрын орчин нөхцөл 83%, хууль бус төлбөр хураамж 73%, багш сурагчийн харилцаа 66,4%, үе тэнгийнхний харилцаан 76,7%, авьяас хөгжүүлэх үйл ажиллагаа 81,5%- тай байна. Хөгжмийн багш мэргэжлээр оюутан суралцуулж эхэллээ ОХУ-ын Буриад улсын нийслэл Улаан-Үүд хотын цэцэрлэгүүдтэй Сайнцагаан сумын Улсын тэргүүний 3-р цэцэрлэг, 5,6,7-р цэцэрлэгүүд хамтын ажиллагааны гэрээн байгуулав. Гэрээний дагуу сургалт семинар, онол практикийн бага хурал, харилцан туршлага солилцох үйл ажиллагаа зохион байгууллаа. Улаан-Үүд хотын цэцэрлэгийн үйл ажиллагаатай нийт 61 багш ажилтнууд танилцав. Харин Улаан-Үүдийн 15 цэцэрлэгийн 32 эрхлэгч, багш Дундговь аймгийн цэцэрлэгүүдийн СӨБ-ын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилттэй танилцан, олон улсын онол практикийн бага хурлыг зохион байгууллаа. СӨБ-ын гадаад харилцаа хамтын ажиллагаа өргөжлөө Монгол төрийн бичгийг дээдлэн дэлгэрүүлж, сурталчлан таниулах, үндэсний хэл бичгээрээ бахархах, сурах идэвх сонирхлыг нэмэгдүүлэх зорилгоор 510 гаруй багш, сурагч, иргэдийг оролцуулан тэмдэглэн өнгөрүүллээ. “Үндэсний бичиг үсгийн баяр-2015” Аймгийн төвийн багш нарыг хөдөө суманд, сумдын багш нарыг аймгийн төвд гэсэн эхний хувилбараар зохион байгуулав. Багш нарын саналыг үндэслэн БСГ- аас хичээлийн жилд 1 удаа энэхүү ажлыг зохион байгуулж байхаар боллоо. СӨБ-ын гадаад харилцаа хамтын ажиллагаа өргөжлөө ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 3 БАГШИЙН СУРГУУЛЬД ӨНДӨР ОНООТОЙ ОЮУТНУУД ТЭТГЭЛГЭЭР СУРАЛЦДАГ БОЛЛОО Багш бэлтгэдэг төрийн өмчийн Их дээд сургуульд ЭЕШ-нд 650, 750-аас дээш оноо авсан 3000 гаруй элсэгчдийг 70, 100 хувийн сургалтын төлбөрийн тэтгэлэгээр суралцуулж, хөдөө орон нутагт багшлах дадлагын амьжиргааны зардлыг 100 хувь сургалтын төрийн сангаас олгож байна. 3000ОЮУТАН 1 ИХ, ДЭЭД СУРГУУЛИУДЫН ЭЛСЭЛТИЙН БОСГО ӨНДӨРСЛӨӨ Элсэлтийн чанарыг сайжруулах зорилгоор БШУ- ны сайдын тушаалын дагуу 2014-2015 оны хичээлийн жилээс нийт их, дээд сургууль, коллежийн тухайн бакалаврын хөтөлбөрт элсэхэд шаардлагатай шалгалт тус бүрт 400-аас дээш оноо авснаар элсэгчид их, дээд сургуульд элсэх эрхтэй болно. Босго 400 оноог жил бүр шинэчлэн тогтооно. 2 ИХ, ДЭЭД СУРГУУЛЬ, КОЛЛЕЖИД ЭЛСЭГЧИД МОНГОЛ ХЭЛ, БИЧГИЙН ШАЛГАЛТ ӨГДӨГ БОЛЛОО Засгийн газрын 37 дугаар тогтоолын дагуу иргэдийн эх хэлний боловсролын түвшинг тогтоох зорилгоор ерөнхий боловсролын сургуулийн төгсөгчид буюу их, дээд сургууль, коллежид элсэгчид бүх нийтээр Монгол хэл бичгийн шалгалтыг заавал өгдөг болсон. дээд боловсрол Лу.Гантөмөр: “Монголулсхөгжье гэвэлбусдынчаддаггүйг хийдэгинженерийнармитайболохёстой”
114 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 115 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Бакалаврын хөтөлбөрөөр бэлтгэх дээд боловсролын 810 мэргэжлийн индексийг ЮНЕСКО-ийн олон улсын ангилалтай нийцүүлэн 181 ХӨТӨЛБӨР-ийн индекст шилжүүллээ. НҮБ-ын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байгууллагаас 2013 онд шинээр баталсан боловсролын олон улсын стандарт ангилал (ISCED)-ын дагуу бакалаврын индексийг шинэчлэн боловсруулж, Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын 2014 оны А/78 дугаар тушаалаар баталснаар мэргэжлийн чиглэл, багш, хичээлээ оюутан ухамсартайгаар сонгож амжилттай суралцах боломж бүрдлээ. ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ХӨТӨЛБӨР шинэчлэгдэн хэрэгжиж байна 4 817МЭРГЭЖИЛ 181ХӨТӨЛБӨР АЧ ХОЛБОГДОЛ • Нэгдсэн бодлого, нэг нэршил, ойлголт, уялдаа холбоо сайжрах • Хөтөлбөр боловсруулахад оюутны эзэмших чадварт суурилах • Нэгдсэн кредит систем бий болох нөхцөл бүрдэх; • Хөтөлбөр нь уян хатан, төгсөгчид нь хөрвөх чадвартай болох • Боловсролын агуулгын хувьд бусад орнуудтай жишихүйц болох • Олон улсын чиг хандлагад нийцэж гадаад орнуудтай боловсролын (диплом хүлээн зөвшөөрөх) харилцаа сайжрах; БАКАЛАВР, МАГИСТР, ДОКТОРЫН ХӨТӨЛБӨРТ ТАВИГДАХ ШААРДЛАГА ШИНЭЧЛЭГДЛЭЭ 1. Хөтөлбөрийн танилцуулга 2. Сургалтын төлөвлөгөө 3. Хичээлийн хөтөлбөр 4. Сургалтын арга зүй 5. Суралцах орчин 6. Элсэгчдэд тавих шаардлага 7. Багшид тавих шаардлага 8. Төгсөгчдийн эзэмших ур чадвар 9. Суралцагчийн үнэлгээ 10. Хөтөлбөрийн чанарын баталгаажуулалт 11. Удирдлагын мэдээллийн систем 12. Харилцаа хамтын ажиллагаа 5 ИХ СУРГУУЛИУД сургалтын чанарт төвлөрсөн, ОЛОН УЛСЫН ЖИШигт нийцсэн БҮТЦЭД ШИЛЖЛЭЭ6 Бүтцийн шинэчлэлийг хийхдээ их сургуулийн хөгжлийн гол хөдөлгүүр болсон багш, оюутны нөөц потенциалыг бүрэн дайчилж, сонголтоос өрсөлдөөн,  өрсөлдөөнөөс чанар, эдийн засгийн хувьд үр ашигтай, нөөцийг оновчтой ашиглаж чадах, ахисан түвшний сургалт, салбар дундын судалгааг хөгжүүлэхэд тохиромжтой бүтэц зохион байгуулалтыг бий болгохыг зорьсон. Мөн орчин үеийн хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлт хэрэгцээг бүрэн хангаж чадах шилдэг мэргэжилтнийг бэлтгэхэд шаардлагатай хөтөлбөрүүдийг дэлхийн тэргүүлэх сургуулиудтай харьцуулсан жишгийн дагуу бий болгох, шилдэг багш, шилдэг оюутнууд ажиллаж суралцах зайлшгүй нөхцлүүдийг хангасан сургалт судалгааны академик орчин нөхцлийг бүрдүүлсэн, хараат бус, биеэ даасан эдийн засаг, санхүүгийн бүтэц тогтолцоог бий болгоход чиглэсэн судалгааны үндсэн дээр хөтөлбөрөө шинэчилэн хэрэгжүүлж байна
116 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 117 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ҮНДЭСНИЙ ТЭТГЭЛГИЙГ ЧАНАРТАЙ СУРГУУЛЬ, ЧАДВАРТАЙ ОЮУТАНД ОЛГОДОГ БОЛЛОО 7 Дээдболовсролынсургалтынбайгууллагадсуралцагчид“Суралцагчийн тэтгэлэг олгох журам”-д өөрчлөлт орууллаа. Үүнд сурлагын голч дүнг дараах байдлаар өсгөж олгохоор болсон. ҮНДЭСНИЙ ТЭТГЭЛЭГТ  • Бакалаврын хөтөлбөрт суралцагчийн голч дүн 2.0-оос доошгүй байсныг 3.0-оос доошгүй, • Магистрын хөтөлбөрт шинээр элсэгчийн бакалаврын дипломын голч дүн 2.8-аас доошгүй байсныг 3.2-оос доошгүй, • Докторын хөтөлбөрт шинээр элсэгчийн магистрын дипломын голч дүн 3.0- оос доошгүй байсныг 3.5-аас доошгүй гэж заасан. УРАМШУУЛЛЫН ТЭТГЭЛЭГТ • 50 хувийн урамшууллын тэтгэлэг авах суралцагчийн голч дүн 3.4 болон түүнээс дээш байсныг 3.6 болон түүнээс дээш, • 75 хувийн урамшууллын тэтгэлэг авах өдрийн ангийн магисрант, докторантын голч дүн 3.6-аас дээш байсныг 3.8-аас дээш болгон тус тус өндөрсгөсөн байна. Дээд боловсролын санхүүжилт, суралцагчдын нийгмийн баталгааны тухай болон Боловсролын тухай хуульд шинээр орсон өөрчлөлтийн дагуу суралцагчид олгох тэтгэлгийн журмыг шинэчлэн боловсрууллаа.   Тодруулбал: • Сургалтын байгууллагын төгсөгчдийн судалгаагаар тэтгэлэг олгогдох ба хоёр жилийн өмнөх төгсөгчдийн 30 хувь нь ажлын байртай болсныг баталгаажуулсан, • Сургалтын байгууллага нь удирдлагын мэдээллийн нэгдсэн систем нэвтрүүлсэн, • Суралцагч хичээлийн жилийн нэг улиралд 10-12 багц цагийн хичээл судалж, дүгнүүлсэн, • Хичээлийн жилийн өмнөх улирлын голч дүн, дипломын голч дүнг харгалзах, • Сургууль өөрийн сургуулийн нэрэмжит тэтгэлэг олгодог байх зэрэг шалгууруудыг тусгасан.  8 АНАГААХЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ҮНДЭСНИЙ ИХ СУРГУУЛЬ ОЛОН УЛСЫН ЖИШИГТ ХҮРСЭН ЭМНЭЛЭГТЭЙ БОЛНО Засгийн газрын 346 дугаар тогтоолын дагуу Япон Улсын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр АШУҮИС-ийн харъяанд сургалтын эмнэлэг байгуулах хоёр талын Засгийн газрын шийдвэр гарч, барилгын ажлыг гүйцэтгэх гэрээнд 2015 оны 12 сарын 22-ны өдөр БСШУЯ-ыг төлөөлж Стратегийн бодлого төлөвлөлтийн газрын дарга Б.Насанбаяр, Япон улсын “Канто констракшн” компанийг төлөөлж Гадаад харилцааны менежер Норио Икуми, АШУҮИС-ийг төлөөлж захирал Г.Батбаатар нар гарын үсэг зурлаа. Олон улсын жишигт нийцсэн III шатлалын эмнэлэг 2018 онд ашиглалтад орно.
118 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 119 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 9 Дэлхийн шилдэг 100 их сургуульд суралцвал тэтгэлэг олгож байна Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг, Засгийн газрын тогтоолын дагуу “Дэлхийн шилдэг их сургуульд оюутан сургах тухай” БШУ-ны сайдын 271 тоот тушаалаар сонгон шалгаруулалтанд тэнцсэн Монгол улсын 136 иргэн дэлхийн шилдэг их сургуулиудад суралцаж байна. 10 Монгол-германы технологийн дээд сургууль их сургууль болон өргөжлөө Монгол-Германы хамтарсан технологийн их сургууль дэлхийн шилдэг их сургуулиудын хөтөлбөртэй ижил түвшний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. 2014-2015 оны хичээлийн жилээс Уул уурхайн инженер, Механик инженер, Байгаль орчны инженерийн хөтөлбөрт 74 оюутан элсэн суралцаж байна. Ирэх таван жилд БНХАУ-Д 1,000 оюутан суралцуулна11 БСШУЯ, БНХАУ-ын Боловсролын яам хооронд байгуулсан “Монгол, Хятадын Солилцооны тусгай тэтгэлэгт хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна. Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд жилд 200 оюутан тус улсад тэтгэлэгээр суралцах бөгөөд хөтөлбөр 5 жил хэрэгжих юм. 12 МОНГОЛ УЛСАД КООСЭН ТЕХНОЛОГИЙН ГУРВАН СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДЛАА Шинжлэх ухаан Технологийн Их сургууль /ШУТИС/, Техник технологийн дээд сургууль, “Шинэ Монгол” Технологийн дээд сургуулиуд дэргэдээ Коосэн загварын ахлах сургуулийг байгуулж, хоёр орны Коосэн сургуулиудын гэрчилгээг харилцан зөвшөөрөх боллоо. Япон Улсын Үндэсний технологийн хүрээлэнтэй 2014 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр санамж бичигт гарын үсэг зурснаар Монгол, Японы боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхийн хамтаар Монгол, Японы Коосэн сургууль хоорондын шууд хамтын ажиллагаа тогтоох, хоёр орны Коосэн сургуулиудын гэрчилгээг харилцан зөвшөөрөх, сургууль хоорондын туршлага мэдээлэл солилцох, багш оюутан солилцоог хэрэгжүүлэх боломжийг бий болгосон. 2015 оны 7 дугаар сард JICА олон улсын байгууллагын санхүүжилтээр Япон улсад 10 багшийг 21 хоног мэргэжил дээшлүүлэх сургалтад хамрууллаа. Мөн Японы Засгийн газрын төслийн бус буцалтгүй тусламжийн 200 сая иены санхүүжилтээр механик, барилга, цахилгаан, электроникийн сургалтын тоног төхөөрөмж нийлүүллээ.
120 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 121 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 13 Судлаачдад 3,5 тэрбум төгрөгийн тэтгэлэг олголоо Дээд боловсролын шинэчлэл төсөл 14 Төгсөгч - Ажил олгогч - Хөдөлмөрийн зах зээлийн судалгаа авлаа “Төгсөгчдийг мөшгөх судалгаа”, “Ажил олгогчдын сэтгэл ханамжийн судалгаа”, “Хөдөлмөрийн зах зээлийн судалгаа”-г зохион байгуулах арга зүй, хэрэглэгдэхүүний сургалт зохион байгууллаа. Тус сургалтад 27 их, дээд сургуулийн 48 багш, мэргэжилтэн хамрагдсан. Сургалтаар энэ 3 төрлийн судалгааны зорилго, ач холбогдол, тус бүрийн боловсруулсан арга зүй, олон улсын сайн жишээ, судалгаануудын хоорондын уялдаа холбоо, судалгааг зохион байгуулах алхам, судалгааны асуулгын маягтууд, бусад анхаарах шаардлагатай зүйлсийн талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн. Сургалтын үр дүнд их, дээд сургуулийн төлөөллүүд эдгээр судалгааг хэрхэн үр дүнтэй зохион байгуулах, судалгааны дүн шинжилгээг хэрхэн гүйцэтгэх талаар мэдлэгтэй болсон. Эдгээрээс 8 сургууль нь зөвлөх багийн тусламжтайгаар судалгааг өөрсдөө зохион байгуулаад байна.
122 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 123 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 япон улсад 1000 инженер бэлтгэх инженер технологийн дээд боловсрол төсөл 16 Коосэн хөтөлбөрийн оюутнууд японд суралцах шалгалтаа амжилттай өглөө 2015-2016 оны хичээлийн жилд Коосэн хоёрдугаар курст 36, нэгдүгээр курст 50, Коосэн сургалтын шууд хөтөлбөрт цахилгаан, электроник, барилга хот төлөвлөлтийн чиглэлээр 6, нийт 92 оюутан амжилттай суралцаж байна. Тус хөтөлбөрт суралцагчид Монголд 1.5 жил, Япон улсад 2 жил суралцаад инженер технологийн дээд боловсролтой, өндөр ур чадвартай мэргэжилтэн болно. 15 Монгол улсын 21 аймгаас 1000 инженер бэлтгэх хөтөлбөрт элсэх оюутныг сонгон шалгарууллаа 2+2 буюу бакалаврын хөтөлбөрт Улаанбаатар хот, 21 аймгаас оюутан элсүүлэх үйл ажиллагааг зохион байгууллаа. Тус хөтөлбөрт элсэгчид нь Монгол улсад 2 жил, Япон улсад Нагаока, Кюшү, Нагоя, Тоёхаши, Киото, Китамигийн технологийн их сургуулиудад 2 жил барилга, хүрээлэн буй орчны инженер, Механикийн инженер, Архитектурийн чиглэлээр суралцана. 2015-2016 оны хичээлийн жилд 2000 гаруй оюутнаас шалгаран тэнцсэн 97 оюутан амжилттай суралцаж байна. Тус бакалаврын хөтөлбөрийг амжилттай дүүргэснээр хоёр их сургуулийн хос дипломтой төгсөнө. 97ОЮУТАН 18 “СКАЙ ИНФРА” хамтарсан судалгааны багийн нисгэгчгүй онгоцны туршилт амжилттай боллоо 17 Нобелийн шагналтнуудыг төрүүлдэг лаборатори, судалгааны төвүүдэд Монгол эрдэмтэн, судлаачид судалгаа хийж, хамтран ажиллаж байна МУИС-ийн багш Б.Болортуяа “Монголын ургамлаас биологийн идэвхитнэгдлийгилрүүлэх,хэрэглээнд нэвтрүүлэх нь” судалгааны чиглэлээр Япон улсын Рикен судалгааны төвд, МУИС, ШУТИС-ийн эрдэмтэн, багш нарын баг сэргээгдэх эрчим хүчний чиглэлээр, Япон Улсын Нагояагийн их сургуулийн профессор Нобелийн шагналт Амано Хироши багшийн лабораторит тус тус хамтарсан судалгааг эхлүүлээд байна. Хамтарсан судалгааны хүрээнд багш, судлаач нарын сургалт, судалгааны ур чадварыг бэхжүүлэх зорилгоор 2015 онд магистр, доктор, зэргийн бус сургалтад нийт 43 хүн хамрагдаад байна. Мөн Япон Улсын их, дээд сургуулийн 34 профессор Монгол улсад хүрэлцэн ирж туршлага солилцон хамтран ажилласан. “Инженер технологийн дээд боловсрол” төслийн хүрээнд Монгол улсад өндөр үр ашигтай түлшний хөдөлгүүрийн технологи, байгаль орчны нарийвчилсан судалгаа, нисгэгчгүй нисэх аппаратын ачаа хүргэлтийн тогтолцоо үйлчилгээг бий болгох зорилгоор хэрэгжиж буй ШУТИС, Нагояагийн их сургуулийн “Скай Инфра” хамтарсан судалгааны багийн нисгэгчгүй онгоцны туршилт амжилттай боллоо.
124 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 125 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 19 БСШУ-ны сайд Лу.Гантөмөр MIT-тай хамтран ажиллах гэрээ байгууллаа 2015 оны 11 сарын 18-ны өдөр АНУ-ын Бостон хотноо Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Л.Гантөмөр, Массачусетсийн технологийн институтийн ерөнхийлөгч Рафаэль Рейф нар хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэхүү хамтын ажиллагааны гэрээний дагуу Монгол Улсын дээд боловсрол, шинжлэх ухааны салбарт энтерпрёнер болон инновацийг хөгжүүлэх зорилгоор Массачусетсийн технологийн институттэй МУИС, ШУТИС болон бусад их сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагын оюутан, профессор багш, судлаачид хамтын ажиллагааг эхлүүллээ. • Одоогоор MIT-ийн төгсөгчдөөс нийт 81 нобелийн шагналтан төрсөн. • Дэлхийн шилдэг их, дээд сургуулиудын чансааг тодорхойлдог QS жагсаалтыг 2012, 2013, 2014 онуудад тэргүүлсэн байна. • MIT-ийн профөссорууд Бойнг, BMW, Самсунг гэх мэт дэлхийн томоохон 800 гаруй компаниудтай хамтран судалгаа хийдэг. • MIT-ийн төгсөгчдийн байгуулсан 25800 компанид 3,3 сая орчим хүн ажиллаж байна. Тус компаниуд нэг жилд 2 их наяд долларын орлогыг бий болгож байгаа нь дэлхий дээрх 11 дэх хамгийн том эдийн засагтай улстай тэнцүү юм. • MIT-ийн төгсөгчдийн байгуулсан компаний 30 хувь нь аж үйлдвэрлэлийн салбарт байж, бүтээгдэхүүний дийлэнх хэсгийг гадаадад экспортлодог • MIT-ийн төгсөгчдийн байгуулсан компаниуд нь программ хангамж, биотех, үйлдвэрлэл /электрон, тоног төхөөрөмж, машин/, консалтинг /барилга, бизнес, инженер/ зэрэг мэдлэгт суурилсан компаниуд байгаа ба нэг албан хаагчид ногдох орлого нь Америкийн компаниудын дунджаас дээгүүр байна. • 1990-ээд оноос хойш 10 жилийн хугацаанд жил бүр MIT төгсөгчдийн 900 гаруй шинэ компани байгуулагдсан байна. • MIT нь 11319 оюутан, 1021 профессор, 809 багштай. • Нийт оюутны 32 хувь нь 100 хувийн тэтгэлэгтэй суралцдаг.
126 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 127 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 21 их сургуулиудын хөрөнгө оруулалт 11,7 дахин өсөв 2009-2012 2013-2015 Дээд боловсролын чанарын шинэчлэлийн бодлогын хүрээнд их сургуулиудын сургалт, судалгааны орчин, дэд бүтцийг сайжруулах зорилгоор БСШУЯ-наас их сургуулиудад нийт 67.652 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийлээ. 2009-2012оныг 2013- 2015 онтой харьцуулахад дээд боловсролын хөрөнгө оруулалт 5,7 тэрбум байсныг 67,1 тэрбум болгон нэмэгдүүлж сургалт судалгааны орчинг олон улсын жишигт хүргэх түүхэн алхам хийлээ. 11.7 дахин өсөв 67.652 ТЭРБУМ 5.740 ТЭРБУМ ОЮУТАН НЭГ БҮРИЙН ТӨЛӨӨ СУРАЛЦАХ ОРЧНЫГ ЭРС САЙЖРУУЛЛАА ХӨГЖИЛД ЧИГЛЭСЭН БҮТЦИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ ОЮУТАН НЭГ БҮРИЙН ХӨГЖЛИЙН ТӨЛӨӨ Баригдсанаас хойш их засварт ороогүй хичээлийн 8-р байранд 460 сая төгрөгийн засварын ажил хийлээ. Сүүлийн 5-6 жилд хийгдээгүй 3 хичээлийн байрны дээвэр, пасадны засварыг хийж дуусгалаа Хуучин 14 сургалтын албаны өрөө тасалгаа болох нийт 700м2 36 өрөө танхмыг чөлөөлж сургалтад шилжүүллээ.
128 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 129 22 СУРГАЛТЫН ОРЧИНГ САЙЖРУУЛЛАА 2015 онд “Дээд боловсролын шинэчлэл” төслийн хөрөнгө оруулалтаар МУИС-ийн сургалт, судалгааны лабораторийн тоног, төхөөрөмжийг шинэчлэн сайжруулахад зориулан нийт 1046,4 тэрбум төгрөгийн өртөг бүхий сургалт, судалгааны 10 лаборатори шинээр байгууллаа. № Лабораторийн нэр Нийт өртөг (сая.төгрөг) 1 Биологийн төрөл зүйлийн лаборатори 38,800.0 2 Экологийн лаборатори 177,600.0 3 Биохимийн лаборатори 153,000.0 4 Шинэ материалын хими технологийн сургалтын лаборатори 130,900.0 5 Генетик инженерчлэлийн лаборатори 183,000.0 6 Шинжлэх ухаан инженерчлэлийн тооцооллын төв 50,000.0 7 Газарзүйн мэдээллийн систем, зайнаас тандан судлалын сургалт, судалгааны лаборатори 110,800.0 8 Химийн технологийн сургалтын лаборатори 47,400.0 9 Физик, хими, коллоид химийн сургалт, судалгааны лаборатори 56,900.0 10 Компьютер график-мультимедиа судалгааны лаборатори 98,000.0 Дүн 1,046,400.0 монгол улсын их сургууль ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 МУИС нь өөрийн хөрөнгө оруулалтаар 6 лабораторийг шинэчлэн тохижууллаа 1. Судалгааны нээлттэй лаборатори 2. Химийн тэнхимийн нээлттэй багажит шинжилгээний лаборатори 3. Эмчилгээний хүнс, байгалийн нэгдлийн лаборатори 4. МУИС-ийн Геологи, геофизикийн тэнхимийн дэргэд Геологийн суурь судалгааны лаборатори 5. Усны шинжилгээний лаборатори 6. Ургамлын физиологийн лаборатори
130 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 131 23 МУИС-ИЙН ЭРДЭМТЭН СУДЛААЧИД ДЭЛХИЙД ҮНЭЛЭГДЭЖ ЭХЛЭВ МУИС-ийн 34 эрдэмтэн судлаачид Томсон Ройтерсийн SCI болон SSCI индекстэй мэргэжлийн сэтгүүлүүдэд 55 өгүүллийг хэвлүүлжээ. Үүнд нэгдүгээр зохиогчоор 8, холбоо баригч зохиогчоор 2, хамтран зохиогчоор 24 судлаач байна. Түүнчлэн Хэрэглээний шинжлэх ухаан инженерчлэлийн сургуулийн профессор П.Энхбаяр Томсон Ройтерс болон Казахстан улсын Шинжлэх ухаан технологийн мэдээллийн үндэсний төвийн “Төв азийн мужаас шалгарсан дэлхийн судлаач” номинацийн шалгаруулалтаар 2015 оны “Шинжлэх ухааны лидер” цом, тэргүүн зэргийн дипломыг гардан авсан нь МУИС-ийн судлаачид олон улсын түвшинд өрсөлдөх чадвартай болохыг улам бүр баталгаажуулж байна. 24 ШИНЭ НОМЫН САН 2016 онд АШИГЛАЛТАД ОРНО МУИС-ын номын сангийн 13 мянган мкв талбай бүхий 7 давхар шинэ барилгын ажил хийгдэж байгаа ба 2016 оны 8 сард ашиглалтад орно. Номын сан, лабораторийн зориулалттай энэ барилгын нийт төсөв 13.5 тэрбум төгрөг бөгөөд барилгын ажлын гүйцэтгэл 50 гаруй хувьтай үргэлжилж байна. Шинэ номын сантай болсноор багш, оюутан, судлаачдын сургалт, эрдэм шинжилгээ, судалгааны чанарыг шинэ түвшинд гаргаж, хамтын ажиллагаа, хамтарсан судалгааны үр дүн сайжирна. монгол улсын их сургууль 25 2015 онд 3 тэрбум 82,6 сая төгрөгийн өртөг бүхий 232 төсөл, гэрээт ажил гүйцэтгэлээ Санхүүжилтийн хэмжээг өмнөх оны түвшинтэй харьцуулбал төслийн тоо 97- оор, төслийн санхүүжилт 495.7 сая төгрөгөөр өссөн байна. 2015 онд 2 патент бүртгүүлж, 6 патентийн мэдүүлэг хийж, 8 барааны тэмдэгт бүртгүүлж, “Монос хүнс” ХХК-тай 20 жилийн хугацаатай лицензийн гэрээ байгуулаад байна. МУИС-ийн Био-органик хими, Фармакогнозын лабораторийн профессор Ж.Батхүү, докторант Б.Одонбаяр нарын эрдэмтэн, судлаачид “Монос” групп, эм судлалын хүрээлэнгийн мэргэжилтнүүдтэй 5 жилийн хугацаанд хамтран ажиллаж, “100 наслаарай” хэмээх ургамлын гаралтай цайг бүтээж, худалдаанд гаргаад байна. Уг цайг антиоксидант идэвх бүхий ургамлуудаар бүтээсэн бөгөөд хорт хавдар, зүрх судасны өвчлөл, хөгшрөлт болон түүнтэй холбоотой өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэх ач холбогдолтой. Одоогоор “Цементийн нэмэлт эрдэс-крент”, “Алт олборлолтын дараах хаягдал хүдрийг цахилгаан-исэлдэлтийн аргаар уусган алт ялгах хүрээлэн буй орчинд ээлтэй арга боловсруулах”, “Зохицуулах үйлчилгээтэй пробиотик бүтээгдэхүүний хөрөнгө үйлдвэрлэх”, “Мах болон сүүн бүтээгдэхүүний хаягдлыг дахин боловсруулж хүнс, тэжээлийн уурагт бүтээгдэхүүнийг гарган авах” зэрэг дөрвөн төслийн хүрээнд гарааны компани байгуулан ажиллаж байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
132 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 133 26 АШУҮИС Орчин үеийн номын сантай боллоо 150,000 гаруй номтой эл өргөөг нийт 3,2 тэрбум төгрөгөөр нэг жилийн хугацаанд барьж гүйцэтгэлээ. АШУҮИС-ийн харьяа таван сургуулийн оюутан, судлаач, багш нарт 718 суудал бүхий 6 уншлагын танхим, 50 компьютертэй интернэт өрөө, 17 суудал бүхий цахим номын сан, 56 суудал бүхий эрдэм шинжилгээний танхим,42суудалтайгадаадуншлагын танхим, 46 суудалтай тогтмол хэвлэлийн танхимаар үйлчлэх хүчин чадалтай юм. 27 АШУҮИС-ИЙН Эко цогцолбор ашиглалтад оров Монголд анх удаа 2 давхар Эко цогцолбор байгууламжийг сургуулийн төв байрны голын зайг ашиглан оюутнууд чөлөөт цагаа зөв боловсон өнгөрөөх, хичээл хийх зориулалтаар байгууллаа. Уг эко цогцолборыг улсын болон сургуулийн 470,377,670 төгрөгийн хөрөнгөөр барьж ашиглалтад оруулаад байна. Тус цогцолборыг байгуулснаар оюутанд бие даан болон багаар ажиллах боломж бүрдэж байна. анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их сургууль 28 Олон улсын жишигт хүрсэн Эрдэм шинжилгээний цөм лабораторитой боллоо Улсын төсвийн 5,3 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар АШУҮИС эсийн өсгөвөр, молекул биологи, нуклейн хүчил, уургийн болон химийн анализ, эмгэг судлал, амьд эсийн дүрслэл, туршилтын амьтны лаборатори гэсэн үндсэн зургаан чиглэлээр олон улсын жишигт хүрэхүйц эрдэм шинжилгээ, инновацийн судалгааны ажлыг хэрэгжүүлэх хүчин чадал бүхий “Цөм лаборатори”-г суурилуулж, 2015 оны 1-р сарын 25-нд нээлтээ хийлээ. Тус лаборатори нь дэлхийд 5 газар суурилуулагдсан ба Монгол Улс 6 дахь нь болсон. Тус лаборатори нь ба анагаах ухааны салбарын эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажилд чанарын ахиц гаргахад голлох үүргийг гүйцэтгэнэ. 29 НАСС-ИЙн фантомын лабораторитой боллоо Монгол Улсын хэмжээнд анх удаа НАСС-ийн оюутны эмнэлзүйн ур чадварын сургалтад зориулж нүүр амны эмнэл зүйн өмнөх дадлагын хичээлийн зориулалттай фантомын сургалтын өрөөг байгуулав. Уг өрөө нь гардан үйлдлийн дадлага явуулах зориулалт бүхий шүдний 23 иж бүрдэл dental simulation фантомын толгой иж бүрдэл, 5 компрессор, амны хөндийн камер, телевизороор тоноглон 180 сая төгрөгийн өртөгөөр байгуулж, сургалтын үйл ажиллагаанд ашиглаж байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
134 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 135 шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль ШУТИС-ийн хөтөлбөр олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдлөө30 Монгол Улсад анх удаа ШУТИС-ийн Эрчим хүчний сургуулийн “Цахилгаан хангамж” мэргэжлийн бакалавр, магистрын сургалтын хөтөлбөр Герман улсын ASIIN e.V.-(Accreditation Agency for Degree Programmes in Engineering, Informatics, the Natural Sciences and Mathematics) болон Европын холбооны EUR-ACE (Framework Standards for the Accreditation of Engineering Programmes) байгууллагаар магадлан итгэмжлэгдэв. Энэ нь ШУТИС олон улсад нэр хүнд бүхий, судалгаанд суурилсан, нээлттэй их сургууль болж хөгжихөд томоохон алхам боллоо. Японы Нагаокагийн Технологийн их сургуулийн GIGAKU технопаркийн салбарыг ШУТИС нээлээ 31 Монголд анх удаа Японы Нагаокагийн Технологийн их сургуулийн GIGAKU технопаркийн салбарыг ШУТИС нээж, хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Монголд GIGAKU технопаркийн салбар үйл ажиллагаа явуулснаар ШУТИС- ийн механик инженерийн хөтөлбөрийн оюутнууд Япон улсад үйлдвэрлэсэн тоног төхөрөөмж дээр дадлага, туршилт хийх, Монгол оюутнууд сургуулиа төгсөөд Япон улсын компани, үйлдвэрт ажиллах боломжийг бүрдүүлэх, хамтарсан сургалт, судалгаа хийх орчин бүрдүүлнэ. Зохицуулах үйлчилгээтэй талх, гурилан бүтээгдэхүүний туршилт, судалгаа, инновацийн үйлдвэр байгуулав33 ШУТИС-ийн Үйлдвэрлэлийн технологийн сургуулиас инновацийн төслийн хүрээнд өөрийн сургуулийн дэргэд “Зохицуулах үйлчилгээтэй талх, гурилан бүтээгдэхүүний туршилт, судалгаа, инновац”-ийн үйлдвэр байгуулав. Тус үйлдвэр 2015 оны нэгдүгээр сарын 15-ны өдрөөс үйл ажиллагаагаа эхэлж буудайн бүхэл үрийн, хөх тарианы гурилын, олон төрлийн үр, хатаасан луувантай “Сувиллын” талх, жигнэлтийн боов, жигнэмэг, торт зэрэг 10 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүнээр олон нийтэд үйлчилж байна. Тус үйлдвэр нь эрүүл ахуй, ариун цэврийн нөхцөл бүрэн хангасан 326 м2 талбайтай бөгөөд 8 хүн ажиллаж, хоногт 2000 ширхэг талх, 1000 кг хүртэл төрөл бүрийн гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. “Массачусестийн технологийн институт - Монгол улс санаачлага” төслийг хэрэгжүүлэхэд ШУТИС тэргүүлэн оролцоно 32 Энэхүү эхний төслийг ШУТИС-д хэрэгжүүлэх төслийн баг байгуулагдан ажиллаж байна. Төслийн хүрээнд сургалт, багшлахуйн, суралцахуйн семинар, дэлхийн хэмжээний гарааны лабораториуд, Монгол Улсын хот төлөвлөлтийн асуудлаар сургалт, МТИ-ын зочин хөтөлбөр гэсэн үндсэн 4 үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
136 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 137 ШУТИС CDIO стандартын олон улсын нийгэмлэгийн гишүүн боллоо 34 ШУТИС нь Монголын дээд боловсролын чанарын шинэчлэлийн хүрээнд Олон улсын инженерийн боловсролын CDIO-системийг нэвтрүүлж дэлхийн тавцанд өрсөлдөх өндөр чадвар бүхий инженер бэлтгэхээр зорин ажиллаж байна. 2015 оны 5 сард ШУТИС дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн инженерийн боловсролын шинэлэг загвар CDIO Initiative (Conceive, Design, Implement, Operate)-ийн нийгэмлэгийн гишүүн боллоо. Инженерийн боловсролын хөтөлбөрийн шинэчлэл, сургалтын арга зүйг сайжруулах төсөл хэрэгжүүлж эхэллээ35 БСШУЯ-ны дээд боловсролын чанарын шинэчлэлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд CDIO олон улсын байгууллагын Азийн бүсийн төв Сингапур улсын Политехникийн институт, Темасек сангийн санхүүжилтээр Политехникийн институт ШУТИС, МУИС, ХААИС хамтарсан төсөл хэрэгжүүлэх санамж бичигт БСШУ-ны сайд Л.Гантөмөр гарын үсэг зурлаа. Сургалтын үйл ажиллагаа гурван үе шаттай явагдах бөгөөд ШУТИС, МУИС, ХААИС-ийн 160 багш оролцож байна. Инженерийн боловсролын хөтөлбөрийн шинэчлэл, сургалтын арга зүйг сайжруулах төсөл 3 жилийн хугацаатай хэрэгжих ба CDIO системийг нэвтрүүлэхээр их сургуулийн багш нар хамтран ажиллана. шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль Биомеханикийн судалгааны лаборатори байгуулагдав36 БСШУЯ “Дээд боловсролын шинэчлэл” төслийн хүрээнд ШУТИС-д 394.086 мянган долларын санхүүжилтээр Биомеханикийн судалгааны лабораторийг байгууллаа. Биомеханикийн судалгааны лабораторит компьютер удирдлагатай туршилтын универсаль машинд ашиглагдах нэмэлт тоноглолууд, туршилтын болон хэмжилтийн багаж хэрэгслүүд, сервер нийлүүлсэн. Тус лаборатори нь хиймэл эд эрхтэн, машин, системийн шинэ хийц, загваруудын инженерийн тооцоо, симуляцийг гүйцэтгэх болон тэдгээрийн эд ангиудын бат бэх, хөшүүн чанар, тогтвор, хатуулаг, хүчдэл-хэв гажилтын төлөв байдлыг туршилтаар судлах зориулалттай. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
138 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 139 мубис НЬ СӨБ, бага, суурь боловсролын сургалтын хөтөлбөр, сурах бичиг, сургалтын хэрэглэгдэхүүнийг шинэчлэн боловсрууллаа37 13 багц хөтөлбөр, 1280 нэгж хичээлийн хөтөлбөр шинэчлэн боловсруулсан. Боловсрол судлал, сэтгэл судлал, тухайн сургалтын арга зүйн 20 гаруй сурах бичиг шинээр бичлээ. Бүх багш нарыг сургалтын цахим хэрэглэгдэхүүн боловсруулах сургалтанд хамруулж чадсан СӨБ, суурь боловсролын цөм хөтөлбөр, сурах бичгийн шинэчлэх ажилд 100 гаруй багш ажиллалаа. ЭРЭЛТ ИХТЭЙ мэргэжлээр элсэлт зохион байгууллаа39 МУБИС 2015-2016 оны хичээлийн жилд хөдөө орон нутагт дуу хөгжмийн багш дутагдалтай байгаа хэрэгцээ шаардлагын дагуу Хөгжмийн багшийн ангийг нээлээ. Мөн боловсрол судлал, тусгай хэрэгцээт, насан туршийн боловсролын багш бэлтгэх хөтөлбөрийг шинээр нээлээ. Багш мэргэжлээр амжилттай суралцаж байгаа оюутнуудыг олон талт тэтгэлэг, зээлд хамрууллаа 38 Давхардсан байдлаар 9717 гаруй оюутан тэтгэлэг, зээлд хамрагдаж чадсан. СӨБ, бага, математик, байгалийн ухааны багш болох 50 гаруй эрэгтэй оюутанд сургуулийн тэтгэлэг олгосон. солилцооны хөтөлбөрт 290 оюутан хамрагдлаа40 Гадаадын сургуульд 150 гаруй оюутан солилцоогоор явуулж, гадаадын 140 оюутан хүлээж аваад байна. ОХУ, БНХАУ, Монгол 3 улсын хамтарсан урлагийн тоглолт, хөлбөмбөгийн тэмцээнийг зохион байгуулсан. Номын сан болон өндөр технологийн төвтэй боллоо41   МУБИС “Номын сан, инновацийн төв”-ийн  барилгыг 5,9 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар барьж  ашиглалтад оруулаад байна. 8 давхар энэхүү барилга нь сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон орчин үеийн өндөр технологийн төв болж байгаа юм.  монгол улсын боловсролын их сургууль ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
140 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 141 СУДАЛГААНЫ 10 лабораториЙГ шинээр байгууллаа 42 БСШУЯ-ны санхүүжилтээр байгуулагдсан “Цахилгаан машин, хөтөлгөөний лаборатори”, БНСУ-ын КОЙКА байгууллагын санхүүжилтээр байгуулагдсан “Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний лаборатори”, “Малын генетикийн лаборатори”, “Ургамлын Геномиксийн судлагааны лаборатори”, Япон Улсын ЖАЙКА байгууллагын санхүүжилтээр байгуулагдсан “Хор судлалын лаборатори”, “Малын физиологи, биохимийн лаборатори”, Щвейцарийн хөгжлийн агентлагийн санхүүжилтээр “Бэлчээрийн газрын судалгаа”-ны лаборатори, Ургамал хамгааллын хүрээлэнд НҮБ-ын ХХАА-н байгуулагын санхүүжилтээр “Ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүнд пестицидын үлдэгдэл тодорхойлох лаборатори” зэрэг 10 гаруй судалгааны лабораторийг шинээр байгууллаа. ХААИС-ийн Агро паркад өвлийн шилэн иж бүрэн автомат хүлэмж байгуулсанньбагш,судлаачдад улиралхаргалзахгүйгээр туршилт,судлагааны ажлаа гүйцэтгэх боломж бүрдлээ. Сэргээгдэх эрчим хүчний байгууламжийг шинээр тоноглоН суурилууллаа 43 Төв аймгийн Борнуур суманд байрлах сургалт, судалгааны Нарт төвийн эрчим хүчний асуудлыг ХБНГУ- ын HEOS компанитай хамтран 900 сая төгрөгийн санхүүжилтээр сэргээгдэх эрчим хүчний байгууламжийг шинээр тоноглож суурилуулав. Ингэснээр сургалт, судалгааны төвд судлаачид туршилт, судалгааны ажлыг тав тухтай орчинд гүйцэтгэх боломж бүрдэж байна. элсэгчдийн чанар сайжирлаа44 Тус их сургуульд элсэгчдийн чанарт тавих шаардлагыг өндөрсгөсөн ба нийт элсэгчдийн ЭЕШ-ын дундаж оноо 511 болж өмнөх оныхоос 61 пунктээр өссөн байна. ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН ИХ СУРГУУЛЬ “Монгол орны малын бэлчээрийн гуурст ургамал” сэдэвт 2 боть бүтээл хэвлүүлэв 45 ХААИС-ийнЭкосистемийнсудалгаанытөвийн судлаачид Монгол орны бэлчээрийн ургамлын төлөв байдал, экосистемийн өөрчлөлтийн чиглэлээр гүйцэтгэсэн олон жилийн туршилт судалгааны үр дүнг нэгтгэн “Монгол орны малын бэлчээрийн гуурст ургамал” сэдэвт 2 боть нэгэн сэдэвт бүтээлийг боловсруулан Монгол, Англи хэл дээр өнгөт зурагт байдлаар тус бүр 200 хувь хэвлүүлэн дотоод, гадаадын судлаачдын нийтийн хүртээл болгов. Хүн амын хүнсний аюулгүй, баталгаат байдлыг хангах боломж бүрдэнэ 46 Япон Улсын ЖАЙКА байгууллагын санхүүжилтээр ХААИС-ийн харьяа Мал эмнэлгийн хүрээлэн, Япон Улсын Обихирогийн Мал эмнэлэг, хөдөө аж ахуйн их сургууль хамтран “Монгол оронд тохиолддог цусны шимэгч, эгэл биетнээр үүсдэг өвчний тархалтын судалгаа, оношлогооны оновчтой арга боловсруулах нь” сэдэвт 4,8 сая ам. долларын санхүүжилт бүхий хамтарсан судлагааны төслийг амжилттай хэрэгжүүлж байна. Мөн Япон Улсын ЖАЙКА байгууллагын санхүүжилтээр ХААИС- ийн Мал эмнэлгийн сургууль дээр “Мал аж ахуй, мал эмнэлгийн салбарын хүний нөөцийн хөгжлийн чадавхийг бэхжүүлэх нь” сэдэвт төслийг амжилттай хэрэгжүүлж байна. Уг төслийн хүрээнд Монгол Улсын мал эмнэлэг, мал аж ахуйн салбарын мэргэжилтнүүдийн чадавхийг дээшлүүлж улмаар хүн амын хүнсний аюулгүй, баталгаат байдлыг хангах боломж бүрдэх юм. “Дархан-144” сорт өндөр ургацтай гэдгээ нотлон харууллаа47 ХААИС -ийн Ургамал, газар тариалангийн хүрээлэнгийн судлаачдын олон арван жилийн туршилт, судалгааны үр дүнд боловсруулсан улаан буудайн Монгол орны байгаль, цаг уурын нөхцөлд илүү зохицсон, богино болцтой, ган, чийгт тэсвэртэй улаан буудайн “Дархан-144” сорт 2015 оны чийг багатай, хуурайшилт ихтэй цаг агаарын нөхцөлд өндөр ургац өгч чадахаа амьдрал дээр нотлон харуулж чадлаа. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
142 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 143 ховд их сургууль Үйлдвэрлэл, судалгааны үр дүнтэй ажлууд хийлээ48 Инноваци технологийн инкубатор төвийн үйл ажиллагааг өргөжүүлэн старт- ап компаниудыг гаргах зорилгоор дараах төслүүдийг хэрэгжүүлж байна. Ховд аймгийн ЗДТГ-аас 153 сая, Ховд их сургуулиас 69 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг тус тус хийсэн. • Гумины бордоо үйлдвэрлэх төсөл. • Эко элсэн байшин төсөл. • Электроникийн төсөл. Ховд аймгийн төвийн нэг гудамжны гэрэлтүүлгийг хийж 15 сая төгрөгийн орлого олов. • Төмсний гурилны болон чипсний үйлдвэр байгуулав. • Цэвэр ус, чацарганы тос, жүүсний үйлдвэртэй боллоо • Ингэний хоормогийн төсөл, бактерийн эсрэг саван, цай, царцааны бэлдмэл зэрэг зарим туршилтын бүтээгдэхүүн технологийн судалгаа хийгдэж байна. Оюутны ИНТЕРПЕРНЕР клубууд байгуулагдлаа49 “Ажилла-Амьдар-Сур-Тогло” загварын хүрээнд оюутнуудад энтерпрёнер ур чадварыг эзэмшүүлэх, оюутны бие даан суралцах нийгэмд хэрэгтэй хүн бэлтгэх зорилгоор оюутны клуб, дугуйлангуудын үйл ажиллагааг дэмжин ажиллуулж байна. Одоогоор 30 орчим клуб, дугуйланд давхардсан тоогоор 2000 гаруй оюутнууд хамрагдаж байна. Дорнод түшиц цэцэрлэг өргөжив52 2014 онд “Дорнод түшиц” цэцэрлэг шинээр байгуулсан ба БСШУЯ-ны хөрөнгө оруулалтаар 2 иж бүрэн гэр, тавилга хэрэгслийн хамт авснаар зуны гэр цэцэрлэг ажиллуулан цэцэрлэгт хамрагдаж чадаагүй сургуулийн өмнөх насны 20 гаруй хүүхдийг сургуульд бэлтгэж, оюутны дотуур байрны 2 өрөөг засаж тохижуулан нэг бүлэг шинээр нээж, 4 бүлэгт нийт 110 хүүхэд хамруулж байна. Үүнийг өмнөх оныхтой харьцуулбал хүүхдийн тоо 60%-иар өссөн үзүүлэлттэй байна. Тус цэцэрлэг байгуулагдсанаар сум багийн цэцэрлэгт хамрагдаагүй хүүхдүүдэд сурах, хөгжих боломж олголоо. Мөн үндсэн 4, туслах 4 багш, 9 ажилтанг ажлын байраар хангаж, нийгмийн асуудлыг нь шийдэхийн зэрэгцээ өөрийн сургуулийг төгсөгчдөөс сонгон шалгаруулж ажлын байртай болгоод байна. Математик, гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай ахлах сургуультай боллоо 53 Сургуулийн удирдах зөвлөлийн шийдвэрийн дагуу Дорнод аймагт анх удаа лицей сургууль байгууллаа. Математик, гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай лицей ахлах сургуулийг байгуулснаар зүүн бүсэд лидер сурагчдыг бэлтгэх боломж нэмэгдэж, хичээлийг доктор, судлаач багш нар зааж байгаа нь чанар үр дүнд чухал нөлөөтэй байна. Сурагчид англи, хятад, орос хэл, компьютер, график дизайн, бүжиг, хөгжим, амьдрах ухааны нэмэлт хөтөлбөр дугуйлангаар авьяас чадвараа хөгжүүлж, хөгжил төлөвшилд нь бодит ахиц гарч байгаад эцэг эх, багш нар сэтгэл хангалуун байгаа юм. дорнод их сургууль бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол
144 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол 145 • их сургуулиудын хотхоны хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөний техник эдийн засгийн үндэслэл хийгдлээ. • их сургуулиудын хотхоны хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөө батлагдлаа. Багануур дүүрэг дэх их сургуулиудын хотхоны ерөнхий төлөвлөгөөг Нийслэлийн ерөнхий төлөвлөгөөний газрын Техникийн зөвлөлийн хурал, Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар хэлэлцүүлэн, Засгийн газрын хуралдаанаар /2014 оны 6 дугаар сарын 21/ хэлэлцүүллээ. Хуралдаанаар хотхоны ерөнхий төлөвлөгөө, үйл ажиллагааны явцыг хэлэлцэн дэмжиж, тэмдэглэл гарсан. Их сургуулиудын хотхоны ТЭЗҮ-ийг хийлгэж дуусган Барилга, хот байгуулалтын сайдын “Орон тооны бус экспертүүд томилох тухай” тушаалаар хөндлөнгийн экспертүүд томилогдож “Их сургуулиудын хотхоны хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөний техник эдийн засгийн үндэслэл”-ийн магадлалын ерөнхий дүгнэлт гарсан буюу Техник эдийн засгийн үндэслэл 100% хийгдсэн. их сургуулиудын хотхоны хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөө батлагдлаа их сургуулиудын хотхоны ашиглалтын өмнөх захиргаа 50 www.ecity.mn Шинжлэх ухаан, технологи, инновацийн ЭКОСИСТЕМ Олон улсын анхдугаар чуулган боллоо 51 БСШУ-ны сайдын 2015 оны 9-р сарын 25-ны өдрийн А/385 тоот Олон улсын чуулга уулзалт, үзэсгэлэн зохион байгуулах тухай тушаалын дагуу “Шинжлэх Ухаан, Технологи, Инновацийн Экосистем” олон улсын анхдугаар чуулганыг 11-р сарын 26, 27-ны өдрүүдэд Төрийн ордонд амжилттай зохион байгууллаа. Уг чуулганд олон улсын бодлого боловсруулагчид болон зөвлөх, эрдэмтэн судлаачид болох 20 илтгэгчид, мөн дотоодын 800 гаруй бодлого боловсруулагч, шийдвэр гаргагчид, эрдэмтэн, судлаачид, их сургуулийн багш нар, аж үйлдвэрийн салбарынхан, хувийн хэвшил, бизнес эрхлэгчдийн төлөөлөл оролцсон. Чуулганы үр дүнд олон улсын мэргэжлийн зөвлөхүүд, эрдэмтэн судлаачдын зөвлөмжийг Монгол Улсын бодлого боловсруулагч, шийдвэр гаргагчдын хамтаар хэлэлцүүлж Монгол улсад Шинжлэх ухааны бүс байгуулах боломжийг тодорхойлон, зөвлөмж гаргуулан ажиллаж байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
147 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 146 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол “Шинжлэх ухаан, технологийг хөгжүүлэх тэргүүлэх чиглэл, цөм технологийн жагсаалт” /2015-2021 он/ батлагдлаа 1 Дөрвөн тэргүүлэх чиглэлд нийцүүлэн 18 цөм технологийн жагсаалтыг Засгийн газрын 2015 оны 9 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 368 дугаар тогтоолоор баталлаа. Тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд хэрэгжүүлэх цөм технологийн жагсаалт I. “Хүний хөгжил, хүрээлэн буй орчин” тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд: 1. Хүний хөгжил, төлөвшил, боловсролын шинэчлэл; 2. Өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, өвчний оношилгоо, эмчилгээний технологи; 3. Биологийн төрөл, зүйлийг хамгаалах, байгаль орчны бохирдол, газрын доройтлыг бууруулах, нөхөн сэргээх технологи; 4. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө, цөлжилтийг сааруулах, дасан зохицох технологи; 5. Усны нөөцийн хамгаалалт, ашиглалтын технологи; 6. Хүрээлэн буй орчны менежмент, байгалийн болон техногенийн гаралтай гамшгийн эрсдэлийг бууруулах технологи. II. “Хөдөө аж ахуйн эрчимжүүлэлт” тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд: 1. Мал, амьтныг эрүүлжүүлэх, ашиг шимийг нэмэгдүүлэх технологи; 2. Хүнс, тэжээлийн таримал ургамлын шилмэл сорт гаргах, тариалах, үйлдвэрлэх технологи; 3. Хөдөө аж ахуйн гаралтай түүхий эд боловсруулах, экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх технологи. III. “Аж үйлдвэрийн дэвшилтэт технологи” тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд: 1. Эрчим хүчний үйлдвэрлэл, хэрэглээний үр ашиг, хэмнэлтийн технологи; 2. Сэргээгдэх эх үүсвэртэй эрчим хүчний технологи; 3. Эрдэс баялгийн хайгуул, олборлолт, боловсруулалтын технологи; 4. Нүүрс, газрын тос, өнгөт болон хар төмөрлөг боловсруулах технологи; 5. Зам, барилгын материал үйлдвэрлэлийн технологи; 6. Нэгдсэн тээврийн системийн дэвшилтэт технологи. IV. “Өндөр технологи” тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд: 1. Биотехнологи; 2. Шинэ материал, нанотехнологи; 3. Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологи, электроник. шинжлэх ухаан Лу.Гантөмөр: “ШинжлэхухаанболМонголынхөгжлийнгарц” Эрдэмтний бүтээлийг 100 сая төгрөгөөр үнэлдэг боллоо2 Монгол хүний үнэлэмж, тэр дундаа эрдэм мэдлэгтэй Монгол хүний үнэлэмжийг дээшлүүлэх зорилгоор Монгол Улсын Засгийн газраас өндөр үр ашиг, ач холбогдол бүхий шинэ технологи, бүтээгдэхүүн зохион бүтээж, үйлдвэрлэл, үйлчилгээнд нэвтрүүлсэн иргэнийг 100 сая төгрөгөөр урамшуулдаг уламжлалтай билээ. Өнөө жилийн “Технологийн дэвшлийн шагнал”-ыг химийн ухааны доктор, профессор Д.Дэмбэрэлнямбын “Адууны яснаас гарган авсан яс бэхжүүлэх кальцийн бэлдмэл”-д олгожээ. Д.Дэмбэрэлнямба нь олон жилийн судалгааны ажлаараа орчин үеийн биотехнологи, биохимийн аргыг ашиглан монгол адууны ясны биологийн үнэт чанарыг хэвээр хадгалан, тусгайлан бэлтгэсэн биологийн идэвхит нэмэлт бүтээгдэхүүн болох “Адуу” брендийн “Адууны яснаас гарган авсан яс бэхжүүлэх кальцийн бэлдмэл”-ийг гарган авчээ. Уг бүтээлньэхорнынөхөнсэргээгдэххоёрдогчтүүхийэд болох монгол адууны яс ашигласан экологийн цэвэр, импорт орлох, экспортлоход чиглэсэн мэдлэг шингэсэн, анагаах чадавхи сайтай бүтээгдэхүүн болсон юм. Шинжлэх ухааны салбарын 2013 оны “Технологийн дэвшлийн шагнал”- ыг төрийн шагналт инженер Н.Нацагнямын “Синхрон генераторын реактив чадлын автомат тохируулга болох NaNyam-AX12 болон түүний виртаул лаборатори” бүтээлд олгосон. Шинжлэх ухаан, технологийн салбарын 2012 оны шилдэг бүтээлээр академич Х.Намсрайн “Бодисын бүтцийн тулгуур судалгаа ба шинжлэх ухаан, технологийн суурь мэдлэгийн үндсүүд” бүтээл шалгарсан юм.
148 бодлого - хэрэгжилт шинжлэх ухаан “Шпрингер”-тэй хамтран ажиллахаар боллоо5 ОлонулсыншинжлэхухааныхамгийнтомхэвлэлийнгазарШпрингертэй хамтран ажиллах гэрээ байгуулж 2016-2020 онуудад МУИС, ШУТИС, ХААИС, АШУҮИС, МУБИС болон ШУА-ийн харьяа хүрээлэнгүүдэд тус хэвлэлийн газраас эмхэтгэн гаргадаг 2200 гаруй эрдэм шинжилгээний сэтгүүлийг онлайн хэлбэрээр унших боломжтой болголоо. Ингэснээр манай судлаач эрдэмтэд олон улсын шинжлэх ухааны салбарт гарсан хамгийн сүүлийн үеийн судалгааны талаарх мэдээллийг цаг алдалгүй авахаас гадна мэдээллийн санд хуримтлагдсан асар их судалгааны үр дүнтэй шууд танилцах боломжтой болсон. Залуу эрдэмтэд 10 сая төгрөгийн тэтгэлэг гардлаа3 Тэтгэлгийг эрдэм шинжилгээ, судалгаа, туршилт зохион бүтээх ажлаараа инновацид чиглэсэн төсөл бичиж шалгарсан залуу эрдэмтдийн судалгааны ажлыг дэмжих, үр дүнг инноваци болгох, эрдэмтдийн залуу халааг бэлтгэх зорилгоор олгодог. Тэтгэлгийн хэмжээ нь 10 сая төгрөг бөгөөд 45 хүртэлх насны залуу эрдэмтэд хүртдэг уламжлалтай. Төслийн сонгон шалгаруулалт, хяналт боловсронгуй боллоо4 “Шинжлэх ухаан технологийн төсөл сонгон шалгаруулах” журам хэрэгжиж эхэлснээр улсын төсвөөс санхүүжүүлэх эрдэм шинжилгээний ажлыг сонгон шалгаруулах үйл ажиллагаанд тухайн салбарын тэргүүлэх эрдэмтэн, судлаачдыг өргөнөөр оролцуулж, сонгон шалгаруулах үйл явц боловсронгуй болсон. 4 соёлын үнэт өвийн хулгайг таслан зогсоож, сэргээн засварлаж, эх нутагт нь эргүүлэн залав 2 Архангай аймгийн Цахир сумын нутаг, Содномдаржаа уулын өврөөс олдсон цорж лам Санжжавын занданшуулсан шарилыг хамгаалж, сэргээн засварлахад Засгийн газрын нөөц сангаас 164 сая төгрөгийг гаргалаа. БСШУЯ ажлын хэсэг байгуулан ажилласан. Занданшуулсан шарилыг соёлын өвд бүртгэн авч, сэргээн засварлах, хадгалах хамгаалах, орон нутагт нь түүх, угсаатны зүйн судалгаа хийж буцаан байршуулах, шарилын сүм байгуулах, баримтат кино хийх, эх нутагт нь залах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн. “СОЁЛЫН БҮТЭЭЛЧ ҮЙЛДВЭРЛЭЛ” ОЛОН УЛСЫН ЧУУЛГАНЫГ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА 1 Монгол хүний оюуны баялгаар дэлхийн тавцанд эн зэрэгцэн хөгжих талаар хэлэлцэх, мэдлэгийн эдийн засагт тулгуурласан соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, улс орныхоо нийгэм, эдийн засгийн өсөлтөд бодит хувь нэмэр оруулах зорилгоор тус чуулганыг зохион байгууллаа. Чуулганд төрийн байгууллага, боловсрол, соёл, урлагийн салбарын төлөөлөл, судлаачид, бизнесийнхэн, бүтээлч үйлдвэрлэл эрхлэгчид, иргэний нийгмийн төлөөлөл, Их Британи, АНУ, Франц, БНСУ, БНХАУ, Дани, Малайз орны судлаач, шинжээч, уран бүтээлч зэрэг нийт 200 гаруй төлөөлөгч оролцлоо. соёл, урлаг Лу.Гантөмөр: “Бидэндбизнесийнэргэлтэдоруулах нүүдэлчдийнсоёлынасарихнөөцбий.”
150 бодлого - хэрэгжилт 151 соёл, урлаг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 БУРХАН ХАЛДУН УУЛ, ТҮҮНИЙГ ХҮРЭЭЛСЭН ТАХИЛГАТ ГАЗАР НУТГИЙГ ДЭЛХИЙН ӨВД БҮРТГҮҮЛэв 3 ХБНГУ-ын Бонн хотноо болсон Дэлхийн өвийн 39 дүгээр чуулганаар манай улсаас соёлын дурсгалт газрын ангиллаар нэр дэвшүүлсэн “Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг”-ийг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгүүллээ. Энэхүү дурсгалт газар нь манай улсаас Дэлхийн өвд соёлын ангиллаар бүртгүүлсэн 3 дахь дурсгалт газар юм. Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутгийг Дэлхийн өвд бүртгүүлснээр тухайн бүс нутагт уламжлагдан үлдсэн тахилгын зан үйлтэй холбоотой соёлын биет бус өвийн олон төрөл зүйлийг, хүрээлэн буй орчинтой нь уялдуулан хамгаалах боломж бүрдэх юм. БОТГО АВАХУУЛАХ ЗАН ҮЙЛийг ЮНЕСКОд бүртгүүллээ4 2015 оны 12 дугаар сарын 01-ний өдрийн хуралдаанаар ЮНЕСКО-гийн Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн жагсаалтад Монгол Улсаас нэр дэвшүүлсэн “Ботго авахуулах зан үйл” нь Удирдах хорооны 24 орны гаргасан шийдвэрээр санал нэгтэйгээр батлагдан бүртгүүлэв. Түүх, соёлын дурсгалт барилгуудыг сэргээн засварлаж байна6 БСШУ-ны сайдын 2015 оны багц дахь “түүх дурсгал, соёлын өвийг дэмжих хөрөнгө оруулалтын жагсаалт”-д “Чойжин ламын сүм музейн Зуугийн сүмийн дээврийн засвар”, “Богд хааны ордон музейн өнгө будгийн ажил”, “Диваажингийн сүмийг сэргээн босгох”, “Хайстайн лавиранг сэргээн босгох” зэрэг ажлыг тусгаж, хэрэгжилтийг зохион байгуулж байна. Эдгээраргахэмжээнднийт800орчимсаятөгрөгийнхөрөнгөоруулалтыг хийж, түүхийн дурсгалт барилгын өнгө төрхийг олон улсад мөрддөг зарчмын дагуу сэргээн засварлаж байна.Түүнчлэн Хэнтий аймгийн Хэрлэн сумын нутагт орших Цэцэн ханы ордны 5 сүмийг сэргээн засварлаж дуусгасан ба Архангай аймгийн Эрдэнэбулган сумын нутагт орших Зая гэгээний цогцолборыг сэргээн засваpлах ажлыг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлж, ирэх онд дуусгахаар ажиллаж байна. 2015 онд түүхэн дурсгалт барилга, байшин, сүм хийдийг сэргээн засварлахад зориулж улсын төсвөөс 1,3 тэрбум орчим төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. “Хайстайн лавиран” “Зая гэгээний цогцолбор” ТҮРЭГИЙН ҮЕИЙН СОЁЛЫН ӨВИЙГ ХАМГААЛАХАД турктэй ХАМТРАН АЖИЛЛАХААР БОЛЛОО 5 Булган аймгийн Баяннуур сумын нутгаас олдсон “Шороон бумбагар”-ын олдвор буюу эртний Түрэгийн үеийн язгууртны бунхант дурсгалт газрыг авран хамгаалах төслөөс танилцуулга хийж Туркийн талтай хамтран ажиллахаар боллоо.
152 бодлого - хэрэгжилт 153 соёл, урлаг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ХУБИЛАЙ СЭЦЭН ХААНЫ 800 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭН ӨНГӨРҮҮЛЛЭЭ 7 Монголын Их Юань гүрнийг үндэслэгч Хубилай Сэцэн хааны (1215- 1294) мэндэлсний 800 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх тухай Монгол Улсын Засгийн газрын 2015 оны 6 дугаар сарын 15-ны өдрийн 242, 2015 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдрийн 326 тогтоолын дагуу орон даяар тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Ойн арга хэмжээний үеэр “Шувуулахуй”-н олон улсын наадам, “Хубилай хаан-800” үзэсгэлэн, Олон улсын хөөмэйн наадам, Хубилай сэцэн хааны тухай 10 боть цуврал ном, “Хубилай сэцэн хаан ба түүнийг залгамжлагчид” цомгийн, МУСГЗүтгэлтэн зохиолч Д.Жамьянгийн “Их хаадын түүхэн цуврал роман”-ы нээлт, “Хубилай сэцэн хаан ба Монголын Юань улс” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, ”Монгол төрийн их дуулал” 261 найрал хөгжимчдийн тоглолт, АНУ-ын хөгжмийн зохиолч Griffes Charles Tomlinson-ы “Хубилай хааны цэнгэлийн ордон” симфони найраглалын нээлт, Эсгий туургатны үндэсний хувцасны фестиваль, баримтат кино хийх зэрэг Хубилайн монголын болон дэлхийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, байгуулсан гавьяа зүтгэлийг сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэх зорилго бүхий олон ажлуудыг хийсэн болно. БСШУЯ нь “Хубилай хааны мөнх тэнгэрт өргөсөн бичиг” ном хэвлүүлэх, Юань улсын үеийн ятга хөгжим, язгууртны хувцасыг сэргээн бүтээх, АНУ-ын хөгжмийн зохиолч Griffes Charles Tomlinson-ы “Хубилай хааны цэнгэлийн ордон” (1912-1915) симфони найраглалыг шинээр тавих, Өвөрхангай аймгийн Хайрхан дулаан сумын нутагт орших Хубилай хааны хот, “Хөгшин тээл”-ийн балгаст археологийн малтлага, судалгаа хийх ажилд дэмжлэг үзүүлж ажилласан. Юань улсын үеийн хаадын ордны ятга хөгжмийг сэргээн бүтээж Юан улсын хөгжим, хувцас сэргээн бүтээх, 100 гаруй жилийн өмнө Хубилай хаанд АНУ-ын хөгжмийн зохиолчийн зориулж бичсэн симфонийг сэргээн тавих зэрэг ажлуудыг санаачлан хийсэн нь музейн болон монголын хөгжмийн сан хөмрөгийг баяжуулах, соёлын өвийг хамгаалах, сэргээн бүтээх үйлсэд үр дүнгээ өгсөн, өргөн цар хүрээтэй ажил боллоо. Хубилай хааны 800 жилийн ойн ажлууд нь монгол түмний үндэсний ухамсрыг сэргээх, залуу хойч үед эх оронч үзлийг төлөвшүүлэх, ялангуяа эх түүх, соёлоороо бахархах, түүнчлэн гадаад орнуудад Монголын түүх, соёлыг таниулан сурталчлах зэрэг олон талын ач холбогдолтой арга хэмжээ болсон юм.
154 бодлого - хэрэгжилт 155 соёл, урлаг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ОЛОН УЛСЫН УРАЛДААН, НААДАМД ОНЦГОЙ АМЖИЛТ гаргасаН 29 УРАН БҮТЭЭЛЧид 269,7 САЯ ТӨГРӨГИЙН мөнгөн шагнал олголоо 8 • П.И Чайковскийн нэрэмжит олон улсын 15 дугаар уралдаанд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Г.Ариунбаатарт Гран При шагнал, • Британий ВВС агентлагаас зохион байгуулсан “Дэлхийн дуучин-2015” уралдаанд ДБЭТ-ын гоцлол дуучин Э.Амартүвшин үзэгчдийн нэрэмжит шагнал, • “Авьяаслаг Азичууд” олон улсын телевизийн уралдаант нэвтрүүлэгт “Хөсөгтөн” хамтлагийн оролцож дэд байр, • М.И.Глинкийн нэрэмжит олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдаанд Дуурь, бүжгийн эрдмийн театрын гоцлол дуучин О.Хүрэлбаатар, Цэргийн дуу, бүжгийн эрдмийн чуулгын гоцлол дуучин Ч.Бадрал нар тус тус дэд байр, • ОХУ-ын Санкт-Петербург хотод зохиогдсон Е.Образцовагийн нэрэмжит олон улсын дуурийн залуу дуулаачдын уралдаанд Цэргийн дуу, бүжгийн эрдмийн чуулгын гоцлол дуучин Ч.Бадрал хоёрдугаар байр,  • БНХАУ-ын Учао хотод зохиогдсон 15 дахь удаагийн олон улсын циркчдийн наадамд Монголын үндэсний циркийн 12 жүжигчин Т.Будын найруулсан “X Evolution” шидэх банзны үзүүлбэрээр мөнгөн медаль, • БНХАУ-ын Ухань хотод зохион байгуулагдсан олон улсын циркчдийн наадмын өсвөрийн циркчдийн төрөлд монгол циркийн хөгжлийн төвийн уран нугараач А.Аззаяа, Д.Хүслэн, Б.Энэрэл нар мөнгөн медаль, • Бүгд Найрамдах Чех Улсад зохион байгуулагдсан Косианы нэрэмжит залуу хийлчдийн уралдаанд Хөгжим бүжгийн коллежийн сурагч Г.Цэрэнчимэг, Э.Эмүжин, Л.Билэгтөгс нар тус тус 3 дугаар байр эзэлсэн. “Туркменистан Улсын соёлын өдрүүд” манай улсад боллоо9 монгол хаадын ордны ятга хөгжмийг сэргээн бүтээлээ10 “Туркменистан Улсын соёлын өдрүүд” арга хэмжээнд Туркменистан Улсын Ардын жүжигчин, дуучин Маммедова Аманбиби, Туркменистан Улсын Гавьяат жүжигчин, дуучин Союнов Достмаммет тэргүүтэй уран бүтээлчид, “Ашхабад” болон “Дагдан” хамтлагийн бүжигчдийн хамтаар шилдэг бүтээлүүдээ тоглож, туркмены уламжлалт дуу, хөгжмийг Монголчуудад танилцуулсан. Түүнчлэн Монгол Цэргийн музейд Туркменистан Улсын музейн сан хөмрөгөөс шилдэг зураачдын уран зураг болон урчуудын гар урлалын бүтээлүүдээр үзэсгэлэн гаргасан. Хубилай хааны мэндэлсэний 800 жилийн ойг тохиолдуулан СУИС Монгол хаадын ордны 7, 9, 11 чавхдаст ятга хөгжмийг сэргээн бүтээлээ. Төрийн соёрхолт, хөгжмийн зохиолч, доктор (Ph.D), дэд профессор С.Соронзонболд эл хөгжмийг сэргээхдээ Монгол үндэсний хөгжмийн өнгө тембрийг хадгалах, зэмсгийн хөгийг алдагдуулахгүй байх, утасны дуурьсалт чанарыг сайжруулахын тулд царыг хөндий ухмал хийх, гал, шороон, усан махбодын мөн чанарыг шингээх зэрэг уламжлалт ардын ухааныг шингээхийг зорьжээ. Үр дүн: 1. “Намираа бороо - Хун - Хайр” нэрт хааны ордны ятгын гурвалд зориулсан бүтээл туурвив. 2. Монгол хаадын ордны 7, 9, 11 чавхдастай ятгын хөгжмийн шинэ бүтээлд зориулан бүжиг дэглээч Баярбаатар Хурмастын уялга бүжиг дэглэв.
157 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 156 бодлого - хэрэгжилт соёл, урлаг САЙХАН ИРЭЭДҮЙГ ХҮҮХДҮҮДТЭЙГЭЭ ХАМТ БИД БҮТЭЭНЭ
Монгол төрийн алтан жолоог атгаж яваа, үндэсний оюун санааны сэргэн мандлыг тодорхойлогч гэдэг утгаар нь Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухааны сайд Л.Гантөмөртэй гурвантаа уулзаж ярилцлага хийсэн юм. Улс төрөөс хол манай телевиз өнөөгийн УИХ-ын гишүүд, сайд нараас хуруу дарам хэдхэн хүнтэй ярилцлага хийсний нэг нь Л.Гантөмөр билээ. Увс аймагт хүүхэд насаа өнгөрөөж, Японд хоёр том сургууль төгссөн түүний амьдралын замнал, ажил үйлс нь соёл гэгээрлийн мэдээлэл хайдаг сэтгүүлч надад сонирхолтой байв. “Соён гэгээрүүлэгч” телевизээр цацагдсан бидний ярилцлагыг үзэгчдийн тэнхмийн хүсэлтээр хэд хэдэн удаа давтсан ч өнөө хэр “ахиж гарах уу” хэмээн асуух хүн олон. Боловсрол хамаагүй хүн гэж байхгүй болохоор түмэн олонд хэрэг болно хэмээн цэнхэр дэлгэцийн яриаг бичгийн хэлбэрт буулган танд хүргэж байна. Монголчууд бид мянга мянган жилээр хүлээж байж энэ цагт л гурван саяд хүрсэн билээ. Гурван хүн тутмынх нь нэгийг хүүхэд эзэлдэг үзүүлэлтээр дэлхийд нэгд жагсч байгаа бидний хувьд боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан хаашаа явж байгааг мэдэж, ойлгох нь хүн бүрт хамаатай, хамгийн чухал сэдэв. Тийм учраас үндэстний оюун санааны сэргэн мандлын асуудлуудыг бүх талаас харж тайлбарласан ярилцлагуудад анхаарлаа хандуулна уу. Найман зууны өмнө ертөнцийн талыг захирч явсан их монголын хойч үеийнхэн өнөө цагт боловсрол, соёл, шинжлэх ухаанаар бүтэн дэлхийг дагуулах болтугай. “Соён гэгээрүүлэгч” телевизийн ерөнхий захирал, сэтгүүлч Шархүүгийн Хишигсүрэн САЙД, СЭТГҮҮЛЧ ХОЁРЫН ГУРВАН ЯРИЛЦЛАГА ГАРЧИГ БОЛОВСРОЛЫГ СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭХ ШИНЭ ЭХЛЭЛ МОНГОЛ УЛС БОЛОВСРОЛ, СОЁЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНААР ДЭЛХИЙГ ДАГУУЛНА МОНГОЛ ТӨРИЙН СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭХ ҮҮРЭГ БОЛ БОЛОВСРОЛ МӨН Ярилцлага: 01 Ярилцлага: 02 Ярилцлага: 03
160 Лу.ГАНТӨМӨР 161 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ БОЛОВСРОЛЫГ СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭХ ШИНЭ ЭХЛЭЛ Сайд, сэтгүүлч хоёрын эхний ярилцлага 2014 оны 09-р сарын 01-ны хичээлийн шинэ жилийн өдөр болов. ТЭРГҮҮН ЯРИЛЦЛАГА Сэтгүүлч: Эх орны өнцөг булан бүрт найман зуун далаад сургагч багш нар 13,310 багшийг бэлтгэж “Бага боловсролын сургалтын цөм” хөтөлбөрийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэх нэгэн түүхэн агшныг нээх гэж байна. Хэдий хугацаанд бодож, боловсруулсан монголчуудад, тэр дундаа сургуульд сурч байгаа энхрий бяцхан үрст маань ямар үр өгөөж өгөх хөтөлбөр вэ. Шинэ хөтөлбөрийг харахад мэдлэг шалгахын оронд чадварыг үнэлдэг болно гэх мэт томоохон шилжилтүүд байна. Үүнийг хэдий хугацаанд, хэрхэн судалсан, яагаад 2014-2015 оны хичээлийн шинэ жилээс эхлэн хэрэгжүүлэх болов? Л.Гантөмөр: Юуны өмнө телевиз үзэгчдэдээ оройн мэнд хүргэе. Нэвтрүүлэгтээ урьсанд баярлалаа. Боловсролын асуудал гэдэг нь хүн төрөлхтөн, улс гүрнүүдийн хөгжил дэвшилтэй шууд холбоотой. Боловсролыг амьд организм гэж хэлж болно. Боловсрол өөрөө байнга шинэчлэгдэж, хөгжиж урагшилж байдаг. Боловсролын шинжлэх ухаан дотор хамгийн чухал судалдаг сэдэв нь суралцахуй юм. Энэ нь хүний тархины хөгжлийн судалгаанаас эхэлдэг. Хүн төрөлхтөний өнөөдөр хүрч чадсан оргил, уналтуудыг ч судална. Ийм судалгаануудын шинэ үр дүнг хүн төрөлхтөн байнга санал болгодог. Нэг хэсэг нь суралцахуйгаа судалж байхад нөгөөх нь бүтэн системээ судлах жишээтэй. Боловсролын бүтэн системийг дэлхийн долоон тэрбум хүн дээр судалдаг. Боловсролын ерөнхий системийн онолыг бүх хүнд үйлчилдэг байхаар гаргаж тавина. Харамсалтай нь энэ цаг үед хүн болгонд тодорхой нэг бодлого үйлчилнэ гэж хэлэхэд хэцүү. Учир нь өнөөдөр зарим нэгэн боловсрол судлаачдын үзэж буйгаар таван нас хүртлээ хүүхдийн ёс суртахуун, ёс зүйн 70 хувь нь төлөвшдөг бол хүн болохуйн 80 хувь нь энэ үед шийдэгдсэн байдаг. Таван нас хүртлээ асар их зүйлийг сурах чадвар тэр хүүхдэд байдаг юм бол зургаан настай 1 дүгээр ангид орохдоо их зүйлийг сурах байх болчихоод байна. Нью-Йоркт, Францад, Бээжинд, Улаанбаатарт мөн хөдөө тал нутагт малчны гэрт байгаа хүүхэд бүр өөр өөр зүйлийг харж мэдэрч байгаа. Тэгэхлээр зөвхөн бүс нутгийн ялгаанаас гадна, хүүхдийн эцэг эхийн эрхэлж байгаа ажил хүртэл янз бүр. Тэр хүүхдийн эргэн тойронд байгаа хүмүүсийн үзэл бодол бас өөр өөр. Тухайн үзэл бодлоос хамаараад тэр гэр бүлд өрнөдөг яриа хөөрөө ч их олон янз. Жишээ нь, Дэмбэрэл гуайн гэрт IQ-гийн тухай асар их зүйл яригдаж байгаа. Гэтэл энэ тухай ямар ч ойлголтгүй барилгачны гэрт зөвхөн барилгын тухай яриа өрнөнө. Ингэхлээр хүүхдүүд нь өөр өөр байхад, тэдэнд үйлчилдэг бодлого систем нь нэг байдаг. Өөрөөр хэлбэл санал болгож байгаа шинэ систем нь Бээжин, Улаанбаатар, Увс аймагт ч адилхан үйлчилдэг гэсэн үг. Гэтэл энэ нь нөгөө суралцахуйтайгаа зөрдөг. Өөрөөр хэлбэл, суралцахуйг судалдаг хүмүүс хувь хүн дээр судалгаа хийж, эрдэм шинжилгээний ажил туурвин түүнийгээ дэлхий нийтэд санал болгодог. Бүтэн системийг судалдаг нөгөө хүмүүсийн
162 Лу.ГАНТӨМӨР 163 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ хувьд нэгээс арван хоёр дугаар анги, мэргэжлийн сургууль, дээд сургууль, докторыг багцалж нэг зүйлийг санал болгодог. Энэ системийн судалгааны санал тэр суралцахуйтайгаа бүрэн зөрчилддөг. Жишээ нь, суралцахуйн үйл дотор тэргүүлэх үйл нь тоглоом. Яагаад гэвэл, хүн суралцахдаа аливаа зүйлийг хийж байж л тэр нь өөрийн болдог. Хүүхэд тоглоом тоглох явцдаа их зүйл хийдэг. Олон дахин тоглох явцад бий болсон мэдлэг, чадвар насан туршид арилдаггүй. Гэтэл нөгөө талын систем нь хүүхдүүдийг нэг нэгнийхээ араас хараад суухыг санал болгодог. Жишээ нь, Самбар дээр багшийн бичсэнийг хуулж, өгсөн даалгаврыг шууд гүйцэтгэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, хүүхдүүдийг суулгаж сургана ч гэдэг юм уу энэ систем монголд байсаар л байна. Энэ нь гэнэтийн ч зүйл биш. Бид ардын засагтай холбож 80, 90 жилийн түүх яриад байгаа болохоос бус өмнө нь хэдэн зуун, мянган жилд монголчуудын суралцдаг арга барил их өөр байсан. Бид социализмаас салаад сүүлийн 20 гаруй жил боловсролыг яах вэ гэдэг судалгаа хийсэн. Харамсалтай нь систем судлаачдын сайн саналыг нэвтрүүлэхийг хүссэн болохоос биш суралцах үйлийн хамгийн сайн саналыг ерөөсөө авч үзээгүй. Бага боловсролд нэвтрүүлж байгаа энэ шинэ хөтөлбөр гэдэг нь үндсэндээ сургалт гэдэг тэр систем дээр суралцахуйн үйлийг нэмээд, суралцахуйн үйл дотор ёс суртахуун, чадвар чадамж, өөрийгөө дайчилдаг гэх мэт олон чухал зүйлийг багтаасан байгаа. Сэтгүүлч: Шинэ хөтөлбөр юу авчирах бол? Л.Гантөмөр: Шинэ хөтөлбөрийн онцлог юу вэ гэвэл сургах гэдэг ухагдахууныг суралцах гэдгээр сольж байгаад оршино. Сургах гэхлээр багш талаасаа, суралцах гэдэг нь сурагч талаасаа гэсэн үг. 40 хүүхдийг бүгдийг нь харах боломжгүй. Суралцах нь хүүхэд бүрийг хөгжүүлнэ, тэдэнд боломж байгаа гэдгийг л санал болгож байгаа юм. Хүүхэд бүрийг яагаад хөгжүүлэх ёстой вэ гэдэг асуудал хоёр гурван зүйлээс шалтгаална. Нэгд, боловсрол юунд зориулагдах вэ, саяхныг хүртэл боловсролыг эх оронч болгон хүмүүжүүлэхэд анхаарч, нийтэч болгох, удирдагчийнхаа үгнээс гардаггүй хүмүүсийг бүтээхэд зориулж байна. Бид гурван сая хүн амтай, том газар нутагтай, асар их баялагтай, хоёр том хөрштэй, монгол улсын тусгаар тогтнол, ирээдүйн хөгжлийг зөвхөн энэ хязгаарт багтаагаад харвал, бидний хөгжлийн загвар гарцаагүй хүний хөдөлмөрөөр байлдан дагуулах боломж муутай. Хүн ам цөөхөн учраас бага үнэлэмжтэй хөдөлмөрөөр бүр ч явахгүй. Жишээ нь, барилга дээр ажиллаж сарын сая төгрөгийн орлоготой байвал эдийн засаг нь хумигдчихна. Нэг хүний олж буй орлогын хэмжээгээр эдийн засгийн хөгжил хэмжигддэг. Тэгэхлээр бусад газар яаж их мөнгө олдог вэ гэхээр “МОНГОЛ УЛС ХӨГЖЬЕ, ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЧАДАВХИТАЙ ОРОН БОЛЪЁ ГЭВЭЛ ХҮҮХЭД БҮРИЙНХЭЭ АРААС ЯВАХААС ӨӨР АРГАГҮЙ.” шинжлэх ухааны нээлт хийж байгаа хүмүүс л хамгийн их мөнгө олно. Нээлт хийж, шинэ хэрэглээ бий болгож байгаа хүмүүс л их орлоготой байдаг. Монгол Улс хөгжье, эдийн засгийн чадавхитай орон болъё гэвэл хүүхэд бүрийнхээ араас явахаас өөр аргагүй. Хэрвээ тавин сая хүнтэй, таван зуун сая хүнтэй бол бүх хүнийг хөдөлгөхөөсөө илүү хэсэг лидер төрүүлж, нөгөө хэсгийг нь ажилчин анги болгох гэсэн арай өөр бодлогыг Япон, Хятад улсууд шиг барьж болно. Тэгэхлээр бидний сонголт хүүхэд бүрийнхээ төлөө л байхад оршино. Хүүхэд бүрийн төлөө явахын тулд дэлхийн судлаачдын боловсролын системийн модуль, нөгөө талын суралцах үйл дээр санал болгодог модулиудын аль алинаас нь сонгосон. Манай эрдэмтэд үүн дээр 2 жил ажиллаж, 40 лаборатори сургууль, 1260 багш туршилтанд оролцсон. Хүний тархи, хүн төрөлхтөний хөгжлийг судалдаг боловсролын судлаачид, энэ шинжлэх ухаанд ойрхон 100 гаруй эрдэмтэд, 300 гаруй багш нарыг оролцуулж хөтөлбөрөө боловсруулсан. Энэ нь нэг өдөр нээгдэж байгаа зүйл биш бөгөөд судлаачид олон жил амьдрал дээр туршсан системээрээ хөдөлгөөнгүй байсан зүйлийг хөдөлгөсөн гэж ойлгож байгаа. Бидний туршилт маш сайн үр дүнтэй байсан учраас туршилтынхаа явцад бусад багш нартаа хандан сургууль, багш нарт эрх мэдэл очно, та бүхнийг цааснаас салгана, хүүхэд бүрийн хөгжлийг ахицаар үнэлнэ, зургаан настай хүүхдүүдэд дүн тавьж уралдуулахгүй, хүүхэд бүрт боломж байгаа учраас урамшууллын тогтолцоогоор ажиллана гэдгийг байнга хэлж байсан. Сэтгүүлч: Хүүхэд бүр авьяастай гэсэн шинэ онол ч гарсан? Л.Гантөмөр: “Авьяас” хөтөлбөр гэдэг нь хүүхэд бүр янз бүрийн авьяастай, тухайлбал, тооцоолон боддог, алсыг хардаг, их мэдрэмжтэй, зураг зурах, юмыг томоор болон жижгээр дүрсэлж чаддаг, анализ хийдэг, гаргасан анализыг нэгтгэн дүгнэдэг, урлагийн авьяастай хүүхдүүд байдаг. Хамгийн гол нь бусдаас ялгарах авьяасыг нь хөгжүүлэх хөтөлбөр юм. Амьдралын хугацаанд тогтсон зан төлөв, авьяас хоёрын давхцлаас л үр дүн гардаг. Жишээ нь, тоо сайн боддог хүн болгон математикийн авьяастай байдаггүй. Тоо бодохоороо баярладаг, бодоод хариуг нь харчихаад урамшдаг хүмүүс л авьяаслаг математикч. Зарим хүн бодоод л байна баяр баясал байддаггүй. Гэтэл нөгөө хүн нэг сайхан нийтлэл бичээд түүнээсээ баяр баясал авч чадвал энэ хүний цаашдаа амьдрах авьяас нь тэр. Бид “авьяас”, “ном” хөтөлбөрөө зэрэг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Ном хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ анги дотор номыг оруулж, номын сантай харьцах нь бэрхшээлтэй биш бөгөөд ном чиний найз гэдгийг ухааруулсан. Бид хувийн өмч рүү шилжсэнээр, хүмүүс өмчдөө хайртай болсон шиг ангийн номын сан гэхээр хүүхдүүд өөрсдийн өмчөө хайрлаж эхэлсэн. Энэ минийх, биднийх гээд гэртээ авч явахаараа наагаад, ШИНЭ ХӨТӨЛБӨРИЙН ОНЦЛОГ ЮУ ВЭ ГЭВЭЛ СУРГАХ ГЭДЭГ УХАГДАХУУНЫГ СУРАЛЦАХ ГЭДГЭЭР СОЛЬЖ БАЙГААД ОРШИНО.
164 Лу.ГАНТӨМӨР 165 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ засаад, сэлбээд, хүнд уншуулаад, илүү номоо ангидаа авчирна. Хөтөлбөрийн хүрээнд ном бүтээе гэж хүүхдүүддээ уриалсанаар хүүхэд бүр ном бүтээж үзсэн. Ном тэнгэрийн юм биш байна, хүний бодол, бодлого, хэрэглээ юм байна, хийж болдог юм байна гэдгийг ойлгож авсан. Өөрийхөө хийсэн номыг ангидаа тавьсан нь тэдний бахархал. БШУ-ны яам өнгөрсөн жил /2013 он/ хүүхдүүдийн уншсан, бичсэн номыг эмхэтгэн ном гаргаж ангиудад нь буцаагаад хүргэж өгөхөд хүүхдүүд их баярласан. Хүүхдүүдийн хувьд энэ ном амьдралын туршид үл мартагдах мөнхийн нэгэн бүтээл болсон юм. Бид боловсролд шинэ уур амьсгал оруулна гэдгээ зарлаж, багшийн ажлыг үнэлэх үнэлгээ, дүнгийн систем, бага боловсролыг шинэчилсэн. Бид бага боловсролоо “Зөв монгол хүн” гэж томъёолж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, зөв хүнтэй болох нь чухал. Яагаад гэвэл, хүүхдийн төлөвших процесс бага наснаасаа эхэлдэг. Бид одоохондоо бага анги гэж ярьж байна. Цаашдаа цэцэрлэг рүү орно. Дараа нь хүүхдээ тээж буй эх хүн рүү орно. Хүүхдийг гараад ирэхээр нь ямар орчинд тосч авбал зөв хүн болох вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулна. Дэлхийн шилдэг эрдэмтэд үнэхээр чадварлаг, бүтээлч, шийдвэр гаргах чадвартай хүнийг төрүүлье гэвэл гурван нас хүртэл нь загнаж болохгүй, энэ тохиолдолд хүн өөрийхөөрөө байж сурдаг. Гурван наснаас хойш л ингэ, тэг, гэж хэлж болдог гэнэ. Яагаад гэвэл, ярилцах чадамж суухаас нь өмнө үглэж, загнаад байвал хүүхэд өөрийхөөрөө байж чадахаа больж бусдыг дагадаг, бусдаас айдаг, хулчгар зантай болчихдог. Манай ихэнх хүүхдүүд “Би ямар их сургуульд орох вэ” гэж хүнээс асуугаад байдаг. Би ингэж амьдарна ааваа, ээжээ гэх арван найман нас хүрсэн хүн нийт хүн амд эзлэх жин нь бага байна. Тэгэхлээр боловсролын шинэчлэл цаашдаа үргэлжилнэ гэж хэлье. Сэтгүүлч: Баярлалаа, 2014-2015 оны хичээлийн жилд монгол улсын ерөнхий боловсролын сургуульд таван зуун арван мянган ирээдүйн “Том” хүмүүс суралцах гэж байна. Өнөөдрийн энэ түүхэн, торгон агшин хүртэл хорь гаруй жилийн хугацаанд боловсролын салбарт олон зүйлийг янз бүрээр туршиж үзлээ, Монгол бичгийг бага ангид нь зааж хэсэг бужигнууллаа, анги алгасууллаа гэх мэт итгэл алддарсан, эргэлзээтэй цаг үед та оновчтой шийдвэр гаргасан. Та сайдын ажилдаа хэр итгэл үнэмшилтэй байгаа вэ. Таны сэтгэлд бууж, нүдэнд харагдаж, гарт баригдах “Үр дүн нь энэ юм аа” гэх хэд хэдэн жишээг олон мянган үзэгч, сонсогчдод хэлж өгөхгүй юү? Л.Гантөмөр: Миний итгэл үнэмшил бол хүүхэд өөрөө суралцах. Энэ нь гарцаагүй. Гучин хүүхэдтэй ангид нэг л багш заадаг. Ангиас гурван хүүхэд сайн сурчээ. Бусад нь яагаад сураагүй юм бэ гэвэл тэр БИД БАГА БОЛОВСРОЛОО “ЗӨВ МОНГОЛ ХҮН” ГЭЖ ТОМЪЁОЛЖ БАЙГАА. ӨӨРӨӨР ХЭЛБЭЛ, ЗӨВ ХҮНТЭЙ БОЛОХ НЬ ЧУХАЛ. гурав л дурлаж арай олон цаг өөрсдөө суралцахгүй юу. Хүүхдэд суралцах цагийг нь баталгаатай гаргаж өгөх шаардлагатайг дээрхээс харж болно. Жишээ нь, 45 минутын 25 минутад хүүхэд өөрөө суралцана. Багш өмнөөс нь хийгээд байдаг байлаа. Самбар дээр бичээд, яриад, асуудал дэвшүүлээд нэг дээр нэмэх нь нэг тэнцүү хэд вэ гэхэд хоёр гурав нь хариулаад, бусад нь хийж амжихгүй байхад багш түрүүлээд хариуг нь хэлээд өгнө. Дандаа будаа иддэг байсан энэ байдлыг өөрчилсөн. Ингэснээр нэгдүгээрт, их амжилт олно. Яагаад гэвэл, хүүхдийн өөрийнх нь хийсэн зүйл насан туршийнх нь мэдлэг болж үлддэг. Хоёрдугаарт, өөрөө байнга хийгээд байвал бодитой чадвар болно. Бидний бодлогын хамгийн гол цөм нь хүүхэд өөрөө хийх. Нэгдүгээрт өөрөө хийдэг цагтай болсон. Хоёрдугаарт өөрөө давтсанаар тэр хичээл тархинд нь бүрэн суудаг. Өнөөдөр гуравдугаар ангийн хүүхдүүдийн түвшин адилгүй, өөр өөрөөр бодож сэтгэдэг. танд өгүүлбэртэй бодлогыг бодуулахдаа ү н д э с н и й а г у у л г а о р у у л а а д бодуулбал маш сайн бодно. Би инженер учраас г а р г а л г а а т а й бодлого өгвөл сайн бодож магадгүй гэх мэт. Хүүхэд бүр өөр учраас хүүхдээ эхлээд оношилдог боллоо. Энэ процесс мэдээж ганцхан өдөр хийгдчихгүй. Ингэж оношилдгийг судалж буй, мэддэг, хийдэг, үр дүнгээ үзчихсэн хүмүүс олон. Жишээ нь, гэртээ хариад аав ээжээрээ загнуулдаг хүүхэдтэй багш яаж харьцах, эсвэл эрхлүүлдэг хүүхэдтэй хэрхэн харьцах, гэрт нь хүнгүй хүүхэдтэй, өвөө эмээтэйгээ байдаг хүүхэдтэй яаж харьцах вэ, ямар даалгавар өгөх вэ. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хүүхдийг сайн мэдэж авчихаад хүүхэд бүрт тохирсон даалгаваруудыг өгнө. Хөдөөний хүүхдэд хонь малтай холбоотой, хотын хүүхдэд барилга, машинтай холбоотой тоо бодуулбал тооны тухай ойлголтыг хурдан авна. Хүний тархи шинэ зүйлийг хүлээн авахад тэр нь хуучин мэдээлэл дээр очиж сайн наалддаг. Олон давталттай мэдээллүүд зангидагдахаараа мэдлэг болдог. Ийм учраас бид хүүхдээ оношилж, хүүхдийхээ мэдэж байгаа зүйл дээр түшиглэж өгөх, өгсөн мэдлэгээ тооцоолон бодож сурах, төлөвлөлт хийдэг, шийдвэр гаргадаг болгох гэж зорьж байна. Сэтгүүлч: Багш нар өөрчлөлтийг хэр хүлээн авч байна? Л.Гантөмөр: Бид багш нарт, багш нарын холбооддоо, гардан хийдэг хүмүүстээ эрхийг нь өгч эхэллээ. Урьд нь нарийн т ө л ө в л ө г ө ө г өгдөг байсан. Ес дүгээр сарын эхний цаг дээр үүнийг заа гэдэг байсан бол, одоо цөм х ө т ө л б ө р ө ө гаргаадхүрэхүрдүнгээхэлээдлзаодоо бодоцгоо гэнэ. Тэгэхлээр математикч бодож эхэлнэ, төлөвлөлтөө хийж эхэлнэ. Бид ийм үр дүнд хүрэхийн тулд хэрхэн ажиллаж вэ. Эхлээд бид ДЭЛХИЙ ДАЯАРАА СҮҮЛИЙН 20 ЖИЛ СУРАЛЦАХУЙ ГЭЖ ЯРЬЖ БАЙНА. ДЭЛХИЙ ДАЯАРАА СУРАЛЦАХУЙН ХУВЬСГАЛЫН ПРОЦЕСС РУУ ТЭМҮҮЛЭХ БОЛЛОО.
166 Лу.ГАНТӨМӨР 167 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ юуг заах, дараа нь юуг ярих вэ гэх жишээтэй. Боловсол үнэхээр олон оролцогчтой 25000 багштай юм бол, тэдний толгой ажиллаж эхэлнэ. Нэг мэргэжилтэн зохиогоод тулгадаг байдлыг арилгасан. Эхний ээлжинд 25000 багшаас 5000 нь хүлээж авна, жилийн дараа 10000 нь. Дараа нь багш нартаа тодорхой тест өгч түвшин тогтоогоод, багшлах эрхэнд нь шийдлүүдийг санал болгоно. Нөгөө талаар эрхийг өгчихөөд буцаагаад авч чадахгүйтэй адил засаг солигдохоор бодлого дахиад өөрчлөгдөхгүй. Өгсөн эрхийг буцааж авна гэдэг бол тийм амар зүйл биш. Үүн дээр би итгэлтэй байгаа. Бид үнэхээр хөгжилтэй орон болох зорилгынхоо төлөө тууштай явъя гэвэл, хүн бүрийг хөгжүүлэх шаардлагатай. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлнэ гэдгийг хэн ч зогсоож чадахгүй. Талыг нь, гуравны нэгийг нь хөгжүүлье. Хүүхэд бүрийн авъяасыг нээнэ гэхэд больё гэх хүн байхгүй. Хүүхэд бүрийг номтой нөхөрлүүлье гэхэд хэн ч үгүй гэж хэлж чадахгүй учраас энэ хөдөлгөөнүүд цаашид улам өргөжнө. Энэ жил хүүхдийн зохиолын уралдааныг анх удаа зохион байгуулаад 61 бүтээл худалдаж авсан. Дараа жил 100 болно гэх мэтээр, хүүхдийн бүтээлийн эрэл хайгуулд гарч эхэллээ. Иймээс багш нар нийтлэг айдсаас эмээх хэрэггүй. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх бодлогыг замаас нь зогсоох ч юм уу, унагах тийм бололцоогүй гэдгийг дахин хэлье. Сэтгүүлч:Америкийнболовсролын салбарыг өөрчилсөн Солонгос гаралтай эмэгтэй “Би энэ ертөнцөд төрсөн хүүхэд бүрийн сурч боловсрох чадварт хязгааргүй итгэдэг” гэсэн сайхан үгийг ертөнцийн нөгөө бөөрөн дээрээс зарлаж байлаа. Түүн шиг манай боловсролын салбарын сайдын энэ өөрчлөлт монгол хүний ирээдүйн хөгжилд өөрчлөлт гаргана гэсэн итгэлтэй байгаа юм байна. Дэмбэрэл багш та Монгол Улсын гавъяат багш. Манай уламжлалт сургаальд ээж аав, багш гурвыг эрдэнэ гэдэг.Тэгэхлээрхүүхдийгбагшхажуудаа авч, суралцагч бүрээ танин мэдэж, хүүхэд бүрийн дахин давтагдашгүй чанарыг ээж аав шиг нь хөгжүүлэх хариуцлагатай агшинд ирлээ. Гэтэл багш нарын маань боломж, бололцоо, нөхцөл, ер нь ямар байгаа бол. Та үүнийг хэр мэдэрч байна. Хоёрдугаарт, өнгөрсөн хугацаанд ерөнхий боловсролын сургууль төгссөн хүүхдүүдийн 50 гаруй хувь нь дундаж түвшний боловсролд ч хүрэхгүй явж ирсэн. Үүн дээр хүн болгон санал нэгтэй байгаа. Тэгэхлээр энэ шинэчлэлд багш нар хэр бэлтгэлтэй вэ. Эргээд энэ салбарт ямар өөрчлөлтийг авчирна гэж та бодож байна вэ? Ц.Дэмбэрэл: Ер нь хөгжлийн үйл явц байнга дэгжиж дэвшиж байдаг. Өнгөрсөн 24 жилээс өмнөх боловсролын сайдуудын хийсэн ажлыг бид мэддэг. Би ч оролцож явсан хүний нэг. Өнгөрсөн 24 жилд бид бие биеэ дэмжиж явсан. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлье гэдэг ажлыг туршиж үзээд, ийм нөөц байжээ гэдэг нь тодорхой боллоо. Үүнийг хүлээж авахгүй гэх аргагүй бөгөөд өөр ямар ч зам байхгүй. Энэ бол шийдэгдсэн. Дэлхий даяараа сүүлийн 20 жил суралцахуй гэж ярьж байна. Зааж сургах биш суралцахуй нь сайдын хэлж байгаа хүүхэд бүрийн авъяас, сонирхол, багшийн чадвар, сургуулийн онцлогийг харгалзах явдал юм байна. Дэлхий даяараа суралцахуйн хувьсгалын процесс руу тэмүүлэх боллоо. Энэ нь мэдээллийн технологитой холбоотой. Үүнээс гадна зөвхөн самбар дээр бичиж заадаг юмыг бүгдийг нь интернэтэд тавьдаг онлайн сургалт ороод ирсэн. Энэтхэгийн залуучуудын хичээл зааж байгаа арга үнэхээр гайхашигтай. Суралцахуй гэдэг үйл явц энэ “Бондгор”-той шууд холбоотой. Хүүхэд бүрийн тархи, чадвар өөр өөр байгаа шалтгаан нь тэдний бор тархинд л байгаа юм. Эрэгтэй, эмэгтэй хүүхдүүдийн зарим нь хөгжмийн авьяастай, хурдан тогтоодог, удаан тогтоогоод маш хурдан мартдаг, хурдан тогтоогоод тэр дор нь мартдаг онцлог бий. Ийнхүү хүүхэд бүр өөр болохоор тэднийг хөгжүүлэх үйл явц хүүхэд тус бүрийн тархинд суурилж явах нь байна. Монголд тархи судлал хөгжиж байж л манай боловсрол сууриараа хөгжинө. Цөм хөтөлбөрөөр ерөнхий чадвар, танин мэдэхүйн болон чадамж, нийгэмшихүйн чадамж, амьдрах чадваруудыг гаргаад тавьчихлаа. Жишээ нь, сэтгэн бодож, асуудал шийдвэрлэж сурснаар танин мэдэхүйн чадамж болдог. Үүнтэй холбоотой нэг сонин судалгаа хэлье. Математикийн улсын олимпиадын эхний аравт орсон үе үеийнхнийг судаллаа. Тэдэн онд түрүүлсэн Дорж хаана явна гэх жишээтэй. Энэ маш том судалгаа болсон ч харамсалтай үр дүн гарсан. Хүүхдүүд сэтгэх чадавхийн хувьд сайн уу гэвэл сайн, харин бүтээлч үйлэн дээрээ тулж ирэхээрээ тааруухан байсан. Сэтгүүлч: Шалтгаан нь юу вэ? Ц.Дэмбэрэл: Төгсөөд л гадагшаа явж сурна, эс сурна. Тэнд хүний юм хийж өгөөд л нэг мэдэхэд л нас явчихсан байдаг. Энэ юуг хэлж байна гэхээр бүтээлч хандлага бага байгааг л харуулдаг. Манай боловсролын бодлого амжиргаагаа шийдэх, зах зээл дээр хөлөө олоход нь тусалж чадахгүй байгаа учраас баахан юм ярьдаг болсон нь манай с у р г а л т а н д байсан маш том гажуудал. Үүнийг засах ёстой. Сэтгэн б о д о х о о с илүүтэй нэг чухал юм бол асуудлаа шийдвэрлэж сурах. Асуудлаа шийдвэрлэж сурвал монголоор дүүрэн асуудал нэг тийш болно. Шийдээд байх юм бол сайхан амьдрал монголд байгаа. Л.Гантөмөр: Та багшийн тухай асуулаа шүү дээ. Би багш нарт боломж бий гэж хэлнэ. Яагаад гэвэл, монгол багш нарын онцлог нь ажилдаа дуртай байдаг. Ц.Дэмбэрэл багшийн хэлсэн шиг математикийн аваргуудаас сүүлийн үед багш болохоо больчихсон нь үнэн. Жишээ нь, би математикийн улсын олимпиадын мөнгөн медальтай ч багш болоогүй. Онц дүн авдаг хүүхдүүд багш биш хуульч, бизнесийн СЭТГЭН БОДОХООС ИЛҮҮТЭЙ НЭГ ЧУХАЛ ЮМ БОЛ АСУУДЛАА ШИЙДВЭРЛЭЖ СУРАХ. АСУУДЛАА ШИЙДВЭРЛЭЖ СУРВАЛ МОНГОЛООР ДҮҮРЭН АСУУДАЛ НЭГ ТИЙШ БОЛНО. ШИЙДЭЭД БАЙХ ЮМ БОЛ САЙХАН АМЬДРАЛ МОНГОЛД БАЙГАА.
168 Лу.ГАНТӨМӨР 169 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ удирдлага, инженер болоод байна. Хүмүүс багшийг голдог нь үнэн. Гэхдээ багшид нэг давуу тал бий. Бусад мэргэжлийн хүмүүс ажилдаа улайрдаггүй. Хажууд хүн суугаад байхгүй. Ц.Дэмбэрэл гуайг судалгааны ажлаа хийж байна уу гэдгийг би хараад суугаад байж чадахгүй. Харин багш хүн сурагч гэдэг манаачтай. Багш цаг тутам ангид орж ирээд л сорилтонд орно. Самбар дээр гарч зогсоод л сорилтонд ордог. “Арван мянган цагийн үр дүн” гэдэг судалгаа дэлхий дахинд хийгдсэн. Ямар нэгэн зүйлийг арван мянган цаг хийхээр тухайн зүйлдээ дэлхийн тэргүүлэгч болдог. Багш нар нэг зүйлийг арван мянган цаг хийсэн ажилсаг хүмүүс. Бага, дунд ангид, их сургуульд авсан дүнгээсээ үл хамаараад ажилдаа гаршчихсан мэргэжилтнүүд. Дашрамд хэлэхэд, шинэ бодлогод хэт мэргэшсэн хүн садаа болдог. Яагаад гэхээр хэт эрддэг, Дөчин хүүхэд өөр гэдгийг хэн ч хэлж өгөөгүй. Чи энэ дөчид л заа гээд тулгачихсан. Тийм учраас тэд өөрийнхөө “Кардан”-ыг татах агшин дээрээ ирсэн. Өөрөөр хэлбэл, хүүхдийг асуудлаа шийдэж, өөрөө сэтгэх хугацааг өгөх шаардлагатай. Залуу багш нар Ц.Äýìáýðýë ãóàéг яагаад ø¿òýýä áàéíà ãýõýýð òýð õ¿ì¿¿ñийн õýëýõ ãýýä áàéãàà ñàíààã маш èõ áîäñîíд л нууц нь байгаа юм. Бèäэн øèã øóóä ÿðèàä ÿâ÷ихäàãã¿é. Þóãààð ç¿éðлүүëж òºñººë¿¿ëýõ вэ, ýíý õ¿íий ìýäýæ áàéãàà ç¿éëýýð íü õýëýõ ãýýä áàéãàà ñàíààãàà яаж ойлгуулах âý ãýх мэт. Оäîî çàëóó áàãø íàð õ¿¿õäýä ºãºõ ç¿éë äýýðýý áîäëîãî áîäîæ ýõýëæ áàéíà. Бèä áàãøèéí вэб ñàéòад ãóðâàí çóóí àðãà ç¿é îðуулсан. Áàãø òýíäýýñýý ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëæ áîëно. Дóíä ä¿íòýé òºãññºí õ¿ì¿¿ñèéã áàãø áîëãîîä áàéхã¿é. Бèäýíä èòãýë õýðýãòýé. Тиймээс áèä îíö ñóðäàã хүүхдүүдийг áàãø áîëãîõ àæëûã ñ¿¿ëèéí õî¸ð æèë õèéëýý. 650- 700 îíîîòîé õ¿¿õä¿¿äèéã áàãøèéí ñóðãóóëüä төлбөргүй ñóðãàсан. С¿¿ëèéí õî¸ðõîí æèëèéí äîòîð ºíäºð îíîîòîé 2000 òºãñºã÷èéã áàãø бэлтгэх ñóðãóóëüä àâñàí. Дàðàà ¿åèéí ëèäеðүүд áýëýí áîëæ áàéíà. Бàãøèéí ñóðãóóëèудын øèíý÷ëýë òýð хоёр мянгыг ÿàæ ñóïåð áàãø áîëãîõ вэ гэдэгт ÷èãëýãäýæ áàéна. Нîì ñóð÷ àâ÷èõààä óðâàæ ìàãàäã¿é гэдэг дээр ч анхаарч байгаа. Үүнээс гадна ýíý õè÷ýýëèéí æèëä 25000 áàãøèéг зөөврийн компьютертэй болгоно. Аðâàí æèëèéí 1780 ñóðãóóëийг êîìïüþòåðèéíöîîøèíýëàáоðаòîðèòîé áîëгож, èíòåðíýòýä á¿ðýí õîëáîíî. Б¿õ ñóðãóóëèéí óäèðäëàãын öàõèì ñèñòåìèéã óãñаðч, áîëîâñðîëûí öàõèì óäèðäëàãын ñèñòåìèéí суурь àæëóóä ч äóóñлаа. Үүíèéã àæèëä îðóóëæ ÷àäвал ìîíãîëä àíõ óäàà нэг ñàÿ õ¿í çýðýã õîëáîãäîõ óäèðäëàãыí ìýäýýëëèéí ñèñòåìèéã ìàíàé ñàëáàð õèéнэ. Долоодугаар ñàðûí нэгнээс аравдугаар ñàðûí нэгíèé äîòîð á¿õ БÈÄ “ÇӨ ÌÎÍÃÎË ÕҮҮХЭД” ХӨТӨЛБӨРӨӨРӨӨ ÝÕËÝÝÄ ÕÓÓÐÀÍ ÌÝÕËÝËÒÈÉÃ, МӨН ЯËÃÀÂÀÐËÀÍ ÃÀÄÓÓÐÕÀÕЫГ Ч ЗОГСООНО. õè÷ýýëýý îíëàéí áîëãî гэсэн àëáàí äààëãàâàð ãàðгаñàí. Оюутныã çààâàë àíãèä èðæ лекц ñîíñ гэхгүй, áàãø õîðèí óäàà ëåêö îðäîã áàéõ àëáàã¿é. Вэб ñàéò ðóó îðж ¿ç÷èõýýä õ¿ðýýä èð гэнэ. Оþóòнууд ангидаа îðîîä èðëýý. “Мèíèé ëåêöèéã óíøñàí óу, óíøñàí. Çà îäîî ÿðèàä áàé. Өºðèéíõººðºº òàéëáàðëà, Ãàíòºìºðò ÿìàð ºíöºã áàéíà. Чè ìèíèé òýð ëåêöýýñ þó ¿çýæ, ìýäýâ” гүйцээ. Ñýòã¿¿ë÷: Муу санаатай õ¿íä ýðäýì ìýäëýã äàéñàí áîëíî óó ãýõýýñ õýçýý ÷ àíä íºõºð áîëäогã¿é ãýæ мэргэд хэлсэн áàéäàã. Мîíãîë õ¿¿õäèéã ñàéõàí ñýòãýëòýé, ñàéí çàì ìºðòýй, áàéãàëü äýëõèéãýý õàéðëàäàã òèéì èðãýí áîëгîõод ýíý õºòºëáºðийн ач холбогдол юу вэ? Л.Гантөмөр: Бîëîâñðîëûí øèíý÷èëñýí õºòºëáºðèéã ãàðãàõäаа áîëîâñðîë ñóäëàëûí õàìãèéí øèëäýã òóðøèëòóóäûã àâч, áàéäëыг с у д а л с а н . С уд а л г а а г а а р õàìãèéí том äóòàãäàë нь нэгдүгээрт, õ¿ì¿¿æèë. Õî¸ðдугаарт, ººðèé㺺 èëýðõèéëýõ ÷àäâàðã¿é àÿëäàí äàãàëääàã сул тал байсан. Гóðàâдугаарт, ÷àäâàð. Өºðººð õýëбýë, àìüдðàëд áýëòãýãäýõã¿é áàéíà. Иõ ñóðãóóëü òºãñºөд áàãøèëæ ÷àäдàгã¿é. Мэдээж бүгд биш. Бèä энэ àñóóäëóóäûã øèéäýõ øèéäëийг íü ñóäàëñíы ¿ð ä¿íä аргуудаа сонгосон. Õ¿ì¿¿æëèéí àñóóäëûã øèéäýõèéí òóëä хүүхэд ÿàãààä õ¿ì¿¿æèëã¿é áîëдог шалтгаануудыг олж тогтоосон. Мàø èõ ãàäóóðõàë ÿâàãääàã þì байна. Нýãä¿ãýýð àíãèä íü øóóä ìóó òàâèàд, õè÷ýýë õèéддэгã¿é, ìóó ñóðäàã òîëãîé ìóóòàé ãýх мэтээр загнаж шахдаг. ͺ㺺 òàëä íü ñàéí ñóðäàã õ¿¿õäèéã ãî¸ õàðàãäóóëдаг атлаа тав àðâàí õ¿¿õдийг íèéãэì рүү нь äàéñàãíуулæ ýõлэхэд тэд өºðèé㺺 íèéãìèéí ãàäíà ¿ëäýæ áàéíà ãýæ ¿çдэг. Иéìээс ýõíèé ýýëæèíä ÿäàæ äºðºâä¿ãýýð àíãè õ¿ðòýë нь ä¿íãýýð äàðàìòàëäãàà áîëèóëúÿ гэж шийдсэн. Мөн ãýðèéí äààëãàâàð íýðээр òóõàéí öàãòаа ñóð÷ àìæààã¿é ç¿éë¿¿äийг ºãººä ÿâóóë÷èõäàã. Дààëãàâðаа хийж èðýýä ä¿í àâäàã хүүхэд гýðòýý õàðèõààðàà даалгавраа ººðºº биш хүнээр хийлгэчихдэг. Òèéì áèç. Эíäýýñ л õ¿¿õýä õóóðàхûã ñóð÷ ýõýëäýã. Өºðºº õèéãýýã¿é ч îíö ä¿í àâчихна. Өºðөө хийснийг нь ÷è áóðóó õèéñýí áàéíà гээд äóíä тавьдаг. Одоо ÷àääàã ç¿éëèéã íü л õ¿¿õäýä ºãíº. Өãñºí äààëãàâðûã ä¿íгээр çààãëàõã¿éãýýð àõèöààð íü ¿íýëнэ. Бèä “Зºâ ìîíãîë хүүхэд” хөтөлбөрөөрөө ýõëýýä õóóðàí ìýõëýëòèéã çîãñîîõûã л эрмэлзэж байна. Мөн яëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ы г ч зогсооно. Өºðººð õýëбýë, ìóó õóâöàñòàé àéëûí õ¿¿õäèéã ÿëãààä áàéäàã áàéñàí áîë фîðìòîé áîëãî÷èõëîî. Цýýæèëäýã íü óõààíòàé хүн болж óðàãøàà ÿâààд, íºãººä¿¿ë МÎÍÃÎËТОЙГОО ÎÉÐÕÎÍ ÁÀÉХЫН ТУЛД БИД МОРИН ХУУР, ШАТРЫГ ЭНЭ ХӨТӨЛБӨРИЙНХӨӨ ЭХЭНД ТАВЬСАН. ÁÎËÎÂÑÐÎË ÕӨÃÆÈËÄ ÇÎÐÈÓËÀÃÄДАГ. МÎÍÃÎË УЛС ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ОРОН БОЛНО ÃÝДЭГТ ИТГЭЛТЭЙ БАЙНА. ШÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍ ГАРЦААГҮЙ ØÈÍÝ ÕÓÂÜÑÃÀËААР ЯÂÍÀ.
170 Лу.ГАНТӨМӨР 171 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ íü õàÿãäààä áàéна. С¿¿ëäýý бусдыг даган баясаж ãóäàìæíû ìóõàð ëóó ãàðäàã. Яìàð ñóðãàëò ÿâààä áàéñàí ãýõýýð х¿¿õä¿¿ä ººðèéíõººðºº áîäîõ áîëîìæã¿é байсан бол одоо ººðийíõºº ¿íýëýìæýýð àñóóäëûí õàðèóëòûã ãàðãàæ áîëíî. Õýðýâ хүүхдүүдийн íîòîëãîî, õàìãààëàëò ¿íäýñëýëòýé áîë түүний çºâ. Èíãýõлээр õ¿¿õä¿¿ä öóãëàðààä õýä¿¿ëýý ãàäóóð òýíýå ãýâýë ¿ã¿é гэж хэлэх чадвартай болно. Зºâ õ¿¿õäийг áýëòãýõдээ àâúÿàñ õºòºëáºðөөр дамжуулан х¿¿õäýä èòãýë ºãнө гэж тооцоолсон. Х¿¿õäèéã ìîðèí õóóð òîãëóóëæ ñóðãàхад өөртөө ìàø их èòãýëòýé áîëæ áàéнà. Хºãæìèéí òóõàé àíõíû îéëãîëòтой болоход õýö¿¿ ç¿éë биш гэдэг ойлголт òàðõèíä нь сууна. Мîíãîëтойгоо îéðõîí áàéхын тулд бид морин хуур, шатрыг энэ хөтөлбөрийнхөө эхэнд тавьсан. Ñýòã¿¿ë÷: Мîíãîë õ¿¿õäèéí îþóíû чадавхи ñ¿¿ëèéí ¿åä ýðñ ìýäýãäýх боллоо. Амьдралын эрхээр Аìåðèêò ýýæ ààâûãàà äàãàæ ãàðñàí ìîíãîë õ¿¿õä¿¿äèéã ñóäëàõ á¿õýë á¿òýí áàг ажиллаж áàéíà. Оюуны îëèмïèàäад явсан хүүхдүүд õ¿ç¿¿íäýý áàãòàõã¿é øàõàì ìåäàëüтай эх орондоо ирдэг. Тýгэхëýýð ñóóðü байна гэдгийг ñàéä олж õàðæýý. Шèíý тогтолцоо руу îðîõ ãýæ áàéãàà хэн бүхэнд çºâëºìæ õýëæ ºãºº÷. Ц.Дэмбэрэл: Суурьтай байгаа нь ìîíãîë õ¿¿õäèéí òºðºëõèéí àâúÿàñ. Мîíãîë õ¿íèé òàðõèíû õýìæýý äýëõèéä õàìãèéí òîì. Åâðîп õ¿íèé äóíäàæ IQ 100, Мîíãîë õ¿íèéõ 103 байдаг. Кеìáðèæèéí ñòàíäàðòûã ìîíãîë õ¿í äîð íü “õóñааä” õàÿ÷èхна. Манай цөм хөтөлбөр 100 биш 103 байх ёстой. Ер нь бол маш сайн хөтөлбөр.Үүнээс өөрөөр явах ямар ч зам байхгүй. Хамгийн гол нь багш, эцэг эхчүүд, сургуулийн удирдлага хөтөлбөрийнхөө мөн чанарыг сайн ойлгож, таньж, хоорондоо уялдаа холбоотой ажиллах хэрэгтэй. Ñýòã¿¿ë÷: Боловсролын салбар íèéãýì, öàã ¿åòýéãýý хөл нийлүүлэн зах зээлийн голдрил руу ýðãýëò áóöàëòã¿é îðëîî. Уëñûí ñóðãóóëüд ¿íý òºëáºðã¿é ñóðàëöààä åðºíõèé ìýäëýãтэй болж áàéõàä çàðèì õóâèéí ñóðãóóëèóäын çºâõºí íýãä¿ãýýð àíãèйн төлбөр íü дунджаар ãóðâàí ñàÿ òºãðºã áàéíà. Гóðâàí ñàÿ òºãðºãººð ìýäëýã àâаõ, òºðèéí çàðäëààð óëñûí ñóðãóóëüä үнэгүй ñóðахын õîîðîíä ¿íýõýýð ÷àíàðûí ÿëãàà õàðàãäààä áàéíà óó гэдэгт эöýã ýõ÷¿¿ä ýðãýëçдэг. Сóðãàëòûí òºëáºðòýé õîëáîîòîé àñóóäàë äýýð төр ÿìàð áîäëîãî áàðèìòëàõ âý? Л.Гантөмөр: Хувийн сургуульд нэг онцлог байна. Юу вэ гэхлээр сайдын баталсан багцыг маш сайн өөриймшүүлж мэргэжлийн хяналтынхнаас өөрсдийгөө хамгаалж чаддаг байсан. Харин улсын сургуульд õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷ нь áàãø íàðòаа êîíсïåêòîî ººðºº õèéõ ýðõèéã íü ºãдөггүй, эрх өгвөл ажлаасаа халагдчихдаг байсан. Бàãø êîíñïåêòîî ººðºº õèéдэг нь àìüäðàëаас урган гарсан туршлага áàéõã¿é þó. Багш өºðийнхºº õèéñýí êîíñïåêòîîр хичээлээ заавал үр дүнд хүргэдэг. Õàðàìñàëòàé íü ìýðãýæëèéí õÿíàëòынхан èðæ øàëãààä êîíñïåêò ÷èíü ñàéäûí áàòàëñíààс ººð áàéíà гээд õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷èéã нь õàëóóëчихдаг. Өөрөөр хэлбэл, áàãø íàðаа çàõèðàë íü áàðèàä ºã÷èõäºã. Õóâèéí ñóðãóóëь õàìãààëäàã эçýíòýé. Òèéì ó÷ðààñ õóâèéí ñóðãóóëèóä àìüäðàëä èë¿¿ îéðõîí ñóðãàëò ÿâóóëæ áàéñàí íü ¿íýí. Îäîî øèíý õºòºëáºðөөр óëñ õóâèéíõ ÿìàð÷ ÿëãààã¿é áîëíî. Үүнд эргэлзэх хэрэггүй. Зàðèì íýã ÿëãàà ãàðàõ áàéõ л даа. Гàäààä õýë äýýð äàãíàдаг ñóðãóóëèóäаас àðàé ººð ¿ð ä¿í ãàðíà гэдэг ч юм уу. Гэвч ýöýã ýõ÷¿¿ä çààâàë ¿íýòýé ñóðãóóëü руу òýì¿¿ëýõ øààðäëàãàã¿é. Хýðýâ òàíàé õ¿¿õäýä ¿íýã¿é ñóðàõ áîëîìæ áàéвал çààâàë ìºí㺠òºëөх албагүй. Áîëîâñðîë õºãæèëä çîðèóëàãäдаг. Мîíãîë øèíæëýõ óõààíû орон болно ãýдэгт итгэлтэй л байна. Мºí㺠олох ñàëáàð áîë øèíæëýõ óõààí. Б¿ãäèéã нàíî ò¿âøèíä õàðäàã áîë÷èõëîî. Шèíý шинэ òåõíîëîãèóäûã ¿éëäâýðëýæ ýõýëлээ. Шèíæëýõ óõààí гарцаагүй øèíý õóâüñãàëаар ÿâíà. Мîíãîë õ¿íèé òàðõèíû àñóóäàë ÿðèãääàã. ßïîí÷óóä ãåíèéã íь ñóäëààä, “Мîíãîë ãåíь”-ийн õðîìñîìûã íü ãàðãà÷èõñàí. Òàðõèéã ÿìàð ãîðìîí òýæýýдгийг ч òàéë÷èõñàí. Õ¿íèé òàðõè ººðºº òýæýýãäдэг. Бèä øèíæëýõ óõààíû îðîí áîëîõ çîðèлгоор áîëîâñðîëûí ñèñòåìээ өөрчилж эхэллээ. Шèíæëýõ óõààíû îðîí áîë÷èõîîð ¿éëäâýðëýлээ өргөжүүлэх шаардлагатай болно. Шèíæëýõ óõààí, шинэ технологи үйлдвэр дагуулдаг. Мýääýã, ÷àääàã ìîíãîë õ¿íèéã бий болгож хоёргүй сэтгэлээр шинжлэх ухааны цоо шинэ түвшинд хүрнэ. Уíø÷èõñàí áîëîõîîñ õèéæ ¿çýýã¿é иõ ìýäýã÷ид çºí人 áàéíà. Эдгээр хүмүүс хийе, бүтээе гэхээр хойшоо суучихдаг. Мàíàé áîëîâñðîë á¿òýýã÷, á¿òýýë÷ байж ìýäлýãээс ãàäíà ÷àääàã, ñóäàëäàã болно. Ц.Дэмбэрэл: Хоёр ñàíàë õýëье. Íýãä¿ãýýðò, ìàòåìàòèêèéí áîäëîãî íýã õàðèóòàé áàéäàã. Ãýòýë аìüдðàë èéì îëîí õàðèóòàé áàéõàä ìàòåìàòèêèéí áîäëîãî яаж ãàíö õàðèóòàé áàéнà ãэж. Өºðººð õýëбýë, òà íºõºä ìàòåìàòèêèéí áîäëîãûã олон янзаар бодож, îëîí õàðèóòàé áîëãîõ òàëààñ íü анхаараарай. Õî¸ðäóãààðò, ñàéäàä õàíäàæ íýã ç¿éë õýëье. Зºâ õ¿¿õýä хөтөлбөрийг ерөнхийд нь би дэмждэг. Гэхдээ зºâ ãýäýã үгийг õ¿ì¿¿ñ ÿíç á¿ðээр îéëãîæ áàéíà. Зºâ õ¿¿õýä гэдгээ ãàðаа èíãýæ ºðãºäºã õ¿¿õäèéã õýëíý, ýñâýë ßïîí õ¿¿õýä øèã òîíãîëçäîã õ¿íèéã õýëíý, çààâàë ìîíãîë äýýëòýé áàéíà, öàãààí ñàðûí øèíèéí íýãíèé ºäºð ìîíãîë äýýë ºìñºõã¿é þì áîë çºâ áèø ãýýд ýõлэвэл яах вэ. Мàíàé ýðäýìòýä òóéëøðààä ººðèéíõºº þìыã àâàà÷èæ хүчээр îðóóëààд õýòýðõèé ºðººñãºë áîëгочих вий гэж л санаа зовж байна. Л.Гантөмөр: Åâðåé õ¿í яагаад их óõààëàã áàéдаг вэ ãýõýýð õî¸ð íàñòàéãààñàà л ààâ ýýæòýéãýý ний нуугүй ÿðüæ ýõýëдэг. Мàíàé ààâ ýýæ¿¿äèéí àëäàà áîë õ¿¿õýäòýéãýý ÿðèëöàõын оронд òýã èíãý, áîëîõã¿é гэж эсвэл ÷èõýð ºãч, ¿íñýæ ýðõë¿¿лдэг. Эýæ¿¿ä нь áè ãýðòýý ãàíöààðäààä áàéíà, ÿðьж хөөрөх хүн алга ãýдэг. Хүүхэдтэйгээ найзалж ний нуугүй ярилцах нь бидний насан туршийн бүтээл. Бèä үүнийг îíöãîé àíõààðàõã¿é áîë болохгүй. Хýí àç æàðãàëòàé áàéíà ÎÞÓÒÍÓÓÄ ËÀÁОÐАÒÎÐÈД ÀÆÈËËÀÕÄÀÀ ÁÀÃØÈÉÍ ÍÎÌД БУЙ ÇҮÉËÈÉà ÒÓÐØÈÆ ҮÇÝÕÝÝÑ ÈËҮҮÒÝÉÃÝÝÐ ÁÀÃØÈÉÍ ÍÝÝÕИЙГ ÕҮÑÝÝÄ ÁÀÉÃÀÀ ÇҮÉË ДЭЭР ХАМТАРЧ ÀÆÈËËÀÍÀ.
172 Лу.ГАНТӨМӨР 173 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ ãýõýýð ¿ð õ¿¿õýä íü ñàéí ñàéõàí ÿâàà хүн л àç æàðãàëтай амьдардаг. Өºðºº хэ÷íýýí ãàéõàëòàé ч гэлээ ¿ð õ¿¿õýä íü òààðóóхан бол нэг ë ãóíäуу áàéäàã. Ñýòã¿¿ë÷: Íàéìàí çóóíû ºìíº íýã ìîíãîë õ¿í, õàðü çóóí õ¿íòýé òýíöýæ áàéñàí ãýæ ярьдаг. Äýìáýðýë доктор áèä õî¸ð ×èíãèñ õààíû IQ àãóó áàéñàí талаар õóðàëäàé õèéсэн. Өíººäºð тýð ò¿âøèíä о÷èõыг зорьж áàéíà ë äàà. Ìýäýýæ ìîíãîë÷óóä òýð ¿åä íýã ñàÿ хүрэхгүй áàéæ çóóí ñàÿ õ¿íòýé äýëõèéã îþóí óõààíааðàà ýçýëсэн байж таарна. Иðýýä¿éä дахин áèé áîëîõ èõ ìîíãîëûí èðãýäèéã øèíý÷ëýхээр та бүхэн çîðèãòîé øèéäжýý? Л.Гантөмөр: Х¿¿õýä á¿ð àâьÿàñтай, áîëîìæтой, ÷àäíà, тэднийг õºãæ¿¿ëýõ íü çºâ ãýäãèéã би õýëсэн. Ингэж õýëäýã çàñãèéí ãàçàð äýëõèéä áàéõã¿é. Хºãæèëòýé îðîí ãýæ øèíæëýõ óõààíòàé Àìåðèê, ßïîí, Кàíàä, Èñëàíä, Ãåðìàí, Àíãëèéã л õýëíý. Ýдгээр óëñóóäàä ìÿíãàí õ¿í òóòìûí àðàâ íü øèíæëýõ óõààíы салбарт àæèëëàæ áàéíà. Бèä õºãæèëòýé îðíû çàãâàð ñîíãî¸ ãýâýë øèíæëýõ óõààíûã ë ñîíãîно. Õ¿ì¿¿ñ ¿éëäâýðëýë, òåõíîëîãè гэж àíäóóðдаг. Эдгээр нь нýýëòýýñ ë урган ãàðдаг. Õ¿íèé íýýëòèéã õóäàëäаж авбал, õ¿íä íàñààðàà ìºí㺠òºëíº. Яàãààä áèä ºíººäðийг õ¿ðòýë ажиллаж õºäºëìºðëºөд, Ñîëîíãîñîîñ дор байна гэхээр нээлт хийхгүй áайгаатай л холбоотой. Сîлоíãîñûí íýýñýí “ñàìñóíã” гар утсыг хамаг мөнгөөрөө õóäàëäàæ àâсаар л байна. Ñýòã¿¿ë÷: Өíººäºð èõ äýýä ñóðãóóëüд 175 ìÿíãàí îþóòàí ñóðàëöдаг. Иõ äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöäàã ñóðàëöàã÷äûí òîîãîîðоо äýëõèéä дээгүүрт æàãñäàã. Танай яам иõ, äýýä ñóðãóóëüòàé õîëáîîòîé øèíý÷ëýë õèéсэн үү? Л.Гантөмөр: Дýýä áîëîâñðîëын салбарын стандартыг ýíý хичээлийн жилээс өндөржүүлэн òîãòîîñîí. Сòàíäàðò àíõíûõ ó÷ðààñ босгыг огцом өсгөөгүй. Дөрвөн зуун îíîîгоор тогтоолоо. Цаашид áàãà áàãààð ºñ㺺ä явна. Áàãà ангид íü çºâ ìîíãîë õ¿¿õýä áîëãîíî. Äóíä àíãèä íü ñóðàëöàõ àðãà áàðèëд ñóðãàíà. Иõ, дээд áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà þì çààæ ºãдөг сургалтын áàéãóóëëàãà áèø. Ýíý нь øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãà. Шèíæëýõ óõààíû ñîð áîëсон õ¿ì¿¿ñèéí ìýäëýãèéã íü хóäàëäàæ, õóóëæ àâна. Их сургуульд элсэн орох ïðîöåññ èë òîä, íýýëòòýé áîëíî. Сóðãàëòûí ïðîöåññ өөрчлөгдөж, лàáоðаòîðèд àæèëлах áèå äààëòûí öàã ìàø èõ болсон. Îþóòíóóä ëàáоðаòîðèд àæèëëàõäàà áàãøèéí íîìд буй ç¿éëèéã òóðøèæ ¿çýõýýñ èë¿¿òýéãýýð áàãøèéí íýýõийг õ¿ñýýä áàéãàà ç¿éë дээр хамтарч àæèëëàíà. Эíý æèë дээд боловсролын байгууллагад áàðàã 20 îð÷èì òýðáóì òºãðºãийн õºðºí㺠îðóóëàëò õèéсэн. Мàíàé àíàãààõûí øèíæëýõ óõààíû èõ ñóðãóóëü äýëõèéä хоёрхон байдаг тºõººðºìæèéí нэгийг нь авлаа. Бàãø íàð õè÷ýýëээ çààõûí зэрэгцээ ñóäаëгаа, шинжилгээ, нээлт ДÀËÀÉà ÁҮÒÝÍ ØҮҮÐДÝÕÃҮÉ Л ÁÎË ÑÓÂÄ ÎËÄÎÕÃҮÉ. ХҮҮÕÝÄ ÁҮÐÈÉÍ ÀÐÀÀÑ УЙГАГҮЙ ЯÂÁÀË ÀÑÀÐ ÈÕ ÍӨӨÖ ÁÀÉÍÀ. хийж ìîíãîëûí õºãæëèéã íóðóóí äýýðýý àâ÷ ÿâíà.Багш нартаа ñóäàëãàà õèéäýã îð÷èí, öàã õî¸ðыг нь ºãíº. Дýëõèéä ñóäëàà÷дûí æèëèéí îðëîãî 160 ìÿíãàí ам.äîëëàð. Мàíàé áàãø íàðын îðëîãî сургалтын төлбөрийн ганц хоёрхон сая òºãðºã äýýð òîãòîõîî áîëèíî. Бèäэнд àæëûí áàéð áèé áîëãîдог хүмүүс хэрэгтэй байна. Бè äàõèí õýëье. Мîíãîë õ¿í ºíäºð áîëîâñðîëòîé áàéõ òóñаì ñàéí. Õàðàìñàëòàé íü ºíäºð áîëîâñðîë гэдэг нь äèïëîì биш. Иõ, дээд ñóðãóóëüä ñóðàõûã õ¿ñдэг àðä ò¿ìýíòýé áàéíà ãýäýã ãàéõàìøèã. Ýíý их том áîëîìæ. Эрдэмтэн, äîêòîð áîëîõûã õ¿ñч áуй 170 мянган çàëóó÷óóä áàéíà. Эä íàðûã ÿàæ õºäºëãºõ âý ãýäýã л áàéгаа юм. Ц.Дэмбэрэл: Бîëîâñðîëд ÷àíàðûí øèíý÷ëýë хийгдэж байна. Шèíý÷ëýëгүй áîë áîëîõã¿é байсан. Уëñûí болон хувийн сургуулийн õóóëü тусдаа байх ёстой. Ñýòã¿¿ë÷: Шèíæëýõ óõààíû ñàëáàðûí áîäëîãî ñòðàòåãèéí àñóóäëààð дараа æè÷ ÿðèëöàíà. Тºð òàíû óäèðäàæ áàéãàà ñàëáàðûã òýðã¿¿ëýõ ñàëáàð ãýæ çàðëàæ áàéíà. Иíãýýä õàðàõàар îäîî ë òîëãîé íü áàéðàíäаа èðýõ íýãэн àãøèí á¿ðäýæ áàéõ øèã санагдлаа. Нэвтрүүлэг жаргах мөчид та манай үзэгчдэд þó õýëýõ âý? Л.Гантөмөр: Бîëîâñðîëûã тэргүүлэх гэж çàðëàõàар øèíæëýõ óõààí зайлшгүй дагалдана. Өөрөөр хэлбэл, Øèíæëýõ óõààíã¿éãýýð áîëîâñðîëоо àâ÷ ÿâàõ áîëîìæã¿é. Мîíãîëûí áîëîâñðîëûã øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàðòàé, á¿òýýë÷, ÷àääàã áîëãîõ íü ç¿éòýé гэдгийг олж харсан учраас áîëîâñðîëûí ñàéä áîëú¸ ãýæ би зүтгэсэн юм. Òýãýýä äààëãàâðаа ã¿éöýòãýõýä ãàíö çºâ õàðèó ãàð÷ èðñýí. Энэ нь х¿¿õýä á¿ðèéí àðààñ ë ÿâàõ. Дàëàéã á¿òýí ø¿¿ðдýõã¿é л áîë ñóâä îëäîõã¿é. Х¿¿õýä á¿ðèéí àðààñ уйгагүй ÿâáàë àñàð èõ íººö áàéíà. Эíý íººöºº ãàðãààä ýõëýõ þì áîë äàðààгийн ïàðëàìåíò, çàñãèéí ãàçàð, èðãýäèéí õóðëóóä øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàðòàé, àñóóäлаа óðàãøàà харж шийдвэрлэх боломжтой болно. Аëäàæ áîëíî, øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàðòàé õ¿í àëäààãàà äîð нь îéëãîäîã. Тèéì ó÷ðààñ ýíý áîäëîãî àðâàí æèë òóóøòàé ìºðäºãäвºл áèäíèé õ¿ñýýä áàéãàà үр дүнд хүрэх нь дамжиггүй. Ñýòã¿¿ë÷: Шинэ õè÷ýýëýý заах áàãø íàðò, îëîí ìÿíãàí ñóðàлцагч, îþóòíóóä, ýöýã ýõ÷¿¿äýä õàíäàæ хичээлийн жилийн мэндчилгээ дэвшүүлж нэвтрүүлгээ жаргаана уу? Л.Гантөмөр: Бàãø сурган хүмүүжүүлэгчиддээ õè÷ýýëèéí øèíý æèëèéí áàÿðûí ìýíä õ¿ðãýе. Өíãºðñºí хичээлийн æèëд манай áàãø нарын хийж бүтээсэн зүйл их байсныг хэлье. Эíý æèë ººðñäèéнхөө îðîëöîîòîé хийсэн øèíý÷ëýëèéí áîäëîãоо àæèë õýðýã áîëãîõûí òºëºº хүчин зүтгэнэ байх гэдэгт áè итгэж íàéäàæ áàéíà. Эöýã ýõ÷¿¿ääýý áàÿðûí ìýíä õ¿ðãýå. Бàãø íàðыг äýìæèæ, õàìòàð÷ àæèëëàõûã òà á¿õíýýñýý õ¿ñье. Өäºðò 3-4 öàã õ¿¿õэдòýéãýý хамт áàéãààðàé ãýæ ààâ ýýæ¿¿äээсээ хүсье. Эöýñò íü õ¿¿õä¿¿ääýý áàÿðûí ìýíä õ¿ðãýå. Ýíý æèë ººðñäèéн ÷èíü õèéж бүтээдэг æèë. Òà á¿õýí õ¿ññýí ç¿éëýý õèéõèéã áîäîîðîé. Öýýæèëæ ä¿í àâäàã áèø, ººðºº ºäºð бүр øèíý ç¿éëд ñóðàëöдаг байгаарай. Бүх зүйл òà íàðûí хичээл зүтгэлээр л áèé áîëíî. Òà íàð õèéõã¿é áîë á¿òýýë÷ áîëîâñðîë áèé áîëîõã¿é. Монголын ард түмэндээ õè÷ýýëèéí
174 Лу.ГАНТӨМӨР 175 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ øèíý æèëèéí áàÿðûí ìýíäèéã äàõèí õ¿ðãýå. Ñýòã¿¿ë÷: Эíý ерөөл îðîí äàÿàð өлзийтэй îðøèõ áîëòóãàé. Дэмбэрэл гуай òà îëîí ìÿíãàí ¿çýã÷иääýý хандаж óðìын ñàéõàí ¿ã õýëнэ ¿¿? Ц.Дэмбэрэл: Тºð áîëовсролд ìºíãө өгч áîëîìæ îëãîëîî. А÷ààãàà ººðñ人 ¿¿ð ãýñýí. Еðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüд áàãà àíãèéí áàãø нар èõ äàâóó òàëòàé áоллоо.Үүнд тулгуурлаж áàãà àíãèéí áàãø íàð ìàòåìàòèêèéí àêàäåìèéí ãèø¿¿äийн ÿã óðä íü îðîîд ò¿¿÷ýý íü áîëж явах үе ирлээ. Оäîî õàìòðàí àæèëëàõ цаг нь бîëñîí. Тà á¿õýíäýý хичээлийн шинэ жилийн баярын мэнд дэвшүүлье. Ñýòã¿¿ë÷: Баярлалаа. Монгол улсын боловсролын соён гэгээрэл ийнхүү эхэллээ, үзэгчид ээ. МОНГОЛ УЛС БОЛОВСРОЛ, СОЁЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНААР ДЭЛХИЙГ ДАГУУЛНА Бидний хоёр дахь ярилцлага 2015 оны 09-р сарын 01-ны өдөр болсон юм. ДЭД ЯРИЛЦЛАГА
176 Лу.ГАНТӨМӨР 177 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ “Бага хуралдай” эрдмийн чуулганы 187 дахь дугаар Монголчуудын нэгэн онцгой баярт зориулан эхэлж байна. Энэ л гайхамшигтай, намрын налгар өдрүүдэд Монгол орон даяар ясли, цэцэрлэг, ерөнхий боловсролын сургууль, их дээд сургуулиуд руу эх орны минь өнцөг булан бүрээс хүүхдүүд, оюутнууд, залуучууд зорин ирдэг ер бусын баяр юм. Гурван сая Монголчуудын нэг сая нь өнөөдөр хичээл номондоо шамдаж, тэр л оюутан сурагчдын ард ижий, аав, эмээ, өвөө нь сүүнийхээ дээжийг өргөн үдэж гаргадаг учраас энэ бол яалт ч үгүй Монголчуудын үндэсний хэмжээний, магадгүй хамгийн том баяр юм. Тийм ч учраас “Соён гэгээрүүлэгч” телевиз энэхүү бахархалт өдрийг тохиолдуулсан нэвтрүүлгийг жил бүр уламжлал болгож, монгол төрийн соён гэгээрүүлэх салбарын асуудлыг ярилцдаг болсон. Нэг жилийн хугацаанд боловсролын салбарт таны төсөөлж, хэрэгжүүлсэн үйл ажиллагааны үр дүн ямар явцтай байв. Хэдийгээр богинохон хугацаа өнгөрсөн үр дүн ямар болов? Үнэхээр есдүгээр сарын нэгэн бол тэмдэглүүштэй сайхан өдөр. Яагаад бид баярладаг вэ гэхээр хүүхдүүд маань энэ өдөр шинэ мэдлэг олж авах, шинэ хөгжилд хүрэх эхлэлийг тавьдгаараа онцлог. Монголчууд ном сурах гэж байгаа хүүхэддээ ерөөл тавьдаг. Тиймээс танай телевизээр дамжуулан есдүгээр сарын нэгний баярынмэндийгбүххүүхдүүддээболон эцэг эхчүүддээ хүргэж байна. Мөн багш нартаа талархал илэрхийлье. Өнгөрсөн жилийн яг энэ өдөр та бид 2 боловсролын цөм хөтөлбөр яаж өөрчлөгдсөн, үүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх тухай ярилцаж байсан. Ер нь би энэ дөрвөн жилийн хугацаанд хориод аймгийн зуу гаруй сумдаар явж ажилласан. Өнгөрсөн хавар арав гаруй аймгаар явж багш нартайгаа уулзаж, хүүхдүүдийн хичээлд суулаа. Мөн иргэдтэй ч уулзсан. Багш нарын нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд шинэ хөтөлбөр газар дээрээ бууж, өөрсдийнх нь гарт орсон байна. Бага ангийн багш нар маш их урам зоригтой болжээ. Бидэнд боломж ирсэн, одоо бид зүтгэнэ, аргаа олоод харчихлаа. Хүүхдийн хөгжил гэдэг чинь өөр юм байна. Бид өмнө нь юу сургах дээр илүү анхаарал төвлөрч байсан бол одоо энэ хүүхэд хэрхэн хөгжиж байна, хөгжлийг нь дагаад сургах зүйл маань хэрхэн амарханаар биелэж болох вэ гэдгийг олж хараад баярлаж байгаа. Үйлээр сургах, хийж сургах, тэгээд арга барилыг нь өгөх гэдэг энэ хэлбэр өөрөө хүн төрөлхтөний боловсрол судлал, боловсролын шинжлэх ухааны үр дүнд бий болсон, одоо ч явагдаж байгаа хамгийн том ололт гэдэг нь Монголд дахин нотлогдлоо. Дээр нь манай багш нар маш чадалтай гэдгийг давтан хэлье. Дэлхийн бодлогыг өөрийн оронд яаж хэрэгжүүлэхийг нарийн тооцож ажилласан 200 гаруй эрдэмтэн судлаачид, багш нар байгаа. Энэ хүмүүс хамтарч гайхамшигтай бүтээл гаргасан. Үр дүн нь ч илэрхий сайн. Иймд хөтөлбөрт хамтарч ажилласан бүх хүмүүст дахин талархал илэрхийлмээр байна. Дэлхийн хэд хэдэн хүрээлэнгээс Монголд ирж судалгаа хийсээр байгаа. Герман, Япон, Солонгос, АНУ-ын зөвлөгч, судлаачид болон ЮНЕСКО-той хамтарсан Монгол эрдэмтэд бүх ажлын ард гарч чадсан. Дээр нь эцэг эхчүүд шинэ хөтөлбөрөө маш ихээр дэмжсэн. Ялангуяа бага боловсрол, нэгдүгээр ангийн хүүхдүүдийн эцэг эхчүүд хандлагаа өөрчилж чадсан. Нэгдүгээр ангийн хүүхдүүдтэй эцэг яаж суралцаж байгааг мэдэж, оролцдог боллоо. Ээж, аав нар саяхныг хүртэл хүүхдээ хэдэн үг уншиж байна гэж хардаг байсан бол одоо унших хүсэл, таалагддаг сэдэв, ямар тоглоомыг яаж тоглохоороо юуг сурдаг гээд илүү нарийн зүйлийг анзаарч, багш нартайгаа гар нийлэн ажиллаж байгаа. Таньтай өнгөрсөн жил уулзаж байхад БШУ-ны сайд байсан. Засгийн газрын шинэ бүтцээр боловсролын, шинжлэх ухааны, соёлын гээд гурван том асуудлыг нэг дор хариуцдаг болчихсон байна. Зоригтой, том шинэчлэлийнхээ хүрэх ирээдүйг сайн харсан биз дээ? Энэ хичээлийн жилийн онцлог үйл явдлуудаас эхлээд ярья. 2015- 2016 оны хичээлийн шинэ жилд суурь боловсрол үндсээрээ шинэчлэгдэж байна. Суурь б о л о в с р о л ы н хөтөлбөрийг цөм хөтөлбөр болгон өөрчилж, энэ хүрээнд 19000 багшийн сургалтыг зохион байгууллаа. Манай багш нар амралтын өдөр ч 90- ээс дээш хувийн ирцтэй сургалтандаа оролцсон. Шөнийн нэг, хоёр цаг болчихоод байхад тарахгүй хичээллэж, зөвлөлдөж байлаа. Энэ хөтөлбөр шинэчлэгдснээр маш олон зүйл сууриараа өөрчлөгдөөд эхэлчихсэн. Өмнөх сургалт ямар нэг мэдлэг, агуулгын араас явдаг байсан бол одоо сургалтаар дамжуулан хүнийх нь чадвар, арга барилыг төлөвшүүлэх буюу үйлийн хэлбэрт шилжсэн. Математикийн хичээлээр дамжуулан хүүхэд шийдвэр гаргах арга барилыг авна. Нэг үгээр хэлбэл асуудлын гарцыг олдог болно. Нийгмийн хичээлүүдээр судлан шинжлэх арга эзэмшинэ. Үүний хажуугаар шийдвэр гаргах арга барил нь дагаад явах юм. Шинжлэх ухаан анх бөмбөг доош унах, цахилгаан цахих, ус мөс хэлбэртэй болох, дэлхий хавтай юу бөөрөнхий юу гэх мэт хүний төрөлхийн сониуч зан, энгийн танин мэдэхүйгээс гарч ирсэн байдаг. Тиймээс хүүхэд шинжлэх ухааны хүн болоход танин мэдэх, шинийг санаачлах арга барил зайлшгүй хэрэгтэй. Иймд төрөл бүрийн шинжлэх ухааны хичээлээр дамжуулан шинийг эрэлхийлэгч, туршигч, бүтээгч хүн бий болгож, үр дүнд нь нээлт хийгч, бүтээлч ард түмэнтэй байхын төлөө тэмүүлж яваа гэсэн үг. Хүүхэд бүтээлч болоод ирэхээр дүгнэдэг үнэлгээний хэлбэр ч өөрчлөгдөж байгаа. Хамгийн гол нь шинэ хөтөлбөрийнхөө хүрэх хязгаарыг багш харж чадаж байгаа нь маш чухал. Шинээр дэвшүүлсэн бас нэг зорилт нь амьдрах чадвартай ТӨРӨЛ БҮРИЙН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ХИЧЭЭЛЭЭР ДАМЖУУЛАН ШИНИЙГ ЭРЭЛХИЙЛЭГЧ, ТУРШИГЧ, БҮТЭЭГЧ ХҮН БИЙ БОЛГОЖ, ҮР ДҮНД НЬ НЭЭЛТ ХИЙГЧ, БҮТЭЭН БОСГОГЧ АРД ТҮМЭНТЭЙ БАЙХЫН ТӨЛӨӨ ТЭМҮҮЛЖ ЯВАА.
178 Лу.ГАНТӨМӨР 179 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ хүн бий болгох. Өөрийгөө сайхан авч яваад зогсохгүй өрөөлд тустай иргэн олноороо төрөхгүй бол нийгэмд амин хувиа хичээх үзэл гаарлаа. Амьдрах чадварыг бүр багад нь боловсролоор дамжуулан үйлээр сургадаг болохоос том болчихсон хойно нь ингэ тэг гээд нэмэргүй. Сууринаасаа эхэлж байгаа боловсролын олон шинэчлэл явж явж монголын шинжлэх ухаан, соёлыг өндөр түвшинд аваачих зорилготой юм. Үүнийг та байгаа учраас соён гэгээрүүлэх төсөл амжилттай явж буйтай зүйрлэж болно. Та хүрэх үр дүнгээ харж, түүндээ тохируулан сэтгэж, зүтгэж, ажиллаж байгаа учраас телевиз чинь өдөр ирэх бүр амжилт олж байна. Үүнтэй адил өнөөдөр зөв хийвэл ирээдүйд бүх үр дагавар зөв гарч ирнэ л гэсэн үг. Мэдээллийн их өрсөлдөөнөөс соёлын эрин рүү шилжиж байгаа дэлхийд монгол соёлоо тээсэн, монгол соёлоо үйлдвэрлэгч иргэдтэй, нийгэмтэй болохын тулд хийгдэж байгаа олон өөрчлөлтүүд ч бий. Цаашид хэдүүлээ хүний хийсэн сандал дээр суугаад ярих биш, өөрсдийн үндэсний онцлогтой хийснийгээ хэрэглэж, улам сайжруулан гадаадад гаргаад амьдардаг улс болох хэрэгтэй. Махтай, махгүй, амттай, амтгүй гэсэн хэрүүлтэй хуушуур биш дэлхийн иргэн иддэг хуушууртай болъё л доо. Дэлхийн хаана ч байгаа хүн амтархан уудаг ундаа, иддэг зүйлийг бусад нь хийгээд байхад яагаад бид чадахгүй гэж. Зөвхөн өөрсдөө идэж, хэрэглэж сурсан юмаа л хийгээд байвал энэ улс яаж дэлхийд өрсөлдөх юм бэ. Монгол хүн багшийгаа ээж, аавтайгаа зүйрлэж, эрдмийн дээдэд бодож, хүндэлсээр ирсэн. Багш нар шинэ хөтөлбөрөө бүрэн хэрэгжүүлж чадвал улс Монголыг тэд сайхан болгох юм байна. Шилдэг иргэн бий болгох багш нартаа их зүйлийг захидаг байлгүй? Хот, хөдөөгийн бүх багш нар үндсэн арга барилаа мэдээд авчихсан нь маш чухал гараа юм. Гэхдээ би уулзалт болгоноороо хэлдэг зүйлээ давтан хэлье. Хүүхэд бүх юмыг өөрөө л хийж, тоглож сурна гэдгийг ямагт санах хэрэгтэй. Багш нь хүүхэд энэ цаг дээр юуг хийвэл миний хүсээд байгаа мэдлэгийг ойлгож авах вэ гэдэгт тохируулж ажиллах ёстой. Өөрөө хийсэн юм л жинхэнэ өөрийнх болдог. Мужаан хүн заавал модыг зүсч, хөрөөдөж, сийлж байж мужаан болохоос видео хичээл үзээд, багш хөрөөдөх тухай яриад сайн мужаан болохгүй. Үйлийн аргаар сургана гэж энийг хэлээд байгаа юм. Өөрөө хийх. Оёдолчин хүн оёдлын машин гартаа барихгүй бол оёдолчин болохгүй гэдэгтэй адил физикч туршилтын лабораторид орж хурд, хүчний төлөв байдлын туршилт хийхгүй л бол физикийн шинжлэх ухааныг, байгалийн шинжлэлийг ойлгохгүй. Тиймээс хүүхдийг өөрөөр нь сургахад анхаарч, тэр нөхцлийг бүрдүүлэхэд л багш нар авьяас чадвараа бүрэн дайчлах хэрэгтэй. Тэгэхээр сургах, сурган хүмүүжүүлэх гэдэг зарчмаас сурах, суралцах руу шилжиж, хоёр том агуулгын байр солигдож байна. Манай багш нарын заавал хэвшүүлэх бас нэг зүйл нь хүүхдүүддээ байнгын урам өгөх явдал. Хүүхэд өөрөө магтуулж байх төрөлхийн шинжтэй. Магтаж, сайшаах тусам суралцах идэвхи нь сайжирч, аливааг танин мэдэх хүсэл нь улам бадардаг. Урмыг нь хугалахаар ууцыг нь хугал гэсэн чанга, үнэн үгийг манай ард түмэн хэлсээр ирсэн. Ууц хугарчихвал ямар аймшигтай өвдөх билээ. Гэтэл урам хугарвал түүнээс ч хэд дахин сэтгэл өвдөнө гэсэн үг. Бусдаас өөрөөр сэтгэх эрх тэр хүүхдэд байгаа гэдгийг мартаж болохгүй. Харин ч өөрөөр сэтгэвэл бүр сайн. Бусдыг дуурайдаг, даган баясдаг биш өөрийнхөөрөө ямар нэгэн зүйлийг сэтгэж, бүтээж, үйлдвэрлэдэг хүнийг л цаг үе, улс орон, цаашлаад дэлхий шаардаж байна. Эзэн богд Чингис хаан ч ингэж сэтгэсэн учраас хожсон, ялсан шүү дээ. Бусдыг дуурайлгүйгээр өөрийн зөв гэснийг хийж, Монгол зарчмыг тогтоосон, өөрөө урин дуудаж, эрдэмтдийг цуглуулж, тэдний оюун тархи, билэг авъяасыг ашиглаж явсан суут хүмүүн билээ. Тиймдээ ч цөөхөн монгол олны олноос хүчтэй байсныг эдүгээ олон орны сурагчид сурах бичгээсээ уншиж байгаа. Ер нь дэлхийд гарч ирсэн улс орныг харахад өөрөөр харж, сэтгэж, хийсэн нь л мандсан байдаг. Энийг дуурайж, тэрийг дагасан нэг ч улс хожсон түүхгүй. Мөн энэ дашрамд нэмж хэлэхэд манай сургуулийн захирлууд багш нарыгаа маш сайн ойлгож, дэмжих хэрэгтэй шүү. Багш нарын ард янз бүрийн аж амьдрал, сайн муу, сайхан муухай бүгд л бий. Энэ нийгмийн бүхий л асуудал тэдэнд байгаа. Багш нарыгаа сургуулийн хаалгаар гүйгээд ороод ирэхэд нь аль болох сайхан үгээр угтаж, сэтгэлийг нь ойлгож дэмждэг захирлууд олон байгаастай. Шинэ хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх нөр их ажилтай байгаа багш, захирлууд маань сайн ойлголцож, хамтаараа их үйлсийн ард гарна гэдгээ мартаж болохгүй. Хүүхдээ хөгжүүлэхийн тулд багшаа хөгжүүлэх ёстой. Хүүхэд бүр өөр юм бол багш болгон янз бүрээр сэтгэдэг байх учиртай. Цаашлаад сургууль бүр өөрийн өнгө төрх, арга барилтай, давтагдашгүй болчихвол ялгараад л ирнэ. Хуучных шиг хот хөдөөгийн бүх сургууль нэг программаар явж, нэг янзаар сэтгэж, нэг юм ярьдаг үе одоо ард үлдсэн. Улс орноо сайхан болгохын тулд хүүхэд бүрийг хөгжүүлж байгаа шиг багш болгоноо хөгжүүлэх нь бас нэг том зорилт шүү дээ.Сургууль, багш, хүүхэд өөр өөр сэтгэх эрх чөлөөтэй болсон нь шинэ хөтөлбөрийн хамгийн сайхан тал. БСШУЯ-наас нийгэмд хамгийн эрэлттэй 20 мэргэжлийг судалж гаргасан. Шинэ хөтөлбөрөөр хүүхэд шинжлэх ухаанд дурладаг болчихвол энэ жил босго оноог нь 400 болгоод БУСДААС ӨӨРӨӨР СЭТГЭХ ЭРХ ХҮҮХДЭД БАЙГАА ГЭДГИЙГ МАРТАЖ БОЛОХГҮЙ. ХАРИН Ч ӨӨРӨӨР СЭТГЭВЭЛ БҮР САЙН. БУСДЫГ ДУУРАЙДАГ, ДАГАН БАЯСДАГ БИШ ӨӨРИЙНХӨӨРӨӨ ЯМАР НЭГЭН ЗҮЙЛИЙГ СЭТГЭЖ, БҮТЭЭЖ, ҮЙЛДВЭРЛЭДЭГ ХҮНИЙГ Л ЦАГ ҮЕ, УЛС ОРОН, ЦААШЛААД ДЭЛХИЙ ШААРДАЖ БАЙНА.
180 Лу.ГАНТӨМӨР 181 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ ч элсэгч олдохгүй байсан хими, биологийн ангиуд хамгийн олон оюутантай байх нь дээ? Тэгжхэлжболно.Шинэхөтөлбөрийг хэрэгжүүлж чадвал хүүхэд аяндаа шинжлэх ухаанд дур сонирхолтой болно. Боловсролын хөтөлбөрийн алдаанаас болж хими, биологид орох хүүхэд багассанаас биш энэ шинжлэх ухаанууд чинь гайхамшигтай сайхан шүү дээ. Хүүхдэд тэр сайхныг нь мэдрүүлчихвэл салахаа байна. Эдүгээ цагийн дэлхий авъяаслаг химичид, биологчдын ачаар оршиж байгаа. Ийм эрдэмтэддээ ч Нобелийн шагналыг дандаа өгдөг. Боловсролын шинэчлэлд энэ асуудлыг бүгдийг нь олж хараад, гарах гарцыг нь заагаад өгчихсөн. Бид одоо суурь боловсролоо шинэчилсэн бол ирэх жилээс ахлах боловсрол өөрчлөгдөнө. Сууриа зөв авч чадсан ахлах ангийн хүүхдүүд бие дааж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэнэ гээд та бод доо. Шинжлэх ухаанч ахлах ангийнхан маань өөр өөрийн онцлогтой бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болчихоод их, дээд сургуульд элсэн орно. Ахлах ангийн хүүхдүүд өнөөдрийн дээд сургуульд хийдэг юмыг аль эрт гадарлачихсан, туршаад үзчихсэн орж ирнэ гэсэн үг. Үйлдвэрлэгч элсэгчдийг их дээд сургуулийн багш нар хүлээж авах учраас тэдний заах аргад өндөр шаардлага тавигдана. Сууриасаа эхэлсэн шинэчлэл ингэж боловсролын бүх шатанд өөрчлөлт авчирснаар монгол улсын шинжлэх ухаан маш өндөр түвшинд очно гэсэн үг. Дэлхийн инженерүүд хүний хийснийг дуурайдаггүй. Манайх ч тийм болох ёстой. Энэ чиглэл рүү ШУТИС орчихсон яваа. Сингапурын Технологийн дээд сургуулийн багш нар манай 150 багшид энэ талаар мэдлэг, мэдээлэл хүргэхээр бэлдэж байна. Их дээд сургуулиас жирийн инженерүүд биш супер инженерүүд төрөн гарах бүх нөхцлийг боловсролын шинэ хөтөлбөр бий болгож байна. Өнөөгийн залуучууд муудаа ч биш шинжлэх ухааны дотоод мөн чанарыг мэдэж аваагүйдээ л хими, биологи, газар зүйгээс зугатаад байгаа хэрэг. Хэрэв хүүхэд байхад нь эдгээрийн амт шимтэнд оруулах сургалт хийж байсан бол бүх зүйл өөр байх байлаа. Шинжлэх ухаанаа бариад авчихсан хүүхэд түүндээ насан турш үнэнч байдаг, оргил руу нь дөхдөг, хэний ч гаргаагүй амжилтыг гаргадаг. Суурь шинжлэх ухааны ангид элсэгч бага гээд зүгээр суугаагүй. МУИС-ийн байгалийн ухааны салбар, инженерийн чиглэлээр өндөр оноотой сурч байгаа оюутнуудын төлбөрийг гучин хувь хөнгөлсөн. Төрийн албан хаагч, хуульч, дарга болно гэж бүгдээрээ хуйлрах биш улсдаа, өөртөө хэрэгтэй шинжлэх ухаанд дурлах нөхцлүүдийг цаашид нэмэгдүүлсээр байна. Иноваторууд, шинийг санаачлагч баг, хамт олон, оюутан залуусыг өндөр шагнал урамшуулал, тэтгэмж, тэтгэлэг байнга дагах болно. Та нас залуу ч сайд нь болохоор сая хүүхдийн эцэг л гэсэн үг. Өнөөгийн нийгмийн хатуу, хүтүү хүүхдэд хэрхэн нөлөөлж байна. Цаг ямар ч байсан хүүхдийнхээ эрхийг төр хамгаалах ёстой гэж ЮНЕСКО-гийн конвенцид заасан байдаг? Кино урлаг, телевиз, сайт хүүхдэд маш их хор хөнөөл учруулж байна. Томчуудын соёлгүй байдал, буруу хэрэглээ хүүхдүүдийг их хохироож байгаа. Гэр, сургуулийн эргэн тойронд нь хийжүүлсэн ундаа, элдэв гоё ганган чихэр, бохь өрөөстэй. Сахарын хэрэглээ хэрээс хэтэрсэн учраас хүүхдүүдийн эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх болсон. Томчууд үр хүүхдээ дутуу, дулимаг анхаарч байна. Завгүй, орой тардаг хүмүүс их болсон учраас бор зүрхээрээ хүн болж байгаа хүүхэд ихэслээ. Ааваа хааяа хардаг, ээжтэйгээ шөнө дөлөөр уулздаг жаалууд олон байна. Нийгмийн шилжилт дуусаагүй учраас эцэг, эх нь маш их хөдөлмөрлөдөг болсон. Амжиргаагаа залгуулах гэж яваа тэднийг буруутгах аргагүй ч үр хүүхдээс үнэтэй зүйл энэ хорвоод байхгүй гэдгээ мартмааргүй байна. Өнөөгийн хүмүүс хүүхдийнхээ дэргэд муулж болох бүхнийг муу хэлэх болсон. Тэдний харах, сонсох аль сайхан мэдрэмж рүү нь хов жив хог шиг л шургалах боллоо. Бусдыг муу хэлдэг, худал цуурхалд автдаг явдал хэрээс хэтэрсэн. Оюутнуудын сургалтын төлбөрийн талаар худал мэдээлэл цацаж, тайван байсан эцэг эхчүүд, оюутан хүүхдүүдийг бухимдуулсан. Энэ мэт хортой, худал мэдээнүүд айлын хойморьт зурагтаар нь дамжаад үнэн болоод ороод ирдэг. Иргэн хүн юунд итгэхээ мэдэхээ болихоор хүүхдийнхээ дэргэд уурлаж бухимдана, удирдлага бариад зурагттайгаа хэрэлдээд суучихна. Ер нь эцэг эхчүүдээ хүүхэд чинь бүгдийг маш сайн харж, сонсож, мэдэж, дуурайж байдаг юм шүү. Хүүхдийнхээ дэргэд хэлсэн, ярьсан бүхнийг тэд шууд хүлээж авдаг шүү гэдгийг ямагт анхаараач гэж хэлмээр, захимаар байна. Өөрийнхөө үр хүүхдийг өөрөө эвдээд байж болохгүй биз дээ. Хүн эцгийнхээ нурууг харж өсдөг гэдгийг мартаж болохгүй. Эцгийн нуруу хөлстэй бол чи хөлстэй нуруутай хүн болно л гэсэн үг. Эцгийн нуруу хөлсгүй бол хүүхэд тийм л хүн болно. Тэгэхээр аав ээжүүд эхлээд өөрийгөө ямар хүн бэ гэдгээ сайтар харах хэрэгтэй. Чиний өөдөөс чи харж байгаа мэт хүүхэд тань та нарыг л дуурайх болно. Хүүхэддээ хамгийн үнэтэй багш хөлсөлсөн ч таны хүүхдэд эцэг, эхээс нь илүү сайн багш гэж байдаггүй юмаа. Энэ бол хүний амьдралын хууль, жам. Өөрсдөө буруу зүйл хийж хийчихээд үр хүүхдээ сайн хүн болно гэж найдах, эндүүрэх хэрэггүй. Гэрт болж байгаа амьдрал, сургуульд болж байгаагаас тусдаа байдаггүй. Гэрт болсон үйл явдал хүүхдийг дагаад ангид нь ирдэг. Сургууль дээр нь болсон шинэ содон зүйл хүүхэдтэйгээ гэрт орж ирдэг. Гэрт болж байгаа амьдрал, сургуульд болж байгаагаас тусдаа байдаггүй. Гэрт болсон үйл явдал хүүхдийг дагаад ангид нь ирдэг. Сургууль дээр нь болсон шинэ содон зүйл хүүхэдтэйгээ гэрт орж ирдэг. Тиймээс эцэг эхчүүддээ, хүүхдийн чинь сургууль дээр сайн сайхан зүйл маш их болж байна. Тэр олон өөрчлөлтийг хаалгаа дэлгэн халуун сэтгэлээр угтан аваач гэж хүсэх байна.
182 Лу.ГАНТӨМӨР 183 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ Тиймээс эцэг эхчүүд ээ, хүүхдийн чинь сургууль дээр сайн сайхан зүйл маш их болж байна. Тэр олон өөрчлөлтийг хаалгаа дэлгэн халуун сэтгэлээр угтан аваач гэж хүсэх байна. Хүүхдийг өөрчлөх биш, эцэг эх, томчууд өөрсдөө эхлээд өөрчлөгдөхгүй бол нэг мэдэхэд бяцхан үрсээсээ тэртээ хол хоцрох болох нь дээ? Та гэртээ ирсэн л бол цаг минут бүрийг хүүхэддээ зориулж сурах хэрэгтэй. Орж ирэнгүүтээ удирдлага бариад, суваг солиод суучихдаг эцэг эх олон болж. Ингэх ямар хэрэгтэй юм бэ, юунд ашигтай гэж. Томчууд олдож байгаа цаг минут бүрийг хүүхдийнхээ хөгжилд зориулмаар байна. Тээр тэнд болж байгаа, таны амьдралд ямар ч хэрэггүй, үр хүүхдэд муу үлгэр дуурайл авчирсан зүйлийг дахин дахин үзээд, уурлаад сууж яах юм бэ. Зүгээр л зурагтаа унтраагаад хүүхэдтэйгээ сэтгэл амар тогло л доо. Ном уншиж, үлгэр ярьж, олдож байгаа хором бүрээ хүүхэддээ зориулбал ирээдүйд энэ цаг хугацаа танд асар том баялаг болж ирнэ. Манай ард түмэн мандаж, буураж явахдаа ч, дайны жилүүдэд ч хүүхдээ муу бүхнээс хамгаалж, хаацайлж чадсан хүмүүс шүү. Өнөөгийн ийм сайхан энхийн цагт хүүхдээ харж хандаж чадахгүй байна гэдэг дэндүү харамсалтай биш үү. Та одоо л хүүхдээ сайн хүн болговол амьдралын ямар ч даваанд тэд бүдрэхгүй. Танд өтөл нас ирнэ гэдгийг битгий мартаартай. Одоогийн монголчуудын ихэнхи нь дахиад жаран жил амьдарна шүү. Зуу давж наслах хүмүүс ч их бий. Тиймээс өнөөдөр хүүхэддээ гаргасан цаг өтөл болохын цагт сэтгэл амар байх боломжийг олгоно гэдгээ л бодож үр хүүхдээс өөр үнэтэй зүйл байхгүйг ухаарах хэрэгтэй. Хүүхэд, багш, эцэг эхчүүд нийлж байж энэхүү маш том өөрчлөлт, шинэчлэлт, сэргэн мандлын ард гарна. Биенээ хайрлаж, ойлгож, хамтарч байж үр дүнг нь үзнэ. Тэнд багш, хүүхэд хоёр хичээлээд энэ эцэг эх нь тоомжиргүй суугаад байвал хайран цаг хугацаа болно гэдгийг сануулмаар байна. Хүүхдийн хүмүүжилд ОНМХ- ийн үүрэг маш их. Тиймдээ ч манай телевиз цэнхэр дэлгэцээр соён гэгээрүүлнэ гээд зүтгэж байхав? Мэдээж тэгэлгүй яахав. Орой баахан телевизээр мэдээ гараад тэрийг нь ард иргэд шууд хүлээж авдаг. Бүр хамгийн хэрүүл, сенсацитайг нь сонгож үзэх дуртай гээд дээр ярьчихлаа. Гэтэл тэр мэдээллийн ард захиалагч, зохиогч, найруулагч, бичигч гээд бүхэл бүтэн баг ажиллаж байдаг. Болохгүй, бүтэхгүй юм байгаа бол эзэн биетэй, бодит баримттай нь гаргаж тавихыг сэтгүүл зүй, ёс зүй гэнэ биз дээ. Жижиг алдаа эндэгдлээр олон мянган хүний том амжилт, урмыг хугалж л болохгүй. Тэнд нэг багш, энд нэг шийдвэр буруу гарсан байхыг ОДОО ҮЕИЙНХНИЙ ХАМГИЙН ТОМ ИТГЭЛ НАЙДВАР БОЛ ҮР ХҮҮХЭД НЬ ЮМ ШҮҮ. “БИ Ч ЯАХАВ, ХҮҮХЭД МИНЬ Л САЙХАН АМЬДРААСАЙ” ГЭЖ ХЭЛДЭГГҮЙ ХҮНИЙГ ТА ХАРААГҮЙ БИЗ ДЭЭ. ҮР ХҮҮХДИЙНХЭЭ ТӨЛӨӨ АМИА ТАВЬДАГ АРД ТҮМЭН БИД. үгүйсгэхгүй. Гэвч засч болох жижиг алдааг уулын чинээ болгоод бүх багш нар л муу муухай юм шиг бичиж, ярих нь маш буруу, өрөөсгөл ойлголт. Манайх шиг нийт иргэдийнх нь олон хувь боловсролын салбартайгаа холбоотой байдаг нөхцөлд бүр ч болохгүй зүйл. Буян болохгүй бол гай болоод хэрэггүй гэж бурхны сургаальд байдаг. Бид сүсэг бишрэлтэй, шүтдэг бурхантай, айдаг мэдрэмжтэй ард түмэн. Өнөөдөр бол урсан өнгөрөх цаг хугацааны өчүүхэн хором. Өнөөдрийн өчүүхнийг дэвэргэж, мандуулаад ч маргааш болдгоороо болно. Он жилийн уртад хамт байх хүмүүс биенээ гутааж, доромжлох шиг муухай зүйл байхгүй. Бидэнд том зорилго, том ажил бий. Хэнд нь ч хэрэггүй өнөөдрийн хэрүүлийг орхиж, ирээдүйн том үйл хэрэг рүүгээ явахыг цаг үе биднээс шаардсаар байгаа. Одоо үеийнхний хамгийн том итгэл найдвар бол үр хүүхэд нь юм шүү. “Би ч яахав, хүүхэд минь л сайхан амьдраасай” гэж хэлдэггүй хүнийг та хараагүй биз дээ. Үр хүүхдийнхээ төлөө амиа тавьдаг ард түмэн бид. Бууралтчихсан үстэй том эрийг “Миний муу жаахан хүү“ гээд толгойг нь илээд сууж байдаг ээжүүд хичнээн олон билээ. Миний хүү арван найм хүрчихлээ, одоо манайхаас яв даа гэж хэлдэг хүн байдаг гэж үү. Иймээс үр хүүхэдтэйгээ холбоотой бүхнийг хамгаалж, өмгөөлж, хамтаараа сайн сайхан болгох цаг иржээ. Монголын нийгмийг муухай болгоход сэтгүүлч нарын оруулсан хувь нэмэр их гэж хэлдэг хүмүүс бий. Боловсрол улам сайхан болж байгаа шиг хэвлэл мэдээллийнхэн ч цагийн шалгарлаар сайн нь давамгайлах үе шүү дээ? Та нарын яриад байгаа мэдээ гэгчийг манай хүүхдүүд ангидаа хийдэг, бичдэг, учрыг нь мэддэг болсон. “Амьдрах ухааны сургалт”-ын цагтай. Хичээлээс гадна бие дааж сурах цаг гэсэн үг. Энэ цаг дээрээ хүүхдүүд мэдээний бүтцийг задалж, өөрсдөө баяжуулж, бяцхан сэтгүүлч болдог. Цаг агаарын мэдээ хийлээ гэхэд хэрхэн бичвэл сонирхолтой болох, хүнд яавал хурдан хүрэхийг хоорондоо ярилцаж, эвлүүлж хийцгээгээд бэлэн болсон мэдээгээ үзэж, үнэлэлт дүгнэлт өгдөг. Мэдээ олох, бэлтгэх, цацах, үр дүнг тооцох бүх шатыг сураад авчихна. Ер нь мэдээллийн эрин зуунд зугатаад, хориглоод, хаагаад үр дүн багатай. Харин мэдээлэлтэй харьцаж сургах хэрэгтэй. Ингэсэн цагт сайн муу, сайхан муухай мэдээ, захиалгатай захиалгагүй мэдээг таньдаг, ялгадаг, дүгнэдэг болно. Хүүхдэд тэр муу болохоор зугт, энэ муу учраас холд гэж айлгах биш мэдэхгүй зүйлийнх нь учрыг олуулж, гүн рүү нь хөтөлж, тайлж сургавал маш үр дүнтэй, дээр нь оюуны их дархлаатай болно. Манайхан одооны кино хүүхдийг маш их хордуулж байна гээд яриад, бичээд байдаг ч үр дүн муутай. Нэгэнт л тааруу кинонууд олноор ХҮҮХДЭЭ ЧИН СЭТГЭЛЭЭСЭЭ СОНСДОГ, ХҮҮХЭДТЭЙГЭЭ ИЛЭН ДАЛАНГҮЙ ЯРИЛЦДАГ, ХҮҮХЭДДЭЭ ОЙЛГОХ ХЭМЖЭЭНД НЬ БҮГДИЙГ ҮНЭНЭЭР ЯРЬЖ ТАЙЛБАРЛАДАГ БАЙХ НЬ ЧУХАЛ.
184 Лу.ГАНТӨМӨР 185 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ гарч байгаа нөхцөлд хориод, загнаад явахгүй. Манай зарим сургууль кино хөтөлбөртэй болсон. Сургамжтай, сайхан киног үзээд тал талаас нь задалж ярьцгаадаг. Сурагчид “Цогт тайж” киног шимтэн хараад сайн, муу, туслах, гол дүрүүдийн бүх шинжийг тал талаас нь ярилцдаг. Эхэндээ сайн сайхан байсан хүн замын уртад юун дээр алдаад муу хүн болчихов. Хүн яахаараа алддаг юм байна. Тэр дүрийн баатар яавал алдахгүй байсан бэ гэх зэргээр ярилцах явцад хүүхэд зан чанар, амьдралын талаар маш их туршлагатай болдог. Хэрэв энэ дүрийн оронд чи байсан бол киноны үйл явдлыг яаж өрнүүлэх вэ гэх мэтээр гүнзгийрүүлж, баяжуулаад ярилцана. Нийгэмд болохгүй бүтэхгүй гэж яригдаад байгаа олон сэдвийг сургалтын хөтөлбөрт оруулснаар хүүхэд алдаж эндэхгүй байх нөхцөл бүрддэг болсон. Өнөөгийн хүүхдүүд бэлэн юман дээр ёстой нэг туйлж байна гэж ярих хүн олон. Мөн хүүхдүүд хэт ялгаатай орчин нөхцөлд хүмүүжиж байгаа тухай ч ярьдаг. Хүүхдийн орчны талаар та юу хэлэх вэ? Миний бага байсан үетэй одоогийн байдлыг харьцуулахын аргагүй. Гучин жилийн өмнөхийг бодвол өнөөдөр байхгүй юм гэж үгүй. Чихэр жимс, хичээлийн хэрэглэл гээд бүх зүйл сонголт ихтэй, үзэж дуусахгүй олон янз болсон. Намайг жаал хүү байхад 9 сарын 1-нд өмсч явах гутал олддоггүй байлаа. Тэр үед хайр нь дотроо, хал нь гаднаа байсан санагддаг. Бидний аав, ээж үр хүүхдээ амьдралын хатуу хүтүүг давах тэнхэлтэй, ямар ч үед биеэ аваад явчихаар хүмүүжүүлдэг байж. Би олуулаалаа бужигнаж өссөн айлын хүүхэд. Зунжин ажиллаж, хадлан хадах, зэрлэг зулгаах, гэр орны бүх ажлыг хийх гээд тоглох завгүй хөдөлмөрлөдөг байсан. Гэтэл одоо гэртээ хүүхдээр аяга угаалгах гэж бөөн асуудал болдог тийм цаг үе иржээ. Ээж нь хүүхдээ аяга угаагаад хэрэггүй гэнэ, би болохоор угаа, цэвэрлэ гэнэ. Ингээд угаах эсэх тухай бөөн хэрэг мандана. Энэ мэт өнөөгийн бид үр хүүхдээ бэлэн юман дээр туйлуулж, амьдралаас холдуулаад байх шиг санагддаг. Хүүхэддээ хайргүй хүн байхгүй ч хайрлахдаа гурван зүйлийг анхаараасай гэж боддог. Хүүхдээ чин сэтгэлээсээ сонсдог, хүүхэдтэйгээ илэн далангүй ярилцдаг, хүүхэддээ ойлгох хэмжээнд нь бүгдийг үнэнээр ярьж тайлбарладаг байх нь чухал. Би хотын найз нартаа хүүхдээ хөдөө явуул гэж байнга хэлдэг. Малчин хамаатан садан байж л таараа. Тэдэн дээрээ хүүхдүүдээ хэд хонуулаад ирэхэд маш их өөрчлөлт гарна. Хамаатны маань нэг хүү хөдөө долоо хонолоо. Малчид хоёр нарны хооронд завгүй ажилтай учраас зүгээр суудаг хүн байхгүй. Хүү ч тэднийг дагаад аар саар юм хийнэ. Хамгийн гол нь зуны цаг учраас өглөө, өдөр, орой тувт тараг өгдөг байж. Тав дахь хоног дээрээ хүүг урдын адил ӨНӨӨДӨР ШИНЖЛЭХ УХААН БААХАН ЮМ БИЧИЖ, УНШИХ ХЭЛБЭРЭЭСЭЭ ХАЛЬСАН. ДЭЛХИЙН ШИНЖЛЭХ УХААН АМЬД ЭСИЙН ДОТООД РУУ ЯВЖ БАЙНА. “Миний хүү таргаа ид” гэж л дээ. Гэтэл нөгөөх чинь жигтэйхэн уурлаж “Энийг иднэ гэж юу байдаг юм, ууна л биз дээ” гэсэн гэдэг. /инээв/ Хөдөөд хүүхэд ямар ч сонголтгүйгээр өгснийг нь иднэ. Заримдаа байх байхгүй үетэй ч тулгарна. Ингээд ирэхээр хүүхэд эрүүл зөв хооллолттой болохоос гадна тэвчээртэй, хүлээцтэй болж байгаа юм. Ялангуяа эрэгтэй хүүхдүүдийг тэвчээрт суралцуулах шаардлагатай. Хойшид манай улсын бүх эрчүүд нь цэргийн алба хаадаг орон байх болов уу. Дэглэм сайтай ард түмэн том юманд хүрдгийг өвөг дээдэс хангалттай нотолсон. Оюутан цэрэг хөтөлбөрт анх очсон эрэгтэй хүүхэд яана даа гэмээр харагддаг ч 45 хоногийн дараа танихын аргагүй өөрчлөгдсөн байдаг гэж ар гэр нь ярьдаг. Эмэгтэйчүүд маань ч зориг тэвчээртэй, хүчтэй болох хэрэгтэй. Том улсыг чадалтай залуу үе л бүтээнэ гэдгийг мартаж болохгүй. Бидний үеийнхэн сурагч байхдаа зунжингаа ажилдаг байсан. Ингэлээ гээд муудсан юм алга. Бяцхан гараараа хийж болох бүхнийг оролдож, ноцолдож сурсан маань намайг ажлаас зугтаадаггүй нойрноос ч айдаггүй болгосон. Ямар ч хэцүү ажилтай байсан, хэдхэн цаг унтах байлаа ч туулаад, даваад гардаг хатуужлыг багад маань суулгаж өгсөн ээж, аавдаа баярлаж явдаг. Сая Японы их сургуулиас Монгол руу гурван зуун хүүхэд явуулмаар маань гэсэн хүсэлт гаргалаа. Зорилгыг нь асуухаар залууст жинхэнэ амьдрал үзүүлж, хөдөө байлгах хүсэлтэй гэнэ. Өндөр хөгжилтэй Токиогийн зуу зуун залууст монголын хөдөө очиж үзэх нь чухал гэж тооцож байна. Шинэчлэгдсэн хөтөлбөрт монголчуудын уламжлал, соёл, зан заншлыг танин мэдэх хичээлүүд яаж орсон байгаа вэ? Монголын уламжлалт зан үйлийн тоглоомууд цэцэрлэгийг ангиудад тэр чигтээ нэвтэрсэн. Ялангуяа шагайн наадааны олон төрлийг үзэж байна. Уламжлалт оньсон тоглоомууд ч улам гүнзгийрч орсон. Өвөг дээдэс маань эдгээр тоглоомуудаар дамжуулан хүүхдээ хүмүүжүүлдэг байсан шүү дээ. Үндэсний онцлогтой, сайхан ярьж сэтгэхэд зориулан ертөнцийн гурав, зүйр цэцэн үг, сургамжит үлгэр, магтуу гээд ардын билэг зүйн олон төрлүүдийг бага ангид үзэж байна. Сургууль болгон Монгол гэртэй болсон. Унь, тооно, хаалга, хатавч гээд бүгдийг нь нэрлэж, гэрээ барьж, буулгаж сурдаг. Гэрийн доторхи аж амьдралын бүх зан үйлийг тоглоомоор сурна. Нүүдэлчдийн ахуй байдал, ажил төрөл, зан заншил гээд орохгүй хичээл байхгүй. Бид үндэсний уламжлалаа сүүлийн үед алга болчихлоо гээд байдаг. Харин ч эсрэгээрээ сүүлийн арван жилд л мартагдсан, гээгдсэн маш олон соёл, уламжлалаа сэргээсэн шүү дээ. Төгсөх ангийн хүүхдүүд ээж, аавынхаа ч мэдэхгүй Монгол ахуй соёлоо сураад, ойлгоод гардаг боллоо. Хотын аль ч сургуулийн хүүхэд монгол ёсыг малчнаас дутуугүй сурчихсан, тайлбарлаад өгч байна. Үндэсний дээл хувцас, мэндлэх хүндлэх ёс, ардын хөгжим, дуу, бүжиг гээд маш их зүйлийг багш нар зааж сургаж байна. Угаасаа номонд хайртай ард түмний үр сад болоод ч тэр үү “Ном”
186 Лу.ГАНТӨМӨР 187 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ хөтөлбөр хурдан үр дүнгээ өгч байгаа санагдсан. Энэ талаар? Монгол ч гэлтгүй өнөөгийн улс орнуудад ном уншдаг хүн цөөрсөөр байгаа. Шуудхан хэлэхэд Англичууд, Япончууд л уншиж байна. Английн зочид буудалд ажилладаг Монгол залуу өнгөрсөн шөнө энэ өрөөнд хэн хонов гэдгийг маргааш цэвэрлэгээ хийхдээ мэдчихэж болно гэсэн. Зөвхөн Англи, Япон хүн хоноод явахад ном үлддэг. Харин Орос, Монголчууд хоносон бол хатуу дарсны лонхнууд орхидог гэж ярьсан шүү. Японд явж байхад хаа сайгүй ном шагайж яваа хүнтэй таарна. Одоо цахим ном гарчихсан болохоор IPAD тоглоод байгаа ч юм шиг санагддаг. Гэвч бүгд ном л уншиж байдаг юм билээ. Метронд явж байгаа хүнийх нь гучин хувь цаасан ном уншдаг гэсэн. Уншдаг ард түмэн үнэхээр том болж байна. Бид үндэстнээрээ хүчирхэг болох гэж “Ном” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байгаа. Бүгдээрээ оюун санааны дэвшилд хүрэхийн тулд ном л унших хэрэгтэй. Нэг найз маань интернэтийн богино мэдээ харсаар байгаад том сэдэв, зузаан ном уншиж чадахгүй байгаагаа хэлсэн. Унших гэдэг хүний хамгийн чухал үйл. Уншихгүй бол сэтгэхгүй гэсэн мэргэн үг бий. “Ном” хөтөлбөрийн талаар их зүйл ярьж болно. Анги бүр номын сантай болсон, хүүхдүүд номоо өөрсдөө эмчилдэг, ном бүтээдэг, хайрладаг, хэвлэдэг гээд дуусахгүй сэдэв болно. Та бид хоёр энэ талаар өмнө ярьсан. Нэмээд хэлэхэд хүүхдийн зохиол олон ч хөгжилд нь хэрэг болох чанартай сайн бүтээл ховор байсан учраас уралдаан зарлаж, маш сайхан номуудтай болсон. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээс шинжлэх ухаан руу олон сая доллар зориулдаг улсыг АНУ тэргүүлж, Израиль, Япон, Швед, Финлянд, Солонгос удаалсан байна лээ. Дээрхи улсууд эдийн засгаараа ч хүчирхэг яваа. Манай улсын хувьд шинжлэх ухаандаа дэндүү бага мөнгө төсөвлөх юм. Шинжлэх ухаанаа яаж өөд татах вэ? Өнөөдөр шинжлэх ухаан баахан юм бичиж, унших хэлбэрээсээ хальсан. Дэлхийн шинжлэх ухаан амьд эсийн дотоод руу явж байна. Хамгийн нарийн түвшинд харж судалдаг машинууд эрдэмтдийн гар дээр ирэх учиртай. Энэ нэг дэхь асуудал. Бид үндэсний лабораториудыг дэлхийн жишигт хүргэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Анагаах Ухааны Их Сургуульд дэлхий дээр тав зургаахан байгаа лабораторийн нэгийг нээчихлээ. Одоо энд хавдар, чихрийн шижинг бүрэн эмчлэх судалгаа явагдаж байгаа. Цаашид анагаахын шинжлэх ухаанд тулгамдсан чухал ажлуудыг энд хийнэ. Шинжлэх ухааны хөрөнгө оруулалтыг хоёр янзаар харж болно. Эхнийх нь дээрхи лабораториуд, дараагийнх нь өөрөөр сэтгэж нээлт хийгчдэд зориулсан мөнгө. Ер нь нээлт гэдэг бол байгаа зүйлийг нураахыг хэлдэг. Үйлчилж байгааг хуулийг үгүйсгээд өөрөөр гаргаж тавихыг нээлт гэнэ. Дээр нь нэмээд хэлэхэд бид шинжлэх ухааны чөлөөт бүсийг заавал байгуулах хэрэгтэй. Дэлхийн бүх шилдгүүд цуглардаг, тэдний сонирхлыг татах сэдвүүдтэй, амьдруулаад байлгаад байх чадамжтай төслийг хийгээд явж байна. Ийм газруудын нэг нь Дубай. Дубайг хүмүүс газрын тосны мөнгөөр боссон гэж буруу боддог. Тэд харамсалтай нь газрын тосныхоо мөнгийг манайх шиг ард түмэндээ зүгээр тарааж өгөөд дуусгасан улс. Газрын тос барагдах баялаг болохоор нөөц нь дуусаад ирэхэд шинээр амьдрах аргаа тэд олсон. Ингээд Дубай санхүү, шинжлэх ухааны чөлөөт бүс хэмээн өөрсдийгөө зарласан байдаг. Шинжлэх ухаанд хөрөнгө оруулж байгаа хүмүүст үйлчилдэг хууль нь маш уян хатан болж өөрчлөгдсөн учраас ертөнцийн өнцөг булан бүрийн хүмүүс тийшээ хошуурч байна. Зах нь харагдахгүй элсэн цөл дундуур давхиж давхиж нэг байгууламж, байшинд очиход ямар нэг шинжлэх ухааны төв гэнэ. Газар газраас ирсэн судлаачид энд байгаа шалтгаанаа судалгаа хийх эрх чөлөө, үнэгүй өгсөн газар, татваргүй 15 жил гэж тайлбарладаг. Солонгосын компани тэнд оччихсон өөрийн барилга байшиндаа Солонгос хүмүүсээ ажиллуулаад байж байна. Шинжлэх ухааны чөлөөт бүсийг байгуулахад бодож, төлөвлөх зүйл маш их. Ухаалаг, зөв алхам хийхгүй бол шинжлэхухаандээрээалдсанчулсбий, оносон нь ч зөндөө. Бүтээгдэхүүнээ борлуулах тактикаа боловсруулалгүй баахан парк байгуулаад дампуурсан газар байдаг. Нээлт хийсэн хүмүүс нь компанийхаа хувьцаа эзэмшигч болдог системтэй газар ч бий. Америкт дөрвөн зуун сая доллар зардаг дөрвөн зуун мянгаад судлаач байна. Гэтэл Израйль 40 мянга ч хүрэхгүй тийм хүмүүстэй. Энэ мэт бидэнд харьцуулж, дүгнэх шинжлэх ухаантай холбоотой маш олон ажлууд байгаа шүү. Тун удахгүй төрөөс шинжлэх ухааны талаар баримтлах бодлого батлагдана. Мөн шинжлэх ухааны чөлөөт бүс, паркийн хууль, төсөл хөтөлбөрүүд, холбогдох газар зэргийг цогцоор нь шийдээд олон улсын тавцанд зарлах цаг ойрхон. Маш сайн судалж, алдаа гаргахгүй хийх дээр л гол анхаарал чиглэж байгаа. Үнэхээр зоригтой сайхан шийдэл байна. Ингээд та бид хоёрын энэ удаагийн ярилцлага өндөрлөж байгаа учраас уламжлал ёсоор манай үзэгчдэд ерөөл хэлж, өнөөдрийн дугаарыг жаргаана уу? Эрдэмтэн мэргэдийн индэр болсон энэ сайхан нэвтрүүлэгтээ урьж, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааныг олон талаас нь хөндөж ярилцдаг танд, танай хамт олонд баярлалаа. Үргэлж гэгээн цагаан зүйлийг нэвтрүүлж, сайн сайхны араас явдаг та бүхний ажил үйлс улам өргөжиж, дэлгэрэх нь гарцаагүй гэж бодож байна. Баярлалаа. ЕР НЬ НЭЭЛТ ГЭДЭГ БОЛ БАЙГАА ЗҮЙЛИЙГ НУРААХЫГ ХЭЛДЭГ. ҮЙЛЧИЛЖ БАЙГААГ ХУУЛИЙГ ҮГҮЙСГЭЭД ӨӨРӨӨР ГАРГАЖ ТАВИХЫГ НЭЭЛТ ГЭНЭ.
188 Лу.ГАНТӨМӨР 189 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ МОНГОЛ ТӨРИЙН СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭХ ҮҮРЭГ БОЛ БОЛОВСРОЛ МӨН Бидний гурав дахь ярилцлага 2015 оны 12-р сарын 15-ны өдөр буюу он жаргах өдрүүдэд болсон юм. ГУТГААР ЯРИЛЦЛАГА Та Монгол төрийн соён гэгээрүүлэх үүрэг болсон боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан гэх гурван чухал салбарыг удирдаж яваа сайд. Хоёулаа өмнө нь хичээлийн шинэ жилүүдээр уулзаж хоёр ярилцлага хийжээ. Энэ удаад боловсролын салбарын нэгэн түүхэн он жаргах мөчид уулзаж байна. Тиймээс эхлээд хүмүүний амьдралын утга учир болсон боловсрол хэмээх ойлголтыг хүүхэд хамгийн анх хэдэн насандаа мэдэрдэг талаар сонирхоё. Хүүхэд төрснөөс хойш яг хэдэн наснаас боловсролын асуудал яригддаг вэ? Эцэх эх болж хүүхэд олдсон тэр цагаас эхлэн бяцхан амь бүрэлдэж, ураг гуравхан сартайгаасаа эхийн уушгаар авч байгаа хүчилтөрөгчөөр амьсгалж, эрхтнүүд нь яг л цэцэг ногоо мэт ургаснаар хөгжил явагдаж эхэлдгийг шинжлэх ухаан хэдийнэ тогтоочихлоо. Та бидний гурвантаа уулзан ярьж байгаа сэдэв дандаа л боловсрол, соёл гэгээрэл. Энэ удаад боловсролоо бүр задлаад хүүхэд эхийн хэвлийд бий болох үе рүү нь оруулаад ирэх шиг боллоо. Хүн гэгч, оюун ухаантай бие хэвлийдээ тээдгээрээ амьтнаас ялгардаг. Тэгвэл боловсрол гэдэг оюун ухааныг л хэлж байгаа хэрэг. Оюун ухаан тархинд явагддаг бол хүүхэд олдох үеэс тархи ургаж эхэлдэг. Иймд эцэг эх хүүхдийнхээ хүмүүжлийн талаар маш эртнээс бодох хэрэгтэй. Ер нь оюун ухааныг л мэдлэг, хүмүүжил, ёс зүй, ёс суртахуун гэх мэтээр тал талаас нь тайлбарлаад байгаа хэрэг. Тиймээс та бид хоёрын ярих гол зүйл бол хүүхдийн тархины хөгжлийн тухай юм. Эхийн хэвлийд байгаа хүүхэд гаднаас агаар авдагтайгаа адил бяцхан тархи нь эргэн тойрныхоо дуу чимээ, хөгжим, яриаг мэдэрч, улмаар үндсэн мэдээлэл нь бүрдэж эхэлдэг. Бид эх нь хээр алаг бол унага нь шийр алаг гэж ярьдаг. Удам судар, эцэг эх нь байхаас шалтгаалан хүн өөр өөр ч үүнээс дутуугүй зүйл бол хүүхдийн тархи ургаж байх үеийн аав ээжийнх нь үүрэг маш том гэдгийг мартаж болохгүй. Тархи нь харах, сонсох, үнэрлэх, дуурайх гээд төрөл бүрийн аргаар хөгжиж байдаг. Хүүхэд өөрийгөө илэрхийлж чаддаггүй тэр л насанд тархиных хөгжил маш хурдтай явагдаж өнгөрнө. Хүүхдийн хүмүүжил яг тэдэн сартайгаас эхэлж явагдана гэж хэлэх хэцүү ч одооны чадалтай эхогоор харахад эхийн хэвлий дэхь ураг үнэгчлээд, унтаад, инээгээд, зангираадлтархибяцханбиеэудирдаж байгаа нь шууд харагдана. Тархи яг ингэж бусад эрхтэн шигээ ургаж төлжиж байдгийг, тэр дундаа орчны бүх зүйлээ танин хөгжиж байдгийг л мартаж болохгүй. Тэгэхээр энэ эрхтэн хэзээнээс а ж и л л а ж эхэлсэн байна тэр үеэс нь хүний хөгжлийн асуудал яригдах ёстой байгаа биз. Бид хүүхдийн боловсролыг зургаа, гурван нас, тэр ч битгий хэл төрсний дараагаас ярихгүй нь ээ. Цаашид шинжлэх ухаан улам нарийвчлан судалж хүүхдийн ЕР НЬ ОЮУН УХААНЫГ Л МЭДЛЭГ, ХҮМҮҮЖИЛ, ЁС ЗҮЙ, ЁС СУРТАХУУН ГЭХ МЭТЭЭР ТАЛ ТАЛААС НЬ ТАЙЛБАРЛААД БАЙГАА ХЭРЭГ.
190 Лу.ГАНТӨМӨР 191 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ хөгжил эхийн хэвлий дэхь тэдэн сартайгаас эхэлнэ гэдгийг гаргаж тавих нь. Иймд бид хүүхдийн хүмүүжил ярихаас өмнө эцэг эхийн нь хүмүүжил, боловсрол нь ямархуу юм бэ гэдгийг харах ёстой байгаа биз. Бие төрмөл, ухаан тарьмал болохоор хүүхдийнхээ тархинд ямар үр суулгахыг эцэг эхчүүд хариуцах нь. Гэтэл залуу эцэг, эхчүүдийг харахад хүүхдээ хэвлийд байх үеэс хүмүүжүүлэх нь бүү хэл гараад ирчихсэн хойно юу хэлж, яаж харьцахаа мэдэхгүй дэмий л “Миний бамбаалай, бөмбөөлэй хаана байна” гэсхийж харагддаг. Товчхондоо ээж аав нь бараг ажиллаагүй, хүмүүжүүлээгүй амьтныг төр авдаг гэж болно. Монголын төр хүүхдийг хүмүүжил, боловсрол олгохоор авч байгаа нь зөв үү? Бид хүүхдийг 3 нас хүрэхэд нь ясли цэцэрлэгт хүлээн авдаг. Саяхныг хүртэл бид цэцэрлэгийг сургуульд бэлтгэх үе шат гэж хардаг, ажилладаг байлаа. Харин шинэ хөтөлбөр хэрэгжсэнээс хойш цэцэрлэгийг хүний хөгжлийн суурь үе гэж үздэг болсон. Үнэндээ үүнээс ч эрт эхэлдэг л дээ. Суурь үеийг зөв тодорхойлоод хүүхдийг хөгжүүлэхийн тулд хийх ёстой бүхнийг цэцэрлэгт нь өгч байхаар шийдсэн гэсэн үг. Хүний тархи насан турш суралцахад бэлэн байдаг учраас гуравхан настай хүүхдэд тэр үйлийг яаж бий болгох вэ гэдэг л чухал. Балчир гэлгүй өөрийгөө илэрхийлдэг хүүхэд байхад бүрэг чимээгүй хүүхэд ч бий. Эцэг эх нь анх хүүхэд олохоос эхлээд нэг, хоёртойд нь яаж хандав гэдгээс шалтгаалан гурван настай хүүхэд өөр өөр болсон байдаг. Гэхдээ бид ямар ч хүүхдийг хүлээн авч тархи оюуныг нь хөгжүүлэх шаардлага байгаа учраас “үйлийн арга”-аар сургах шинэ системийг нэвтрүүлсэн. Унших, бичих, зөв суух гэх мэт сургуульд орох болзол хангахаас гадна хүүхдийн ирээдүйд хэрэгтэй өөрийгөө бусдад ойлгуулах, гадаад ертөнцтэй харилцах арга дадлыг тэрхүү нялх балчир оюун юуг сонирхож байна түүгээр нь дамжуулж сургахыг “үйлийн арга” гэдэг. Цэцэрлэгийг хүүхдэд үйлээр сургах гол хэрэгсэл нь тоглоом. Ямар тоглоомыг хэдий хугацаанд, ямар дэс дарааллаар, яаж тоглуулах вэ гэх мэт заах аргыг маш энгийн түвшинд буулгаж ирсэн нь үйлээр сургах аргын давуу тал. Гурван настай хүүхдээ авчирч байгаа эцэг эхчүүд тархины хөгжлийн хамгийн чухал үе гэгддэг 0-3 насанд нь алаг үрсээ маш сайн анхаарч, хайрлаж, сайн сайхан зүйлийг таниулсан байх том даалгавартай боллоо гэсэн үг. Хүүхэддээ ном уншиж өгдөг аав ээжүүд хүүхдээ том хүнээс ялгаагүй юм байна гэдгийг мэддэг хэрэг. Харин хүүхэд бол хүүхэд гэсэн хуучинсаг байдлаар ханддаг, ертөнцийн сонин хачныг хэлж өгдөггүй, цагаан цаас мэт боддог эцэг эхчүүд олон. Миний хүү одоо унт, одоо бос, одоо ид гээд халбагатай хоол араас нь бариад гүйнэ гэдэг хүүхдийг бие дааж бүхнийг өөрөө сурах тархины хөгжилд нь саад болж байгаа хэрэг. Боловсрол гэхээр тархины тухай их ярих болох нь ээ дээ, би ямар тархитай вэ, миний хүүхэд ямар бол гээд л? Ер нь тархи дэлхий нийтийн хамгийн том судалгааны салбар болчихлоо л доо. Тархийг гадна талаас нь буюу илэрхийлж байгаа үгээр нь, юманд хандаж байгаа хандлагаар нь дүгнэдэг байсан. Харин одоо зургийг нь шууд аваад бүтэц, хөгжлийг нь харж, тэр ч бүү хэл хэдэн ширхэг эстэйг нь тоолоод зуун тэрбум гээд гаргачихлаа. Тэрхүү зуун тэрбум эс нь хүн төрөхөд байж байна, гэхдээ унтаа хэлбэрт. Харин хүн гадаад ертөнцтэй харилцаж мэдээлэл аваад ажиллаад эхлэхээр тэрхүү эсүүд өөрсдийн үүргийг гүйцэтгэж зохих байршлуудаа олж очдог байна. Тархи өөрийн гэсэн хөгжлийн талбартайг олж мэдлээ. Сонсох, харах, бодох, санах ойн, үйл хөдөлгөөний, сэтгэл хөдлөлийн, харилцааны гээд найман талбарын талаар ч ярьдаг болсон. Эдгээр талбарууд яг улаан буудай шиг дотрох болцоо дагаад гаднах хальс томордогтой адил хөгждөг байх нь. Өөрөөр хэлбэл тархины гадна талд мэдрэл дамжуулах бүрхүүл байх бөгөөд аль нэг хэсэгт наалдаж байгаад өөрийн биеийг олж томорно. Ийм 140 орчим бүрхүүл биет тархинд байна. Модтой зүйрлэвэл их ойлгомжтой юм даа. Мөчрөөс мөчир салаалж тэр бүрт нь навч ургаж томордогтой адил. Хэдий олон мөчир, салаа навч байвч нэг л үндэстэй, нэг мод байдаг. Үүнтэй адил тархины унтаж байсан зуун тэрбум эсээс бодож сэтгэж, харах гэх мэт хөгжлийн үйлдэлд орсон нь өөрийн байх ёстой талбарыг олоод оччихдог нь гайхалтай. Тухайн хүний сайн хөгжсөн талбар яг л модны мөчир, навч нахиа шиг дэлбээлээд ургачихсан байгааг тархины зураг харуулж чаддаг болсон. Харин өөрийн тархины аль нэг талбараа хөгжүүлээгүй хүний тэр хэсэг нь хорчийгоод жижиг хэвээрээ, эд эс нь унтаж байгааг зургаар гаргаад ирж байна. Эзэн хүн нь оюун ухаанаа хэр сайн хөгжүүлнэ, зуун тэрбум эс тэр командаарньөөрөөрийнхарьяалагдах талбарт гайхалтай ажиллаж, ургаж нахиалан хөгжиж байдаг нь нэгэнт батлагдсан, нотлогдсон зүйл боллоо. Сэтгэлийн сайхан, сэтгэлгээний хурд, идээ ундаа явдал мөр гэхчлэн хүмүүний амьдралын оюун сэтгэлтэй холбоотой бүх зүйлийг таны тархины хөгжил удирдана. Тэгэхээр хүүхдийнхээ нялх балчир тархийг хэр сайн анхаарч хөгжүүлнэ тэр чинээгээр сайн муу, сайхан муухай хүн болох нөхцөл бүрдэнэ гэдгийг ойлгуулах гээд л байгаа хэрэг. Хуучны “тархигүй моньд” гэх үг, одооний “тархины тураал” зэрэг бүгд зөв болж таарах нь. Тэгэхээр тархи бидний бүх үйлдэл, хандлага, заяа тавиланг залан жолоодох нь ээ? Мэдээж тэгэлгүй яахав. Тэр ч битгий хэл тархи өвчин үүсгэж байна. Тархи удирдсанаас ходоод өвдөж, бас эмчлэгддэг байх юм. Ходооныхоо талыг тайруулсан хүн өмнөхөөсөө тал аяга хоол иддэг болчихлоо гэж байгаа нь зөвхөн тэгж л бодсоных. Ходоод нь багасаад бага идсэндээ биш миний ходоодны тал нь байхгүй гэж тархи удирдсантай холбоотой. Тархи харгалзаж байгаа эрхтнүүддээ ХҮҮХДИЙНХЭЭ НЯЛХ БАЛЧИР ТАРХИЙГ ХЭР САЙН АНХААРЧ ХӨГЖҮҮЛНЭ ТЭР ЧИНЭЭГЭЭР САЙН МУУ, САЙХАН МУУХАЙ ХҮН БОЛОХ НӨХЦӨЛ БҮРДЭНЭ.
192 Лу.ГАНТӨМӨР 193 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ маш хүчтэй нөлөө үзүүлж байдаг учраас янз бүрийн бясалгалын аргаар өвчнийг анагааж байгаа нь гарцаагүй зөв юм. Тархи таны сэтгэлийг хүртэл залан жолооддог. Хэн нэгэнд дурлаад тэр хүнээ санахад хоолой зангирч бачуураад байна гэдэг биз дээ. Энэ нь тархи таны булчинг агшааж хатууруулж байгаатай холбоотой үйлдэл. Тархин дахь сэтгэл хөдлөлийн талбар нь сайн хөгжсөн хүн амархан уйлж, дуулж, инээж, гутарч байдаг бол эсрэгээрээ хөгжил муутай хүн уйлах юманд уйлахгүй, барагтай бол инээж харагдахгүй гэсэн үг. Та бид хоёр ярилцаад сууж байхад миний харах, бодох, ойлгох талбар ажиллаж, асуултанд хариулах мөчид ярианы хэмнэл, өнгө ямар байх, үг өгүүлбэрээ хаагуур нь тасалж хэлэх гээд тархины эд эсүүд завсаргүй ажиллаж буй. Тархины хөгжлийн маш нарийн судалгаан дээр боловсролын шинэ хөтөлбөрийг гаргаж ирсэн байх нь? Өнөөдрийг хүртэл бид сурагчдаас их сонин юм нэхэж байлаа. Тоо бодож чаддаг, шалгалтаа сайн өгдөг, онц сурдаг байх ёстой гэх мэт. Үүний тулд багшийн хүссэн зүйлийг зөв буруу алин ч бай дуржигнатал цээжлэх шаардлагатай. Гэтэл жинхэнэ амьдралд эдгээрээс хэрэг болох юм маш бага. Жишээлбэл математикийн баахан томьёо, түүхэн үйл явдлуудыг дэс дарааллаар цээжлээд амьдралд хэрэглэж мэдэхгүй байхаар яах вэ. Иймэрхүү зүйл баахан сураад диплом авчихдаг, нөгөөхөөрөө ажилд орж чаддаггүй байдал бий болсон. Хүүхдүүдийг мэдлэгтэй болгоно л гэж тэгдэг байсан шүү дээ? Мэдлэгийг ч эргэж харахад зөв, буруу их юм байна. Хүн болж төлөвшөөгүй их мэдлэгтэй хүн зэр зэвсэг, тэрэг техник хийгээд хүн төрөлхтний эсрэг заналхийлж байна. Их мэдлэг шинэ зүйлийг бүтээж байгаа ч эх дэлхийгээ сөнөөх дээрээ тулсан олон асуудал үүсгэж байгаа биз дээ. Сэтгэл санаа нь алах, хорлоход бэлэн яваа хичнээн хүний тухай бид өдөр бүр мэдээгээр харж, амиа золиослогч нэртэй их мэдлэгтэй тэр хүмүүсийг жигшиж, бухиддаж байна. Тэгэхээр мэдлэгээс урьтаж хөгжүүлэх шаардлагатай зүйл хүнд байгааг л энэ үзэгдлүүд нотлосоор ирсэн. Боловсролын цөм хөтөлбөрийн суур нь зөв Монгол хүн болж төлөвшүүлэх шүү дээ. Монгол улсын гурван сая иргэний нэг сая нь хүүхэд. Гурван хүн тутмын нэг нь хүүхэд байдаг үзүүлэлтээр дэлхийд №01-д жагсч байгаа орны хувьд хүүхдийг зөв хүн болгох нь юу юунаас үнэтэй гэдгийг шинэ хөтөлбөр харсан юм байна? Ер нь бид боловсролоор дамжуулаад яг юу хүсээд байна вэ. Бүгдийг нь бичиг үсэгтэй болгох уу, эсвэл бүгд англи хэл сурах ёстой юу, бүгд их дээд сургууль төгсөх нь зөв юм уу гээд олон асуулт тавьж ӨНӨӨДРИЙГ ХҮРТЭЛ БИД СУРАГЧДААС ИХ СОНИН ЮМ НЭХЭЖ БАЙЛАА. ТОО БОДОЖ ЧАДДАГ, ШАЛГАЛТАА САЙН ӨГДӨГ, ОНЦ СУРДАГ БАЙХ ЁСТОЙ ГЭХ МЭТ. нухацтай бодсон. Ингээд өнөөдрийн нийгэмд өөрөө өөрийгөө аваад явчих чадвартай, эх орноо хайрладаг үзэл төлөвшилтэй, зөв хүнийг л гаргаж ирэх нь чухал юм байна гэдгийг томъёолсон. Шинэ мянганы Монгол хүн өөрийгөө аваад явчих чадвартай байхаас гадна эх орон, эх дэлхийн нэг хэсэг нь би гэдгээ ухамсарласан байхыг цаг үе шаардаад эхэллээ. Тиймээс баталгаатай мэдлэг олгохын зэрэгцээ сайн хүн болж төлөвшсөн, алсын хараатай, авьяас сонирхлоо мэддэг хүүхэд бий болгоход боловсролын шинэ зорилго нь оршиж байгаа юм. Хүүхэд өөрийгөө илэрхийлэн бие дааж, бүтээлчээр суралцах чадвартай байна. Энэ нь ямар нэг зүйлийг хүн дуурайж биш өөрийнхөөрөө хийж чаддаг болохыг хэлж байгаа юм. Аливааг хийх өөрийн арга барилтай болно гэдэг би хэн бэ гэдгээ илэрхийлэх чадвартай зөв хүүхэд болж төлөвшинө гэсэн үг л дээ. Хэн нэгэн хүн ингэж хийгээрээ гэхэд түүнийг нь дуурайдаг, үгнээс гардаггүй баахан хүнийг үйлдвэрлэдэг цаг үе ард үлдсэн. Хүний хий гэснийг л даган дуурайдаг ард түмэнтэй улс орон энэ зуунд ерөөсөө явахгүй нь тодорхой. Бурхны шашинд гэгээнтэн болох хүүхдийг бүр нялх балчир үед нь тодруулж ширээнд нь залдаг. Чингис хааныг ч гартаа шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн болохоор хүчтэй, том удирдагч төрлөө гэж таамагласан. Энэ мэтчилэн хүүхдийг багаас нь зөв таньж, зөв залах л хэрэгтэй юм байна? Нээлт хийж чадаагүй олон зүйл шинжлэх ухаанд байна. Сая таны ярьсан урд дүрээ санадаг, санадаггүй гээд, энэ орчлонтой зэрэгцээд хэд давхар ертөнц яваад байгаа юм зэрэг олон нууцыг хүн өөрөө гарцаагүй тайлна. Тэр бүхнээс өмнө бидэнд маш их асуудал бий. Ямарч байсан одоо хүнийг таньж хөгжүүлдэг олон аргатай болсон. Гуравхан настай хүүхдийг хүлээж аваад ингэж зогс, тэгж дуул гэж заадаг систем байлаа. Одоо бол хүүхдээ хэн бэ гэдгийг мэдэж авахын тулд цэцэрлэгийн хаалгаар ороод ирэнгүүт сонирхлыг тодорхойлох тоглоомын булангуудтай. Энд юм нааж, оёдог хүүхэлдэйн тоглоом, тэнд угсардаг, барьдаг хэсэг, цаана нь хөөцөлдөж, хөдөлдөг тоглоомууд гэх зэргээр ялгачихсан байна. Хүүхэд орж ирээд өөрийн зүрх сэтгэл аль тоглоом руу тэмүүлнэ, юуг сонирхож байна тэр хэсэг рүүгээ шууд очоод хэнээр ч хэлүүлэхгүй тоглоод суучихдаг. Цэцэрлэгийн нэг ангид 6-7 сэдвийн тоглоом байхад хүүхэд чухам алийг нь сонирхож байна гэдгийг багш ажиглаад тухайн хүүхдийн авьяас сонирхлыг олж тогтооно гэсэн үг. Хүүхэд бүрийн сонирхлыг олж нээснээр цаашид тэрхүү авьяасыг зөв таньж хөгжүүлэх суурь гарч ирж байна. Хүүхэд өөрийн хүслээр сонгосон тоглоомтойгоо яаж харьцаж байна, дараа нь ямрыг нь сонгож сурч байна гэдгийг багш зөв таньж, гурваас дөрвөн насанд нь маш үр өгөөжтэй ХҮҮХЭД ХААНА БАЙХААС ҮЛ ШАЛТГААЛАН ХАМГИЙН ТҮРҮҮНД ТОСЧ АВДАГ ЗҮЙЛ БОЛ ГЭР БҮЛИЙН ОРЧИН.
194 Лу.ГАНТӨМӨР 195 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ харилцаа бий болсноор зөв Монгол хүүхдийн суурь сайхнаар эхэлж байгаа. Сонирхолгүй байгаа юмыг нь хүчээр сургах гээд бөөн уйлаан майлаан болох биш сонгосон тоглоом дээр нь дөрөөлөн хичээлээ зааж сургах энэхүү хэлбэр хот хөдөөгүй үр дүнгээ өгч эхэлсэн. Улаанбаатар дахь хүүхдийн орчин, Токиогийнхоос тэс өөр. Энэ нь хүүхдийн тархи оюуны хөгжилд ямраар нөлөөлдөг бол? Зурагтаар гарч байгаа зүйл, сонсч буй хөгжим, ээжийнх нь бодол санаа гээд олон зүйл адилгүй. Хүүхэд хаана байхаас үл шалтгаалан хамгийн түрүүнд тосч авдаг зүйл бол гэр бүлийн орчин. Нэг нас хүрээгүй хүүхэд унтаж байхдаа л аав ээжийн яриа, хажууд нь болж байгаа бүх үйл явдлыг тархиндаа бичиж байдаг. Гол нь хоёр гуравхан настай хүүхэд мэдэж байгаа юмаа хэлж, илэрхийлж чадахгүйд л учир байгаа юм. Үүнийг нь эцэг эхчүүд “Юу ч мэдэхгүй нялх нялзрай амьтан” хэмээн бодож хүүхдийн дэргэд хэрэлдэж, муудалцаж юу дуртайгаа хийж байгаа нь хамгийн хортой. Манайд хэрүүл шуугиан хай сайгүй газар авсан нь хүүхдийн хөгжилд сөргөөр нөлөөлж байна. Харин Японд бол огт тийм биш. Хүүхдийн дэргэд муу юм ярихгүй, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сөрөг муухайг аль болох гаргадаггүй учраас эрүүл сайхан орчинд ирээдүй хойч нь төлөвшдөг. Бид саяхнаас л ийм болгочихсон шүү дээ. Манай өвөг дээдэс хүүхэддээ муу муухайг үзүүлэх ёсгүй гэсэн эрхэм ёстой, түүнийгээ ч ягштал баримталдаг байсан. “Хөх судар” туужийг уншихад хүүхдийг гурван нас хүртэл нь хаан мэт тахь, таван нас хүртэл нь хатан мэт тойл гэсэн байх юм. Хүүхдийг хаан хатны зэрэг дэвд аваачина гэдэг бол хажууд нь муу муухайг бүү үйлд гэсэн санаа. Хааныг үймүүлж, хатныг уурлуулсан хүнд шийтгэл ирэх нь дамжиггүй биз дээ. Дэлхийн хаадтай байсан Монгол хүүхдээ ийм эрхэм дээд зиндаанд аваачсан нь ирээдүйн улс гэрээ сайн хүмүүст үлдээх гэсэн далд санаа. Ерөнхий боловсролын сургуульд багш хичээлийн цаг дуустал ярьдаг, заадаг үе суралцахуйн үйлээр солигдсон. Дэлхий даяараа энэ хандлага руу хошуурсан үед их зөв шийдсэн шүү? Тиймээ. Одоо тавигдаж байгаа шаардлага бол хүүхдийг яавал өөрөөр нь хийлгэх вэ гэдэгт анхаарах явдал. Японд ирээдүйд инженер болно гэсэн хүүхдээр цахилгаан угсралтын янз бүрийн ажлыг сургуульд байхаас нь хийлгэдэг. Өдөрт дор хаяж нэгээс хоёр цаг тэр чиглэлийн программ дээр заавал ажиллана. Ингэж өөрөө ноцолдож хийгээд ирэхээр хүүхэд маш сайн сурдаг байхад эсрэгээрээ багш яриад байхаар хүүхэд сурах нь бага. Би Японд инженер техникийн чиглэлээр хоёр сургууль төгссөн. Аль аль нь төгсөх жилээ ямар нэг компанид хагас жилийн дадлага хийлгэдэг. Сургуулийн ширээнээс үйлдвэрт хагас жил болоод ирэхэд том хүн болчихсон ч юм шиг мэдрэмж төрдөг. Нөгөөх гурван жилийн цэрэгт яваад ирсэн ах нарыг харахаар нэг л өөр байдаг шиг. Ирээдүйд инженер болно гэсэн маш олон хүүхэдтэй таардаг юм. Тэдэнд заахаас илүү хийлгээд байхаар л гарцаагүй сайн мэдлэгтэй болох учраас багш хүүхдийг сургууль дээр байх цагийн далан хувьд өөрөөр нь юм хийлгэж сургана. Өмнөх сургалтын хамгийн том алдаа нь багш хурдан хурдан ярьж өгөөд, хариуг хурдан хэлээд, тогтоогоод явдагт байсан юм. Тэр үедээ юм сураад байгаа мэт боловч хожим мэдлэгээ ашиглаж чадахгүй янз бүрийн цээжилсэн зүйлтэй л үлддэг байсныг та бид бүгд мэднэ дээ. Өөрөөр нь бодуулах, хийлгэх хамгийн чухал цагийг нь “гэрийн даалгавар” гээд явуулчихдаг. Эцэг эх нь хүүхдээ өөрөөр нь оролдуулж, нухуулж хийлгэхээс илүүтэй хариуг нь хэлээд өгчихнө. Ингээд багш, эцэг эхчүүд нийлж Монгол хүүхдийн жинхэнэ хөгжил төлөвшилд тушаа болж байсныг бид сууриар нь өөрчилсөн гэхэд болно. Бараг саяхныг хүртэл анги сургууль бүрт хэдхэн хүүхэд л торойгоод ихэнхи нь “алтан гурав”, за тэгээд муучуул гэдэг байсан. Миний санахын багш нар хэдхэн онцчууд, дуучин, тоочинтойгоо хөөцөлдөөд дундаас доогуур нь бор зүрхээрээ явдаг. Сургуулийн ийм хандлага өнөөгийн нийгэмд ажил амьдрал нь болж өгөхгүй яваа бүхэл бүтэн үеийг бий болгосон юм биш үү? Намайг энэ салбарын сайд болоход бий болчихсон байсан хамгийн том алдааг та хэлчихлээ. Боловсролын хуучин систем нь нийгэмд с а й ч у у д , д у н д ч у у д , м у у ч у у д байдаг юм шиг заагийг бий болгосон. Дунд сурдгууд нь ажилчин анги, сайн сурдгууд нь дуулгавартай хүмүүс, муу дүнтэй нь худалч хулгайч, харин онцчууд удирдагчид болдог гэх үзэл нийгмийн салшгүй хэсэг болсон. Гэтэл энэ хорвоод эрүүл саруул төрсөн хэнийг ч хүн болгох үүргийг боловсролын систем хүлээдэг. Сургуульд хөтлүүлээд ирэхдээ адилхан байсан хүүхдүүд яахаараа ихэнхи нь “эх орны алтан гурав”, хэдхэн нь “онц” болоод байв. Энэ байдал нийгэмд бугшиж, хүмүүсийн тархинд ч тийм байх ёстой юм шиг хандлага суучихсан. Дараагийн том алдаа нь “хүмүүжилгүй хүүхдийг хүмүүжилтэй болгох” гэсэн томьёо. Нийгэм, эргэн тойрных нь орчин, шуудхан хэлэхэд томчууд өөрсдөө зүв зүгээр байсан хүүхдийг эвдчихээд түүнийгээ хүмүүжүүлнэ, засна гэж ярьдаг, явдаг байлаа шүү дээ. Хүүхэд төрөхдөө хүмүүжилгүй гардаг гэж үү. Гурав дахь айхтар алдаа нь багш сурган хүмүүжүүлэгчид хэдхэн “онцчуудтайгаа” л ажилчихдаг байсан явдал. Онцчуудыг нь сайшаагаад, дагуулаад дунд, муу авдгийг нь тоохгүй хаячихаар тэр дүнгийн ард байгаа хөөрхий хүүхэд аяндаа сурах дургүй болно биз дээ. “Миний хайртай хоёр шавь” гээд ялгаварлаж байгаа нь нүдэн дээр харагдаад ирэхээр бусад сурагч анги ахих тусам сурах итгэлгүй болж, өөрийгөө дорд үзэн, таньж мэдэх хүсэл эрмэлзэл нь унтардаг. Сурагч насандаа “би том болоод ажилчин ангид байна” гэсэн х а н д л а г ы г с у р г у у л ь , багш нар гаргасанаар өнөөдрийн итгэл, урамгүй, амьдралаа явах чадваргүй ТОМЧУУД ӨӨРСДӨӨ ЗҮВ ЗҮГЭЭР БАЙСАН ХҮҮХДИЙГ ЭВДЧИХЭЭД ТҮҮНИЙГЭЭ ХҮМҮҮЖҮҮЛНЭ, ЗАСНА ГЭЖ ЯРЬДАГ.
196 Лу.ГАНТӨМӨР 197 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ олон хүмүүс бий болоход нөлөөлсөн. Хүн бүхний мэддэг, үзэх дуртай “Би чамд хайртай” кинонд ч ийм үйл явдал гардаг биз дээ. Дэлгэрийг ерөөсөө тааруу нөхөр, хүмүүжилгүй, сурлаггүй гээд л багш, эцэг эхийн хурал дээр ярьж, чичилдэг. Улмаар тэр хүүгийн хүсэл мөрөөдөл рүү ус хийж, Дэлгэр анги хамт олноосоо зугтдагийг бүгд мэднэ. Манай нийгэмд бий болчихоод байсан дээрхи гурван алдаа завхралыг нэгтгээд дүгнэж болно. “Сургуульд сурах ямар вэ” гэж нэгдүгээр ангийнхнаас асуухаар бүгд “Гоё”, хоёрдугаар ангийнхнаас асуухаар 90 хувь нь “гоё”, гуравдугаар ангийнхны 80 хувь нь “дуртай” гэж явсаар төгсөх ангийнхнаас энэ асуултыг асуувал тавхан хувь нь “дуртай” гэж хариулаад үлдсэн нь дургүй, бүр “үзэн яддаг, гайтай газар” гэх мэт хариулж байгаа юм. Энэ алдаа завхралаас болж нийгэм даяараа уралдаанд орчихсон мэт байдаг байлаа. Яавал дарга болох вэ, яавал тэмцээнд түрүүлэх вэ, яавал том албан тушаалд очих вэ гээд л. Айхтар олж харсан байна. Та бүхний шинэ үзэл онол “Хүүхэд бүр авъяастай, хүүхэд бүрийг хөгжүүлнэ” гэсэн уриатай. Чухам ингэж чадвал сая Монгол улс хүн эрдэнээ хайрлаж, хүмүүжүүлж улс шиг улс болох нь? Зорилгоо зөв тодорхойлсон. Дээрхиүгийгхэнчхарахадойлгомжтой, үнэмшилтэй. Чиний хүүхэд муу, миний хүүхэд сайн хүн болно гээгүй байгаа биз дээ. Зорилго тодорхой болсон учраас үүнд нийцсэн боловсролын бодлого гарсан. Ингээд бид юунд зориулж боловсрол өгөх ёстой вэ гэж хараад “Монгол улсаа хөгжилтэй орон болгоход боловсрол зориулагдах ёстой”, “Монгол хүн бүр аз жаргалтай амьдарч чаддаг байхад боловсрол зориулагдах ёстой” гэсэн томьёолол дэвшүүлсэн. Үүндээ ч хүрэхийн тулд сургуулийн өмнөх, бага, суурь боловсролын цөм хөтөлбөр, их дээд сургуулийн сургалтын шинэчлэл, тэр ч байтугай насан туршийн боловсрол гэсэн цоо шинэ хөтөлбөрүүдийг маш олуулаа хамтарч, хөдөлмөрлөж, судалж, зүтгэж хийсэн юм шүү. Монгол улсаа хөгжилтэй орон болгоход боловсрол зориулагдах ёстой гэдгээ тайлбарлаач? Хөгжилтэй орон гэж яг ямар орныг хэлээд байгаа юм бэ гэж бодох нь зүйн хэрэг. Манай орны хувьд мэдлэгийг үйлдвэрлэгч болж чадсан тэр цагт л хөгжилтэй улс болно. Бид өнөөдөр хүссэн хүсээгүй мэдлэг үйлдвэрлэгч болох ёстой. Өөрөөр улс орон тусгаар тогтнох ямар ч боломжгүй гэж би үздэг. Мэдлэгийн орон болохын тулд дор хаяж дөчин мянган судлаачидтай, одоогийнхоос бараг арав дахин эрдэмтэн мэргэдтэй байх ёстой гээд бүгдийг нарийн тооцолсон. Эрдэмтэн, судлаач гээд байгаа хүмүүс нь шинжлэх ухаанд гарамгай байх ёстой. Даган дуурайгч, аялдагчид биш, бүх юмыг эрүүл саруулаар хардаг, өөдрөг үзэл бодолтой, өндөр сэтгэмжтэй хүмүүс хэрэгтэй. Мэдлэгт суурилсан нийгэм байгуулахад боловсролын зорилго, хөтөлбөр оршино. Ард түмэнг алагчлалгүй аз жаргалтай байхад боловсролыг зориулах ёстой гэхээр их сайхан санагдаж байна? Ерньазжаргалгэжюуюмбэ.Хүмүүс янз бүрээр хариулдаг ч материаллаг байдлаас татгалзах чадвартай хүн л аз жаргалтай амьдардаг юм байна. Материаллаг зүйл хүнд хэзээ ч бүрэн дүүрэн сэтгэл ханамж, жинхэнэ аз жаргалыг өгч чадахгүй байна. Нэг машин авсан ч түүнээсээ уйдаад солих гэж зовно, хамаг мөнгөөрөө нэг утас автал маргааш дараагийн загвар гараад ирнэ, орон сууцтай болтол хаустай болмоор санагдана. Хаустай болтол харшид амьдармаар бодогдоно. Материаллаг зүйлийн араас явсан хүн хэзээ ч тайван сайхан байж чаддаггүй. Эд мөнгөний дарамтанд орж, өөртөө ч гэр бүлдээ ч зав гаргаж чаддаггүй. Зүтгээд байгаа хэрнээ зорилго нь материаллаг зүйл болчихоор үргэлжийн дарамт, стресстэй амьдарна. Тэгэхээр эд мөнгөний төлөө амьдрагч биш эрдэм мэдлэгийг хөөцөлдөгч болсон тэр цагт та жинхэнэ аз жаргалтай, амьдралын сайхныг жинхэнэ утгаар амталсан хүн болж чадах нь байна. Миний танилынд Солонгосоос “Гавьяат багш” гээд нэг эмэгтэй ирж. “Та хэдэн жил, хэдэн мянган шавьд багшлаад ийм хүндэтгэл хүлээв” гэтэл “Би өөрийнхөө 4 хүүхдийг л өсгөсөн” тэгээд болоо гэж. Бүр гайхаад асуугаад байтал төрөхөөс нь эхлээд хүмүүжүүлсэн дөрвөн хүүхэд нь Солонгосын хувь заяанд нөлөөлөгч төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд болсон байгаа юм. Тэгээд төр нь дээрхи цолыг өгч л дээ. Өндөр хөгжилтэй орнууд улс оронд нь нөлөө бүхий сайн хүн хүмүүжүүлэхийг маш том гавьяа гэж үзэж байна даа? Мэдлэгийг шүтсэн улс оронд хүний хөгжлийг ингэж өндөрт тавьж байгаа юм. Ер нь энэ зууны хөгжил гэж яг юу юм бэ, яагаад малаа хариулаад, орон сууцаа бариад явж болохгүй мэдлэгийг шүт гээд байна вэ. Өнөөдрийн шинэ монголчууд болсон бид чинь ерээд оныхон, тэр цагт хүн болсон хүмүүс. Тэгэхэд бидний мөрөөдөл юу байлаа, байртай, машинтай болъё л гэж ярьдаг байсан. Гэтэл одоо манайд 440 мянган орон сууц баригдаж, 780-аад мянган машин явж байна. Бараг хүн болгон машинтай, байртай, аймаг бүр рүү зам тавьчихсан. Гэвч улс орон хөгжихгүй байна, болж бүтэх юм алга л гээд байгаа биз дээ. Аз жаргал авахгүй байгаагийн учир юу вэ. Өнөөгийн айл бүхэн зурагттай, хүн болгон шахуу оффистой болчихсон. 90-ээд онд хоолны газар орно гэдэг хэн дуртай болгоны ажил биш байсан. Баянгол, Улаанбаатарын хуйцаа олж идэх гэж бөөн л юм болоод үлдсэн нь гэртээ үдийн цайгаа уудаг. Одоогийн хүн үдийн хоолоо хоолны газар идэхгүй бол аз жаргалгүй ч юм шиг. Тэгэхээр аз жаргалгүй байна гэж бодоод байгаагийн шалтгаан нь сэтгэл санаа материаллаг зүйлд уягдсантай холбоотой. Маргаашийн баталгаа алга гэж айж байгаа нь байр, машингүй болчих вий л гэсэн аар шаархан бодлоос үүдэлтэй. Би насан туршдаа амьдрана, өөртөө тохирсон хөдөлмөрөө хийгээд явна гэж томоор сэтгэхгүй байна. Ер нь хүн тэтгэвэрт гарсан ч эргэн тойрон, аж ахуйгаа өөд татаж, ажил төрөл хийсээр байдаг биз дээ. Нэгд материаллаг зүйлд уягдаад, хоёрт маргаашийн ачааг өнөөдөр бодож айгаад, гуравт хөгжсөнөө мэдрэхгүй бухимдаад байна. Хамгийн гол нь хүн өөрөө хөгжил
198 Лу.ГАНТӨМӨР 199 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ байж чадсан цагт бүх зүйл тайван болно. Хүсээд байгаа ажлаа зөв оншилж, түүндээ дурлаад улайраад хийхээр дал гарсан хойноо ч эрч хүчтэй, ашиг орлоготой явна. Бусдын хийж байгааг биш, өөрийнхөө хүсч байгааг олж хийх нь чухал. Инженер болох байтал багш болоод эрдэмтэн болох байтал мал маллаад тариа тарих байтал дарга хийгээд байхаар сэтгэл ханахгүй, уурлаад, ядраад яваа юм. Хүүхдийнхээ сургууль соёлыг ч бусдыг дуурайж, өнгөц харж байгаад сонгочихдог. Олон барилга баригдаж байна инженер бол, уул уурхайн сургуульд орвол хамгийн зөв, хуульч болоод төрд ор гэсэн гэнэн бодлоос хүүхэд хохирч дөрвөн жил өөрийн хүсээгүй зүйлийг сурсан болоод дипломтой ажилгүйчүүдийг нэгээр нэмдэг. Бидний энэ авъяас гээд хөтөлбөр, энэ хүүхдээ оншилно гээд байгаа зүйл чинь ерөөсөө хүн бол насан туршдаа аз жаргалтай амьдрахын тулд гоё дуртай юмаа олж авах л хэрэг юм. Юу ч хийсэн аз жаргалтай, ядрахгүй, залхахгүйгээр сайхан амьдралыг бүр багаасаа эхлээд эрэлхийлэх нь байна шүү дээ. Саяхныг хүртэл боловсрол ертөнцийг чамд таниулах нэг л урсгал байлаа. Харин одоо хоёр урсгалтай болсон. Ертөнцийг чамд таниулахын зэрэгцээ өөрийг чинь чамд хайртай болгоно. Би энэ ертөнцөд юу хийхээр ирсэн хэн бэ гэдгээ баталгаатай олоод мэдчихвэл сурч байгаа юм бүхэн чамайг баярлуулахаар бэлтгэгдсэн гэсэн үг. Улсоронбаталгаатайхөгжилрүүгээ орж байж л иргэн нь аз жаргалтай, эх орон нь сайхан болно. Материаллаг хөгжилд уягдчихсан, ирээдүйдээ итгэх итгэлгүй болохоор сэтгэл ханахгүйн дээр маргааш Хятад, Орос ороод эзлээд ороод ирэх юм шиг л боддог. Баталгаатай хөгжил гэдэг шинжлэх ухааныг л хэлж байна. Энэ их материаллаг зүйл, гар утас, эд барааны илүүдэл хаанаас гараад ирсэн бэ. Бүгдийг шинжлэх ухаантай орныхон хийсэн. Харин бид тэднийг нь өндөр үнээр авдаг, хэрэглэдэг, эдэлж эвддэг л хүмүүс. Эндээс хөгжлийн жинхэнэ ялгаа харагдаж байгаа биз. Туйлын ядуу орон байсан Солонгос, Япон, Сингапур, Тайван яагаад ийм хурдан хөгжчихөв. Ямар олон дэлхийн баячууд төрүүлэв. Бүгд шинжлэх ухааныг эдийн засгийн тэргүүлэх зорилт болгосон. Эдгээр улс хүүхдийг багаас нь шинжлэх ухаанд хайртай болгож, маш олон эртэмтэд, “Нобельтонгуудыг” өөрөөсөө төрүүлсэн. Өлсөж байсан ч шинжлэх ухаанаа урдаа тавьсан. Мөнгөтэй байсан ч баярхаж тансаглалгүй, шинжлэх ухаандаа зарцуулсан. Удаан тэвчээртэй хүлээсэн. Итгэл найдвараа алдаагүй. Одоо тэгээд тэдний бий болгосон мэдээллийн технологийн үсрэнгүй хөгжлөөр дэлхий хөдөлж байна. САЯХНЫГ ХҮРТЭЛ БОЛОВСРОЛ ЕРТӨНЦИЙГ ЧАМД ТАНИУЛАХ НЭГ Л УРСГАЛ БАЙЛАА. ХАРИН ОДОО ХОЁР УРСГАЛТАЙ БОЛСОН. ЕРТӨНЦИЙГ ЧАМД ТАНИУЛАХЫН ЗЭРЭГЦЭЭ ӨӨРИЙГ ЧИНЬ ЧАМД ХАЙРТАЙ БОЛГОНО. Дэлхийн хөгжил, эдийн засгийг үндсэндээ таван хувьсгал л өөрчилсөн байдаг. Ньютон шинжлэх ухаанд хувьсгал хийгээд, дараа нь Эйнштейн бас хийсэн. Уурын хөдөлгүүр гарч технологийн хувьсгал хийсэн. Машин механизм өнгөрсөн зууныг босгосон. Харин одоо сүүлийн хувьсгал буюу мэдээллийн технологи, электрон, автоматжуулалтын эрин үед бид амьдарч байна. Тав дахь хувьсгал дөнгөж эхэлж байхад хажуугаар нь дээр ярьсан Азийн улсууд давхиад ороод ирсэн. Үлдсэн улсууд нь ядуу хоцорсон. Тэгээд бид одоо яах вэ. Энэ таваас өөр хувьсгал байхгүй. Бид дэлхийд гарах юм хийж чадсан цагт л амжилт, хөгжилд хүрэх юм байна? Гарцаагүй тийм. Бидний хамгийн хүнд асуудал үнэ тогтоосон барааг дэлхийд зарж чадахгүй байна шүү дээ. Тийм б ү т э э гд э х ү ү н Монголд алга. Бидний зарж байгаа алт, мөнгө, зэс, төмөр, нүүрс, малын арьс шир бүгд Лондонгийн хөрөнгийн бирж дээр үнэ нь тогтоогдож байгаа. Гэтэл Ланд крузер гэдэг машины үнийг энэ бирж биш, Тоёото компани өөрөө тогтоодог, Шанель цүнхийг Шанель компани тогтоодог биз дээ. IPhone утас мянган долларын үнэтэй байхыг APPLE компани өөрөө тогтоохоос аль нэг бирж тогтоохгүй. Тэгэхээр оюун ухааныхаа үнэлгээг тогтоосон хэсэг бараа байна. Гэтэл бид өөрсдийнхөө бүтээгдэхүүний үнийг өөрсдөө тогтоож чадахгүй байна. Ийм байдлаар яагаад амьдарч чадахгүй вэ гэхээр зах зээлийн үнэлгээгээр юмаа зараад, юм худалдан авахдаа хүний зохиосон үнийг төлдөгт л учир нь бий. Зах зээлийн үнийн аюул нь бид төмрийг 50 доллар зарцуулан ухаж гаргаад 51 доллараар зарж байхад CHANEL цүнхийг 10 долларт үйлдвэрлээд манайд арван мянган доллараар зарж байгаад оршдог. Бид хамаг юмаа ухаж, тээвэрлэж тав аравхан хувийн ашигтай зараад хэдэн мянга дахин нугалсан бараа худалдаж авахаар Монгол улс яаж хөгжих юм бэ. Ер нь хямрал болж байна, мөнгө хаашаа алга болчихов гээд яриад байдаг. Мөнгө хэзээ ч алга болохгүй шүү дээ. Монгол улсын 1,5 сая иргэн ухаалаг утас барьж хүн амд харьцуулсан тоогоор дэлхийд нэгд жагсдаг. Үүний нэг сая ширхэг нь зах зээлд гараад удаагүй шинэ утас. Мянган долларын нэг сая утас авахад 1 тэрбум доллар ү р э г д э н э . Чингис бондны мөнгө байг гэхэд нэг сая утас, хэдэн мянган байр, машин болоод халаасанд орчихсон байна шүү дээ. Ингэж өөрсдийн барааны үнийг тогтоох боломжгүй, хүний барааг хэдэн сая доллараар авдаг улс яаж жаргалтай байх вэ. Зах зээлийн ханш өндөр байхад бид “аймаар” баяжаад үнэ унангуут “аймаар” ядуу болчихож байгаа байхгүй юу. /инээв/ Бид дэлхийд оюуны чадвараараа эхний 5-р байрт бичигдсэн шүү дээ. Яаж энэ өгөгдлийг ашиглаж өөрийн хүчирхэг брэндтэй болох вэ? ЕР НЬ ХЯМРАЛ БОЛЖ БАЙНА, МӨНГӨ ХААШАА АЛГА БОЛЧИХОВ ГЭЭД ЯРИАД БАЙДАГ. МӨНГӨ ХЭЗЭЭ Ч АЛГА БОЛОХГҮЙ ШҮҮ ДЭЭ.
200 Лу.ГАНТӨМӨР 201 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ Монгол ухаанаар бүтээсэн бараа л үйлдвэрлэх хэрэгтэй. Өөрийн ухаанаар гэдэг нь өөрийн материал судалгаа, шинжлэх ухаанаар бүтсэн гэсэн үг. Бусдынхаас өөр байх ёстой. Хийж байгаа цүнх, костюм, давуу, ноолуур өөр байх ёстой. Тоёото компани Ланд крузер машиныхаа загварыг сүүлийн таван жилд 6 удаа сольчихлоо.Яагаадингэвгэхээрзагвар хуучнаараа удвал өрсөлдөгч хийчих учраас ар араас нь шинийг гаргаж байна. Өрсөлдөгчгүй байхын тулд өөрийн загварыг байнга шинэчилдэг. Тоёото компани ашгийнхаа далан хувийг бүтээгдэхүүнээ сайжруулахад зарцуулдаг. Тэр хүмүүс ийм их амжилтанд хүрчээд ашгаа хувааж аваад санаа амар, жаргалтай амьдарч болно. Гэтэл тэд мөнгөнөөс үнэ цэнэтэй зүйлийг олж харсан учраас байнга хөдөлмөрлөж, тэргүүлсээр байгаа юм. Үйлдвэрлэл нь шинжлэх ухаан дээр суурьлчихаар Тоёото компани өөрсдийн хэдэн мянган патент, шинэ санаачлагыг эзэмшиж байна. Эднийх саяхан Гибрид цахилгаан машиндаа 3000 патент, технологийг шинээр авах жишээтэй. Хүн төрөлхтөнд байхгүй, ойрын үед хийгээгүй патент тэдэнд мянга мянгаараа бий. Шинжлэх ухаанч компани ийм л болдог юм байна. Хүний хийсний араас шогшроод, хуулаад яваад байх биш Монголчууд бидэнд ямар боломж байна гэдгийг харах ёстой. Одоо дэлхий дээр “Шинэ биологи” гарч ирсэн. “Шинэ физик” ч гараад ирлээ. Эдгээр салбарууд дээр зуун мянган патент авагдахад бид ядаж 5000 нь эзэмших эрдэмтэн судлаач, хүн хүчийг боловсруулсан байх хэрэгтэй. Үүний тулд л Монгол улсын боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны төрийн бодлогыг сууриар нь өөрчлөх, сэргэн мандуулах нүсэр их ажил руу бид орсон шүү дээ. Одоо шинэ хөтөлбөрөөр явж байгаа “Миний тавдугаар ангийн хүүхдүүд ирээдүйд галзуу чадвартай” болно. Тэд аравхан жилийн дараа хувьсгал хийнэ гэдэгт би хэзээ ч эргэлздэггүй. Та монголоо “Ид залуу ард түмэн” гэж маш сайхан хэлсэн. Хүн амынх нь дөчин хувь нь боловсролын салбарт байдаг улс дэлхийг ганцхан Монгол. Таньтай уулзаж, ярилцах тусам улс орны маань ирээдүй тодорхой болох шиг санагддаг. Баримжаагүй, хөвж яваа хүмүүсийг өөрийнхөөрөө хөгжих эрх чөлөө олгоно гэдэг гайхалтай? Хүнийг өөрийнхөөрөө байлгах л хамгийн хэцүү болчихсон юм байна. Хэдэн үеэрээ бусдад дарлагдаж, дагаж явсан ард түмэн шүү дээ бид. Хүн төрөлхтөн энэ сайн гэхээр тийш хошуурчих гээд, зурагтаар нэг нөхрийг муулчихаар энэ сайн хүн шүү дээ хэмээн сөргүүлэн бодож чадахгүй болтлоо өөрөөсөө холджээ бид. Өөрөө бодож чаддаг, өөрийнхөөрөө хийдэг, амьдардаг, тэр нь зөв байдаг Монгол хүнийг гаргаж ирэх нь хамгийн чухал. Бид нийтээрээ өөрийнхөөрөө байх хэрэгтэй. Ингэхийн тулд “Монгол ухаан” гэж нэрлэе л дээ. Болохгүй юм байхгүй. Бидний өвөг дээдэс угаасаа шинжлэх ухааны анхны том ялалтуудыг эзэмшиж байсан хүмүүс. Хүн төрөлхтөн гүн нойрондоо байхад бүтэн үхрийн махыг атга үнхэлцэгэнд нь чихэх технологитой байлаа. Одон орны төвтэй, цаасан мөнгөн дэвсгэрттэй, олон олон эрдэмтэн мэргэдтэй улс ганцхан Монгол байсан шүү дээ. Дундад зууны монголчууд өнөөгийн дэлхийг бий болгосон хичнээн мянган технологийг нээсэн билээ. Өнөөгийн бид л өөрийгөө таг мартаад, өрөөлийг дагаж гүйгээд байгаас биш. Монгол хүн өөрийнхөөрөө байж чаддаг, өрөөл бусдад ачлал энэрэлтэй, шинжлэх ухаан, оюуныг эрхэмлэн шүтдэг, багшийг дээдэлдэг, ахмадыг хүндэлдэг, нялхасыг асардаг сайхан ард түмэн шүү дээ. Одоо бүдгэрсэн ч бидний цусанд буцалж байгаа зан чанарууд. Цагаан сар нэг талаар цамаан баяр юм шиг боловч хүн ахтай, дээл захтай шүү гэдгийг зааж өгдөг зан үйл. Хүн хүмүүжлийг үйлээр олж авахаас үглүүлж дуулуулаад хэцүү дээ. Золголт байгаагүй бол чи, чи л гэх байсан. Энэ өдөр л бид буурлуудтайгаа мэдэрч, хайрлаж, халамжилдаг. Маш том боловсрол явж байгаа юм. Энэ мэт агуу их соёлоо иргэн бүр тээгч нь байхын тулд уншиж, сонсч, суралцах хэрэгтэй. Хотын гудамжинд дээл өмсөөд явж байгаа залуу нэг л содон харагддаг шиг морь унасан бүсгүй Монгол хүний нүдэнд ямар сайхан байдаг билээ. Ингэж бид өөрөөр сэтгэхийн тулд өөр харагдаж, өөр соёлын гайхамшигаа мэдрүүлэх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол Япон хүн шиг бодоод, Япон хүн шиг аяглаад Америкуудыг даган баясаад хэзээ ч бүтэхгүй. Иймд шинжлэх ухаан, эдийн засагт хувьсгал хийгчид бусдыг даган баясагчид байж хэзээ ч болохгүй. “Зөв Монгол” гэдгийн утга нь энэ. Монгол, монголоо олсон цагт л сэргэн мандах юм байна? Тийм шүү. Бид гурван саяулаа том ард түмний үр сад учраас шаналаад, дарамттай амьдраад байгаа юм. Хэрэв Монголчууд бодож сэтгээд гаргаад ирвэл хүн төрөлхтөн биднийг хүлээн зөвшөөрч, даган баясах жамтай, тэгж ч байсан. Долоон тэрбум дотроо бид Монгол гэдэг соёл, сэтгэлгээгээрээ өөр байхыг дэлхий шаардаад байна. Тиймээс л хүүхэд бүр авьяастай гээд мянган морин хуурч, мянган уртын дууч, мянган шатарч, мянган биелгээчин төрүүлэхээр чармайгаад яваа юм. Энэ чинь бүгд зөвхөн та бидний урлаг соёл шүү дээ. Долоон тэрбум хүнтэй өрсөлдөж амьдарна гэсэн том зорилго, том мэдлэгийн нийгэм байгуулах гэвэл Монголын шинжлэх ухаан, Монголын соёл, Монголын боловсрол л гэж ярина. Бидэнд хамгийн том улс байгуулж явсан туршлага бий, бид хоосон ард түмэн биш. Гагцхүү миний яриад байгааг хүн бүр тархи оюундаа ягштал шингээж, амьдралын хэвшил болгосон цагт бүтэхгүй зүйл байхгүй. Гурав дахь ярилцлага маань жаргаж байна. Мянга мянган үзэгч, уншигчдынхаа өмнөөс танд хамгийн сайн сайхныг хүсэн ерөөе.
ТАЙЛАН 2015 ШИНЭЧЛЭЛ АМЖИЛТ ШИЙДЭЛ Эмхэтгэн боловсруулсан: Б.Насанбаяр БСШУЯ-ны СБТГ-ын дарга Хянасан: Д.Цогзолмаа БСШУЯ-ны мэргэжилтэн Эхийг бэлтгэсэн: Г.Чинзориг БСШУЯ-ны мэргэжилтэн Гэрэл зургийг: Ч.Лодойсамбуу БСШУЯ-ны мэргэжилтэн Хэвлэлийн хуудас: 17 х.х Хэмжээ: В5
Jiliin tailan 2015

More Related Content

PPTX
Bodlogo bolovsrol
byotgoo_6143
 
PDF
Сургуулин өмнөх боловсролын цөм
bymecss
 
PDF
Суурь боловсролын цөм
bymecss
 
PPTX
Surguuliin umnuh bolovsroliin chanariin shinechleliin uzel barimtlal
byBiligsaikhan Khishigsuren
 
PDF
Sob0727 tsum
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
DOCX
Суралцагч бүрийг хөгжүүлэх нь
byСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
PPTX
“ХҮҮХДЭД ЭЭЛТЭЙ СУРГУУЛЬ” 2012-2014
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
"ОЮУНЛАГ ХӨВСГӨЛ" ХӨТӨЛБӨР
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Bodlogo bolovsrol
byotgoo_6143
 
Сургуулин өмнөх боловсролын цөм
bymecss
 
Суурь боловсролын цөм
bymecss
 
Surguuliin umnuh bolovsroliin chanariin shinechleliin uzel barimtlal
byBiligsaikhan Khishigsuren
 
Sob0727 tsum
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
Суралцагч бүрийг хөгжүүлэх нь
byСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
“ХҮҮХДЭД ЭЭЛТЭЙ СУРГУУЛЬ” 2012-2014
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
"ОЮУНЛАГ ХӨВСГӨЛ" ХӨТӨЛБӨР
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 

What's hot

PPTX
Bagsh
byDarkhijav
 
DOCX
авъяас
byBayanzul Munkhjargal
 
PDF
Surgaltiin bodlogo eo nalaikh
byOdon Ch
 
PPTX
Orchin
byDarkhijav
 
PPTX
"Гар утас сурагчдын сурлага төлөвшилд нөлөөлөх нь" судалгааны ажил
byJiguur complex |"Жигүүр"​ цогцолбор
 
PDF
Suuri0727 tsum
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
DOCX
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж
byСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
PPT
Я.Төмөрбаатар:Боловсролын салбарын өнөөгийн байдал, тулгамдсан асуудлууд
byUnuruu Dear
 
DOCX
багшийн арга зүйг дэмжих технологи
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
PDF
Tsum baga
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
PDF
Arkhangai
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
PDF
сургалтын хүүхдийн хөгжил төлөвшилд
bybayja
 
PPTX
Ghiglel 110
byDarkhijav
 
PPTX
Хүүхдийн хүмүүжил, хөгжил төлөвшил багшийн үйл ажиллагааны үр дүн
bySGS
 
DOCX
илтгэл 2016
byAbirmed Tumurchudur
 
PPTX
JICA Төсөлт ажил хичээлийн судалгаа хүүхдийн хөгжил төлөвшилд нөлөөлөх нь
byza tosontsengel L.Tsendiin neremjit 11 Jil
 
PPTX
2015 uyanga
byIreedui12
 
PPTX
ерөнхий 8-чадвараар-сурагчдыг-хөгжүүлсэн-нь
byUurtsaikh Buynjargal
 
PDF
Biologi shu 2014
byOdon Ch
 
PPTX
Iltgel baagii
bybshur
 
Bagsh
byDarkhijav
 
авъяас
byBayanzul Munkhjargal
 
Surgaltiin bodlogo eo nalaikh
byOdon Ch
 
Orchin
byDarkhijav
 
"Гар утас сурагчдын сурлага төлөвшилд нөлөөлөх нь" судалгааны ажил
byJiguur complex |"Жигүүр"​ цогцолбор
 
Suuri0727 tsum
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж
byСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
Я.Төмөрбаатар:Боловсролын салбарын өнөөгийн байдал, тулгамдсан асуудлууд
byUnuruu Dear
 
багшийн арга зүйг дэмжих технологи
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Tsum baga
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
Arkhangai
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
сургалтын хүүхдийн хөгжил төлөвшилд
bybayja
 
Ghiglel 110
byDarkhijav
 
Хүүхдийн хүмүүжил, хөгжил төлөвшил багшийн үйл ажиллагааны үр дүн
bySGS
 
илтгэл 2016
byAbirmed Tumurchudur
 
JICA Төсөлт ажил хичээлийн судалгаа хүүхдийн хөгжил төлөвшилд нөлөөлөх нь
byza tosontsengel L.Tsendiin neremjit 11 Jil
 
2015 uyanga
byIreedui12
 
ерөнхий 8-чадвараар-сурагчдыг-хөгжүүлсэн-нь
byUurtsaikh Buynjargal
 
Biologi shu 2014
byOdon Ch
 
Iltgel baagii
bybshur
 

Similar to Jiliin tailan 2015

PDF
Бага боловсролын цөм
bymecss
 
PDF
Toon dugaarlal lekts n1 1
byamartuvshind
 
PDF
Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр
byСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
PPTX
Nd tailan 2015.12.30
byAltanmunkh Namnandorj
 
PDF
Bagshiin hugjil 7
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
PPTX
Quality improvement of primary and secondary education
byBiligsaikhan Khishigsuren
 
PDF
Undsen chigleltailan2014
bymecss
 
PPTX
ESON101-Хичээл 7 /20190227/
byE-Gazarchin Online University
 
PPTX
Uilchilgee
byDarkhijav
 
PDF
Targets for 2012 2013 as final 2
bytungalag
 
PDF
Darhan uul 1
bytungalag
 
PPTX
ний
byBayarmaa Anu
 
PDF
2014 2015 оны хичээлийн жилийн зорилт
byKocmoc Umbrella
 
PPTX
Niigmiin hugjil bdaalt
byBayarmaa Anu
 
DOCX
Хичээлийн төлөвлөлт ба хүүхдийн хөгжил
byСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
PPTX
Reform policy
bytungalag
 
PPTX
ерөнхий боловсролын тогтвортой хөгжлийг хангах арга зам
byLuvsandorj Tsogdov
 
PPTX
PDON101-Хичээл-3
byE-Gazarchin Online University
 
PPTX
БАГА, ДУНД БОЛОВСРОЛЫН ЧАНАРЫН ШИНЭЧЛЭЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТ
byMaasuren Baasanbayar
 
PPTX
Лекц№ 7 суралцагч төвтэй сургалт
byE-Gazarchin Online University
 
Бага боловсролын цөм
bymecss
 
Toon dugaarlal lekts n1 1
byamartuvshind
 
Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр
byСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
Nd tailan 2015.12.30
byAltanmunkh Namnandorj
 
Bagshiin hugjil 7
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
Quality improvement of primary and secondary education
byBiligsaikhan Khishigsuren
 
Undsen chigleltailan2014
bymecss
 
ESON101-Хичээл 7 /20190227/
byE-Gazarchin Online University
 
Uilchilgee
byDarkhijav
 
Targets for 2012 2013 as final 2
bytungalag
 
Darhan uul 1
bytungalag
 
ний
byBayarmaa Anu
 
2014 2015 оны хичээлийн жилийн зорилт
byKocmoc Umbrella
 
Niigmiin hugjil bdaalt
byBayarmaa Anu
 
Хичээлийн төлөвлөлт ба хүүхдийн хөгжил
byСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
Reform policy
bytungalag
 
ерөнхий боловсролын тогтвортой хөгжлийг хангах арга зам
byLuvsandorj Tsogdov
 
PDON101-Хичээл-3
byE-Gazarchin Online University
 
БАГА, ДУНД БОЛОВСРОЛЫН ЧАНАРЫН ШИНЭЧЛЭЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТ
byMaasuren Baasanbayar
 
Лекц№ 7 суралцагч төвтэй сургалт
byE-Gazarchin Online University
 

More from mecss

DOCX
утасны жагсаалт
bymecss
 
DOCX
утасны жагсаалт
bymecss
 
PDF
Angli elchin 81 08-09
bymecss
 
PDF
ҮНДЭСНИЙ ШИГШЭЭ БАГ БҮРДҮҮЛЭХ, ТАМИРЧДЫГ СОНГОН ШАЛГАРУУЛАХ ЖУРАМ
bymecss
 
PDF
Хөтөлбөрбатлах тухай
bymecss
 
PDF
Биеийн тамир, спортын салбарын хүний нөөцийн хөтөлбөр батлах тухай
bymecss
 
PDF
Журам шинэчлэн батлах тухай
bymecss
 
DOCX
журам батлах тухай
bymecss
 
PDF
журам шинэчлэн батлах тухай
bymecss
 
DOCX
инновацийн тухай
bymecss
 
DOCX
засгийн газрын тусгай сангийн тухай
bymecss
 
DOCX
зохиогчийн эрх болон түүнд хамаарах эрхийн тухай
bymecss
 
DOCX
патентийн тухай
bymecss
 
DOCX
дээд боловсролын тухай хуулиас
bymecss
 
DOCX
журам батлах тухай
bymecss
 
DOCX
зөвлөмж батлах тухай
bymecss
 
PDF
журам батлах тухай
bymecss
 
PDF
хөтөлбөр батлах тухай
bymecss
 
DOCX
түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлийг хамгаалах, 
сэргээн засварлах үндэ...
bymecss
 
DOCX
соёлын өвийг хамгаалах тухай
bymecss
 
утасны жагсаалт
bymecss
 
утасны жагсаалт
bymecss
 
Angli elchin 81 08-09
bymecss
 
ҮНДЭСНИЙ ШИГШЭЭ БАГ БҮРДҮҮЛЭХ, ТАМИРЧДЫГ СОНГОН ШАЛГАРУУЛАХ ЖУРАМ
bymecss
 
Хөтөлбөрбатлах тухай
bymecss
 
Биеийн тамир, спортын салбарын хүний нөөцийн хөтөлбөр батлах тухай
bymecss
 
Журам шинэчлэн батлах тухай
bymecss
 
журам батлах тухай
bymecss
 
журам шинэчлэн батлах тухай
bymecss
 
инновацийн тухай
bymecss
 
засгийн газрын тусгай сангийн тухай
bymecss
 
зохиогчийн эрх болон түүнд хамаарах эрхийн тухай
bymecss
 
патентийн тухай
bymecss
 
дээд боловсролын тухай хуулиас
bymecss
 
журам батлах тухай
bymecss
 
зөвлөмж батлах тухай
bymecss
 
журам батлах тухай
bymecss
 
хөтөлбөр батлах тухай
bymecss
 
түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлийг хамгаалах, 
сэргээн засварлах үндэ...
bymecss
 
соёлын өвийг хамгаалах тухай
bymecss
 

Jiliin tailan 2015

  • 1.
    Хүүхэд бүхэндээ “Бичадна” гэсэн итгэл өгье БОЛОВСРОЛ, соёл, ШИНЖЛЭх ухааны сайд ЛУВСАННЯМЫН ГАНТӨМӨР
  • 3.
    төрөөс боловсролын талаарбаримтлах бодлого (хэсгээс) ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 4 5 ГУРАВ. БОЛОВСРОЛЫН ХӨГЖЛИЙН СТРАТЕГИ, УДИРДЛАГА, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ 3.1. Боловсролын үйл хэргийг удирдахад төрийн болон нутгийн захиргаа, иргэний нийгмийн байгууллага, гэр бүл, нийгмийн бүх салбарын оролцоонд суурилсан хамтын ажиллагааг бэхжүүлнэ. 3.2. Сургуулийн өмнөх боловсролыг “хүүхдийг сургах, сургуульд бэлтгэх” гэсэн зорилгоос илүүтэйгээр хүний хөгжлийн үндэс, өөрийн онцлог, чадвар, бүтээлч үйлээрээ хөгжих, насан туршийн боловсролын суурь үе хэмээн хөгжүүлнэ. 3.3. Бага боловсролыг эх хэлний чадамжийг эзэмших боломжийг бүрдүүлэн бүтээлч, сурах арга барилтай монгол хүүхэд төлөвших үе хэмээн хөгжүүлнэ. 3.4. Суурь боловсролыг амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бүтээлчээр суралцах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ. 3.5. Бүрэн дунд боловсролыг сонголттой, уян хатан хөтөлбөрөөр мэдээлэл боловсруулах, шийдвэр гаргах чадвар бүхий ирээдүйд эзэмших мэргэжлийн суурь баримжаа олгох үе хэмээн хөгжүүлнэ. 3.6. Дээд болон мэргэжлийн боловсрол нь хөдөлмөрийн даяарчлагдсан зах зээлд амжилттай өрсөлдөх, бие даан ажлын байр бий болгох, улс үндэстний болон орон нутагт тулгамдаж байгаа асуудлыг үндэсний онцлогт тулгуурлан шийдвэрлэх, үндэсний инновацийн чадавхийг бэхжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ. ЭХ ХЭЛНИЙ ЧАДАМЖ БҮТЭЭЛЧЭЭР СУРАХ АРГА БАРИЛ МОНГОЛ ХҮҮХЭД ТӨЛӨВШИХ ҮЕ АМЬДРАХ УХААН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ СУУРЬ МЭДЛЭГ ЧАДВАР БИЕ ДААН СУРАЛЦАХ ЧАДАМЖ ЭЗЭМШИХ ҮЕ МЭДЭЭЛЭЛ БОЛОВСРУУЛАХ ЧАДВАР ШИЙДВЭР ГАРГАХ ЧАДВАР МЭРГЭЖЛИЙН ЧИГ БАРИМЖАА ОЛГОХ ҮЕ ӨРСӨЛДӨХ ЧАДВАРТАЙ АЖЛЫН БАЙР БИЙ БОЛГОХ ЧАДВАРТАЙ АСУУДАЛ ШИЙДВЭРЛЭХ ИННОВАЦИЙН ЧАДАВХ БЭХЖҮҮЛЭХ ОНЦЛОГ, ЧАДВАР, БҮТЭЭЛЧ ҮЙЛЭЭР ХӨГЖИХ ХҮНИЙ ХӨГЖЛИЙН ҮНДЭС НАСАН ТУРШИЙН БОЛОВСРОЛЫН СУУРЬ ҮЕ 2014-2024 он хүртэл Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлого батлууллаа
  • 4.
    7 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын талаар баримтлах бодлогo, 2013 ХҮҮХЭД БҮРИЙН ХӨГЖИЛ БАГА НАСНЫ ХҮҮХЭД ГЭЖ ХЭН БЭ? “Бага насны хүүхэд бол төрөлхийн сониуч зангаараа хүрээлэн буй орчноо таньж мэдэх их хүсэл эрмэлзэлтэй, аливааг оролдож, хийхийг чармайж байдаг, хүлээж авсан мэдээллээ боловсруулж чаддаг, харилцааны явцад зөв буруу, сайхан муухайг ялган салгаж, бусдын дунд дасан зохицох чадвартай, идэвхтэй суралцагч” СУРГАЛТЫН ЗАРЧМУУДЫН ӨӨРЧЛӨЛТ Өмнө нь СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2007 Хүүхдийн эрүүл энх өсч бойжих, асран хамгаалуулах, эрхийг хүндэтгэсэн байх; Сургалтын орчны осол аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн шаардлагыг хангасан байх; Хүүхдийн нас, сэтгэхүйн хэрэгцээ, сонирхлыг харгалзсан, бие даан сурах хөгжих боломжийг хангасан байх; Танин мэдэхүйн дэвшилтэт үзэл онолд суурилсан, шинжлэх ухаанч байх; Хүүхдийн бие бялдар оюун ухаан, нийгэмшихүйн хөгжлийн ялгаатай байдалд нийцсэн байх; Хүүхэд бүрийн хөгжих хамгаалагдах, өөрийгөө илэрхийлэх тэгш эрхийг хангасан байх; Одоо СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2013 Хүүхдийн нас, сэтгэц, хөгжлийн онцлогт нийцэх; Хүүхэд бүрийн онцлогийг харгалзах; Хүүхдийн тал бүрийн хөгжлийг хангах; Хүүхэд бүрийг сургуулийн өмнөх боловсрол эзэмших тэгш боломжоор хангах; Эцэг эх ба багш нар сурган хүмүүжүүлэгч түншүүд Тоглоом бол хүүхдийн суралцах үндсэн үйл Боловсролын чанарыг хүүхдийн чадамж (эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, төлөвшил)-аар үнэлэх; Сургалтын арга зүй, технологийг боловсронгуй болгох; *шинэ *шинэ *шинэ *шинэ СУРГУУЛИЙН ӨМНӨХ БОЛОВСРОЛ: Сургуулийн өмнөх боловсролыг “Хүүхдийг сургах, сургуульд бэлтгэх гэсэн зорилгоос илүүтэйгээр хүний хөгжлийн үндэс, өөрийн онцлог, чадвар, бүтээлч үйлээрээ хөгжих, насан туршийн боловсролын суурь үе” хэмээн хөгжүүлнэ. Улсын их хурлын 12 дугаар тогтоол МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР БАРИМТЛАХ БОДЛОГО (2014-2024)
  • 5.
    8 бодлого - хэрэгжилт 9 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ХҮҮХДИЙН СУРАЛЦАХ ҮЙЛИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ Өмнө нь СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2007 Одоо СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2013 Ихийг заавал илүү хөгжинө. Олон хичээл, хөгжүүлэх үйл ажиллагааг нарийвчилсан хуваариар явуулдаг. Тоглох нь хүүхдийн суралцах үндсэн үйл байна. Цэцэрлэгийн багшийн хүүхэдтэй ажиллаж буй нийт хугацааг хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх цаг хэмээн үзнэ.ДУНД БҮЛЭГ 36 хичээл 54 хөгжүүлэх үйл ажиллагаа540/ жилд АХЛАХ БҮЛЭГ 48 хичээл 72 хөгжүүлэх үйл ажиллагаа720/ жилд БЭЛТГЭЛ БҮЛЭГ 60 хичээл 90 хөгжүүлэх үйл ажиллагаа900/ жилд 08:00 12:00 17:00 БАГШИЙН БЭЛТГЭСЭН ХИЧЭЭЛ, ХӨГЖҮҮЛЭХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА АЧ ХОЛБОГДОЛ БАГАТАЙ ЦАГ Хүүхэд тоглох, бие засах, гар нүүрээ угаах, хооллох, зурах, урлах, ном үзэх, дуулах гэх мэт цэцэрлэгт явагддаг бүхий л үйл ажиллагааны явцад орчноо улам илүү танин мэдэж, чадваржиж, өөрийгөө удирдан авч явах, бусадтай харилцахад суралцаж байдаг. 08:00 17:00 ХҮҮХЭД БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ ЦАГ ҮНЭЛГЭЭНИЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Өмнө нь СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2007 Одоо СӨБ-ын сургалтын бодлого, 2013 ХҮҮХЭД Хүүхдийн эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, дадал, төлөвшлийг сургалтын явц болон эцэст хөгжлийн ахисан түвшингээр нь үнэлнэ. ХҮҮХЭД Тухайн хүүхдийн онцлогийг илрүүлэх, хөгжлийн ахицыг тогтоохын тулд шаардлагатай мэдээллүүдийг цуглуулж, баримтжуулна. БАГШ БАГШ Сургалтын чанарын өөрийн үнэлгээг үнэлгээний стандарт үндэслэн улирал бүрийн эцэст тухайн цэцэрлэг, хөндлөнгийн үнэлгээг боловсролын асуудал эрхэлсэн төв байгууллага, аймаг, нийслэлийн боловсролын газар, эрх бүхий бусад байгууллага хийнэ. Багшийн ажлын үнэлгээний үндсэн шалгуур нь хүүхдийн хөгжлийн ахиц өөрчлөлт болон багшийн хүүхдүүдтэй харилцаж, ажиллаж буй арга барил, чадвар байна. Багшийн үнэлгээ нь өөрийн болон хөндлөнгийн (эцэг эх, хамт олон) үнэлгээгээр хийгдэнэ. ХҮҮХЭД БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР 2015-2016 оны хичээлийн жилээс ҮНДЭСНИЙ ХЭМЖЭЭНД ХЭРЭГЖИж эхлэв хүүхЭд БҮРИЙГ хөгжүүлэх шинэлэг арга, технологи хэрэгжиж эхэллээ 1 Багшийн гарын авлага “Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийн төлөө!” - сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын шинэ бодлого багш бүрийн гарт хүрэв. СӨБ-ын сургалтын цөм хөтөлбөрийн туршилт Сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөр, түүнийг дагалдах хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх ажиглалтын хуудсыг боловсруулж, 2014-2015 оны хичээлийн жилд аймаг, нийслэлийн 12 түшиц цэцэрлэгт туршив. Туршилтад 673 хүүхэд, 138 багш, арга зүйч, эрхлэгч хамрагдлаа. Энэ ажилд 60 цэцэрлэг өөрийн санаачлагаар оролцлоо. СӨБ-ын сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн судалгаа Сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн судалгааг 2015 оны 5, 6 дугаар сард хийлээ. Үнэлгээний судалгаанд нийслэл, Баянхонгор, Дорнод, Завхан аймгийн нийт 16 цэцэрлэг хамрагдсанаар сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөр, ажиглалтын хуудсыг боловсронгуй болгох, хэрэгжилтийн явцад гарах эрсдэлийг бууруулж, амжилттай хэрэгжих боломж бүрдлээ. “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” нэвтрүүлэг Сургуулийн өмнөх боловсролын чанарын шинэчлэл, хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх багшийн арга зүйн хөгжлийн талаарх мэдээллийг олон нийтийн хүртээл болгож, TV5 телевизтэй хамтран “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” сэдэвт 20 цуврал нэвтрүүлгийг 2015 оны 8 дугаар сард улс даяар нэвтрүүлгийг хүргэлээ. Цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх бэлтгэл хэрхэн хийгдэв.
  • 6.
    10 бодлого - хэрэгжилт 11 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх сургалтын цөм хөтөлбөр Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх “Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр” үндэсний хэмжээнд хэрэгжиж эхэллээ2 Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015 оны “Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр батлах тухай” А/301 дүгээр тушаалаар “Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр” түүнийг дагалдах “Хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх ажиглалтын хуудас” батлагдлаа. “Сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилго нь хүүхэд бүрийг бие, сэтгэлээр эрүүл өсгөн бойжуулахад багш, судлаач, эцэг эх хамтран ажиллахад дэмжлэг үзүүлж, хүүхэд бүр өөрийн онцлог, бүтээлч үйлээрээ хөгжих боломж олгох”-д оршино. • Зарчим: Боловсролын чанарыг хүүхдийн чадамж (эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, төлөвшил)-аар үнэлэх СӨБ-ын сургалтын бодлого 2013 Үнэлгээ Юуг: Хүүхдийн чадваруудыг илрүүлэх Яаж: Хяналтын хуудас, ажиглалтаар Үнэлгээ Юуг: Хүүхэд бүрийн онцлог, чадамжийг илрүүлэх Яаж: Чөлөөт ажиглалт, Ажиглалтын хуудас, Хувийн хавтсыг хамтад нь хэрэглэж Үндэслэл • Бэлтгэл бүлгийн сургалтын хөтөлбөр, • Ахлах бүлгийн сургалтын хөтөлбөр, • Дунд бүлгийн сургалтын хөтөлбөр, • Бага бүлгийн сургалтын хөтөлбөр, “Сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөр” 2015 он Хүүхдийн эзэмших чадварыг нас/бүлгээр бус, I-III хүрэл ахисан түвшингээр томъёолсон. Хүүхдийн эзэмших мэдлэг, чадварыг хэт нарийвчлан авч үзсэн. » Сургуулийн өмнөх нийт насанд 268 мэдлэг, 616 чадвар эзэмшүүлэхээр заасан Агуулгыг улирлаар заасан • Хүүхэд бүрийн хөгжил адилгүй • Цэцэрлэг өөрийн үзэл баримтлалаар хэрэгжүүлэх боломжтой • Багш нар хэрэглэхэд дөхөм • Салангид мэдлэгээс холбоо хамаарал, учир шалтгаан, чадвараас чадамж • Цэцэрлэг, багшийн бие даасан, бүтээлч үйлийг дэмжсэн Хүүхдийн эзэмших чадвар дадлыг нас/бүлэг тус бүрээр томъёолсон. Хүүхдийн эзэмших мэдлэг, чадварыг цогц байдал (чадамжид ойртуулан)-аар тодорхойлсон » Сургуулийн өмнөх нийт насанд 7 ерөнхий, 41 тусгай чадвар Агуулга, арга зүй нээлттэй өмнө одоо ЯМАР БАЙХ ВЭ? • Цогц • Бодитой • Нийтлэг дүр төрхийг илрүүлсэн • Ахицыг тодорхойлсон ХЭЗЭЭ ҮНЭЛЭХ ВЭ? • Өдөр тутамд ЮУГ ҮНЭЛЭХ ВЭ? • Чадамж • Онцлог ЯАЖ ҮНЭЛЭХ ВЭ? • Ажиглаж • Баримтжуулж ЮУГ АНХААРАХ? • Сайн тал илрүүлэх • Багшийн ачаалал багатай байх Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрт Хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх арга зүй шинэчлэгдлээ. Цөм хөтөлбөрийн дагуу хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх программтай боллоо Багш хүүхдийн хөгжлийн ахицыг “Чөлөөт ажиглалт”, “Хувийн хавтас”, “Ажиглалтын хуудас”-аар үнэлдэг боллоо.
  • 7.
    12 бодлого - хэрэгжилт 13 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд арга зүйн дэмжлэг үзүүлэх хэрэгжилтийн баг үндэсний хэмжээнд нийт 39,431 км зам туулж 21 аймаг, 9 дүүргийн цэцэрлэг бүрт хүрч ажиллалаа 3 Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр, түүнийг дагалдах хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх ажиглалтын хуудсыг 2015-2016 оны хичээлийн жилээс үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажлын хүрээнд 3 үе шаттай сургалт зохион байгууллаа. Давхардсан тоогоор нийт 8790 багш, ажилтан сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр хэрэгжүүлэх сургалт, зөвлөн туслах үйл ажиллагаанд хамрагдлаа. 2015.01.12 - 05.15 - 7000 багшийн сургалт 17 сургагч багш 4 баг болон 21 аймаг, 9 дүүргийн цэцэрлэгийн багш, арга зүйч, эрхлэгч, сургуулийн өмнөх боловсролын мэргэжилтэн, нийт 7000 гаруй хүнийг хамруулсан сургалтыг зохион байгуулав. 2015.08.02 - 08.04 - 30 мэргэжилтний сургалт Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг орон нутгийн хэмжээнд мэргэжил, арга зүйн удирдлагаар хангаж ажиллах аймаг, нийслэлийн Боловсролын газар, хэлтсийн сургуулийн өмнөх боловсрол хариуцсан 30 мэргэжилтний сургалтыг зохион байгуулж, 2015-2016 оны хичээлийн жилээс хэрэгжүүлэх бэлтгэл хангалаа. 2015.10.15 - 12.15 - 90 цэцэрлэгт зөвлөн туслав Хэрэгжилтийн баг 21 аймаг, 9 дүүргийн нийт 90 цэцэрлэгийн үйл ажиллагаанд хүүхэд хөгжүүлэх үзэл баримтлал, цэцэрлэгийн сургалтын хөтөлбөр боловсруулан хэрэгжүүлэх, хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх арга зүйг сайжруулахад зөвлөн тусалсан болно. Энэхүү сургалтад цэцэрлэгийн 1760 багш, ажилтан хамрагдлаа. Увс аймаг, зөвлөн туслах ажлын явц дахь багш нарын нэгдсэн сургалт 2015.11 сар Дундговь аймаг, 4 дүгээр цэцэрлэг, Багш нарт зөвлөн туслаж байгаа нь. 2015.11 сар Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, зөвлөн туслах чиг үүрэг бүхий “Сургуулийн өмнөх боловсролын чанарын шинэчлэлийн баг” Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015 оны А/372 дугаар тушаалаар томилогдов. СУРГАЛТЫН ОРЧИНД ГАРЧ БУЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Дорнод аймгийн 1 дүгээр цэцэрлэгийн гадаа талбай (2015 оны 9 сар) Нийслэлийн 42 дугаар цэцэрлэгийн хүүхдүүд (2013 оны 5 сар) Шинийг олж харахын тулд, зайлшгүй ямар нэгэн шинэ юм хийх хэрэгтэй. “ ” Г.К.Лихтенберг Нийслэлийн 120 дугаар цэцэрлэгийн гадаа талбай (2013 оны 9 сар)
  • 8.
    14 бодлого - хэрэгжилт 15 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 БАГШИД ГАРЧ БУЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Багш юу хийж байв? Багш одоо юу хийж байна вэ? Бичиг цаасны ажил (олон хичээл, хөгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөлт) Голдуу багш төвт сургалт (Зааж зааварлах үйл их, хүүхдийг бага сонсдог) Ангиа тохижуулах, сургалтын хэрэглэгдэхүүн бэлтгэх Хүүхдийн хөгжлийг өдөөх орчныг бүрдүүлэх Хүүхдээс ирж буй дохио сигнал (асуулт...) бүрт ач холбогдол өгч, хариу үйлдэл үзүүлэх Хүүхэд бүрийг судлах Хүүхэд бүртэй ажиллаж, олон хувилбарт арга барилыг бүтээх Юу хүсэж, сонирхож байгаа талаар хүүхдүүдтэй ярилцах Хүүхдийг сонсох, туслах, чиглүүлэх Хүүхэдтэй хамтдаа тоглох, бүтээх, үлгэрлэх. Нийслэлийн 101 дүгээр цэцэрлэгийн бага бүлгийн 2 настнууд цэцэрлэгт орж буй анхны өдрөө уйлаагүй (2013.09.02) Улиастайн IX дүгээр цэцэрлэгийн багш хүүхдүүдтэйгээ (2015 оны 03 сар) сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, үр дүн ХҮҮХДЭД ГАРЧ БУЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Хүүхэд юу хийж байв? Хүүхэд одоо юу хийж байна вэ? Багшийн удирдлага, заавраар явагддаг олон хичээл болон хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд оролцох Хүүхэд өдөр тутмын үйл ажиллагаанд сонголтгүй, идэвх санаачилга багатай, бүтээлч бус оролцох Цаг гарвал тоглох Хүүхэд бүр сонголтоороо өөр өөр зүйлийг хийх (Ж: сургалтын булангуудад) Тоглонгоо суралцах Санаа бодол, санал, хүслээ илэрхийлэх Бие дааж, өөрөө өөртөө үйлчлэх Бусадтай тоглох, ажил үйл гүйцэтгэх Хариуцлага хүлээх Байнга хөдөлгөөнд байх Бүтээлч дасгал, даалгавруудыг гүйцэтгэх Шинжлэн судлах, турших Асуудлыг олон аргаар, бүтээлчээр шийдэх. Өмнөговь, 2 дугаар цэцэрлэгийн “Баян намар” дуулалт жүжиг, (2015 оны 11 сар) Хүүхэд бүр сонгосон, сонирхсон зүйлээ хийдэг Нийслэлийн 51 дүгээр цэцэрлэг (2015 оны 11 сар) Амжилтанд хүрэх хамгийн тодорхой зам бол олон дахин давтсан оролдлого юм. “ ” Томас Эдисон
  • 9.
    16 бодлого - хэрэгжилт 17 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ЭЦЭГ, ЭХЭД ГАРЧ БУЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Сургалтын орчин бүрдүүлэхэд эцэг эх өөрсдөө идэвх санаачилга гарган оролцдог болсон. Эцэг, эх хүүхдийнхээ хөгжил, төлөвшилд илүү анхаардаг болж байна. Шийдвэр гаргахад эцэг, эх оролцдог, ялангуяа хүүхдүүдтэй холбоотой асуудлыг шийдвэрлэхэд эцэг эхчүүдийг нээлттэй оролцуулдаг болсноор тулгамдаж байгаа асуудлыг хамтдаа шийдвэрлэдэг болсон. Хөвсгөл аймгийн 6 дугаар цэцэрлэгийн хүүхдүүдийн аав нарын хийсэн тоглоомын талбай дахь сургалтын хэрэглэгдэхүүн (2015 оны 11 сар) Нийслэлийн 179 дүгээр цэцэрлэгийн бэлтгэл бүлгийн Тана-Эрдэнийн аав Л.Чинзоригийн өөрийн санаачилгаар хийсэн хувцасны шүүгээ (2013 оны 10 сар) Нийслэлийн 42 дугаар цэцэрлэгийн хүүхдүүд эцэг эх, багштайгаа (2013 оны 9 сар) сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, үр дүн Чингэлтэй дүүргийн цэцэрлэг бүр түшиц анги нээн тоглонгоо суралцах арга зүйг нэвтрүүллээ Чингэлтэй дүүргийн Боловсролын хэлтсээс сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, бэлтгэл ажлыг хангуулах ажлын төлөвлөгөө гарган ажиллалаа. Уг ажлын хүрээнд цэцэрлэг бүрт нэг багшийг саналаар нь сонгож, түшиц анги байгуулан тоглонгоо суралцах арга зүйг нэвтрүүлэв. Мөн төлөвлөгөөний дагуу багш нарыг сургалтад хамруулах, зөвлөн туслах үйлчилгээ авах, бусад дүүргийн цэцэрлэгээс туршлага судлах гэх мэт үйл ажиллагаазохионбайгуулжээ. 4 цэцэрлэгт анх явж байгаа хүүхдийг уйлуулахгүй байх аргачлал боловсруулжээ Дархан-Уул аймгийн 18 дугаар цэцэрлэгийн хамт олон “Хүүхдийг цэцэрлэгт амархан дасгах аргачлал”-ыг боловсруулж хэрэгжүүлсэн бөгөөд өдгөө тус цэцэрлэгийн аргачлалыг Дархан-Уул аймгийн бүх цэцэрлэгт хэрэгжүүлэхээр аймгийн ИТХ-ын тогтоол гарчээ. Эрхлэгч Ж.Дэжидмаа: Эхний өдөр эцэг, эх хүүхэдтэйгээ цэцэрлэг дээр ирж нэг цаг тоглоно. Дараагийн өдөр 2 цаг, дараагийн өдөр 3 цаг тоглоод ирэхээр хүүхэд энэ газар айх орчин биш гэдгийг мэдэрдэг. Хэдэн өдөр явсаны дараа тоглоомын төв рүү орж байгаа юм шиг айдасгүй, уйлахгүй цэцэрлэгтээ ирдэг. Хүүхдийг дуртай зүйлээр нь тоглонгоо хөгжүүлэхийг зорилгоо болгож цэцэрлэгийн орчныг хүүхдийн сонирхолд нийцүүлсэн төрөл бүрийн булан болгон тохижуулсан. 5
  • 10.
    18 бодлого - хэрэгжилт 19 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 хүүхдийн хөгжлийн нэгдсэн цахим хуудастай боллоо www.buuvei.mn 6 цэцэрлэгийн багш докторын зэрэг горилохоор судалгааны ажил хийжээ 7 Өмнөговь аймгийн 24 дүгээр цэцэрлэгийн багш Ц.Үүрцайх хүүхдийг ажиглангаа тэмдэглэл хөтөлж, хүүхэд нэг бүрт тохирсон сургалт явуулах арга зүйг боловсруулжээ. Ц.Үүрцайх: Манай анги 43 хүүхэдтэй. Намар хүүхдүүдээ орж ирэхэд нь чиглэл чиглэлээр нь ажиглаад тухайн хүүхэд юу ярив, яаж харилцав, түүн дээр дүгнэлтээ гаргаж ажилладаг. Хэнийх нь ярих чадвар дээр, хэнийх нь үйл хөдлөл дээр яаж анхаарах вэ гэдгээ төлөвлөөд олон давталттай судлаад явдаг. Явцад нь ажиглаад, тэмдэглэл хөтлөөд л явна. Хавар цэцэрлэг тарах үеэр дахиад нэгдсэн дүгнэлтээ гаргадаг. Хүүхэд бүртээ ажиглалтын дэвтэртэй, анх орж ирнээс төгсөхдөө хэрхэн хөгжснийг эцэг, эхчүүдэд танилцуулахад тэд дуртай байдаг. сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, үр дүн Сэлэнгэ аймаг, Сүхбаатар сумын улсын тэргүүний 4 дүгээр цэцэрлэг Завхан аймаг, түшиц 1 дүгээр цэцэрлэг, банш хийдэг багачууд
  • 11.
    20 бодлого - хэрэгжилт 21 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 СӨБ-ыг хувилбарт сургалтаар эзэмшижбуйхүүхдүүдсургалтын хэрэглэгдэхүүнтэй боллоо. Үүнд төрөл бүрийн үзүүлэн, дасгал ажлын дэвтэр багтав. 3000 СУРГАЛТЫН ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН МАЛЧДЫН ХҮҮХДҮҮД сургалтын хэрэглэгдэхүүнтЭй боллоо9 Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх сургалтын орчин бүрдлээ төрийн өмчийн Цэцэрлэгүүд сургалтын хэрэглэгдэхүүн, номтой боллоо 8 777 1.5542 =* ЦЭЦЭРЛЭГ САЯ ₮ ТЭРБУМ ТӨГРӨГ Төрийн өмчийн 777 цэцэрлэг тус бүр 2 сая төгрөгөөр ном, сургалтын хэрэглэгдэхүүнээ эцэг эх, багшийн саналаар худалдан авлаа. 1000 цэцэрлэгт нийт 2.2 тэрбум төгрөгийн иж бүрэн тоглоом, номын багц, хэрэглэгдэхүүн нийлүүллээ 10 2.2ТЭРБУМ ТӨГРӨГ 3,8САЯ ₮ ИЖ БҮРЭН ТОГЛООМЫН БАГЦ 500 ЦЭЦЭРЛЭГ Хэнтий аймгийн Хэрлэн сумын 1 дүгээр цэцэрлэгийн арга зүйч Д.Цолмон: “Яамнаас өгсөн тоглоом янзын гоё. Энэ тоглоомуудыг ашиглаад бид өөрсдөө бас хөгжиж байна” Булган аймгийн 1 дүгээр цэцэрлэгийн эрхлэгч Б.Мягмарцэнд: “Манай цэцэрлэгийн нягтлан өөрөө хүүхдүүдэд шатрын дугуйлан хичээллүүлдэг. Гэтэл өөрөө төсөл бичиж хөөцөлдөж байгаад 300 000 төгрөгийн шатар авч ирээд тавьчихсан шүү” 0,6САЯ ₮ НОМЫН БАГЦ, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН 500 ЦЭЦЭРЛЭГ
  • 12.
    22 бодлого - хэрэгжилт 23 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 цэцэрлэгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр шинээр баригдсан 127 цэцэрлэгт 31,750 хүүхэд хамрагдаж байна 11 30 цэцэрлэг, 3040 ортой 27 цэцэрлэг, 2625 ортой 37 цэцэрлэг, 3775 ортой 33* цэцэрлэг, 3295 ортой 2012 2013 2014 2015 ШИНЭЭР БАРИГДСАН ЦЭЦЭРЛЭГ 127* цэцэрлэг, 12735 ортой 127 шинэ цэцэрлэг ашиглалтад орсоноор: • 31,750 хүүхэд хамрагдаж • 1,016 багш • 2,540 иргэн шинээр ажилтай боллоо Үүнээс 35 барилга нь цэцэрлэгийн өргөтгөл юм. 79,290 83,578 72,193 90,215 107,060 122,104 103,421 107,661 112,973 142,065 157,181 167,084 180,969 193,672 206,636 225,388 2000-01 01-02 02-03 03-04 05-06 06-07 07-08 08-09 09-10 10-11 11-12 12-13 13-1404-05 Үүнээс: малчдын хүүхэд Үүнээс: хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдСӨБ-д хамрагдсан нийт хүүхэд 15,000 14,261 10,072 18,057 22066 16749 19927 22,277 26,062 30,561 29,806 518 680 816 1058 1031 988 1156 1,220 1,161 1,300 1368 839839 СӨБ-д хамрагдсан хүүхдийн тоо /Хичээлийн жилээр/ 14-15 32,734 1438 15-16 31,977 1369 5,772
  • 13.
    24 бодлого - хэрэгжилт 25 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолны цэсийг шинэчлэх, хоол хүнсний шим тэжээл, өсөлт, хөгжлийн хамаарлыг тооцох аргачлалыг боловсрууллаа. Хүүхдийн үдийн хоол, цайны мөнгийг 50 хувиар нэмж, хүнсний технологи, аюулгүй байдлыг сайжруулав 12 СУРГУУЛЬ, ЦЭЦЭРЛЭГ, ДОТУУР БАЙРУУДАД НИЙТ 310 ШИРХЭГ ГАЛ ТОГООНЫ ИЖ БҮРЭН ТОНОГ ТӨХӨӨРӨМЖ НИЙЛҮҮЛЭВ 13 ЦЭЦЭРЛЭГИЙН ХООЛНЫ ЦЭСИЙГ ШИНЭЧЛЭВ14 Онцлог нь • Зарим нэр төрлийн хоолны цэсийг хүүхдэд тохиромжтой ороннутагтөргөнхэрэглэгддэг хүнсний бүтээгдэхүүнээр орлуулсан • Хүүхдийн хоол шим тэжээл, өсөлт хөгжлийг тооцох аргачлал тусгасан 1100 (+50%)1650 2400 2400 2315 600 1600 (+50%) 400 (+50%) хоолны ДУНДАЖ зардал 24 цагийн цэцэрлэг үдийн цай 1100 (+68%) тусгай болон сувиллын цэцэрлэг 1545 (+50%) дотуур байр 310 ГАЛ ТОГООНЫ ТОНОГ ТӨХӨӨРӨМЖ =5.6ТЭРБУМ ТӨГРӨГ НИЙТ ТӨСӨВ ТЭРБУМ Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Л.Гантөмөр, “Монголын сургуулийн өмнөх боловсролын хувийн хэвшлийн байгууллагуудын холбоо” ТББ-ын тэргүүн Т.Мөнх-Алдар нар 3000 хүүхдийг хувийн цэцэрлэгт үнэгүй хамруулах “Сайн үйлсийн аян”-ыг эхлүүлж, санамж бичигт гарын үсэг зурлаа. Аяны хүрээнд нийслэлд үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн бус өмчийн цэцэрлэгүүд 2015-2016 оны хичээлийн жилд нийслэлийн төрийн өмчит ерөнхий боловсролын сургуулийн багш, ажилчдын хүүхдүүдийг үнэ төлбөргүй сургаж, хөгжүүлж байна. Хувийн хэвшлийн цэцэрлэгүүд 3000 хүүхдийг үнэ төлбөргүй цэцэрлэгтээ хамруулсанаар энэ салбарт 30 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж чадлаа. Багш нарын 3000 хүүхэд цэцэрлэгт үнэ төлбөргүй хамрагдаж байна 15 хүүхэд нэг бүр эрүүл, аюулгүй орчинд хөгжих сургалтын орчны стандарт батлагдлаа 16 Бага насны хүүхэд нэг бүр эрүүл, аюулгүй орчинд хөгжих “Сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагын сургалтын орчны стандарт” 2015 оны 12 сарын 24-нд анх удаа Стандартчилал хэмжил зүйн үндэсний зөвлөлөөр батлагдлаа.
  • 14.
    26 бодлого - хэрэгжилт 27 сургуулийнөмнөх боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 хөдөөгийн багуудад нүүдлийн 296 гэр цэцэрлэг нийлүүлэв17 296ГЭР ЦЭЦЭРЛЭГ Азийн хөгжлийн банкны “Хөдөөгийн болон шилжин суурьшсан иргэдийн хүүхдэд сургуулийн өмнөх боловсрол олгох”, Дэлхийн банкны “Боловсролын түншлэл” төслүүдийн хүрээнд 21 аймгийн хөдөөгийн багт нийт 296 иж бүрэн гэр цэцэрлэг нийлүүллээ. ТАВИЛГА, ТОГЛООМ ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН+ Сургуулийн өмнөх боловсролын хувилбарт сургалтын журамтай боллоо Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын А/131 дугаар тушаалаар “Сургуулийн өмнөх боловсролын хувилбарт сургалтын үйлчилгээнд тавигдах шаардлага”, “Сургуулийн өмнөх боловсролын хувилбарт сургалт зохион байгуулах журам”-ыг баталж хэрэгжүүлснээр хувилбарт сургалтын санхүүжилтийг тодорхой болголоо. Хувилбарт сургалтын журмаар ээлжийн бүлэг, явуулын багш жилд 2-оос доошгүй удаа, нүүдлийн бүлэг жилд 6 сар хүртэлх хугацаагаар ажиллах боломж бүрдснээр хувилбарт сургалтын хугацаа 100 гаруй хоногоор нэмэгдэж сургалтын чанарыг сайжруулах ач холбогдолтой боллоо. 18 малчдын 2300 хүүхэд гэр бүлийн орчинд сургуульд бэлтгэГДлэЭ Тус яам Японы хүүхдийг ивээх сантай хамтран алслагдсан хөдөөгийн малчдын сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн сурч хөгжих хэрэгцээг дэмжихэд чиглэсэн, 5 настай хүүхдийг гэрийн нөхцөлд эцэг эхийн тусламжтайгаар сургуульд бэлтгэх хөтөлбөрийг 4 аймгийн 30 суманд хэрэгжүүллээ. Тус хөтөлбөрийн хүрээнд малчин эцэг эхэд зориулсан “Та өөрөө багш”, хүүхдэд зориулсан “Би чадна” гарын авлагыг нэмэлт цахим хэрэглэгдэхүүн болон эцэг эхийн хамт сонсох байдлаар тус тус боловсруулж 2300 гаруй малчин өрхийн 5 настай хүүхэд, тэдний эцэг эхэд хүргэн сургалтыг зохион байгууллаа. Энэ ажлын хүрээнд эдгээр хүүхдэд зориулсан Номын болон тоглоомын багцыг бэлтгэн, ерөнхий боловсролын сургуулийн номын сангаар дамжуулан хүүхэд ээлжлэн хэрэглэж байгаа нь үр дүнтэй арга хэмжээ болж байна. 19 2300ХҮҮХЭД Сургуулийн өмнөх боловсролд хамрагдаж чадахгүй байгаа 5 настай хүүхэд бүрт зориулсан “Дасгал ажлын дэвтэр”-ийг Японы Хүүхдийг Ивээх сангийн 30,0 сая төгрөгийн санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр 10,0 мянган хувь хэвлүүллээ. Үүний үр дүнд малчин өрхийн болон амьжиргааны баталгаажих түвшнээс доогуур орлоготой, хотын захын хорооллын өрхийн 5 настай 10,0 мянган хүүхдийг гэр бүл, эцэг эхийн дэмжлэгтэйгээр хөгжүүлэх боломж бүрдэж байгаагаараа чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ болж байна. 10,000 ХҮҮХДИЙГ ЭЦЭГ ЭХИЙН ДЭМЖЛЭГТЭЙГЭЭР ХӨГЖҮҮЛЭХ БОЛОМЖ БҮРДЭЖ БАЙНА 20
  • 15.
    29 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 БАГА БОЛОВСРОЛ: Бага боловсролыг эх хэлний чадамжийг эзэмших боломжийг бүрдүүлэн бүтээлч, сурах арга барилтай монгол хүүхэд төлөвших үе хэмээн хөгжүүлнэ. Улсын их хурлын 12 дугаар тогтоол МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР БАРИМТЛАХ БОДЛОГО (2014-2024) хүүхЭд БҮРИЙГ хөгжүүлэх бага боловсролын цөм хөтөлбөр үндэсний хэмжээнд амжилттай хэрэгжиж байна 1 Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг 2012-2014 онд 40 лаборатори сургууль дээр 1398 багш, 29800 сурагч, 20860 эцэг эхчүүдийн хүрээнд амжилттай хэрэгжүүлж, үндэсний хэмжээнд түгээн дэлгэрүүлэхэд бэлтгэв. Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг 283 эрдэмтэн, багш, судлаачид үндэсний болон олон улсын судалгаа, туршилтын үр дүнд боловсруулж Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын 2014 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдрийн 240 тоот тушаалаар батлагдан 756 сургуулийн 13817 багш, 229800 сурагчийн хүрээнд хэрэгжүүлж байна. 2013.09.22 - 09.24 204 багш, удирдлагын сургалт 40 лаборатори сургуулийн 124 бага ангийн багш, 80 удирдлагууд оролцсон. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх бага боловсролын шинэчилсэн хөтөлбөрийг туршин хэрэгжүүлэх мэдээлэл, зохион байгуулалт, хүрэх үр дүнг тодорхойлсон сургалт боллоо. 2013.03.20 - 03.30 Нийслэлийн 9 дүүргийн 3000 бага ангийн багшийн сургалт Бага боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн үр дүн, сайн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх сургалтыг 23 сургагч багш, 6 бүсээр 3000 багшийн хүрээнд зохион байгуулсан. бага боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр ХҮҮХЭД БҮРИЙН ХӨГЖИЛ
  • 16.
    30 бодлого - хэрэгжилт 31 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 2014.08.14 - 08.31 13817 багш, ажилтан, удирдлагуудын сургалт 21 аймаг, 9 дүүргийн 760 сургуулийн 13817 багш, ажилтан, удирдлагуудын хүрээнд 8 бүсээр нийт 4 өдрийн сургалтыг үндэсний болон орон нутгийн 1251 сургагч багш нар амжилттай зохион байгууллаа. 2013.08 - 2014.08 сар Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах менежментийн баг, хэрэгжилтийн багууд, Боловсролын хүрээлэн, Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт, Боловсролын үнэлгээний төв, МУБИС-ийн багш эрдэмтэд хамтран ажиллалаа. 2014.11.04 - 11.06 Боловсрол, соёлын газрын удирдлага, арга зүйч, боловсролын хяналтын улсын байцаагч нарын хамтарсан сургалт Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг дэмжихэд Мэргэжлийн хяналтын байгууллага болон орон нутгийн удирдлагууд хамтран ажиллах талаар нэгдсэн ойлголт, мэдээлэлтэй боллоо. 2014.03.19 - 03.22 220 багш, удирдлагын сургалт Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэх бэлтгэл хангах зорилгоор сайн хичээл, үйл ажиллагааны загварыг танилцуулах, арга зүй технологийг түгээн дэлгэрүүлэх сургалтыг 21 аймаг, 9 дүүргийн Боловсролын газрын дарга, арга зүйч, 40 лаборатори сургуулийн захирал, менежер, багш нарын хүрээнд зохион байгууллаа. БҮТЦИЙН ХУВЬД • Сургалтын хөтөлбөрийн оронд боловсролын хөтөлбөр • Боловсролын нийтлэг удирдамжийн оронд ерөнхий чиглэл • Мэдлэг шалгахын оронд чадвар үнэлдэг ҮЙЛ ЯВЦЫН ХУВЬД • Сургахын оронд суралцах • Хичээллэхийн оронд турших • Цээжилж суралцахын оронд бие биедээ нөлөөлөх, олж нээх суралцах АГУУЛГЫН ХУВЬД • Дамжуулахын оронд зүй тогтлыг олж илрүүлэх • Холын зүйлсийн оронд „нүдэнд“-харагдахуйц зүйлс • Нэг бүрчилсэн хэсгүүдийн оронд уялдаа холбоо хамаарал СУРАЛЦАХ ҮЙЛИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ бага боловсролын цөм хөтөлбөр ХИЧЭЭЛИЙН СОЁЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ ХҮҮХЭД НЭГ БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ ХАНДЛАГА Хүүхэд бүр адилгүй, ижил насны хүүхэд ч Хүүхдийг байгаагаар нь хүлээн зөвшөөрөх Хүүхэд бүр өөрийн давуу тал, онцлогтой ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА Хүүхэд бүрийг үнэлэх (оношлох) Үнэлгээ нь хүүхдийг хөгжүүлж, төлөвшүүлэх ажлын суурь болох Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэхдээ байгаа түвшингээс нь цааш авч явах Хүүхэд бүрт бүх талаар, боломжит дээд хурдаараа хөгжих боломж олгоно. Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн зорилго: Хүүхэд бүрийг эх хэл, үндэсний соёл, ёс уламжлалаа эрхэмлэдэг, сурах арга барилтай, авьяас чадвараа нээн хөгжүүлдэг, өөртөө итгэлтэй, бүтээлч сэтгэлгээтэй, эрүүл аж төрөх зөв дадал хэвшилтэй, насан туршдаа суралцах, хамтран ажиллаж амьдрах чадвартай иргэн болж төлөвшихөд чиглэсэн сургалт, үйл ажиллагааг зохион байгуулна.
  • 17.
    32 бодлого - хэрэгжилт 33 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 1 2 3 суралцахуйн төлөвлөлт багшлахуйн төлөвлөлт ЭЦСИЙН ҮНЭЛГЭЭ ДҮГНЭЛТ ӨГӨГДӨЛ ЦУГЛУУЛЖ ЦААШДЫН СУРАЛЦАХУЙ, БАГШЛАХУЙГ ТӨЛӨВЛӨХ СУРАЛЦАХУЙН ТАЛААС ҮНЭЛГЭЭ СУРАЛЦАХУЙН ТУХАЙ ҮНЭЛГЭЭ СУРАЛЦАХУЙН ТӨЛӨӨХ ҮНЭЛГЭЭ ҮНЭЛГЭЭНИЙ ӨӨРЧЛӨЛТ Сонгинохайрхан дүүргийн Ирээдүй цогцолбор сургуулийн 4а анги Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны цагийн дүгнэлт хичээлийн үеэр Хичээл, үйл ажиллагаа (16,538) • Ажиглалт хийсэн: 11,501 • Хэлэлцүүлэг хийсэн: 4,522 • Хамтран сайжруулсан: 515 Сургалт (12,873) • Багш: 11,235 • Сургуулийн удирдлага: 1,578 • БСГ дарга, арга зүйч: 60 зөвлөн туслах (526) • Нийслэлийн сургууль: 250 • Орон нутгийн сургууль: 276 Уулзалт, ярилцлага (11,989) • Эцэг эхчүүд: 11,519 • Орон нутгийн удирдлага: 174 • БСГ дарга, арга зүйч: 296 явсан зам, цаг: 38,097 км 109,358 цаг Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, зөвлөн туслах чиг үүрэг бүхий “Бага боловсролын чанарын шинэчлэлийн баг” Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2014 оны А/240 дугаар тушаалаар томилогдов. бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн баг үндэсний хэмжээнд нийт 38,097 км зам туулж 21 аймаг, 9 дүүргийн сургууль бүрт хүрч ажиллалаа Хэрэгжилтийн багийн зөвлөх Монгол улсын шинжлэх ухааны гавъяат зүтгэлтэн, СХУ-ны доктор Ц.Няндаг, БСШУ-ны сайдын зөвлөх, багийн ахлагч, С.Батсүх нар багийн багш нарын хамт. 2
  • 18.
    34 бодлого - хэрэгжилт 35 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 хүүхЭд БҮРИЙГ хөгжүүлэх боловсролын цөм хөтөлбөр үндэсний хэмжээнд түгээн дэлгэрүүлэн хэрэгжүүлж буй зохион байгуулалт “Хичээл бүр л бүтээлтэй болж хүүхдүүдээ хөгжиж байгааг хараад багш нар урам орох юм” Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын сургуулийн захирал Хозкеи Багшийн сэтгэгдэл... Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын сургуулийн багш Ш.Чулуун Õ¯Í-ÁÀÉÃÀËÜ ÕÈ×ÝÝËÈÉà ÒÓÐØÈËÒ ÀÆÈÃËÀËÒын аргаар явÓÓËÀÍ ¯Ð įÍÄ Õ¯Ð× ÁÀÉÃÀÀ туршлага Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх зорилгоор “Хүн байгаль” хичээлийг хөтөлбөрийн дагуу бэлтгэн зохион байгуулахад сурагчдад хийж гүйцэтгэх ажил нь тодорхой, оновчтой, хялбар, үр дүнтэй байлаа. Сурагчид өмнөх мэдлэг дээрээ суурилан таамаглал дэвшүүлж, тухайн сэдэвтэй холбоотой бичлэг, зурагт үзүүлэн ашиглах, асуулт тавих гэх мэт аргуудаар таамаглал дэвшүүлснээр түүнийгээ туршилтаар баталж, нотлох хүслээр дүүрэн хичээлд оролцдог болсон. Туршилтын өмнө аюулгүй ажиллагаа болон хийх алхмуудыг танилцуулах нь чухал. Туршилтыг хийж гүйцэтгэх явцдаа сурагчид тэмдэглэл хөтлөх болон өөрсдийн дэвшүүлсэн таамаглал нь тохирох тохирохгүй байгааг бодитоор туршин үзэж байгаадаа сэтгэл хангалуун байдаг. Туршилтын дараа бие даан болон багаараа үр дүнг тооцох, дүгнэлт гаргаж, таамаглалаа баталгаажуулан нотолсноор мэдлэг бүтээж байгаа нь хүүхэд нэг бүрийг хөгжих боломжийг олгож байна. Таамаглал дэвшүүлж, туршилтаа төлөвлөх үе Туршилт хийж, дүгнэлт гаргах үе Хүнийг бүх талаар нь хүмүүжүүлэх гэвэл түүнийг тал бүрээс нь судалж үзэх хэрэгтэй “ ” К.Д.Ушинский
  • 19.
    36 бодлого - хэрэгжилт 37 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 1820орчимсурагчнаснасныхааонцлогттохирсон“Оюунызураглал”-ыг монгол хэл, байгалийн ухааны хичээлүүд, төсөлт хичээл, хичээлээс гадуурхи ажил, англи хэл, зургийн хичээл, номын тэмдэглэл хөтлөх, төлөвлөлт хийх, даалгавар боловсруулах, мэдээлэл цуглуулах, багаар ажиллах, мэтгэлцээн, илтгэлд бэлтгэх олон төрөл зорилгоор ашигладаг. Үр дүн: Сурагчид өөрийн оюуны зураглалыг бүтээх, ойлголтоо илэрхийлэх, тэмдэглэлийг зургаар, дүрсээр, үгээр хийх аргад суралцсанаар цаг хэмнэж, үгэн болон өнгө сонгох чадвар хөгжиж байна. Энэ нь хандлага төлөвшилд эерэгээр нөлөөлж, их мэдээллийг бага цагт боловсруулж дүрслэл, зураглалаа хараад товч тодорхой ярих, мэдээлэл хийх чадвар сайжирсан. Хөвсгөл аймгийн Эрдмийн далай сургуулийн менежер Ж.Алтангэрэл оюуны зураглал хийснээр суралцах арга барилд суралцаж байна Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжав гуайн намтрыг уншаад оюуны зураглалын аргаар илэрхийлж байгаа нь. Эрдмийн далай цогцолбор сургуулийн 3б ангийн сурагч Маралаа Хүн зөвхөн өөрийн хүч, идэвх чармайлтаар л амьдрах орчноо эзэмдэх бөгөөд боловсрол бол өөртөө эзэн байх чадвар бүхий хувь хүн болж төлөвших үйл явц юм. “ Вильгельм фон Гумбольдт “ Миний ахиц амжилт бол Монгол хэлний хичээл дээр бичих багт сонирхлоороо орж зохион бичиж олон олон шүлэг зохион найруулан бичиж түүнийхээ тухай зургаар илэрхийлж чаддаг болсон. Мөн биеийн тамираар 32 тоот дасгалыг тогтмол хийж сурсан. Гимнастикт орсноор уян хатан болж гар болон бие маань чангарч байгаа. Сонгинохайрхан дүүргийн 12 дугаар сургуулийн 5д ангийн сурагч О.Уранзаяа Сурагчийн сэтгэгдэл... Хэнтий аймгийн нэгдүгээр сургуулийн сурагч Х.Батбурам Би Авьяас хөтөлбөрөөр зураг зурж, шигтгээгээр гуталт муур хийж сурсан. Манай анги найрал дуунд орж Тагтаа гэдэг дуу дуулж сурсан. Бас шинээр 16 тоот дасгал хийж сураад хуучин дасгалтайгаа нийлүүлж 32 тоот дасгалыг хийж чаддаг болсон. Би амралтаараа “Бэлгэ үг” гэсэн номыг уншиж дуусгасан. Сурагчийн сэтгэгдэл... “Cайн хүүхдээ ойлгосон байгаа даа гэж санаа зовж, тааруу хүүхдээ энэ ч ойлгоогүй дээ гэж боддог байлаа одоо хүүхэд бүр дээрээ сэтгэл хангалуун болсон” Завхан аймгийн 3-р сургуулийн багш н.Наранчимэг Багшийн сэтгэгдэл... “Миний ахиц амжилт бол англи хэлний хичээлээр 300 гаруй үг, 20 гаруй текст цээжилж одоо англиар дуу шүлэг дуулж уншиж сурсан” Баянзүрх дүүргийн 44 дүгээр сургуулийн 5а ангийн сурагч Э.Энхболд Сурагчийн сэтгэгдэл... Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт - үр дүн
  • 20.
    38 бодлого - хэрэгжилт 39 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “Үйлчлэгчийн нэг өдөр” Бидний дараагийн зочилсон сургууль Хан-Уул дүүргийн улсын тэргүүний XVIII сургууль байлаа. Мөн л тавдугаар ангийн “Амьдрах чадварт суралцах цаг”- ийг сонирхлоо. Өмнөхөөс ялгаатай нь энэ удаа хүүхдүүд үйлчлэгчийн хөдөлмөрт анхаарал хандуулцгаав. Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны цагийн сэдэв “Үйлчлэгчийн нэг өдөр” байлаа. Хөтөч хүүхэд хичээлийн зорилгыг танилцуулж байна. Ер нь энэ хичээл дээр багшийн оролцоо тун бага юм. Хичээлийн сэдвийг хүүхдүүд өөрсдөө сонгосон юм байна. Энэ хичээл дээр хүүхдүүд асуудал дэвшүүлж, шийдвэр гаргаж сурдаг аж. Хөтөч охин тайлбарлахдаа “Бид үйлчлэгч нартай уулзаж, ажилтай нь танилцаж, хэр их талбай цэвэрлэдэг талаар асууж, сургуулийн захиралд захидал бичихээр болсон” хэмээн өмнөх хичээлийн тухай тайлагнав. Хэр их талбай цэвэрлэдэг вэ? Эгчээ та хоолоо хаана иддэг вэ? Хүүхдүүд сонирхлоороо зургаан багт хуваагдаж даалгавар гүйцэтгэжээ. Гар утсаараа бичлэг хийцгээсэн байна лээ. Үйлчлэгч нартай уулзсан бичлэгээ ангийн хоймор дахь самбарын дээр байрлуулсан зурагтаар үзүүлцгээв. Эхний баг хоёр давхрын үйлчлэгчтэй уулзжээ. Тэд үйлчлэгчийн ажлын байран дээр очоод, мэндэлж, ярилцсаны дараа “Анхаарал тавьж, цаг гаргаж ярилцсанд баярлалаа” хэмээн талархал илэрхийлцгээж байсан юм. Юутай ч хүүхдүүд маань мэндлэх хүндлэх ёсонд суралцаж байгаа бололтой. “Хэр их талбай цэвэрлэдэг вэ”, “Шалны модоо, ариутгалын бодисоо хаанаас авдаг вэ” гэх мэтээр хүүхдүүд сүрхий шалгааж байлаа. Үйлчлэгч эгч ч өдөрт гурван удаа цэвэрлэгээ хийдэг. Нэг удаа савандаж угаадаг бусад үед чийгтэй цэвэрлэгээ хийдэг гэх мэтээр ярьж өглөө. 8:30 цагаас ажлаа эхэлдэг гэнэ. сэтгүүлчийн тэмдэглэл “Хоолоо хаана иддэг вэ” гэх мэтээр хүүхдүүд бүх л зүйлийг сонирхов. Гараа яаж арчилдагийг ч нэг нь сонирхоод авсан. Дараагийн баг гуравдугаар давхрын үйлчлэгч Тунгалагцагаан эгчтэй уулзжээ. “Ариутгалын бодис хангалттай байдаг уу”, “Хэдэн удаа цэвэрлэгээ хийдэг вэ” гэх мэтээр хүүхдүүд сонирхлоо. Долоо хоногт нэг удаа их цэвэрлэгээ хийдэг гэж үйлчлэгч хариулсан. Дараагийн багийнхан гадаа талбайн үйлчлэгч, 00-ын үйлчлэгч, няравтай ч уулзаж мэдээлэл цуглууллаа. ОО-ын үйлчлэгч өглөө 7.30 цагаас 5.30 цаг хүртэл ажилладаг байна. Харин нярав үйлчлэгч нарын хөдөлмөрийн тухай нэлээд тодорхой мэдээлэл өгсөн. Тус сургууль талбайн цэвэрлэгчтэй нийлээд арван үйлчлэгчтэй аж. Сарын цэвэрлэгээний төсөв 300 мянга байдаг. Энэ мөнгийг саван, бээлий, жорлонгийн үнэр дарагч, комет шалны алчуур зэрэгт зарцуулдаг байна. Үйлчлэгч нар ажилласан жилээсээ хамаараад хамгийн дээд талын хүн 380 мянган төгрөг авдаг гэдгийг хүүхдүүд олж сонслоо. Сургууль ачаалал хэтэрч 1800 хүүхэдтэй учраас үйлчлэгч нар ч ажил ихтэй. Самбарт хичээлийн зорилгыг тодорхойлжээ. Хүүхдүүд энэ хичээлээр сэтгэлээ хуваалцах, таамаглал дэвшүүлэх чадвараа нэмж, бусдыг анхааралтай сонсох, бичих чадвараа нэмэгдүүлэх учиртай. Бичих чадвараа нэмэх боломж төд удалгүй гарч ирлээ. Учир нь хүүхдүүд сургуулийн захиралд хандан үйлчлэгч нарын ачаалал их, цалин бага тул боломжийн хэмжээгээр арга хэмжээ авахыг хүсэхээр болжээ. Хүүхдүүд үйлчлэгч нарын талаар юу хийж чадахаа ч хэлэлцэв. Зарим нь үйлчлэгч нарын ажилд тусалж, цэвэрлэгээ хийлцэж өгөхийг санал болгосон. Нэг хэсэг нь мөнгө цуглуулж, тэдэнд туслахыг хүсэв. “Мөнгө цуглуулж юм авч өгөхийг эсэргүүцэж байна, бид нар хаанаасаа тийм их мөнгө олох юм” гэсэн хүүхдүүд ч гарлаа. 5-ын “Б” ангийн хичээлд оролцсон 36 хүүхэд “Амьдрах чадварт суралцах цаг”-аар асуудлыг олох, сонгох, судлах, асуудлыг шийдвэрлэх үр дүнгээ тооцох тайлагнах чадвараа дээшлүүлсэн нь энэ байлаа. Хичээлийн төгсгөлд Б.Шархүү багш хоёр одтой бяцхан цаас сурагчдадаа тарааж, “Өнөөдрийн хичээлээс ойлгосон зүйлээ, хоёрдугаарт юу хүсч байгаагаа бичээрэй“ гэсэн даалгавар өгсөн. Сурагчид захиралд хандсан захидлаа бичиж байхад Х.Чинбат захирал томоотой нь аргагүй ажиглагчийн үүрэгтэй сууж байлаа.
  • 21.
    40 бодлого - хэрэгжилт 41 бага боловсрол ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ХҮҮХЭД БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ САЙН ХИЧЭЭЛ, ҮЙЛ АЖИЛЛАГААг хөгжүүлэн боловсролын инновацийн тогтолцоог бүрдүүлж байна 2014-2015 оны хичээлийн жилийн турш Заах аргын нэгдэл, Судлагдахууны баг, сургууль, сургуулийн бүс, сум, дүүрэг, аймаг, нийслэл, улсын гэсэн таван түвшинд хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх, тэргүүн туршлага солилцох үр дүнг сайжруулах, арга зүй, технологи, судалгааны үр дүн, тайлан илтгэл хэлэлцүүлэх зөвлөгөөнийг зохион байгууллаа. Сайн хичээл, үйл ажиллагааны зөвлөгөөнөөр 4310 сайн хичээл, 292 сайн туршлага, судалгааны үр дүнгийн сан бүрдэж, 4310 удаагийн хэлэлцүүлэг 25179 багш, мэргэжилтнүүдийн хүрээнд амжилттай зохион байгуулагдсан. Энэ үеэр 4320 эцэг эхчүүд, 257 орон нутгийн удирдлагууд сайн хичээл, үйл ажиллагаанд оролцох болон ажиглалт хийлээ. 2015 оны 5 дугаар сарын 15-нд Сайн хичээл, үйл ажиллагааны үндэсний зөвлөгөөн Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдаж, нийт 60 сайн хичээл, үйл ажиллагаа, 30 шилдэг илтгэл тавигдаж үндэсний хэмжээнд таван телевиз /Eagle, C1, MNC, NTV, TV5/-ээр шууд дамжуулж олон нийтийн хүртээл боллоо. Сайн хичээл, үйл ажиллагааны үндэсний боловсролын инновацийн санг хөгжүүлснээр хүүхэд бүр, багш бүр, сургууль бүр орон нутгийн онцлогтойгоор илүү хурдтай хөгжих боломж бүрдэж байна. Бүх нийт боловсролын төлөө!” Иргэний нийгмийн Үндэсний Эвслээс 2014 онд зохион байгуулсан Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хөндлөнгийн мониторинг хийсэн судалгааны дүнгээс хӨНДЛӨНГИЙН ҮНЭЛГЭЭ “Туршилт зохионбайгуулахбагсургалтынхөтөлбөрийгамжилттайхэрэгжүүлэхийн тулд сургалтад ашиглах тодорхой технологи – арга аргачлалыг боловсруулах, багш нарт түгээн дэлгэрүүлэх, эзэмшүүлэх тал дээр маш санаачилгатай ажилласан” гэсэн дүгнэлт гарчээ. Хичээлд оролцсон Хичээлд оролцоогүй Лаборатори сургууль Дундаж Хүүхдийн оролцооны байдал 14 төрлийн 38 хичээлд ажиглалт хийхэд: Лаборатори бус сургууль 3
  • 22.
    43 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 42 бодлого - хэрэгжилт бага боловсрол “Таны хүүхэд сургуульд орлоо” зөвлөмжийг боловсрууллаа Ерөнхий боловсролын сургуулийн нэгдүгээр ангид шинээр элсэн орсон сурагчдын эцэг эхэд зориулсан “Таны хүүхэд сургуульд орлоо” зөвлөмжийг боловсруулж, ЯпоныХүүхдийгИвээхсангийнсанхүүжилтээр хэвлэн, ЕБС-ийн нэгдүгээр ангийн хүүхдийн 60,000 эцэг эх, асран хамгаалагч нарт хүргэлээ. 4 5 6 Дотуур байранд амьдарч буй малчдын 6 настай хүүхдийг дасан зохицох, амжилттай суралцахад нь дэмжсэн сургалтын хөтөлбөр боловсрууллаа Ерөнхий боловсролын сургуулийн дотуур байранд буюу эцэг эх, гэр бүлээсээ тусдаа, айлд амьдарч байгаа бага ангийн хүүхдүүд шинэ орчинд дасан зохицоход нь туслах, сурах, хөгжих үйл явцыг нь дэмжих арга зүйгээр дотуур байрны болон бага ангийн багш, нийгмийн ажилтан, сайн дурын идэвхтнүүдийг хангах зорилго бүхий гарын авлагыг боловсруулан хэвлэж, түгээлээ. Бага боловсрол нөхөн олгох хөтөлбөрт сургуульд огт ороогүй болон сургууль завсардсан 104 хүүхдийг хамрууллаа Японы Хүүхдийг ивээх сангийн “Алслагдсан хөдөөгийн малчдын хүүхдүүдийн бага боловсролын үр дүнг сайжруулах нь” төслийн хүрээнд Бага ангиас сургууль завсардсан болон сургуульд сурч байгаагүй алслагдсан хөдөө, орон нутгийн малчдын хүүхдүүдэд Бага боловсрол нөхөн олгох туршилтын хөтөлбөр боловсруулан Архангай, Дорнод, Өвөрхангай, Сүхбаатар гэсэн 4 аймгийн алслагдсан 30 сумдад хэрэгжүүллээ. СУУРЬ БОЛОВСРОЛ: Суурь боловсролыг амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бүтээлчээр суралцах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ. Улсын их хурлын 12 дугаар тогтоол МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР БАРИМТЛАХ БОДЛОГО (2014-2024) хүүхЭд БҮРИЙГ хөгжүүлэх суурь боловсролын цөм хөтөлбөр үндэсний хэмжээнд амжилттай хэрэгжиж байна Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг 2013-2015 онд 40 лаборатори сургууль дээр 2034 багш, 20543 сурагч, 17872 эцэг эхчүүдийн хүрээнд амжилттай хэрэгжүүлж, үндэсний хэмжээнд түгээн дэлгэрүүлэхэд бэлтгэв. Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг 283 эрдэмтэн, багш, судлаачид үндэсний болон олон улсын судалгаа, туршилтын үр дүнд боловсруулж, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015 оны 6 дугаар сарын 10-ны өдрийн А/220 тоот тушаалаар батлан 768 сургуулийн 19249 багш, 147031 сурагчийн хүрээнд хэрэгжүүлж байна. 2015.01.07 - 01.14 160 багш, нийгмийн ажилтны сургалт 40 лаборатори сургуулийн 120 багш, 40 нийгмийн ажилтан оролцсон. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн сургалтыг дэмжих үйл ажиллагааны үүрэг, арга зүй, технологи, зохион байгуулалт, ач холбогдол, хүрэх үр дүнг тодорхойлсон сургалт боллоо. 2015.03.04 - 03.06 Цөм хөтөлбөр зохиогчдын сургалт Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн боловсруулалтыг дэмжих, үр дүн, сайн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх сургалтыг 120 сургагч багшийн хүрээнд зохион байгуулсан. суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр ХҮҮХЭД БҮРИЙН ХӨГЖИЛ 1
  • 23.
    44 бодлого - хэрэгжилт 45 ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол 2015.03.11 - 03.13 Сурах бичиг зохиогчдын сургалт Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн сурах бичиг зохиогчид болох багш бэлтгэх сургууль, ерөнхий боловсролын сургууль, холбогдох мэргэжлийн институтиудын 120 эрдэмтэн, судлаач, багш нарын нэгдсэн сургалт, хэлэлцүүлэг боллоо. 2015.03.16 - 03.18 Лаборатори сургуулиудын удирдлагуудын сургалт Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлэх сургуулийн менежмент, хүний нөөцийн хөгжил, төлөвлөлт, хичээл үйл ажиллагааны арга зүй, технологи, зохион байгуулалтыг тодорхойлсон сургалт, түгээн дэлгэрүүлэлтийн зураглал, төлөвлөгөөг гаргасан. 2015.04.08 - 04.10 Боловсрол, соёлын газрын удирдлагуудын сургалт Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн бэлтгэлийг хангах зорилгоор орон нутгийн сургагч нарыг бэлтгэх сургалтыг 190 багш нарын хүрээнд зохион байгуулсан. 2015.03.09 - 03.10 Онлайн сургалтыг чиглүүлэгч багш нарын сургалт Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэхэд судлагдахуун тус бүрийн багш нарыг чадавхижуулах, сургагч багш нарыг бэлтгэх, онлайн сургалтыг 21 аймаг, 9 дүүргийн 67 багш, арга зүйчдийн хүрээнд зохион байгуулсан. 2015.05.20 - 05.22 Боловсролын газрын арга зүйчдийн сургалт Үндэсний хэмжээнд хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд арга зүйн удирдлагаар хангах, Боловсрол, соёлын газрын хичээл судлагдахуун, үйл ажиллагааны 260 арга зүйчдийн семинар, уулзалт зохион байгууллаа. 2015.08.04 - 08.29 19816 дунд ангийн багш нарын сургалт 2015-2016 оны хичээлийн жилд 21 аймаг, нийслэлийн 9 дүүргийн 768 сургуульд Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх 19816 багшийн сургалтыг 7 бүсээр 180 сургагч багш амжилттай зохион байгуулж, хичээлийн шинэ жилийг эхлүүллээ. 2015.10.15 - 12.25 26469 дунд ангийн багш, нийгмийн ажилтны сургалт Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд дэмжлэг үзүүлж, зөвлөн туслах загвар хичээл, үйл ажиллагааг гарган, сургуулийн соёл, менежментийг дэмжих сургалтыг 6 бүсээр 128 сургагч багш 21 аймаг, нийслэлийн 9 дүүрэгт зохион байгууллаа. Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн зорилго: Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилго нь сурагч бүрийг сурах арга барил, амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бүтээлчээр суралцах чадвар эзэмших, үндэсний хэл, түүх соёлоо дээдлэн хөгжүүлэх, ардчилсан хүмүүнлэг үзэлтэй иргэн болон төлөвших боломж олгоход оршино. XXI ЗУУНЫ СУРАЛЦАХУЙН ЗАГВАР ЧАДАМЖ Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн суралцахуйн зарчим 10% СОНССОН ЗҮЙЛИЙН СУРЧ ҮЛДДЭГ 90% ХЭРЭГЖҮҮЛЖ, СУРСНАА ЗААСНААР ЧАДВАРЖДАГ ҮЙЛИЙН ЯВЦАД СУРАЛЦАЖ, ШИНЖЛЭН СУДЛАХ АРГА БАРИЛТАЙ БОЛОХ
  • 24.
    46 бодлого - хэрэгжилт 47 ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол • Өмнө нь сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг сонгохдоо шинжлэх ухааны мэдлэгт түлхүү анхаарч, агуулгыг аль болохоор бүгдийг нь багтаахыг чухалчилдаг байсан бол суурь боловсролын цөм хөтөлбөр нь сурагчдад сурах арга барил эзэмшүүлэхэд чиглэсэн. • Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрт “бүгдийг нь бус чухлыг нь сонгон ”, багц хичээлийн сургалтын хөтөлбөрүүдэд сурагчдын сурах арга барилын хөгжлийг үндсэн зорилт болгон дэвшүүлсэн. • Судлагдахууны агуулгын онцлог, сурагчдын гүйцэтгэх үйл ажиллагаа зэргээс хамааран сурах арга барил нь сургалтын хөтөлбөр бүрт туссан. суурь боловсролын цөм хөтөлбөр нь:2 Багц, судлагдахуун Сурах арга барил Монгол хэл бичиг Эх хэлээрээ харилцах, мэдээлэлтэй ажиллах арга барил Гадаад хэл Гадаад хэлээр харилцах, мэдээлэлтэй ажиллах арга барил Математик Асуудал шийдвэрлэх арга барил Мэдээллийн технологи Мэдээлэлтэй ажиллах арга барил Байгалийн ухаан Шинжлэн судлах арга барил Түүх-нийгмийн ухаан Судлан шинжлэх арга барил Урлаг Бүтээлч эрэлхийллийн арга барил Дизайн технологи Бүтээлч эрэлхийллийн арга барил Биеийн тамир, эрүүл мэнд Бие бялдар, эрүүл мэндээ хамгаалан хөгжүүлэх арга барил Судлагдахуун, хичээл бүр нэг арга барилыг онцолсон хэдий ч дээрх арга барилууд нь хослон нэгдмэл байдлаар хүүхдийн суурь чадварын хөгжлийг дэмжих байдлаар хэрэгжинэ. Тухайлбал, түүх нийгмийн ухааны багцад судлан шинжлэх арга барил гэж тодорхойлсон нь асуудал шийдвэрлэх, мэдээлэлтэй ажиллах арга барил зэрэгцэн хөгжиж байх учиртай. Өмнө нь сургалтын хөтөлбөрийн арга зүй унших, чээжлэх, өгсөн даалгавар гүйцэтгэх байдлаар суралцдаг байсныг байгаль, нийгмийн юмс, үзэгдлийг ажиглах,таамаглал дэвшүүлэх, таамаглалаа батлахын тулд хийх эрэл хайгуул хийх, төлөвлөх, төлөвлөсний дагуу гүйцэтгэх, үр дүнг нэгтгэх, үнэлэх зэрэг сурагчийн бүтээлч суралцахуйн үйлийн явцад ур чадвар, суралцах арга барилд хүүхэд эзэмшинэ. Байгаль, нийгмийн юмс, үзэгдлийг ажиглах цөм хөтөлбөр арга зүй Үр дүнг нэгтгэх, үнэлэх сургалтын хөтөлбөр арга зүй Унших Чээжлэх Даалгавар гүйцэтгэх Таамаглал дэвшүүлэх Таамаглалаа батлахын тулд эрэл хайгуул хийх Төлөвлөх, төлөвлөсний дагуу гүйцэтгэх • Сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх хэрэглэгдэхүүний хувьд багш ажлын хуудас, тараах материал, даалгавар, бодлого зэргийг олон хувилбартай боловсруулан суралцагчдын хөгжлийн онцлог, ялгаатай байдалд нийцүүлэн хэрэглэхээс гадна даалгаврын тавил нь хийж бүтээх сэдэл тэмүүллийг төрүүлсэн, үйлийн аргад хөтөлсөн байна. Гадны удирдлагатай суралцахуй Өөрийн удирдлагатай суралцахуй (Үйлийн явцад суралцах) Сургалтын цөм хөтөлбөрт үнэлгээний зорилго, зорилтыг тодорхойлон зорилт тус бүрт нийцсэн шалгуурыг боловсруулсан. Тухайлбал, байгалийн ухааны хөтөлбөрийн үнэлгээний зорилтыг дараах байдлаар томьёолсон. Үүнд: • Байгалийн юмс, үзэгдлийг судлах явцад сурагчдын эзэмшсэн сорил туршилт хийх, мэдээлэлтэй ажиллах чадвар • Байгалийн шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголт • Шинжлэх ухаанд сонирхолтой болж, байгалийн ухааныг судлах хүсэл эрмэлзэл • Байгаль, орчин тойрноо хайрлах, хамгаалах үйл ажиллагаанд суралцагчдын бүтээлч, санаачилгатай оролцоо • Сургалтын цөм хөтөлбөрт “иргэний боловсрол”, “хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа”, “амьдрах ухааны чадварт суралцах цаг” гэсэн сургалтыг дэмжих үйл ажиллагаа нь сурагчдад хичээлээр эзэмшсэн мэдлэг, чадвараа өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглэж турших болон анги хамт олон, сургууль, орон нутгийн асуудлыг шийдвэрлэх чадварт суралцан, тэдний хүн болох төлөвшилд эерэг нөлөө үзүүлж, нийгмийн идэвхтэй, бүтээлч иргэн болоход дэмжих зорилготой.
  • 25.
    48 бодлого - хэрэгжилт 49 ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол -Шинэчилсэн хөтөлбөрөө сурагч сурагчтайгаа харилцах, сурагчыг хөгжихөд багш цаг олгодгоороо онцлог. Хуучин багшид илүү их цагийг зарцуулдаг байсан бол одоо хүүхдийг сурч мэдэхэд, өөрөө өөрийгөө хөгжүүлж нээхэд цаг олгодог, тэднийг урамшуулдаг үнэлгээний сайхан аргатай болсон. Дээрээс нь багаар ажиллах чадварыг маш сайн хөгжүүлж байна. Нийгэм багаар ажиллана, нийгэмд нэг хүн ажиллана гэж байхгүй. Тэгэхээр багийн үйл ажиллагааг дээд зэргийн өндөр төвшинд тавьдгаараа онцлогтой. Сурагчид гэлтгүй багш нар хүртэл өдөр тутам сурч байна. Чингэлтэй дүүргийн 23 дугаар сургуулийн Монгол хэлний багш С.Тамир Боловсролын шинэчлэл хүүхдүүдийг мэтгэлцэх чадвартай болгосон Сүхбаатар дүүргийн 45 дугаар сургуулийн Түүх, нийгмийн багш С.Нямсүрэн: сургалтын цөм хөтөлбөр сурагчдыг судалгааны ажилд сургаж байна Хүүхдийг илүү их баримт дээр ажиллуулах, өөрсдөө архивын баримт олоход тусалж байна. Хүүхдийг судлаач, шинжээч болгох чадварт дөхүүлж буй юм. Багш нар өмнө нь онол заагаад тэрийг хүүхдүүд ойлгосон бол үр дүн гэж үздэг байсан. Гэтэл одоо зөвхөн онол биш. Харин практик дээр хэрэглэж мэддэг болох, өөрөө зүй тогтлыг нь олж илрүүлэх, нухацтайгаар ойлгож, ухаарах гэсэн чадвар шингэж байгаа байх. Хүүхдийг зөвхөн мэдлэг хандлагыг нь үнэлдэг биш, чадварыг нь тодорхой баримт, даалгавраар дүгнэдэг ийм л арга зам руу орж байна. Баянгол дүүргийн 28 дугаар сургуулийн Биологийн багш Г.Хишигсайхан: ХҮҮХЭД ӨӨРӨӨ ОЛЖ АВСАН МЭДЛЭГ НЬ ӨӨРТ НЬ ГҮН ҮЛДДЭГажилд сургаж байна Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа, амьдрах чадварт суралцах цаг ордог болсноор хүүхэд бүр зорилгоо гаргаж түүндээ хүрэх төлөвлөгөө боловсруулаад ажилладаг болсон нь олзуурхууштай. Ангийн багшид энэ цагийг тусгайлан гаргаж өгсөн нь их зөв бодлого болсон. Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж буй багш нарын сэтгэгдлээс ... бидний амжилтад Юу саад болж байна вэ? Mонгени цогцолбор сургуулийн 8д ангийн сурагчид суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн амьдрах чадварт суралцах цагаараа “Бидний амжилтад юу саад болж байна вэ?” сэдвийг сонгож нэг улирлын туршид судалгаа, үнэлгээ хийж, шийдэх арга замыг тодорхойлон асуудлаа шийдвэрлэж чадсан. Бидний амжилтад РС тоглоом саад болж байна гэдгийг судалгаагаар илрүүлж РС тоглоом бидэнд хэрхэн нөлөөлж байгааг тодорхойлж, дараах дүгнэлтийг гаргасан. монгени цогцолбор сургууль амьдрах чадварт суралцах цаг Ач холбогдол • Гар хурууны хөгжил сайжирна • Хэлний мэдлэг сайжирна • Багаар ажиллах чадвар сайжирна • Компьютер дээр ажиллаж сурна Сөрөг нөлөө • Мэдрэлийн хэт ядаргаанд орох • Түргэн ууртай болох • Худлаа ярих • Хулгай хийх • Ааш зан эвдрэх • Хараалын үг хэллэг сурах • Хараа, сонсгол муудах • Хий юм хардаг болдог • Айх эмээх мэдрэмжгүй болно • Гэмт хэрэгт холбогдох шалтгаан болох Сонгинохайрхан дүүргийн 12 дугаар сургуулийн биологийн багш Л.Алтантуяа “ТӨЛӨВЛӨЖ СУРСНААР ХҮҮХДҮҮД МААНЬ МАТЕМАТИКТ САЙЖИРСАН” -Хүүхэд бүрийн түвшинд тохируулж хичээллэдгээрээ энэ хөтөлбөр давуу талтай. Би биологийн багш. Өөрийнхөө хичээлээр жишээ аваад ярихад манай ангийн бүх хүүхэд цэцэг тарьж сурсан. Хүүхэд бүр өөрийнхөө гараар цэцэг тариад эхлэхээр эргээд биологийн хичээл, ургамал судлалыг сонирхоод юмны цаад учрыг олох гээд хичээдэг болсон. Өөрийнхөө хүссэн зүйлээ судлаад суралцаад ирэхээр шантрах нь бага болдог юм байна. Сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийн тулд багшаас чадвар шаардаж байгаа. Жишээ нь хүүхдэд хэцүү гэж санагдсан юмыг багш яаж энгийн аргаар ойлгуулах чадварт суралцах шаардлага тулгарч байна. Яг үнэндээ эхэн үедээ төвөгтэй хэцүү юм шиг байсан боловч хагас жилээс хойш энэ хөтөлбөрийн давуу талыг нь ухаарсан. Лаборатори сургуулийн багш нар бие биеээсээ туршлага солилцож ажилладаг. Хүүхэд өдөрт дунджаар 3 цаг тоглоход гарах зардлын тооцоо
  • 26.
    50 бодлого - хэрэгжилт 51 ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол Шалтгаан, бодит байдлыг тогтоосноор РС тоглодог хүүхдийн тоо 88 хувиас 22 хувь болж буурсан. Хүүхдүүд бие даан судлаад асуудлын мөн чанарыг таньж мэдсэнээр зөв шийдвэр гаргаж РС тоглоомноос татгалзсанаар сурлагын чанар, зан үйлд эерэг өөрчлөлт гарч чадсан. суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн талаар Эцэг эхчүүдийн санал, сэтгэгдлээс.... • Хүүхэд өөртөө дүгнэлттэй хандаж өөрийгөө төлөвшүүлэхэд, хөгжүүлэхэд анхаарч байгаа нь илт мэдрэгдэх болсон. Өвөрхангай аймаг, Мэргэд сургууль - 8a Одбаярын ээж • Бусадтай хамтрах, өөрийгөө хөгжүүлэх, цагийг үр дүнтэй өнгөрүүлэх, бусадтай харилцах харилцаанд өөрчлөлт гарч байгаад талархаж байна. Дорнод аймаг, Хан-Уул цогцолбор сургууль - 6а Ариунсайханы ээж • Бусдыг үнэлж дүгнэх, өөртэйгөө харьцуулан санаа бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх чадвартай болж байна. Хэнтий аймаг, 1-р сургууль - 9ж Түвшинжаргалын ээж • Манай хүүхэд их бүрэг ноомой, аливаад идэвх султай оролцдог байсан бол одоо эрс өөрчлөгдөж их идэвхтэй, хүмүүстэй харьцахдаа чөлөөтэй, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлдэг, аливаа ажилд оролцох гэж мэрийдэг болсон. Дорноговь аймаг, 1-р сургууль - 9е Нарангэрэлийн эмээ суралцагчдын санал, сэтгэгдлээс.... • Хичээлүүд их сонирхолтой болсон... Өвөрхангай аймаг, Мэргэд сургууль, 8-р ангийн сурагч • Зөвхөн багшаас биш интернет, ном, сонин сэтгүүл, мэргэжлийн хүмүүстэй уулзаж мэдээллийг авдаг болсон... Дорнод аймаг, Хан-Уул сургуулийн 9а ангийн сурагч • Бүх хичээлүүд нээлттэй хичээл шиг болсон Дорнод аймаг, Хан-Уул сургуулийн 9б ангийн сурагч • АУБ-тайгаа Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны цагаар илүү дотно болсон. Говь-Алтай аймаг, 1-р сургуулийн 7б ангийн сурагч • Бид багаар ажиллаж, туршилт хийн, мэдээлэл цуглуулж, харилцан ярилцаж дүгнэлт хийж чаддаг болсон. Энэ нь илүү бат бөх мэдлэг болж чадаж байна. Ховд аймаг, 1-р сургуулийн 9а ангийн сурагч О.Билгүүн • Өмнө нь багш ярьдаг, бичүүлдэг, хуулж бичсэн зүйлийг яриулж дүн тавьдаг байсан. Харин одоо хичээлийн явцад бидний идэвхи оролцоог үнэлж, дүгнэдэг болсон нь сурах хүслийг нэмэгдүүлж байна. Дархан-Уул аймаг, Оюуны Ирээдүй цогцолбор сургуулийн сурагч Б.Энх-Эрдэнэ багшийн дүгнэлт
  • 27.
    52 бодлого - хэрэгжилт 53 ШИНЭЧЛЭЛ,ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 суурь боловсрол Хичээл, үйл ажиллагаа (12,310) • Ажиглалт хийсэн: 8,620 • Хэлэлцүүлэг хийсэн: 3,260 • Хамтран сайжруулсан: 430 Сургалт (42,608) • Багш: 39,638 • Сургуулийн удирдлага: 2,728 • БСГ дарга, арга зүйч: 242 зөвлөн туслах (181) • Нийслэлийн сургууль: 117 • Орон нутгийн сургууль: 64 Уулзалт, ярилцлага (2,637) • Эцэг эхчүүд: 2,283 • Орон нутгийн удирдлага: 74 • БСГ дарга, арга зүйч: 280 явсан зам, цаг: 26,567 км 19,080 цаг Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, зөвлөн туслах чиг үүрэг бүхий “Ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүн” Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015 оны А/220 дугаар тушаалаар томилогдов. суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн баг үндэсний хэмжээнд нийт 26,567 км зам туулж 21 аймаг, 9 дүүргийн сургууль бүрт хүрч ажиллалаа хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх туршлага судлахаар япон улсад 292 багш, удирдлага, мэргэжилтнүүд 5-60 хүртэл хоногийн хугацаагаар мэргэжил дээшлүүллээ. Мэргэжил дээшлүүлсэн чиглэл: • Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагаа • Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа • Ёс суртахуун, Иргэний боловсрол • Сургалтын хөтөлбөр, үнэлгээ, сургуулийн менежмент, сурах бичиг 2 3 428
  • 28.
    54 бодлого -хэрэгжилт 55 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 боловсрол 79 сургууль, 39 дотуур байр, 33 спорт заал шинээр барьлаа Бага сургууль, цэцэрлэгийн цогцолборууд ашиглалтад орж байна. Монгол гуравдугаар сургуулийн шинэ байр ашиглалтад орлоо 4 Багш солилцооны хөтөлбөрөөр 112 багш БНСУ-д гурван сар ажиллалаа БНСУ-ын Боловсролын яамтай хамтран Монгол-Солонгосын багш солилцооны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. 2015 oны байдлаар жилдээ Монгол Улсын 21  аймгийн Ерөнхий боловсролын сургуулийн 112 багш Бүгд Найрамдах Солонгос Улсад, Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын 97 багш Монгол Улсад харилцан гурван сарын хугацаанд ажиллаад байна. “АМЬДРАХ УХААНЫ ТАНХИМ” нээлтээ хийлээ Залуу хүмүүсийн ажил, амьдралд нэн чухал чадваруудыг эзэмшүүлдэг амьдрах ухааны боловсрол олгох танхимыг нийслэлийн дүүргүүд, 11 аймаг, ерөнхий боловсролын болон их, дээд сургуулиудыг түшиглэн нээлээ. “Амьдрах ухааны танхим” нь 15-35 насны залуучуудад насан туршийн боловсрол олгох юм. 5 6
  • 29.
    56 бодлого -хэрэгжилт 57 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 боловсрол Багш бүр зөөврийн компьютертой боллоо Монгол улсын Засгийн Газраас баталсан “Зөв Монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөрийн “Багшийн хөгжил” дэд хөтөлбөрийн хүрээнд багш нэг бүрт зөөврийн компьютер олголоо. Нийт 25000 ширхэг зөөврийн компьютерийг багш бүрт, сургалтын орчныг сайжруулах чиглэлээр 11340 ширхэг зөөврийн компьютерийн лабораторийг сургууль бүрт олгож байна. Боловсролын багц хууль УИХ-д өргөн барилаа Монгол Улсын Их Хурлын дарга Зандаахүүгийн Энхболдод Боловсролын тухай болон Дээд боловсролын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулиудын төсөл, түүнтэй холбогдуулан бусад хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулиудын төслийг 2015.12.17-нд Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Л.Гантөмөр өргөн барив. 7 8 “Зөв монгол хүүхэд үндэсний хөтөлбөр-Хүүхэд бүрийн хөгжилд” эссэ бичвэрийн аян өрнөж байна “Сургуулийн өмнөх, бага дунд боловсролын чанарын шинэчлэл”, “Авьяас”, “Ном” дэд хөтөлбөрийн хэрэгжилт, бодит үр дүнг нэгтгэн дүгнэх, сайн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх зорилгоор энэхүү аяныг зарлалаа. Төгсгөлийн шатанд шалгарсан 1080 эссэг ном болгон эмхтгэх бөгөөд эндээс 36 эссэг тодруулж урамшуулах юм. 2016 оны 5 сард “Зөв Монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг тайлагнана. авьяас хөтөлбөр хүүхэд бүрт итгэл өгч чадлаа 2013-2014 оны хичээлийн жилд ерөнхий боловсролын сургуульд дугуйлан, секц хичээллүүлсэн багшийн ажлын урамшуулалд зориулан 1.5 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийсэн бөгөөд үүний үр дүнд хүүхдийн авьяасыг нээн хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд орон нутгийн авьяаслаг иргэд оролцох боломж шинээр бий боллоо. 2013-2015 онуудад 500 орчим иргэн ерөнхий боловсролын сургуульд дугуйлан, секц хичээллүүлэх үйл ажиллагаанд тогтмол оролцож байна. 2012 оны байдлаар нийт хүүхдүүдийн 20 хувь нь дугуйлан, секцэд хамрагдаж байсан бол 2014-2015 оны хичээлийн жилийн байдлаар хэл- өгүүлэхүй, хараа-орон зай, хөдөлгөөн-тэнцвэр, хэмнэл-сонсгол, логик- харилцааны 5 чиглэлээр, 121 төрлийн дугуйлан, секцэд давхардсан тоогоор нийт суралцагчийн 110 хувь нь хамрагдаж байна. Тухайлбал: Нэг сургуульд 4 морин хуур тоглодог хүүхэд байсан бол 120 болж 30 дахин өссөн байна. 9 10
  • 30.
    58 бодлого -хэрэгжилт 59 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 боловсрол Авьяас хөтөлбөр “Монголын авьяастан”-ыг төрүүллээ 2013-2015 онуудад төрийн өмчийн ерөнхий боловсролын 220 сургуульд дугуйлан секц хичээллүүлэхэд шаардагдах тоног төхөөрөмж худалдан авахад зориулан сургууль тус бүрт 10 сая, нийт 2.2 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийлээ. Сургуулиуд энэхүү санхүүжилтийн 35 орчим хувийг сурагчдын урлагийн авьяас билгийг нээн хөгжүүлэх, 40 хувийг эрүүл мэнд, биеийн ерөнхий хөгжлийг хангаж спортын авьяас билгийг нээн хөгжүүлэх, 25 хувийг оюуны сэтгэлгээ, техник сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд чиглэсэн сургалтын хэрэглэгдэхүүн, техник тоног төхөөрөмж худалдан авахад тус тус зориулсан байна. “Авьяас” хөтөлбөрийн хүрээнд Дархан-Уул аймгийн “Оюуны- Ирээдүй” сургуульд БШУЯ-наас 2013-2014 оны хичээлийн жилд 10 сая төгрөгийн санхүүжилт олгосноос 2,5 сая төгрөгийг С.Жамьянхорол багшийн цохивор хөгжмийн зэмсэг бэлтгэхэд зориулжээ. “Авьяаслаг Монголчууд” шоуг тэргүүлсэн “Эгшиглэнт чимээ” хамтлаг Авьяас хөтөлбөрийн үр дүнд бий болж Монгол түмнийг баярлууллаа. 11 Анги бүр номын сантай боллоо Улсын төсөв, Дэлхийн банкны санхүүжилтээр 2013 онд аймаг, сумын нийт ерөнхий боловсролын сургуулийн бага анги бүрд номын сан байгуулсан бөгөөд 2014 онд улсын төсвийн санхүүжилтээр нийслэлийн төрийн өмчийн ЕБС-ийн дунд анги бүрт номын сан байгуулж, энэ үйл ажиллагаанд нийт 1,1 тэрбум төгрөг зарцуулж, 74450 ширхэг ном түгээлээ. Энэхүү үйл ажиллагааны үр дүнд хүүхэд сургуулийн орчинд ном унших нөхцөл бололцоо бүрдэж байгаа бөгөөд нийслэлийн төрийн өмчийн ЕБС бүр дээр дунд ангийн сурагчдаар удирдуулсан номын клуб байгуулагдаад ажиллаж байна. 2014, 2015 онд төрийн өмчийн 777 цэцэрлэгт хүүхэд номтой харилцахад шаардагдах сургалтын хэрэглэгдэхүүн, ном худалдан авахад зориулан улсын төсвөөс тус бүр 1.5-2 сая, нийт 1.5 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийснээр төрийн өмчийн бүх цэцэрлэг бага насны хүүхэд номтой харилцах орчноо бүрэн тохижуулж, олон төрөл, хэлбэрийн номоор хангагдаад байна. Уг хөтөлбөрийн үр дүнд номын ач холбогдлыг үнэлэх хүүхэд, гэр бүлийн үнэлэмж илт өсч, номыг бүтээлчээр унших олон шилдэг арга зүй түгэн дэлгэрч, энэхүү үйл ажиллагаанд гэр бүл, хэвлэл, мэдээлэл, төрийн болон төрийн бус байгууллагуудын оролцоо дээшлэн орон нутгийн төсвөөс ном унших орчин бүрдүүлэхэд зарцуулах хөрөнгийн хэмжээ өслөө. 12
  • 31.
    60 бодлого -хэрэгжилт боловсрол “Авьяас”, “Ном” хөтөлбөрийн хүрээнд уран сайхны кино хийлээ МҮОНТВ-тай хамтран 2013-2015 онуудад 109 нэвтрүүлэг, 2 уран сайхны кино, UBS телевизтэй хамтран 120 нэвтрүүлэг, ТВ8 телевизтэй хамтран 10 нэвтрүүлэг, VTB-тэй хамтран 25 нэвтрүүлэг нийт 264 нэвтрүүлэг, 2 уран сайхны кино, 21 аймгийн орон нутгийн телевизүүдээр жилд дунджаар 105, нийт 414 нэвтрүүлэг бэлтгэн олон нийтэд хүргэсэн. “Хөндий өвсний дуун” уран сайхны кино “Арвай, Буудай хоёр” уран сайхны кино “Хүний нөөцийн систем”-ийг бусад төрийн байгууллагуудад нэвтрүүлэхээр боллоо Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны “Боловсролын салбарын мэдээллийн систем” төслийн хүрээнд боловсруулж, боловсролын салбарт нэвтрүүлэн ашиглаж буй “Хүний нөөцийн систем”-ийг бусад төрийн байгууллагуудад нэвтрүүлэх ажлыг БСШУЯ, Төрийн албаны зөвлөл хамтран хэрэгжүүлэх санамж бичигт гарын үсэг зурлаа. Энэхүү систем нь байгууллагын хүний нөөцийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг хялбараар удирдах, ажилтан ажилд орсноос халагдах хүртэлх процессийг хөтлөн явуулах, ажилтан, менежерүүдэд оновчтой шийдвэр гаргахад туслах үүрэг бүхий систем юм. Түүнчлэн байгууллагын бүтцийн өөрчлөлт, орон тооны хөдөлгөөн, цалин хөлсний өөрчлөлт, ажилтны шилжилт хөдөлгөөнийг боловсролын салбарын хэмжээнд тасралтгүй хөтлөн явуулах, хянах боломжийг олгоно. Боловсролын салбарын төрийн өмчийн болон хувийн хэвшлийн бүх ерөнхий боловсролын сургуульд уг системийг нэвтрүүлсэн. Нийт 768 сургуулийн 25,975 ажлын байран дээр ажиллаж байгаа 54,680 багш ажилчдын цалин хөлс, ажлын түүх, боловсролын талаарх мэдээллийг бүрдүүлсэн. 13 14 Хөгжлийн бэрхшээлтэй нэг сурагчид ногдох хувьсах зардал 3 дахин нэмэгдлээ Тусгай сургуульд эмч, сувилагч, туслах багш, сэргээн засалч, сэтгэл зүйчид ажилладаг боллоо Тусгай сургуулиуд зориулалтын лифттэй автобустай боллоо Тусгай хэрэгцээт боловсролын хөтөлбөрийг анх удаа боловсруулав Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд анх удаа сурах бичигтэй боллоо Тусгай хэрэгцээт боловсролын багшийг эх орондоо бэлтгэж байна Тусгай сургуулиуд үдийн хоолтой боллоо тусгай хэрэгцээт боловсрол шаардлагатай хүүхдийг боловсролд тэгш хамруулах хөтөлбөр-2 БСШУ-ны сайдын дэргэд хараагүй оюутан, суралцагчийн эрх ашгийг хамгаалах, туслалцаа үзүүлэх орон тооны бус Зөвлөл байгуулагдлаа тусгай хэрэгцээт боловсролын салбарын онцлох үйл явдлууд “Зөв монгол хүүхэд” хөтөлбөрийн хүрээнд 678 телевизийн нэвтрүүлэг бэлтгэн олон нийтэд хүргэсэн. бодлого - хэрэгжилт тусгай хэрэгцээт боловсрол
  • 32.
    62 бодлого - хэрэгжилт тусгайхэрэгцээт боловсрол Хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчид боловсрол олгохтой холбоотой асуудалд хамтын ажиллагааг эхлүүлэх, хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн сурч боловсрох эрхийг хангах, хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн сургалтын орчинг сайжруулах, эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох зорилгоор Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яам, Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбоо Харилцан ойлголцлын санамж бичиг байгууллаа. 2015 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдрөөс 5 жилийн хугацаатай байгуулсан энэхүү санамж бичгийн хүрээнд: • Тусгай хэрэгцээт боловсролын тухай хуулийн төсөл, төслийн танилцуулга, үзэл баримтлал боловсруулна. • Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын дэргэд хараагүй оюутан, суралцагчийн эрх ашгийг хамгаалах, тэдэнд дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх, бодлого, төлөвлөлт, хэрэгжилтийг уялдуулан зохицуулах үүрэг бүхий орон тооны бус Зөвлөл байгуулж ажиллуулна. • Яамнаас тусгай сургуулиудын сургалтын орчинг сайжруулах, сургалтын үйл ажиллагааны хэвийн тогтвортой байдлыг ханган, эдгээр сургуулиудын харьяалалын асуудлыг шийдвэрлэнэ. • Брайл бичгийн стандартыг боловсруулж батлуулна. • Харааны бэрхшээлтэй суралцагчийн сурах бичгийг үе шаттай брайл, томруулсан үсгээр хослуулан хэвлүүлэх ажлыг хууль тогтоомжийн хүрээнд зохион байгуулна. • Онлайн ярьдаг номын сангийн /www.talkingbooklibrary.mn/ веб сайтыг хөгжүүлэх, Win- dows , IOS , Android үйлдлийн системүүд дээр ажиллах программ хангамжуудыг зохион бүтээх, Онлайн ярьдаг номын сангийн /www.talkingbooklibrary.mn/ номын фондыг 82 нэр төрлийн номоор нэмэгдүүлнэ. • Цэцэрлэг, сургуульд шаардлагатай сургалтын хэрэглэгдэхүүн, техник тоног төхөөрөмжийг олгох зэрэг ажлыг үе шаттай зохион байгуулах юм. хараагүй оюутан, суралцагчийн эрх ашгийг хамгаалах, туслалцаа үзүүлэх орон тооны бус Зөвлөл байгуулагдлаа 1 НИЙСЛЭЛ, 21 АЙМАГ ХҮҮХЭД БҮРИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ БОЛОВСРОЛЫН ЧАНАРЫН ШИНЭЧЛЭЛИЙН БОДЛОГЫН ХЭРЭГЖИЛТ, ҮР ДҮН БСШУ-ны сайд Л.Гантөмөр 13 мянган км зам туулж, 21 АЙМАГ, 9 ДҮҮРГИЙН 32 МЯНГАН БАГШ, 10 МЯНГА ГАРУЙ ОЮУТАН, СУРАГЧИДТАЙ УУЛЗЛАА Туулсан зам: 13,596 км Ажилласан аймгийн тоо: 20 Ажилласан байгууллагын тоо: 162 72 сургууль, 54 цэцэрлэг, 36 соёлын байгууллага Уулзалтын оролцогчдын тоо: 42000 32000 гаруй багш, 10000 гаруй оюутан, сурагчид
  • 33.
    64 Онцлох үйлявдал 65 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 нийслэлийн боловсролын газар 2015-2016 оны хичээлийн жилд сургуулийн өмнөх боловсролд 2-5 насны 116,560 хүүхэд хамрагдахаас төрийн өмчийн 204, төрийн бус өмчийн 360, нийт 564 цэцэрлэгт 92,900 хүүхэд хамрагдаж байна. Нийслэлийн хэмжээнд СӨБ-ын хамран сургалт 79.7%-тай байна. Энэ хичээлийн жилд Төрийн өмчийн цэцэрлэгүүд 1,96 дахин ачаалалттай ажиллаж байгаа бөгөөд СӨБ-д 9,805 ажилтан албан хаагч, үүнээс 2,828 үндсэн багш, 2,563 туслах багш ажиллаж байна. ЕБС-ийн 212 сургуульд 220,474 суралцагч, 9,995 үндсэн багш ажиллаж байгаа бөгөөд энэ хичээлийн жилд 3 ээлжинд 28 сургуулийн 212 бүлэгт 8,462 суралцагч суралцаж байна. Ерөнхий боловсролын сургуулийн, түүний дотор бага сургуулийн тоог нэмэгдүүлэн хичээллэх ээлжийн тоог бууруулж, бүлэг дүүргэлтийг бууруулах зорилгоор 2015-2016 онд нийт 55.853,2 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг орон нутгаас буюу нийслэлийн төсвөөс зарцуулж байна. Үүнээс 21.226,8 сая төгрөгийг 2015 онд зарцуулаад байна. Бага сургууль, цэцэрлэгийн цогцолборт 56 тэрбум ₮ зарцууллаа Сургууль, цэцэрлэгийн хоолны чанар, хүртээмж, аюулгүй байдлыг сайжруулах зорилгоор 1-5 дахь жилдээ ажиллаж байгаа цэцэрлэг, дотуур байр, тусгай сургуулийн нийт 88 няравт мэргэжил дээшлүүлэх сургалтыг анх удаа зохион байгууллаа. Сургалтад хамрагдсан нийт 93 няравт чадамжийн гэрчилгээ олгов. Няравын сургалт боллоо Үр дүнд нь: • Хотын төвийн 6 дүүрэгт бага сургууль цэцэрлэгийн цогцолбор баригдсанаар бага насны хүүхэд гэрээсээ 500 метрийн радиуст 5-10 минут алхан сургуульдаа очих боломжтой болсон • Сурагчид эрүүл, аюулгүй орчинд суралцах нөхцөл бүрдэж, автозамын түгжрэл бууран хүүхдийг зам тээврийн ослоос урьдчилан сэргийлэх ач холбогдолтой болсон • Цэцэрлэгт 1920, бага сургуульд 2880 хүүхэд тус тус хамрагдах боломжтой боллоо. Боловсрол төгөл нь “Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн”-д байрлах 1,7 га талбай бүхий ногоон байгууламж болон өвөрмөц дэд бүтэцтэй сургалт, сурталчилгаа зохион байгуулах, танин мэдэхүйн цогцолбор төв болох юм. Уг төгөлийн 14,544 м2 талбай нь ногоон байгууламж, 1,837 м2 талбай нь зам, сүүдрэвч, усан оргилуур, сандал, хөшөө бүхий дэд бүтэцтэй байхаар төлөвлөгджээ. Одоогоор “Боловсрол” төгөлийн нийт талбайн хог, зэрлэг ургамлыг цэвэрлэж талбайн өнгөн хөрсийг хуулаж тэгшилсэн бөгөөд 160м зурвас газарт хашлага болгож 1280 ширхэг шар хуайс, 64 м зурвас газарт 18 ширхэг гацуур мод тарьсан ба 571 м2 талбай бүхий боржин чулуун явган хүний зам тавиад байна. “Боловсрол төгөл”-ийг байгууллаа Бага боловсролын I-V ангийн математик, монгол хэлний нэгж хичээлийн хөтөлбөр боловсруулах ажлыг зохион байгууллаа. Бага ангийн математик, монгол хэл, хүн орчин, хүн байгаль, хүн нийгэм, дүрслэх урлаг технологийн хичээлийн нэгжийн жагсаалтыг түүний эзэмших ерөнхий ба тусгай чадварын хамт гаргалаа. “Cайн хичээлийн төлөвлөлт” төслийг амжилттай хэрэгжүүллээ Нийслэлд 631 боловсролын байгууллагад 12,300 гаруй багш ажиллаж байгаа нь улсын сургууль, цэцэрлэгт ажиллаж байгаа багш нарын 37.2%-ийг эзэлж байгаа билээ. Бүх багшид хүрч ажиллах боломжийг судлан, чадварлаг багшийг түшиглэн сургууль, багш нартай хамтран ажилласнаар сургалтын чанарт дорвитай өөрчлөлт гарна гэж үзэж нийслэлийн хэмжээнд бага боловсрол, сургуулийн өмнөх боловсрол, хичээл бүрийн мэргэжлийн багш болон ахмад багш нараас бүрдсэн 434 хүнийг сургагч багшаар бэлтгэх ажлыг Нийслэлийн боловсролын газраас эхлэн зохион байгуулж байна. Нийслэл сургагч багштай боллоо Нийслэлийн 150 сургагч багшаар ахлуулсанбагуудбайгуулж,багбүр2нэгж хичээлийн хөтөлбөр боловсруулсан. Тус хөтөлбөрүүдийг зөвлөн туслах баг 3 удаа засан сайжруулах зөвлөгөө өгч ажилласнаар одоогийн байдлаар I-V ангийнмонголхэлний150, математикийн 150 нийт 300 нэгж хичээлийн хөтөлбөр вэб сайтад байршуулахад бэлэн болж байна.
  • 34.
    66 Онцлох үйлявдал 67 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сүхбаатар дүүрэг 5 сургууль ашиглалтад орлоо: • 3-р сургууль 960 суудалтай /дунд/ • 58-р сургууль 320 суудалтай /бага/ • 131-р сургууль 180 суудалтай бага/ • 2-р сургууль 640 суудалтай /бага/ • 11-р сургууль 640 суудалтай /дунд/ 2015 онд 5 сургууль, 9 цэцэрлэг ашиглалтад орлоо 2015 оны Дүүргийн төсвийн 300 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар төрийн өмчийн 11 сургууль, 30 цэцэрлэгүүдэд 630 ширхэг гадна, доторхи хяналтын камер суурилуулж хүүхдийн аюулгүйн орчинг бүрдүүлэв. Эрүүл аюулгүй орчин бүрдүүллээ Тус дүүрэг 2013-2014 онд 1,4 тэрбум, 2014-2015 онд 3,9 тэрбум, 2015-2016 онд 3,3 тэрбум төгрөгийг боловсролд хөрөнгө оруулжээ. “Боловсролд ээлтэй дүүрэг”-ээр гурав дахь жилдээ шалгарлаа 2014-2015 оны хичээлийн жилд Сүхбаатар дүүгийн Засаг даргын Тамгын газрын хөрөнгө оруулалтаар Австри Улсад үйлдвэрлэгдсэн “UNIMAT” эрэгтэй сурагчдын технологийн хичээлийн орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр хийсэн бүтээлүүдийг үзэсгэлэнд оролцогчид ихэд таашаажээ. Дүүргийн сурагчдын бүтээлийн үзэсгэлэн гарлаа 9 цэцэрлэг ашиглалтад орлоо: • Ингэснээр 1600 хүүхэд СӨБ-д хамрагдан, хамран сургалт 82%-д хүрлээ СБД-ийн багш удирдах ажилтны анхдугаар чуулганд төрийн болон төрийн бус өмчийн 226 сургууль, төрийн өмчийн 85 цэцэрлэгүүдийн төлөөлөл оролцлоо. “Зүрх сэтгэлээ хүүхдэд зориулна” анхдугаар чуулган боллоо Дүүргийнхээ сургууль бүрт эрэгтэй, эмэгтэй технологийн танхим байгуулах ажлын хүрээнд 12 сургуульд эмэгтэй сурагчдын технологийн хичээлд хэрэглэгдэх 260 сая төгрөгийн иж бүрэн тоног төхөөрөмжийг хүлээлгэн өглөө. Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг дэмжих сургалтын орчин бүрдүүлж байна Шинэчлэлийн Засгийн газрын “Авьяас” хөтөлбөрийн хүрээнд сурагч, хүүхэд багачуудын авъяасыг хөгжүүлэх, дэмжин урамшуулах, багш, эцэг эхийн оролцоог сайжруулах, олон нийтэд түгээх зорилготой дүүргийн төрийн болон төрийнбусөмчийнерөнхийболовсролын сургууль, цэцэрлэгүүдийн дунд зохиогдож буй “Бидний Авьяас-2015” наадам 3 дахь жилдээ уламжлал болон явагдаж байна. Энэ удаагийн наадамд 34 сая төгрөгийн санхүүжилт хийгдсэн бөгөөд 12 сургууль, 25 цэцэрлэгийн 4000 гаруй багш, сурагч,эцэг эх оролцсон. Бидний авьяас урлагийн наадам боллоо Чуулганыг БСШУЯ, СБД-ийн ЗДТГ хамтран “Зөв Монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөрийг орон нутагт хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд СБД-ийн боловсролын салбарын онцлог, эрэлт хэрэгцээнд тулгуурлан боловсруулсан хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх технологи, хөгжил, төлөвшлийн үр дүн, ахицыг тооцох аргачлалыг олон нийтийн хүртээл болгох зорилгоор зохион байгууллаа.
  • 35.
    68 Онцлох үйлявдал 69 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 сүхбаатар дүүрэг МОНГОЛ ГУРАВДУГААР СУРГУУЛИЙН ШИНЭ ХИЧЭЭЛИЙН БАЙР АШИГЛАЛТАД ОРЛОО Тус сургууль барилгагүй өнгөрүүлсэн хичээлийн гурван жилийн хугацаанд дөрөв болон 16 дугаар сургууль дээр хуваагдан хичээллэж байсан. Энэ хугацаанд хүүхдүүд сургуулиасаа шилжсэн ч шинэ сургуулийн барилга нь ашиглалтад орсон учраас буцаад ирсэн аж. Энэ хичээлийн жилд тус сургуульд 1800 хүүхэд 2 ээлжээр хичээллэхээр бүртгүүлээд байна. ДҮҮРГИЙН ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨӨР ЦЭЦЭРЛЭГ БАРЬСАН НЬ АНХНЫ САЙН ЖИШИГ ТОГТООЛОО 16-р хороонд шинэ цэцэрлэг 69-р цэцэрлэгийн өргөтгөл шинэ цэцэрлэг ДҮҮРГИЙН ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТААР АНХ УДАА 2 ЦЭЦЭРЛЭГИЙН БАРИЛГЫГ БАРИУЛЖ АШИГЛАЛТАНД ОРУУЛЛАА. Дүүргийн хэмжээнд 15 сургууль, цэцэрлэгийн барилга барихаар төлөвлөсөн ба үүнээс 12 сургууль, цэцэрлэг 2015 оны байдлаар ашиглалтанд орохоор ажиллаж байна.
  • 36.
    70 Онцлох үйлявдал 71 чингэлтэй дүүрэг Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажлыг хангах чиглэлээр 22 цэцэрлэгт 26 түшиц бүлгийг байгуулан 5 чиглэлээр цогц ажлыг зохион байгуулан ажиллаа. Үүнд: • Сургалтын орчин бүрдүүлэлт • Зөвлөн туслах ажлын чиглэлээр • Сургалт хэлэлцүүлэг • Бүтээлч уулзалт • Туршлага судлах, гадаад дотоод харилцаа “Түшиц бүлэг” бүлэг байгууллаа Багш нэг бүрийн ээлжит хичээлийг бэлтгэлтэй, төлөвлөлттэй, хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлсэн үр дүнтэй болгоход чиглэсэн олон талт арга хэмжээнүүдийг санаачлан хэрэгжүүлж байгаагийн нэг нь “Сайн хичээл” санаачилга юм. Санаачилгын хүрээнд “Ухаалаг хичээл”, “Сайжруулсан хичээл” гэх мэт 12 төрлийн “...... хичээл” төслийг эхлүүлсэн бөгөөд багш нар тухайн төслийн хүрээнд хичээлээ бодож, төлөвлөж, бэлтгэж, зохион байгуулж, хүүхэд нэг бүрийнхээ оролцоог хангасан, хүүхэд нэг бүртээ хөтлөгдсөн сайн арга зүйг өдөр бүр ашиглах, харилцан ярилцах боломж бүрдэж байна. “САЙН ХИЧЭЭЛ” санаачилга гаргалаа “Хүүхэд хөгжүүлэх сайн үйл ажиллагаа” санаачилгыг дүүргийн нийт цэцэрлэгүүд хэрэгжүүлж байна. Санаачилгын хүрээнд цэцэрлэгийн удирдлагуудын хөгжүүлэх үйл Хүүхэд хөгжүүлэх сайн үйл ажиллагааг санаачиллаа Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутгийн зөвлөлтэй хамтран тус аймгийн Баян-Овоо, Норовлин, Батноров, Бэрх, Мөрөн, НТБТ, Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар,Мөнххаан,Түмэнцогт,Дорнод аймгийн Хөлөнбуйр сумдын 200 гаруй багш, удирдах ажилтнуудад өөрсдийн туршлагаа түгээн дэлгэрүүллээ. Сайн хичээл үйл ажиллагааны туршлага солилцлоо Мөн сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, ололт амжилт, сургуулийн өдөр тутмын үйл ажиллагаатай танилцаж, дэвшилтэт санаа, арга барилаас суралцах, үйл ажиллагаандаа тусган хэрэгжүүлэх зорилгоор тус дүүргийн төрийн ба төрийн бус өмчийн 16 сургуулийн 38 удирдах ажилтан Хөвсгөл аймгийн, “Эрдмийн далай”, “Мөрөн-II”, “Алаг-Эрдэнэ” сумын сургуулиудаас туршлага судлах аяллыг зохион байгууллаа. ажиллагаан дахь оролцоог нэмэгдүүлэх “Мөчир” төсөл, хөгжүүлэх үйл ажиллагааны чанарыг сайжруулахад чиглэсэн “Хэлэлцүүлэгт цаг” гэх мэт 8 төслийг боловсруулан “Бүс” тус бүрээр зохион байгуулалтаа ханган, үр дүнгээ харилцан тайлагнан ажиллаж байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Ерөнхий боловсролын 16 сургуулийн нийт 75 багш, 17,600 сурагч хамрагдсан. Монгол хэлний уралдаант шалгаруулалтыг зохион байгуулсны үр дүнд 2014 оны элсэлтийн ерөнхий шалгалтаар монгол хэлний дундаж оноо 2 хувиар өссөн үзүүлэлттэй гарсан. “Монгол хэл бичиг соёлоо дээдлье” арга хэмжээг зохион байгууллаа СХД-ийн төгсөх ангийн сурагчдын дунд ”Дэлхийд өрсөлдөх Сонгинохайрханчууд” англи хэлний уралдааныг “Сингапурын боловсрол” төвтэй хамтран 2 үе шаттайгаар зохион байгууллаа. Төгсөх 12 ангийн 1,011 суралцагчид амжилттай хамрагдсан. Англи хэлний аян өрнүүллээ 2013-2015 онд багш солилцоо хөтөлбөрт сургуулийн өмнөх боловсролын багш, бага ангийн багш, монгол хэл - уран зохиол, хими, физик, биологи, газарзүйн, математик нийт 466 багш хамрагдсан. Үрдүнд ньбагшнарынмэргэжлийнур чадвар сайжирсан. Багш солилцсноор тухайн сургуулийн сурагчдын сурах орчин, багш сурагчдын харилцаа, заах арга, нэгдэл, секцийн үйл ажиллагаа, багш нарын олон нийтийн ажлын оролцоо идэвх зэрэг олон зүйлээс суралцаж, сургуульдаа нэвтрүүлж байна. “Багш солилцоо” хөтөлбөрт 500 орчим багш хамрагдлаа “Сингапурынболовсролынтөв”-тэй хамтран дүүргийн ерөнхий боловсролын англи хэлний 66 багшид зуны вакум сургалтыг зохион байгуулсан. 2014 оны элсэлтийн ерөнхий шалгалтаар англи хэлний дундаж оноо 2 хувиар өссөн амжилт гаргасан. Онцлох үйл явдал сонгинохайрхан дүүрэг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 37.
    72 Онцлох үйлявдал 73 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 баянзүрх дүүрэг Нийслэлийн Баянзүрх дүүрэг үүсч хөгжсөний түүхт 50 жилийн ойн ажлын хүрээнд “БОЛОВСРОЛЫН ТҮНШЛЭЛ- ХӨГЖЛИЙН ГАРЦ” сэдэвт олон улсын форумыг Улаанбаатар хотноо амжилттай зохион байгууллаа. Форумд 14 байгууллага, 21 аймаг, 9 дүүргийн 217 төлөөлөгчид оролцлоо. Азийн орнуудын СӨБ-ийн форум зохион байгууллаа 2015 оны 10 дугаар сарын 23-ны өдөр “МЭРГЭЖЛИЙН БАГШ НАРЫН УУЛЗАЛТ ЗӨВЛӨГӨӨН”-ийг зохион байгуулав. Зөвлөгөөн 8 сургууль дээр явагдаж нийт 1038 багш хамрагдаж харилцан санал солилцож тулгамдаж буй асуудал цаашид хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны талаар арга зүйн зөвлөлдлөө. Мэргэжлийн багш нарын уулзалт зөвлөгөөнийг зохион байгууллаа Форумын үйл ажиллагаанд өөрийн орны сургуулийн өмнөх боловсролын хөгжлийн чиг хандлага, цаашдын зорилтоо танилцуулж санал солилцон, туршлага судлахаар ОХУ, ОХУ-ын Буриад улс, БНХАУ-ын ӨМӨЗО, БНСУ, Япон, Камбожийн вант улсын нийт 45 төлөөлөгч хүрэлцэн ирлээ. Төрийн өмчийн 34 цэцэрлэг, 20 сургууль, төрийн бус өмчийн 14 цэцэрлэг, 10 сургууль гадаад улс орнуудтай хамтын ажиллагаатай ажиллаж харилцан туршлага солилцон ажиллаж байна. Багш солилцоо хөтөлбөрийг Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа өргөжив “Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг үнэлэх” программ нэвтрүүллээ Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд “Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийн ахицыг тодорхойлох тайлан” программыг тус дүүргийн 22 дугаар цэцэрлэг санаачлан хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг үнэлэх аргачлалд тохируулан боловсруулан ашигласан. дүүргийн Засаг даргаас санаачлан Солонгос улсын Жонжүгийн их сургуультай 13 сургуулийн захирал, ОХУ-ын Буриад улсын Улаан-Үүд хотын сургууль, цэцэрлэгийн үйл ажиллагаатай 45 удирдах ажилтан, ӨМӨЗОрны Шилийн хотын сургууль, цэцэрлэгт 37 багш, удирдах ажилтан, ОХУ-ын Буриад улсад 120 багш, БНХАУ-д 85 багш туршлага судалж, 36 багш Солонгос болон бусад улс оронд багш солилцоогоор ажиллалаа. Мөн эцэг эхийн оролцоо хамгийн чухал болохыг “Болор толь” хэсэг онцлон харсны үндсэн дээр “Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг үнэлэх” программ боловсруулан үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлсэн. Энэхүү программыг ашиглах нь багш, эцэг эхийн хамтын үйл ажиллагааг идэвхижүүлэх, хүүхдийн хөгжлийн гарааны болон ахицын үнэлгээг эцэг эх - багшийн харьцуулсан үнэлгээгээр түвшинг тогтоох, мэдээллийг нээлттэй, ил тод байлгах, тэгш оролцоог хангах боломжийг нээсэн олон давуу талтай байгаагаас дүүргийн хэмжээнд нэвтрүүлэн ажиллалаа.
  • 38.
    74 Онцлох үйлявдал 75 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 багануур дүүрэг “Хамтдаа суръя”, “Багш солилцоо” хөтөлбөрийнудирдамжийгболовсруулан туршлага судлах, солилцох ажлыг зохион байгууллаа. Туршлагасолилцохүйлажиллагаанд 5 цэцэрлэгийн 5 эрхлэгч, 4 арга зүйч, 2 багш хамрагдлаа. Эрхлэгч нар бүлгүүдээс өөрөө сонголт хийн өдрийн бүхий л үйл ажиллагаанд оролцсон. “Миний түүх” хувийн хавтас, хүүхдийн хөгжлийн ахицын үнэлгээтэй танилцлаа. Туршлага судлах, солилцох ажлыг зохион байгууллаа Цэцэрлэг тус бүр дээр түшиц бүлэг байгуулан бүлгийн 7 багш нар 138 дугаар цэцэрлэгийн “Тоглонгоо сурч хөгжиж төлөвших” шинэчилсэн хөтөлбөрийн арга зүйгээс суралцаж түгээн дэлгэрүүлэх ажил хийгдэж байна. “Тоглонгоо сурч хөгжиж төлөвших” хөтөлбөрийн арга зүйгээс суралцав Боловсролын хэлтэс, лаборатори сургуулийн бага ангийн багш нартай хамтран СДҮА-ны 3 цагийн үзүүлэх хэлэлцүүлэгт сургалтыг суурь, бүрэн дунд, насан туршийн боловсролын нийт 64 багш нарт зохион байгуулж, арга зүйн зөвлөгөө өглөө. Сургууль бүр судлагдахууны багийн туршин сайжруулсан сайн хичээлүүдийг сургуулийн технологийн санд бүртгэж авсан. Сайн хичээл, үйл ажиллагааны сургалт зохион байгууллаа Уран хайчилбарын 1000 бүтээлийн үзэсгэлэн гаргалаа Технологийн багш Г.Урангоогийн удирдсан “Урлах эрдэм” дугуйлангийн сурагчдын уран хайчилбарын 1000 бүтээлийн үзэсгэлэнг 2015 оны 05 сард Монголын хүүхдийн ордонд гаргаж 20 сурагч Хүүхэд Залуучуудын Хөгжлийн Төвийн “Шинэ зууны авьяас” алтан медалиар, багш Г.Урангоо нь “Хүүхэд залуучуудын авьяас төв”-ийн “Шилдэг багш” медалиар шагнуулсан. 3500 хүүхэд бий биеллээ Авьяас хөтөлбөрийн хүрээнд Багануур дүүргийн 35 жилийн ойгоор цэцэрлэгүүдийн 500 хүүхдийн бий биелгээ, Боловсрол цогцолбор сургууль 3500 хүүхдийн бий биелгээ, 100 хүүхдийн морин хуурын тоглолтыг амжилттай зохион байгууллаа. СӨБ-ийн хамран сургалт 100% хүрлээ
  • 39.
    76 Онцлох үйлявдал 77 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Хүүхэд бүрийн гар дээр хэрэглэгдэхүүн өгье гэхээр маш их зүйл дутагдаж байсныг хараад сургалтын менежерХ.Наранцэцэгийнсанаачилгаар “Эцэг эх-сургалтын танхимд-хоёр өдөр” 6 сарын аяныг зохион байгуулсан. Үр дүнд нь багш нар маань техник хэрэгсэл, бусад бүх зүйл бий болсон учир хүүхэд бүрт хүртээмжтэй өгөх сургалтын тараах материал, үзүүлэн, хэрэглэгдэхүүнүүдийг маш их хийж, сургалтандаа хэрэглэн туршснаар ач холбогдлыг нь ойлгосон. Хүүхэд бүр өөр өөрийн гэсэн хэргэлэгдэхүүнтэй учир өөрийнхөөрөө чөлөөтэй сэтгэх болжээ. БСШУЯамнаас 2015 оны 05-р сард “Сургалтын хэрэглэгдэхүүн бүрийг хүүхэд бүрийн гарт хүргэсэн” сургуулиар шалгарч, ТАЛАРХАЛ ХҮРТСЭН. баянгол дүүрэг 2014-2015 оны хичээлийн жилд суурь боловсролын цөм хөтөлбөр хэрэгжсэнээр Зорилготой Монгол хүүхэд болон өргөжиж 24 бүлгийн 865 сурагч хамрагдаад байна. Хөтөлбөрийн хүрээнд өмнөө зорилго тавин амжилттай ажиллаж амьдарч байгаа хүмүүстэй уулзалт, өдөрлөгийг сар бүр зохион байгуулж, сурагчид зорилгын дэвтэр хөтлөн, мөрөөдлийн самбар ажиллуулж, түүнийгээ эцэг эх, багш нарт найз нөхдөдөө танилцуулдаг байна. Хүүхдүүдийн урилгаар Гандандэгчилэн хийдийн тэргүүн хамба Чойжамц, Хүүхдийн зохиолч Дашдондог, Үндэсний телевизийн хөтлөгч Чоглоонамжил гэх мэт 41 иргэн ирж уулзалт ярилцлага хийжээ. 93-р сургууль “Зорилготой Монгол хүүхэд” хөтөлбөр хэрэгжүүллээ Тус сургуулийн багш нар хэрэглэгдэхүүн хүүхэд бүрийн гар дээр хүртээмжтэй, өнгө үзэмжтэй, шаардлага хангасан тараах материал, үзүүлэн, бусад хэрэглэгдэхүүнүүдийг гарын доорх материал ашиглан хийж эхэлжээ. 20-р сургууль эцэг эхчүүдтэй хамтран хэрэглэгдэхүүн бэлдлээ Хүүхэд нэг бүрийн авьяасыг нээн илрүүлэх зорилгоор БАГШАА НАДАД АВЬЯАС БИЙ тоглолтыг зохион байгууллаа. Энэ ажлыг дүүрэгтээ түгээн дэлгэрүүлж 40-рсургууль“АВЬЯАС-2015” урлагийн тайлан тоглолтыг МҮЭСТО- нд зохион байгуулсан. Үүнд давхардсан тоогоор 596 сурагч оролцож үе тэнгийнхэн болон эцэг эхчүүддээ сурсан мэдсэнээ тайлагналаа. Эрдмийн өргөө сургууль БАГШАА НАДАД АВЬЯАС БИЙ Ном хөтөлбөрийн хүрээнд 3 үе шаттай ажил зохион байгууллаа. 1-р шатанд “Ном эмчлэх өдөр” аян зохиож сард 1 удаа буюу 8 удаагийн ажилд 320 эцэг эх хүүхэд оролцож 3,200 номыг засварласан 2-р шатанд “Гэгээн тусгал” номын клуб байгуулан багш, ажилчид, сурагчдаас санал авч сонирхлынх нь дагуу ном хүргэж өгч, уншуулах ажил хийсэн. Нийт 126 хүн өөрийн сонирхсон номоо захиалан уншлаа. 3-р шатанд зохиолчидтой уулзах цагаар Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжавтай уулзалт хийсэн. Энэ уулзалтаа өргөжүүлэн “Ундраагийн уянга” яруу найргийн наадам зохион байгууллаа. 2015 онд 12 сургуулийн 86 багш, сурагчид оролцлоо. ЭУЦС - Ундраагийн уянга яруу найргийн наадам 2015 онд 164 дүгээр цэцэрлэг нь “ХҮҮХДИЙН АВЬЯАСЫГ БҮЖГИЙН УРЛАГААР ХӨГЖҮҮЛЖ БАЙГАА НЬ “туршлага түгээх үйл ажиллагаанд цэцэрлэгийн 350 хүүхэд оролцож, Төрийн соёрхолт урлагийн гавьяат 164-р цэцэрлэг - Хүүхдүүдийг бүжгийн урлагаар хөгжүүллээ зүтгэлтэн С.Сүхбаатарын дэглэлт “Чичиргэнэ”, “Торгууд”, “Тоохуу госон” бүжгүүд, “Ёохор хатари”, “Домог” зэрэг бүжгүүдийг хүүхдийн хөгжлийн онцлогт тохируулан дэглэн бүжиглүүлж, нийт ардын бүжиг 16, зохиомжит 22 бүжигээр дүүргийн төрийн өмчийн төрийн ба төрийн бус өмчийн 60 гаруй цэцэрлэгийн 650 багш, 520 гаруй эцэг эхэд тогложээ.
  • 40.
    78 Онцлох үйлявдал 79 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 2014-2015 онуудад Буянт-Ухаа цогцолбор сургуулийн гадна талбайд 500 сая төгрөгөөр орчин үеийн биеийн тамир, чийрэгжүүлэлтийн талбайг ашиглалтад оруулсан нь нийтийн биеийн тамир, эрүүл мэнд, бие бялдарын өв тэгш хүмүүжилд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан үр дүнтэй ажил боллоо. ОРЧИН ҮЕИЙН БИЕИЙН ТАМИРЫН ТАЛБАЙТАЙ БОЛЛОО Хөтөлбөр“Хүүхэдхөгжил”,“Хүүхэд хамгаалал” гэсэн 2 чиглэлээр хэрэгждэг бөгөөд 2014-2015 онд нийт 47 төсөл хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн байна. 2015 онд сургалтын орчин техник тоног төхөөрөмжийг сайжруулах ажлыг түлхүү хэрэгжүүлж байна. 2014-2015 онд 1,2 тэрбум төгрөгийг Хүүхдэд ээлтэй Хан-Уул хөтөлбөрт зарцуулаад байна. ХҮҮХДЭД ЭЭЛТЭЙ ХАН-УУЛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЛЭЭ Дүүргийн хэмжээнд 17 цэцэрлэгийн анги танхимд хяналтын камер байршуулсан нь эцэг эхчүүд хүссэн үедээ гар утсаараа хүүхдийнхээ юу хийж байгааг харах, цэцэрлэгийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих боломжтой болсон юм. Цэцэрлэгүүдийг камержууллаа Хүүхдийн шүдний кабинет нь 2015.02.09-ний өдөр нээлтээ хийсэн. Өөрийн харьяалалын хүүхдүүдэд үйлчилж байгаа бөгөөд өдөрт 15- 20 хүүхэд, сардаа 200-300 хүүхэд үйлчлүүлсэн. Үйл ажиллагаа хэвийн явагдаж байна. Шүдний кабинет байгууллаа хан-уул дүүрэг Боловсролын байгууллагын менежментийг сайжруулах, боловсролд оролцогч талуудын оролцоог хангаж, багшийгхөгжүүлэн,чадваржуулж,тэдний идэвхтэй үйл ажиллагаагаар хүүхэд бүрийн авьяасыг нээн хөгжүүлэх замаар сургалтын чанар, үр дүнг дээшлүүлж эрүүл чийрэг, амьдрах дадал, чадвар эзэмшсэн хүнийг төлөвшүүлэх зорилгоор “Хүүхдэд Ээлтэй-Хан-Уул” хөтөлбөрийн хүрээнд “Ажлын төсөл” шалгаруулах арга хэмжээ 2015 оны 08 сарын 25-ны өдөр болж өндөрлөлөө. 1-р байр: Б.Эрдэнэчимэг ахлагчтай “Математик сургалтын багц хэрэглэгдэхүүнийг боловсруулж, Хан-Уул дүүргийн ЕБС-иудад түгээн дэлгэрүүлэх” төсөл 2-р байр: Х.Даринчулуун ахлагчтай “Сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх “Шилдгийн шилдэг” 5 төсөл шалгарлаа • Төрийн өмчийн 24 цэцэрлэгийн дунд, ахлах, бэлтгэл бүлгийн багш • Төрийн бус өмчийн 7 цэцэрлэгийн дунд, ахлах, бэлтгэл бүлгийн багш • нийт 31 жишиг бүлэг байгуулагдан сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжилтийн чиглэлээр бусдадаа туршлагаа түгээн дэлгэрүүлж, хуваарь төлөвлөлтийн дагуу үзүүлэх ажил зохион байгуулан олон таль сургалтуудыг зохион байгуулан ажиллаж байна. Жишиг бүлэг байгуулан ажиллаж байна Хан-Уул дүүргийн цэцэрлэгүүдийн үлгэрчилсэн хөтөлбөр” төсөл 3-рбайр:С.Эрдэнэ-Ундрахахлагчтай “Сайн хүүхэд” Шинэ үеийн хүүхдийг зөв төлөвшүүлэх төсөл 4-р байр: М.Батнасан ахлагчтай “Залуу багш нараа чадваржуулж хамтдаа хөгжье” төсөл
  • 41.
    80 Онцлох үйлявдал 81 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 АяныхүрээнддүүргийнБоловсролын 12 байгууллага бусад байгууллагуудтай хамтран нийт 30,548,498 төгрөгийн хандив бүрдүүлсэн юм. Хандиваар зорилтот өрхийн хүүхдүүд болон хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд тал бүрийн дэмжлэг үзүүлэх, эцэг эхчүүдийн идэвх оролцоог нэмэгдүүлэх зэрэг олон чиглэлээр бүтээлч, бодит үйл ажиллагаануудыг хэрэгжүүлсэн. САЙН ҮЙЛСИЙН АЯН ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА Боловсролын хэлтэс нь “Монголын үндэсний зайн сургалтыг хөгжүүлэх төв”-тэй хамтран дүүргийн Эрдмийн оргил, Голомт цогцолбор сургуулиудад цахим хичээл бэлтгэх иж бүрэн зайны сургалтын танхим байгуулж, 159 багшийг цахим хичээл бүтээх арга зүйн сургалтад хамрууллаа. ЦАХИМ ЗАЙН СУРГАЛТЫН ЖИШИГ ТАНХИМЫГ БАЙГУУЛЛАА НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн хөрөнгөөр дөрвөн шинэ гэр цэцэрлэг байгууллаа. Ингэснээр дүүргийн хэмжээнд 23, 123, 151, 152 дугаар цэцэрлэгийн 118 хүүхэд СӨБ-д хамрагдаж байна. Нийслэлийн хэмжээнд анх удаа “Ариун цэвэр-Эрүүл ахуй”-н байгууламж бүхий гэр бүлгийн загварыг бий болгож чадсан. Дөрвөн шинэ гэр цэцэрлэгт 59 хүүхэд суралцаж байна Бага насны хүүхдийн хөгжлийг гэр бүлд нь дэмжих зайны сургалтын цуврал боловсруулав. Үүнд 30 хөгжүүлэх үйл ажиллагаа, теле хичээлийг ТҮ9 телевизтэй хамтран зохион байгуулсан. Сургалтад 70 багш, 165 эцэг эх хамрагдсан. Мөн дасгал ажлын дэвтэр гаргаж төрийн өмчийн 7 цэцэрлэгийн 1300 хүүхэд, 2400 эцэг эхчүүдтэй хамтран үр дүнд мониторинг хийж 2 дах шатны үйл ажиллагааг төлөвлөн ажиллаж байна. Бага насны хүүхдийн хөгжлийг дэмжих зайны сургалт боллоо налайх дүүрэг Онцлох үйл явдал сүхбаатар аймаг II-XII ангийн 3251 сурагчдын дунд математикийн цуврал олимпиад сар бүр зохион байгуулж, сорилго шалгалтыг 12-р ангийн сурагчдаас сар бүр авав. Мөн багш, сурагчдад математик, сэтгэх чадварын хичээлээр зуны сургалт болон төрөл бүрийн арга хэмжээ зохион байгуулж мэргэжлийн мэдлэг, ур чадварыг дээшлүүлэн ажиллаж байна. Үүний үр дүнд Математикийн улсын олимпиадад 13-р байр, ЭЕШ-ны дүнгээр улсад 7-р байр эзэллээ. Математик дэд хөтөлбөрөөр ЭЕШ-ийн амжилтыг ахиуллаа Асгат, Мөнххаан суманд 2 цэцэрлэг ашиглалтад оруулсан. Мөн Баруун-Урт сумын 5-р багт хуучин барилгыг сэргээн засч 125 хүүхэд хүлээн авах чадалтай 10 дугаар цэцэрлэгийг ашиглалтад оруулаад байна. Энэхүү цэцэрлэг ашиглалтанд орсоноор Баруун-Урт сумын цэцэрлэгийн хамрагдалт 87,3%-тай боллоо. Цэцэрлэгийн хүүхдийн орны тоо 360-аар нэмэгдлээ БСГ-ын 13 мэргэжилтэн болон 15-р цэцэрлэгийн эрхлэгч Өвөр Монголын Зүүн үзэмчин хошууны сургууль, цэцэрлэгийн үйл ажиллагаатай танилцаж, Шинэчилсэн хөтөлбөрийн дагуу хамтын хичээл зааж, хэлэлцүүлэг явууллаа. Зүүн үзэмчин хошууны сургууль, цэцэрлэгтэй туршлага солилцлоо
  • 42.
    82 Онцлох үйлявдал 83 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “Дэлхийн багш нарын өдөр”-ийг угтан Сэлэнгэ аймгийн боловсролын салбарынхан “Боловсрол төгөл”-ийг байгууллаа. “Боловсрол төгөл” нэртэй хоёр ч төгөл байгуулахын зэрэгцээ аймгийн 34 сургууль, 37 цэцэрлэг өөрийн эдэлбэр газар, хашаандаа агч, нарс, шар хайс, монос, үхрийн нүд, буйлс, гүйлс, голт бор, чацаргана, улиас зэрэг нийт 3034 мод бутыг тарилаа. Сэлэнгэ аймаг Эко орчин бүрдүүллээ ЕБС төгсөгчдөд дараах үр дүн гарч байна: • Өөрсдийн хүсэл сонирхол, авьяас чадвараа түшиглэн мэргэжлээ сонгодог • Эрэлт хэрэгцээтэй мэргэжлийн гүйцэтгэх үндсэн үүрэг, чиглэл, чухал шинж чанаруудыг судалдаг • Сонирхсон, хүссэн мэргэжлийнхээ дагуу их дээд сургуулиудын оюутан элсүүлэх хөтөлбөр, мэргэжлийн чиглэлээ сонгодог боллоо. Мэргэжил сонголт арга хэмжээг бүсчлэн зохион байгууллаа “Хүүхдийн цахим ном” -ыг бүтээж СӨБ-ын 34, ЕБ-ийн нийт 35 сургуулийн эцэг эх, багш сурагчдын гар дээр хүргээд байна. Уг ном нь хүүхдүүдийн уншсан номынхоо сэдвээр зурсан зураг, өөрт төрсөн сэтгэгдлээр бичсэн сургамжит өгүүллэг, захиа, зохиолын дүрийн тоглолт, чээжилсэн шүлгээ уран яруу уншиж буй бичлэг, “Ном” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж буй сургууль цэцэрлэгийн тэргүүн туршлага зэрэг шилдэг бүтээлүүд, БСГ-аас зохион байгуулсан “Номын анд” аяны талаарх мэдээлэл, түүний мөрөөр хийгдсэн зөвлөмжийг багтаасан агуулга бүхий 6 бүлэг цахим ном юм. Хүүхдийн ЦАХИМ НОМ бүтээлээ Б.Ринчений 110 жилийн ойг тохиолдуулан Алтанбулаг сумын Б.Ринчений нэрэмжит бүрэн дунд сургууль дээр Монгол бичгийн улсын олимпиадыг анх удаа зохион байгуулсан бөгөөд 21 аймаг, дүүргийн 26 багш, 23 сурагч оролцож, үндэсний монгол бичгийн мэдлэг, чадвараараа өрсөлдлөө. Билгүүн номч Б.Ринчений 110 жилийн ойг тэмдэглэлээ Аймгийн ИТХ-аар батлагдсан “Үндэсний сур харвааг хөгжүүлье” аймгийн дэд хөтөлбөр, Аймгийн Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хүрээнд 10 сургуульд 10 сая төгрөгийн өртөг бүхий нум сумыг хүлээлгэн өглөө. Энэ нь хүүхэд багачуудад үндэсний ёс заншлаас суралцах, бие бялдраа хөгжүүлэх, монгол уламжлалыг өвлүүлэхэд чухал дэмжлэг болж байна. Үндэсний сур харвааг хөгжүүллээ “Ном”, “Авьяас” хөтөлбөрийн хүрээнд хүүхэд бүрийн авьяас чадвар, бие бялдраа хэрхэн хөгжүүлж байгааг тайлагнан сурталчлах зорилгоор хүүхдийн бэсрэг наадмыг бүсчлэн зохион байгуулахад эцэг эхчүүд, багш, сурагчид идэвхтэй оролцлоо. Хүүхдийн бэсрэг наадам зохион байгууллаа
  • 43.
    84 Онцлох үйлявдал 85 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 орхон аймаг Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад “Замын хөдөлгөөнд соёлтой оролцох, зөв дадал хэвшил төлөв- шүүлэх” хөтөлбөрийг хэрэгжүүллээ. Хөтөлбөрийн хүрээнд 2,5 сая төгрөгний өртөгтэй сурагч, багшийн ном, цахим хичээл, хэрэглэгдэхүүнийг сургууль бүрт үнэ төлбөргүй хүргэлээ. Улмаар танхимаар олсон мэдлэгээ амьдралд хэрэглэх нөхцлийг бүрдүүлэн 63 сая төгрөгний өртөг бүхий сургууль дундын “МИНИ ДРОМ” байгуулж дадлага хичээлийг явуулж эхэллээ. Хөтөлбөрт 1-5-р ангийн 8864 хүүхэд хамрагдлаа. Сургууль дундын замын хөдөлгөөний МИНИ ДРОМ байгууллаа Сургууль дундын “шүдний кабинет” шинээр байгууллаа “Унага”, “Бүжинхэн” цэцэрлэгийг шинээр байгуулж, 23-р цэцэрлэгийг 3 бүлгээр өргөтгөснөөр сургуулийн өмнөх боловсролд хамрагдалтыг 92,5%-д хүргэлээ. Сургуулийн өмнөх боловсролд хамрагдалтыг 92,5%-д хүргэлээ Орон нутгийн төсвөөс санхүүжүүлэн “Орхон”, “ Баян-өндөр” цогцолбор сургуульд иж бүрэн шүдний кабинет ашиглалтанд оруулж хүүхдийн эрүүл мэндийн төлөө 30,0 сая төгрөгний хөрөнгө оруулалт хийлээ. 2015 онд нийт сургууль, цэцэрлэгийн суралцагчдын 93 %-ийг эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэгт бүрэн хамруулжээ. Төрийн болон хувийн хэвшлийн шүдний эмнэлгүүдтэй хамтран шүдний өвчлөлтэй буюу цооролттой 5066 хүүхдийг илрүүлэн 2504 хүүхдийг бүрэн эмчилж, 331 хүүхдийн шүдэнд хамгаалах түрхлэг түрхэж, 186 хүүхдэд эмчилгээ хийсэн нь сургууль дундын шүдний кабинет байгуулах үндэслэл болжээ. Эко аялал хичээлээр нийтдээ ерөнхий боловсролын сургуулийн 8-р ангийн 121 бүлгийн 3715 сурагч, 500 багш, удирдах ажилтан хамрагдан тогтвортой хөгжлийн боловсролыг сурагчдад олгож байна. Эко аялал хичээлийн үр дүнд сурагчид хичээлээр олж авсан шинжлэх ухааны мэдлэгээ амьдрал үйлдээ бүтээлчээр хэрэглэх, асуудал шийдвэрлэх, шинжлэн судлах, үндэсний хэл, түүх, соёлоо танин мэдэж бахархах, байгаль нийгэмтэй зүй зохистой харилцах, хамгаалах, багаар ажиллах чадварт суралцаж байна. Эко аялал - орон нутаг судлал интеграци хичээл зохион байгууллаа
  • 44.
    86 Онцлох үйлявдал 87 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “Сайн хөгжүүлэх үйл ажиллагаа”-г бүх цэцэрлэгүүд зохион байгуулж хүүхэд бүр тоглонгоо хөгжих арга зүйг багш нар боловсруулан багаар хамтран ажиллаж байна. Цэцэрлэг бүр бага насны хүүхдэд зориулсан үлгэрийн болон хүүхэд хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд багш, туслах ховд аймаг Тоглонгоо суралцах арга зүйг хөгжүүллээ 2014 оноос суралцагч нэг бүрээр хэрэглэгдэхүүний зардлыг 3000 төгрөгөөр тооцон олгож байсан бол 2015 онд 5000 төгрөг, 2016 онд 7000 төгрөгөөр тооцож олгодог боллоо. Мөн цэцэрлэгийн хүүхэд бүрт 3000 төгрөгөөр тооцон нийт 149,3 сая төгрөг олгох болсон нь хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх хичээл, үйл ажиллагааны үр дүнг сайжруулахад ихээхэн дэмжлэг болж багш нарын ажиллах урам зоригийг нэмэгдүүлж байна. “Сайн хичээлийн улсын зөвлөгөөн”-д 36 багш шалгаран оролцож, Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн шилдэг 5 аймгийн нэг боллоо. Хичээлийн хэрэглэгдэхүүний зардлыг нэмэгдүүллээ “Оюунлаг Ховд” хөтөлбөрийн хүрээнд боловсролын салбарын нийт 2271 ажиллагсдын 90 хувь буюу 2042 хүнийг эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэгт хамруулснаар багш ажилчдын эрүүл мэнд, ажиллах идэвх санаачилгад ахиц гарч байна. Мөн СӨБ-д хамрагдаж байгаа хүүхдийг 6200 хүүхэд шүдний үзлэгт хамрагдаж, 3691 хүүхэд эмчлэгдэж байгаагаас 1087 бүрэн эрүүлжсэн байна. ЕБС-ийн 17842 хүүхдийн 95 хувь буюу 16949 хүүхэд үзлэгт хамрагдаж 9813 хүүхэд шүдний өвчлөлтэй байгаа нь өмнөх оноос шүдний өвчлөл эрүүлжсэн хүүхдийн тоо 11 хувиар өссөн байна. Эрүүл биетэй иргэн хөтөлбөр хэрэгжүүллээ багш, эцэг эхчүүдийн оролцон 30000 гаруй сургалтын хэрэглэгдэхүүнийг хийж хүүхэд хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд ашиглаж байна. Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх дугуйланг цэцэрлэг бүр хичээллүүлж, давхардсан тоогоор 11000 хүүхэд хамрагдсан байна. Сургуулийн өмнөх боловсролд 6995 хүүхэд хамрагдаж хамран сургалтын хувь 87,4%-д хүрчээ. 2015 оны 09 дүгээр сарын 10-14 -ний хооронд зохион байгууллаа. Нээлтийн арга хэмжээнд нийт 16 сумын 800 гаруй ардын авьяастан, сум бүрийн төлөөлөл, нутгийн уугуул суугуул иргэд оролцон, аймаг угсаатан болон сумаа сурталчилсан арга хэмжээ боллоо. Улаанбаатар хотод Ховд аймгийн өдрүүдийг зохион байгууллаа “Гэгээн муза-12” олон улсын уралдаанд Н.Сүхдоржийн зохиол “Галдан бошигт хаан” туульсын дуулалт жүжгээр амжиттай оролцож тэрүүн байр “Гранпри” шагнал 5 сая төгрөгийн эзэн боллоо. Олон улсын “гэгээн муза-12” наадамд тэргүүллээ Боловсрол, соёл шинжлэх ухааны яамнаас баталсан удирдамжийн дагуу түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалын үзлэг, тооллогыг аймгийн Засаг даргын 2015 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдрийн А/246 захирамжаар батлагдсан ажлын хэсэг Ховд аймгийн 10 суманд тооллого зохион байгуулж 234 дэсийн 4342 ширхэг дурсгалыг баримтжуулж программд шивж орууллаа Түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалын үзлэг тооллого
  • 45.
    88 Онцлох үйлявдал 89 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “ШИЛДЭГ ЗАГВАР-2015” техник спортын аймгийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг олон улсын нэгдсэн дүрмээр авто загварын 2, усан загварын 2, нисэх загварын 4 төрлөөр зохион байгууллаа. Хүүхэд багачуудын бүтээлч техник сэтгэлээг хөгжүүлж, шилдэг инженер, загвар зохион бүтээгчдийг бэлтгэх, сурагчдын техник сэтгэлгээг хөгжүүлэх зорилготой ажилладаг техник спортын загварын дугуйлан клубүүдийн үйл ажиллагааг сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэхэд дэмжлэг үзүүлж орон нутгаас 5 сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүллээ. Тус арга хэмжээнд 14 сургуулийн 44 сурагч, 9 тамирчин оролцсон байна. өмнөговь аймаг “Шилдэг загвар - 2015” тэмцээнийг зохион байгууллаа БСГ-аас судлагдахуун бүрээр “Чадварын судалгаа” авч, түүнийхээ мөрөөр мэргэжилтнүүд мэргэжлийн багш нартаа цөм хөтөлбөрийг хэрхэн хэрэгжүүлэх арга зүйн зөвлөгөө өглөө. Чадварын оношилгоо хийх суурь судалгаа хийлээ Судалгаанд тулгуурлан сургууль бүр хүүхэд нэг бүрийн мэдлэг, чадвар, сонирхол хэрэгцээг хөгжүүлэх боломж нээгдэж гарааны оношилгоо болж байгаагаараа онцлог юм. Энхтайвны корпус, РЦНК-тай хамтран зохион байгуулсан тус өдөрлөгт 15 сургуулийн 250 сурагч, 60 багш хамрагдлаа. Өдөрлөгийн зорилго: • Суралцагчдын гадаад хэлний чадвар, гадаад хэл сурах хүсэл сонирхол, урлагийн мэдрэмж, авьяас, бүтээлч сэтгэхүйг нээн хөгжүүлэх, гадаад хэлээр өөрийгөө илэрхийлэх болон багаар ажиллах чадварыг сайжруулах • Гадаад хэлний багш нарын мэргэжлийн чадвар, хамтын ажиллагааг сайжруулах Шилдэг арга зүй - технологийн бүтээлийн үзэсгэлэн гаргалаа Гадаад хэл, соёлын өдөрлөг зохион байгууллаа 2015 онд орон нутгийн 8,2 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар 800 хүүхдийн 4 цэцэрлэг шинээр байгуулсан нь СӨБ-ын хамран сургалтыг 92,2% -д, анги дүүргэлтийг стандарт түвшинд хүргэх нөхцөл бүрдлээ. Шинээр дөрвөн цэцэрлэг барьсанаар хамран сургалт 92,2%-д хүрлээ “Сайн хэрэглэгдэхүүн”-ий чиглэлээр зохион байгуулсан үзэсгэлэнд нийт 120 багшийн сургалтын 2500 хэрэглэгдэхүүн олны хүртээл болсон бол “Сайн арга зүй-технологи” үзэсгэлэнд 91 багшийн 87 туршлагыг түгээн дэлгэрүүллээ.
  • 46.
    90 Онцлох үйлявдал 91 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 “Завхан нутгийн 81 гайхамшиг” есөн боть бүтээлийг цэцэрлэг, ерөнхий боловсролын сургууль болон мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвийн 800 гаруй багшид бэлэглэв. Хүүхэд багачуудад мэдээллийн эх сурвалж болох, төрсөн нутаг усаараа бахархах ач холбогдолтой юм. завхан аймаг Багш нарын баярыг номын баяр болгон тэмдэглэв “Өсвөрийнморинхуур-IV”уралдааны “Гранпри” шагналыг Улиастай сумын Дэвшил бүрэн дунд сургуулийн 11 дүгээр ангийн суралцагч Б.Дэмбэрэлсүрэн хүртлээ. Уралдааныг “Орон нутгийн хөгжлийн сан”-аас 5 сая төгрөгөөр санхүүжүүлэв. “Өсвөрийн морин хуурч-IV” уралдаан зохион байгууллаа “Орон нутгийн хөгжлийн сан”-аас 50,0 сая төгрөг гарган 29 сургуульд үндэсний хөгжим, цахилгаан хөгжмийн багц гардуулав. Ингэснээр 1200 гаруй сурагч үндэсний болон цахилгаан хөгжмөөр хичээллэж эхэллээ. 1200 гаруй сурагч хөгжмийн авьяасаа хөгжүүлж байна “Математик 2015” олимпиадад Завхан, Хөвсгөл, Архангай, Говь-Алтай, Увс, Баян-Өлгий аймгийн 5-12 дугаар ангийн 2700 суралцагч оролцов. Шигшээ тэмцээнд 1500 суралцагч аваргын 18 цом, 711 медаль, 24 тусгай байрын төлөө оюун ухаанаа сорьсоноос багийн дүнгээрЗавханаймагшалгарлаа. Таван аймгийн 2700 сурагч математикаар өрсөлдлөө Эх хэлний наадамд 11 аймгийн 43 баг оролцлоо Ингэснээр хүүхэд бүр бие биенээ хүндэтгэх, туслах, багаар ажиллах, хамт олны дунд биеэ зөв боловсон авч явах сургуулийн дэг, соёлд суралцаж байна. Сургууль, цэцэрлэг бүр хөдөлгөөнт гимнастик хийдэг боллоо “Эх хэлний наадам”-д 11 аймгийн ерөнхий боловсролын сургуулийн 43 баг хамт олон оролцож давхардсан тоогоор 1123 суралцагч, 217 багш хамрагдлаа. V-XII ангийн сурагчдын дунд: • Монгол хэл, Монгол бичиг, Уран зохиолын хичээлийн стандарт, сургалтын хөтөлбөрийн агуулгаар X-XII ангийн суралцагчдын дунд: • Эсээ бичлэгийн уралдаан • “Яруу сэтгэе” шүлгийн уралдаан Багш нарын дунд • Монгол бичгийн зөв, цэвэр бичигтэн шалгаруулах • Монгол хэл, уран зохиолын шилдэг багш шалгаруулах • Мэргэжлийн онол, арга зүйн мэдлэг /Бага боловсрол/ Завхан аймгийн Улиастай сумын Дэвшил бүрэн дунд сургуулийн монгол хэл,бичгийнбагтэргүүнбайрандшалгарч цом ,1.0 сая төгрөгөөр шагнагдлаа. Багш нарын хандлага, арга зүйг өөрчлөх, нэгдсэн ойлголтод хүрэх зорилгоор 38 цэцэрлэгийн 315 багш, ажилтныг оролцууллаа. 315 багш СӨБ-ийн цөм хөтөлбөр хэрэгжүүлэх бэлтгэлээ хангалаа Олон улсын байгууллага, төсөл хөтөлбөр, орон нутгийн хамтарсан санхүүжилтээр дотуур байруудад 1,330.2 сая төгрөгөөр иж бүрэн засвар хийлээ. Хүүхдийн сурч, амьдрах орчин сайжирлаа
  • 47.
    92 Онцлох үйлявдал 93 төв аймаг Орон нутгийн багш нарын спортын XIII наадам 2015 оны 10-р сарын 08-11-ны өдрүүдэд спортын 5 төрлөөр 12 аймгийн 600 гаруй тамирчид оролцуулан амжилттай зохион байгуулагдлаа. Орон нутгийн багш нарын спортын наадам зохион байгууллаа Төв аймгийн Зуунмод сумын алслагдсан Баянхошуу багт 100 хүүхдийн хүчин чадал бүхий цэцэрлэгийг хүлээлгэн өглөө. Бумбардай цэцэрлэгийн онцлог давуу тал нь: 1. Төвлөрсөн системд холбогдоогүй ч халаалт цэвэр, бохир усны асуудлаа бүрэн шийдсэн. 2. БСШУЯ-ны захиалгаар Дэлхийн банкны санхүүжилтээр 80 сая төгрөгийн тоног төхөөрөмж, тавилга хэрэгсэл, зөөлөн эдлэлээр хангагдсан. 3. Аймгийн хөдөлмөр эрхлэлтийн бүртгэл мэдээллийн санд бүртгэлтэй, ажил идэвхитэй хайж байгаа 6 иргэнийг ажлын байртай болгон сонгон шалгаруулалтаар сонгон авч ажилтай болгосон. Алслагдсан багийн 120 гаруй хүүхэд ШИНЭ цэцэрлэгтэй боллоо Аймаг орон нутгийн болон гадны байгууллагуудын тусламжаар цэвэр, бохир ус, ариун цэврийн байгууламжийн асуудлыг шийдвэрлэлээ. Төсөл хэрэгжсэн Зуунмод сумын бүрэн дунд IV сургууль 380 сурагч, 23 багш, 12 ажиллагсад, 13 анги бүлэгтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Усан хангамж, ариун цэврийн бие даасан байгууламж байгууллаа Газрын гүний дулаан ашигласнаар хэмнэлт 240.922.700₮ ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Онцлох үйл явдал баян-өлгий аймаг Хос хэлээр сургалт явуулдаг сургуулийн сургалтын талаар баримтлах аймгийн бодлого, чиглэл”-ийг боловсруулж, батлуулав. Үүнтэй холбогдуулан хос хэлээр сургалт явуулдаг сургуулийн 5 дугаар ангийн монгол хэлний хөтөлбөр, сурах бичиг, багшийн номын 69 сая төгрөг ийн санхүүжилтийг Аймгийн засаг даргын нөөц хөрөнгөөс шийдвэрлүүлэв. Хос хэлээр сургалт явуулах бодлого батлууллаа Аймгийн хэмжээнд ЕБС-ийн ахлах ангийн сурагчдын дунд математик, тогызхумалак, зуун буудалт даамын төрлөөр сурлага, спортын олимпиадыг 2 дахь удаа амжилттай зохион байгууллаа. Авьяасын олимпиад зохион байгуулж, хэвшүүллээ “Би номдоо хайртай” уриан дор аймгийн “Номын баяр”-ыг 43 сургууль, хүүхдийн 38 цэцэрлэгийн дунд жил бүр уламжлал болгон зохион явуулж хэвшлээ. Номын баяр зохион байгууллаа Баян-Өлгий аймгийн Боловсрол, соёлын газар Норвегийн тусламжийн байгууллагатай хамтарч “ЕБС-ийн загвар дотуур байр, шилдэг хичээлийн кабинет” шалгаруулав. Ерөнхий боловсролын сургуулийн дотуур байрны орчин нөхцөлийг сайжруулах, дотуур байрны хүүхдийн эсэн мэнд амьдрах, хамгаалуулах, хөгжих, нийгмийн амьдралд оролцох зэрэг үндсэн дөрвөн эрхийг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Шилдэг дотуур байр шалгаруулав ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 48.
    94 Онцлох үйлявдал 95 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 дорноговь аймаг Дорноговь аймаг бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг орон нутгийн онцлог, нэмэлт агуулгаар баяжуулан хэрэгжүүллээ. Хөтөлбөрийн үр дүнд сурагчид нутаг усаа танин мэдэх, түүгээрээ бахархах, нутгийн зохиолчдын зохиол бүтээлийг уншиж чээжлэх, зан заншлаасаа суралцах, мартагдаж буй зан үйлийг сэргээх, уламжлалт тоглоом наадгайгаар тоглох зэргийг сургалтаараа дамжуулан судалсан юм. Орон нутгийн онцлогтой сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүллээ “Тэмээчний соёл” сэдвийн хүрээнд сурагчид Хөвсгөл сумаас 50км газарт байдаг говийн догшин ноён хутагт Равжаагийн мэндэлсэн гэрийн буурь буй “Шувуун шанд” гэдэг газар эцэг эх, сум орны удирдлагын хамт хичээлээ явуулав. Энэ үеэр сурагчид тэмээ хомнох, ачаалах, нүүдлийн ёс заншил, угтах ёс, хэлхээ тоонотой гэр барих, ингэ саах, ингэ хөөслөх, тэмээ ноослох, буйл зорох, утас ээрэх, дээс томох, ингэний хоормог хийх зэрэг зочин багшаар заалгаж сурсан бүхнээ бодитоор үзүүллээ. Мөн нутгийн зохиолчдын бүтээлээс унших, “Тэмээ” сэдвээр зурсан зураг, зохион бичлэгээрээ бүтээлийн үзэсгэлэн гаргаж, 100 хүүхдийн “Уулган шарын тэшээ” нутгийн бүжгээ бүжсэн юм. 2015 оны 8 сард Япон улсын 30 төлөөлөгч хүүхэд Монголын говь нутагт зочлон, Эрийн гурван бэсрэг наадам үзэж, малчны хотонд говийн чимэг болсон тэмээ хэмээх амьтныг унаж, зургаа татуулж, монголчуудын амьдрал, ёс заншилтай танилцсан. Харин 2015 оны 11 сард Замын Үүдийн ЕБС-ийн 16 авьяаслаг бүжигчин сурагчид 4 багшийн хамт Шиүзүока мужид айлчлан, жил бүр уламжлал болгон зохиогддог Дайдоге олон улсын фестивальд амжилттай оролцож, “Авьяас” хөтөлбөрөөр сурсан ардын урлагаа сурталчлахын зэрэгцээ тус орны хөгжил цэцэглэлтээс суралцаж, нүд тайлаад ирсэн байна. Сурагч солилцооны хөтөлбөрт нийт 191 сурагч, 16 багш , Япон улсын 60 сурагч, 10 багш хамрагдаад байна. Сурагч солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүллээ ЕБС-ийн дотуур байрны болон цэцэрлэгийн тогооч нарын онолын мэдлэгийг бататгах, мэргэшлийн ур чадвар, бүтээлч хандлагыг дээшлүүлэх, харилцан туршлага солилцох зорилгоор “Ажил мэргэжлийн аварга тогооч-2015” уралдааныг 4 дэх жилдээ зохион байгууллаа. Тогооч нар ур чадвараараа уралдуулж, туршлагаа солилцлоо СӨБ-ын “Тоглонгоо хөгжинө” арга зүйн шинэчлэлийг эрчимжүүлэх зорилгоор БСГ-аас “10₮ хүчтэй” нэг сарын аян зохион байгуулав. Аяны үр дүнд иргэд, олон нийтээс нийтээс 7.1 сая төгрөгийн хандив цугларч, 8 цэцэрлэгийн 8 бүлгийг тоглоомтой болсон юм. Хандивын аянаар мөнгө босгож 8 цэцэрлэгийг тоглоомжууллаа
  • 49.
    96 Онцлох үйлявдал 97 хэнтий аймаг Хичээл бүрээр хүүхдэд хүрч ажиллах, багш нар туршлага солилцох боломжтой аймгийн сан бүрдүүлэх зорилгоор “Цахим даалгаврын сан- Хүүхэд бүрийн хөгжил” сэдэвт уралдаан зохион байгууллаа. Уралдаанд нийт 19 сургуулийн 75 багш оролцов. 13746 сурагч ээлжит хичээлүүд дээр дасгал даалгавар хийж гүйцэтгэх, чадваржин хөгжих нөхцөл боломж бүрдлээ. Цахим даалгаврын сангийн уралдаан зохион байгуулагдлаа Аяны I-III шатанд аймгийн 25 ЕБС- ийн 5, 9, 12 дугаар ангийн давхардсан тоогоор 228 бүлгийн 13,359 суралцагч оролцлоо. Миний арга зүй - Шавийн амжилт сэдэвт аян өрнүүллээ Аймгийн 24 ЕБС-ийн 99 төрлийн дугуйлангийн 2125 сурагчийн 260 төрлийн 3025 бүтээл тавигдаж, 1000 гаруй багш, суралцагч, эцэг эх үзэж сонирхлоо. 2135 сурагч бүтээлээрээ үзэсгэлэн гаргалаа ЕБС-ийн суралцагчдын ой тогтоолт, оюун ухааныг хөгжүүлэх замаар хамтран сурч хөгжих орчныг бүрдүүлэх, сурах идэвх сонирхлыг өрнүүлэх, суралцах суурь чадварыг нь дэмжихэд аяны зорилго оршино. “Оюун ухаанаа хамтдаа хөгжүүлцгээе” аян өрнүүллээ СӨБ-ын цөм хөтөлбөр, хүүхдийн хөгжлийн ахицыг үнэлэх ажиглалтын хуудасны агуулгаар цэцэрлэгүүдийн дунд “Онлайн АХА” тэмцээнийг 5 өдрийн хугацаанд зохион байгууллаа. СӨБ-ын багш нарын судалгааны цөм хөтөлбөр хэрэгжүүлэх ажилд эерэг үр дүн гарч байна. Онлайн АХА тэмцээн зохион байгууллаа Зорилго: • Суралцагчдын сурах идэвх сонирхлыг өрнүүлэх • Анги хамт олноороо хоцрогдолгүй сурах хамтран сурч хөгжих • Багш хүүхэд бүртээ хүрч ажиллах үйлийг дэмжих • Аймгийн сургалтын чанар болон ЭЕШ-ын чанарыг ахиулах ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Онцлох үйл явдал ГОВЬ-АЛТАЙ аймаг Аймгийн “Боловсролын чанарыг сайжруулах” 4 зорилт, 18 үйл ажиллагаа бүхий орон нутгийн төсвөөс жилийн 300 сая төгрөгийн санхүүжилттэйгээр 2016-2020 он хүртэл хэрэгжих дэд хөтөлбөрийг аймгийн ИТХ-аар 2015 оны 12 дугаар сарын 04 өдөр батлуулан хэрэгжүүлэхээр боллоо. “Боловсролын чанарыг сайжруулах” дэд хөтөлбөрийг баталлаа Орон нутгийн төсвийн хөрөнгөөр Тонхил, Бигэр, Төгрөг сумдад тус бүр 100 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэгийн барилгыг шинээр ашиглалтад орууллаа. Шинээр гурван цэцэрлэг барьж, 2 цэцэрлэг өргөтгөв “Боловсролын чанарын шинэчлэлд сургалтын менежерүүдийн үүрэг оролцоо”, “Бага боловсролын шинэчилсэн хөтөлбөрийн өнөөгийн байдал, цаашдын хөгжил” сэдвээр сургалт зохион байгуулав. Сургалтад 400 гаруй багш, сургалтын менежер, захирлууд оролцож зөвлөмж гарган хамтран ажиллаж байна. 400 багшийг сургалт зохион байгууллаа АНУ-д 3 багш, Австрали улсад 4, Англи улсад 3, Фижи улсад 5 багш суралцахаар гэрээ байгуулж БНФУ-д 5, Австрали улсад 2 багш 45 хоногийн хугацаатай сургалтад хамруулаад байна. Англи хэлний багш нарт зориулсан “Ярианы клуб” хичээллүүлж, “Зуны вакумжуулсан сургалт”-ыг орон нутагтаа зохион байгууллаа. Сурагчдын дунд “Spelling Bee”, “CREATIVE WRITING” уралдааныг зохион байгуулж 178 сурагч, “Ирээдүйн англи хэлний багш нар” англи хэлний клуб, “Хөгжмийн үдэш” англи дууны дугуйлан, Улсын тэргүүний 1-р сургуулийн сурагчдыг АНУ-ын Minne- sota мужийн сургуулийн сурагчидтай захидлаар харилцах “Захидлын найз” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. “Англи хэлийг алтайдаа” төсөл хэрэгжүүллээ Мөн аймгийн төвд 4, 7-р цэцэрлэгийн байрыг орон нутгийн нөөц боломжийг ашиглан өргөтгөлөө. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 50.
    98 Онцлох үйлявдал 99 булган аймаг Аймгийн хэмжээний 23 цэцэрлэгийн бүх бүлгийг бүрэн камержуулснаар хүүхдийн эрхийг хамгаалах, тэдний эрүүл, эрсдэлгүй орчинд өсч хөгжих нөхцөл боломжийг бүрдүүллээ. Бүх цэцэрлэгийг камержууллаа ОХУ-ын Буриад улсын Улаан-Үд хотын Багшийн сургуультай хамтран ажиллах гэрээ байгуулснаар 10 багшийн мэргэжлийг дээшлүүлж, улсын хэмжээнд дутагдалтай байгаа дуу хөгжмийн багш мэргэжлээр 8 хүүхдийг суралцуулж эхэллээ. Хөгжмийн багш мэргэжлээр оюутан суралцуулж эхэллээ Хүүхдийн авьяасыг хөгжүүлэн Монгол улсын хэмжээнд хөдөө орон нутагт анх удаа “Кузя царцааны адал явдал” дуулалт жүжгийг ОХУ-ын Буриад улсын Улаан-Үд хотын Багшийн сургуулийн багш нартай хамтран орос хэл дээр найруулан тоглолоо. Хөдөө, орон нутагт анх удаа орос хэл дээр дуулалт жүжиг тоглогдлоо Аймгийн Засаг даргын мөрийн хөтөлбөрийн “Шатар” дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд “Тэмүүлэл-2” 1500 хүүхдийн шатрын тэмцээнийг сургууль, сум, аймаг гэсэн 2 үе шаттайгаар зохиож нийт 2000 гаруй суралцагчид оролцсон. Шатар дэд хөтөлбөр хэрэгжиж байна Булган суманд зохион байгуулсан шигшээ тэмцээнд 15 сумын 225 тамирчин, мөн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэн ажиллаж байгаа ЕБС-уудын бага ангийн багш, цэцэрлэгийн багш нарын тэмцээнийг зохион байгуулж нийт 24 багш оролцлоо. Аймгийнхэмжээндшатрынхичээлийг цэцэрлэгийн ахлах ангиас эхлэн бага боловсролын хичээлийн программд оруулж сургагч багш нарыг бэлтгэснээр манай аймгийн нийт суралцагчдын 70 гаруй хувь нь ангиараа, сургуулиараа ШАТАРЧИН болоод байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Онцлох үйл явдал баянхонгор аймаг Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад сурагчдыг амжилттай бэлтгэж оролцуулсан багшийг шалгаруулах болзол журмыг Номундалай цогцолбор сургуулийн математикийн багш Д.Өлзийбаатар болзлын шалгуурыг 100 хувь биелүүлж, өргөмжлөл, 5 сая төгрөгөөр шагнууллаа. ЭЕШ-нд сурагчдыг бэлтгэх болзолт уралдаан зарлалаа 5 сая төгрөгийн шагналын сантай “Бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг сайн хэрэгжүүлсэн сургууль, баг шалгаруулах болзол” гарган дүгнэсэн нь хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлэх сургууль, багш нарыг урамшуулах хөшүүрэг болжээ. Цөм хөтөлбөрийг сайн хэрэгжүүлсэн хамт олныг шалгарууллаа Сургуулиуд 1-5-р ангийн 2-р улиралд үзэх нэгж сэдвүүдээс сонгон нэгж хичээлийн хөтөлбөр боловсруулан 26 хөтөлбөр ирүүлснийг нэгтгэн бүх сургуулиудад буцаан хүргүүлсэн нь багш нарын ажлыг бага ч болов хөнгөвчлөх үр дүнтэй ажил болж байна. “Нэг сургууль-нэг нэгж хөтөлбөр” зохион байгууллаа Бяцхан багачуудын үзэх дуртай хүүхэлдэйн кино, аав, ээж, эмээ, өвөө, багшийнхаа ярьж өгсөн үлгэр, домог, өгүүллэг, хүрээлэн буй орчноо ажиглан сонирхож төсөөлөн буулгасан зүйлээ дүрслэн зурж, барьж, нааж, гарын доорх янз бүрийн материал ашиглан өөрийн бодол санаагаа илэрхийлсэн бүтээлийн зурагт цомогийг гаргалаа. “Маргааш дэлбээлэх цэцэгс” гаргалаа Баянхонгор суманд 150 хүүхдийн хүчин чадалтай 2 цэцэрлэгийг концессын гэрээгээр барьж ашиглалтад оруулснаар аймгийн төвийн хэмжээнд сургуулийн өмнөх боловсролын хамран сургалтыг 92 хувьд хүргэв. Шинээр хоёр цэцэрлэг ашиглалтанд орсоноор хамран сургалт 92% хүрлээ ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 51.
    100 Онцлох үйлявдал 101 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 увс аймаг “Гадаад хэлний сургалтын төв”- ийг байгууллаа. Энэ төвийн үйл ажиллагааны дэмжлэгт аймгийн онхс- аас 3.0 сая төгрөг олгосон байна. Төв байгуулагдсанаар багш, сурагчдын гадаад хэлний мэдлэгийг дээшлүүлэх сургалт явуулахаас гадна “бид дэлхийн хүн бэлтгэнэ” уриатайгаар төвд ажиллах багш бэлтгэх зорилгоор герман, хятад, франц, япон, орос улсын монгол дахь элчин сайдын яамдад хүсэлтээ хүргүүлээд байна. Гадаад хэлний сургалтын танхимтай боллоо Багш нарын бүтээлийг “Оюуны богц”, эцэг эхийн бүтээлийг “Сэтгэлийн бэлэг”, сурагчийн бүтээлийг “Хүүхдийн шилдэг бүтээл” нэртэйгээр нийт 3600 хувь хэвлэж, “Номын чуулган” –ны үеэр сургууль, цэцэрлэгүүдэд хуваарилж олон нийтийн хүртээл болголоо. Багш, сурагч, эцэг эхийн шилдэг бүтээлээр ном бүтээлээ Аймаг байгуулагдсаны 90 жилийн ойн баяр наадмын нээлтэнд зориулсан бий биелгээ, бүжиг, хөгжмийн нэгдсэн үзүүлбэрт 1000 хүүхэд оролцож наадамчин олонд авьяас билгээ сонирхууллаа. 1000 хүүхдийн урлагийн наадам боллоо Сурагчдыг шинэ тэмүүлэлд хөтлөх, багш - сурагч - эцэг эхийн харилцааг шинэ шатанд гаргах, багшийн хөдөлмөрийг өндөрөөр үнэлэх зорилгоор “Миний тэмүүлэл” сурагч хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэв. “Шилдэг сурагч”-дыг шалгаруулж компьютер, нөүтбүүк, гар утас, хичээлийн хэрэглэлээр, идэвхтэй оролцож “Манлайлагч багш”-аар шалгарсан 1 багшийг PRIUS-20 маркийн машинаар шагнасан нь оюун ухаан, хичээл зүтгэлийг үнэлдэг болсны илрэл. Манлайлагч багшийг тодрууллаа Aймгийн 24 сургуулийн хэмжээнд Математикийн хичээлээр VII-IX ангийн 212 бүлгийн 5,653 сурагчид 3,494,892, химийн хичээлээр IX-XI ангийн 157 бүлгийн 4,054 хүүхэд хамрагдаж 2,114,322, физикийн хичээлээр VIII- XI ангийн 181 бүлгийн 4,525 сурагчид 2,840,122, нийт 8,449,336 бодлого- туршилтыг анги хамт олноороо хийж гүйцэтгэсэн байна. Энэ арга хэмжээний шагналын зардалд сумын Засаг даргын нөөц, ОНХС-аас 5,0 сая, аймгийн ОНХС-аас 8,7 сая нийт 13,7 сая төгрөг зарцууллаа. “Нэг анги - 1000 бодлого” уралдаан зохион байгууллаа Хүслийн захиа аянд аймгийн 4 сурагч тутмын 1 нь буюу 3,664 сурагч захиагаа илгээсэн байна. Тэдний захиаг олон нийтэд санал болгосон нь олны анхаарлыг багагүй татаж 100 гаруй хүүхдийн хүсэл биелэв. Энэ уралдаанд анги хамт олноороо идэвхтэй оролцсон 70 ангийн дунд дараагийн шатны уралдааныг зарлаж Улаангом сумын Цогцолбор 2-р сургуулийн 12а ангийг 11,0 сая төгрөгөөр “Мөрөөдлийн анги” болгон тохижуулж, хүслийг нь биелүүллээ. “Хүслийн захиа” аянаар хүүхдүүдээ сонслоо Увс аймгийн ЗДТГ, залуучуудын “Шинэ тэмүүлэл” клубээс санаачилсан “BOOK CHALLANGE” аяны хүрээнд аймгийн иргэдээс гадна эх орны өнцөг булан бүрт суугаа иргэд, гадаадад суугаа монголчуудаас нийт 37,000 ном цугларч, аймгийн90жилийнойнхандивынхүрээнд иргэн Ц.Ганбат 4,000 ном бэлэглэснийг ерөнхий боловсролын сургуулийн номын сангуудад хуваариллаа. Хандивын номоор маршал Ю.Цэдэнбалын талбайд 9м өндөртэй номын пирамид босголоо. НОМЫН ПИРАМИД БОСГОЛОО
  • 52.
    102 Онцлох үйлявдал 103 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 дархан-уул аймаг Энэхүү систем нь ирцийн мэдээлэл, гэрийн даалгавар, сурлагын дүн, хичээлийн оролцоо, шалгалт улирлын дүн, электрон шуудан, хичээлийн төлөвлөгөө, сурах бичиг, гэрийн хаяг, утасны жагсаалт, сурагчийн болон эцэг эхийн мэдээлэл гэсэн 10 цэсээр дамжуулан ЕБС-ын багш, сурган хүмүүжүүлэгч, сургалтын менежер, удирдлагууд болон эцэг эхчүүдэд мэдээлэл солилцох өргөн боломж нээгдлээ. Монгол улсын Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн “Шинэ зууны боловсрол төсөл”-өөр багш бүр зөөврийн компьютертэй болсон нь “Шилэн сургууль” системийг нэвтрүүлэхэд шаардагдах интернэт орчин, багш нарт ажиллахад таатай нөхцөл бүрдэж байна. 14 сургуульд “Шилэн сургууль” систем нэвтрүүллээ Хөтөлбөрт нийт давхардсан тоогоор 320 гаруй багш, сургуулийн ажилтан хамрагдлаа. Сургалтын үеэр багш нар эрүүл мэндийн үзлэгт хамрагдаж, багш “Сайн багш” хөтөлбөрийг хэрэгжүүллээ Энэ үеэр залуу багш нарын боловсролын салбарын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, тэднийг тасралтгүй хөгжих боломжийг дэмжих, эрүүл зөв хандлагатай бүтээлч, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн манлайлагч залуус бэлтгэх чиглэлээр сургалт, хэлэлцүүлэг, уралдаан тэмцээнийг зохион байгуулжээ. Зөвлөгөөнд 708 багш хамрагдсан байна. Залуу багш нар зөвлөлдлөө сурагчдын бүтээлийн үзэсгэлэн гаргаж, харилцан туршлага солилцох, тэргүүн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх, ажлын байранд дээр зөвлөн туслах, хичээл заах, сайн хичээлийн туршлага түгээн дэлгэрүүлэх ажлуудыг зохион байгууллаа. Хөтөлбөрт нийт 7.8 сая төгрөгийг зарцуулсан байна. Ингэснээр бага насны хүүхдийн осол аюулгүй байдал хангагдаж, эцэг эхчүүдэд сургалтын үйл ажиллагаа нээлттэй болж, багш эцэг эхийн хамтын ажиллаагаа сайжирч байна. Мөн эцэг эхчүүд гар утаснаасаа сургалтын явцтай танилцах боломжтой болж, цэцэрлэг бүр өөрсдийн нээлттэй ба хаалттай facebook-ээр дамжуулан эцэг эх иргэдийн санал сэтгэгдлийг үйл ажиллагаандаа тусган ажиллаж байна. Энэхүү камержуулах ажилд цэцэрлэгүүд сургууль хөгжүүлэх сангаар дамжуулан иргэд эхийн хандив тусламжаар нийт 210 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдсэн байна. 21 цэцэрлэг HD камерийн системтэй боллоо Энэ үеэр соёлын салбарын хүний нөөц, мэргэжлийн боловсон хүчний мэдлэг мэргэжил дээшлүүлэлт, тэднийг мэргэшүүлэх, давтан сургах, уран бүтээлийн болон соёлын үйл ажиллагааны санхүүжилт, ном, үзмэр худалдан авах зардал, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, соёлын ажилтны цалин тэтгэмж, нийгмийн халамж үйлчилгээг нэмэгдүүлэх талаар хэлэлцлээ. Соёлын салбарын форум боллоо Улмаар шинээр хэлэлцэгдэж буй Соёлын хуулинд санал оруулах зэрэг тулгамдсан асуудлуудаар нээлттэй хэлэлцүүлэг хийсэн байна.
  • 53.
    104 Онцлох үйлявдал 105 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 архангай аймаг 2015 онд нийт 300 хүүхдийн хүчин чадалтай 4 цэцэрлэг Орон нутгийн хөгжлийн сангаас 2,091,500,000 төгрөгний санхүүжилтийг гарган үүсгэн байгууллаа. Эрдэнэбулгансумын2-рцэцэрлэгийн салбар/ 50 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэг/ хуучин барилга худалдаж авч зассан/ 6-р цэцэрлэгийн салбар орон сууцны Дөрвөн цэцэрлэг шинээр баригдлаа “Зөв Монгол хүүхэд” аймгийн дэд хөтөлбөр боловсруулан аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдээр хэлэлцүүлэн батлуулж аймгийн Засаг дарга 240,000,000 ₮ хөрөнгө хуваарилан бага ангийн багш нарт сургалтын хэрэглэгдэхүүн бэлтгэх зориулалтаар 6,120,000₮ олгосон. Энэ хүрээнд “Хүүхэд бүрийн гарт хэрэглэгдэхүүн” аяныг сургууль бүр өрнүүлж эцэг эхчүүдийн дэмжлэгээр сургалтын хэрэглэгдэхүүн бэлдэж ашиглаж байна. “Хүүхэд бүрийн гарт хэрэглэгдэхүүн” аяныг эхлүүллээ “Математик” дэд хөтөлбөр боловсруулан аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдээр хэлэлцүүлэн батлуулан ажиллаж байна. Энэ хөтөлбөрийн зорилго нь ЕБС- ийн математикийн сургалтын чанарыг сайжруулах,сурагчнэгбүрийнматематик сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд оршино.Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд 25419500 төгрөг аймгийн ЗДТГ-аас зарцуулаад байна. “МАТЕМАТИК ХӨТӨЛБӨР” хэрэгжүүллээ 1 давхар/ 50 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэг 9-р цэцэрлэг /хуучин барилга худалдаж авсан/ 100 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэг 13-р цэцэрлэг /орон сууцны 1 давхар/ 100 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Хан-Уул сургуулийг төгссөн бүх сурагчдыг хөгжмийн боловсролтой болгох зорилго дэвшүүлэн 3-4 дүгаар ангийн эцэг эхчүүд 231, Аймгийн хөгжлийн сан, Хэрлэн сумын засаг даргын дэмжлэгтэйгээр 769 бишгүүртэй болсноор 3-11 дүгээр ангийн 1000 сурагч бишгүүр хөгжмөөр тоглож сурлаа. 1000 сурагч бишгүүр хөгжим тоглож сурлаа Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх, хүүхдэд багаар ажиллах чадвар эзэмшүүлэх, хөрш зэргэлдээ орнуудын болон бусад орны хэл, соёлоос суралцах, гадаад хэлний мэдлэгээ сайжруулахад нь дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор “Аймгийн хөгжлийн сан”-гийн санхүүжилтээр зохион байгуулсан “БИД ДОРНОДЫН ХҮҮХДҮҮД” найрал дууны наадмыг зохион байгууллаа. Үүнд 14 ерөнхий боловсролын сургуулийн 32 хамтлагийн 2441 сурагч оролцож, Монгол, Орос, Хятад, Англи 4 хэл дээр “Найрал дууны” урын сантай боллоо. Найрал дууны наадам боллоо Хэрлэн сумын 11 дүгээр сургуулийн санаачилгаар Зүүн бүсийн Монгол бичгийнолимпиадыг9дэхудаагаазохион байгуулж, аймгийн төвийн 10 сургууль, сумдын 10 сургууль, Сүхбаатар аймгийн 1,2,3,4 дүгээр сургууль, Онгон, Уулбаян сумын багш сурагчид оролцсон бөгөөд оролцогчдын 239 сурагчид, 96 багш нийт 355 багш, сурагчдыг хамрууллаа. Хос бичигтэн болох зорилт дэвшүүлэн ажиллалаа Сургууль бүр Хан-Уул цогцолбор сургуулийн туршлагаар бага ангийн сурагчдын “Бишгүүр” хөгжмийн клуб, дугуйлантай боллоо. Онцлох үйл явдал ДОРНОД аймаг “1 сая мод ургуулах хөдөлгөөн”- ий хүрээнд орчноо цэцэгжүүлэх, ногоон байгууламж бий болгох болзолт уралдаанд Хэрлэн сумын Улсын Тэргүүний 14 дүгээр цэцэрлэг шалгарч 2-р байр, Хэрлэн сумын Улсын Тэргүүний 6 дугаар цэцэрлэг 3-р байр эзэллээ. Уг цэцэрлэгүүд нь туршлагын талбайдаа хүүхэд нэг бүр ажилласнаар бодит амьдралын орчноос суралцаж, бүхий л мэдрэхүйнхээ тусламжтайгаар туршлага хуримтлуулах, тухайн үйлд идэвхтэй оролцох, өөрөө туршин хэрэгжүүлэх боломж олгож ажиллалаа. “1 сая мод ургуулах хөдөлгөөн”-д тэргүүн байрт шалгарлаа
  • 54.
    106 Онцлох үйлявдал 107 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 өвөрхангай аймаг Аймгийн ИТХ-аас 2015 оны “Эрүүл мэндийг дэмжих жил” болгон зарлаж, тус зорилтод жилийн хүрээнд аймгийн боловсролын салбарт олон ажил өрнүүлжээ. Тухайлбал, сургууль, цэцэрлэгийн хүүхдүүдэд зөв дадал хэвшил олгох эрүүл мэндийн “Сайн хичээл” шалгаруулах уралдаан зохион байгуулж, шалгарсан шилдэг 6 бүтээлийг аймгийн “Сайн хичээлийн технологийн сан”-д бүртгэж ажиллалаа. Сургууль, цэцэрлэгийн хүүхдүүдэд зөв дадал хэвшүүлж байна 2014-2015 онд аймгийн хэмжээнд “ЭКО СУРГУУЛЬ”, “ЭКО ЦЭЦЭРЛЭГ” шалгаруулах уралдаант аяныг зохион байгууллаа. Тус аяны үр дүнд Арвайхээр сумын ерөнхий боловсролын 4 дүгээр сургууль “Шилдэг ногоон байгууламжтай боловсролын байгууллага” шалгаруулах улсын уралдаанд 3 дугаар байрт шалгарав. “Эко сургууль”, “Эко цэцэрлэг” уралдаант аяныг өрнүүллээ Энэхүү аргачлалын хэрэгжилтийг Эрдэнэбулган сумын Ирээдүй цогцолбор сургууль, 1,2,3,4,5,6-р цэцэрлэгүүдэд туршин иргэдийн бүтээлч оролцоо, хариуцлагыг дээшлүүлэн тодорхой үр дүнд хүрсэн тул ирэх хичээлийн жилээс нийт сургууль цэцэрлэгүүдэд түгээхээр ажиллаж байна. Төрийн үйлчилгээг иргэдийн онооны картын аргачлалаар үнэлэх нь Хамт олны нийгмийн идэвхийг өрнүүлэх зорилгоор “Багш нарын урлаг, спортын анхдугаар наадам”-ыг зохион байгууллаа. Хүүхдүүдийн эрүүл мэндийн үзлэг оношилгоог аймгийн эрүүл мэндийн байгууллагуудтай хамтран бүх сургууль цэцэрлэгүүд жилд хоёр удаа зохион байгуулж, өвчлөлтэй хүүхдүүдийг эмчлүүлэх, эрүүлжүүлэх ажлыг тогтмол зохион байгуулж байна. Сурагчдын зуны даалгаварт шүдний өвчлөлийг эмчлүүлэх, эрүүлжүүлэх, биеийн дархлааг сайжруулах, чийрэгжүүлэх чиглэлийн зөвлөмжийг өгч ажиллаж шүдний өвчлөл 35,7 хувиар буурсан байна. Залуу багш нарын мэдлэг, ур чадварыг сайжруулах, харилцан туршлага солилцох, тэдэнд урам зориг өгөх зорилгоор “Залуу багш нарын хөгжлийг дэмжье” зөвлөгөөнийг Арвайхээр суманд зохион байгууллаа. Залуу багш нарын хөгжлийг дэмжих зөвлөгөөн зохион байгууллаа Орон нутаг хөгжүүлэх сангийн хөрөнгө оруулалтаар Арвайхээр суманд 150 хүүхдийн хүчин чадалтай шинэ цэцэрлэг, Гучин-Ус суманд 50 хүүхдийн хүчин чадалтай цэцэрлэгийн барилгын өргөтгөлийг шинээр барьж ашиглалтанд оруулсан бол Арвайхээр суманд 5 гэр цэцэрлэг шинээр ажиллуулж, багш, туслах багш нарын цалин болон халаалтын зардлыг орон нутгаас шийдвэрлэж ажиллаж байна. Хувийн хэвшил цэцэрлэг байгуулах санал, санаачилгыг дэмжин 2015 онд 100 хүүхдийн хүчин чадал бүхий 3 хувийн цэцэрлэгт сургалт эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгон ажиллалаа. 2015 онд цэцэрлэгийн хүчин чадал 300-аар нэмэгдэж хамран сургалт 84,7 хувьд хүрч өмнөх оноос 1,6 хувиар өслөө. Сургуулийн өмнөх боловсролын хамран сургалт 84,7 хувьд хүрлээ Хүүхэд нэг бүрийн авьяас, чадварыг нээн хөгжүүлэх зорилгоор “Хүүхдийн урлагийн их наадам”-ыг зохион байгууллаа. Энэхүү наадмыг 2 жил тутамд зохион байгуулдаг бөгөөд хүүхэд, багачуудын хүсэн хүлээдэг томоохон наадам юм. Тус “Урлагийн их наадам”-д 19 сумын 34 цэцэрлэг, 30 сургуулиас нийт 1500 гаруй авьяаслаг хүүхэд, багачууд оролцож 4 насны ангилал, 32 төрлөөр өрсөлдсөн байна. Авьяаслаг 1500 гаруй сурагчид урлагийн наадамд оролцлоо Энэ жилийн наадмын онцлог нь хүүхэд нэг бүрийн авьяас чадварыг үе шаттайгаар нээн илрүүлж, хөгжүүлэх, тэдэнд ардын болон сонгодог, орчин үеийн урлагийг сурталчлах, сургах, өвлүүлэх, гоо зүйн хүмүүжил, төлөвшил олгох, харилцан суралцах, хүүхэд багачуудын найрамдал нөхөрлөлийг бэхжүүлэх зорилготой байлаа. Зөвлөгөөний үер 406 залуу багш нарын дунд “Нийгмийн хөгжилд залуу багш нарын манлайлал” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурал, “Тэргүүн туршлага, бүтээлч санаа” сэдэвт, хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлж буй сургалтын хэрэглэгдэхүүн, арга зүйн үзэсгэлэн, “Эх орон, эв нэгдэл” сэдэвт лекц зэргийг зохион байгууллаа.
  • 55.
    108 Онцлох үйлявдал 109 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 2014-2015 оны хичээлийн жилийг “Хүүхдийн хөгжил, төлөвшилд эцэг, эхийн оролцоог нэмэгдүүлэх жил” болгон зарласантай холбогдуулан хүүхдийн авьяасыг нээж, зөв зан үйл, дадал ХӨВСГӨЛ АЙМАГ Аймгийн залуу багш нарын II зөвлөгөөнийг Багш нарын хамтран ажиллах, харилцан суралцах, ажил үйлчилгээгээ хүүхдэд ээлтэй байдлаар хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлж, хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх бодлогын хэрэгжилт, арга зүйг түгээн дэлгэрүүлэх зорилгоор 3 бүсэд зохион байгуулж сургууль, цэцэрлэгийн 10 хүртэлх жил ажиллаж буй 556 багшийг хамруулав.. Аймгийн залуу багш нарын бүсийн зөвлөгөөн боллоо Аймгийн эцэг, эхийн анхдугаар чуулган боллоо Монгол хэлний тухай хууль, Монгол улсын Засгийн газрын 2012 оны 37-р тогтоолыг үндэслэн аймгийн БСГ-аас үндэсний хэл, бичиг соёлоо эрхэмлэсэн орчин бүрдүүлж, төрийн албан хаагчдаас эхлүүлэн нийт иргэд, багш, суралцагчдын эх хэлний боловсролын “эх хэлний баяр” БОЛЛОО Зөвлөгөөний зорилго нь багш бүхэн хэрэглэгчийн болон нийгмийн зүгээс тавигдаж байгаа шаардлагуудын нийцэл зохицлыг олж өөрийгөө хөгжүүлж ажиллах, мэдлэг бүтээхүйн менежментээ хөгжүүлэх, ёс зүй харилцаа хандлагаараа өөрийгөө гоёх, асуудал бүхэнд судалгааны үндэстэй ханддаг байх, хичээлдээ, хүүхдүүддээ ээлтэй байх хэрэгцээ, шаардлагаа улам бүр ухаарч, ойлголтоо гүнзгийрүүлж чадсанд оршино. хэвшилтэй, өрсөлдөх чадвартай, өөртөө итгэлтэй иргэнийг төлөвшүүлэхэд эцэг, эхийн оролцоог нэмэгдүүлэх, энэ чиглэлээр хийж байгаа ажлыг үр дүнд хүргэх, хамтран ажиллах, залуу гэр бүлийг дэмжих, мэдээлэл өгөх зорилгоор аймгийн эцэг эхийн анхдугаар чуулган зохион байгуулж сум бүрийн төлөөлөл бүхий 300 гаруй эцэг эхийг оролцуулан чуулав. Эцэг, эхчүүд чуулганаасаа “АЗ ЖАРГАЛТАЙ ГЭР БҮЛИЙН ТӨЛӨӨ ХАРИЛЦАН СУРАЛЦАЖ, ХАМТРАН ХӨГЖЬЕ” агуулга бүхий чиглэл гарган ажиллаж байна. ЕБС-ийн 7-12-р ангийн сурагчдын дунд “Нэг сурагч-Нэг бүтээл” аяныг 3 үе шаттайгаар зохион байгуулав. “нэг сурагч-нэг бүтээл” аяныг өрнүүллээ “Бүтээлч багш 5+1” удирдамж бүхий ажлыг зохион байгуулав. Удирдамжийн дагуу багууд Хүүхэд бүрийг хөгжүүлж буй арга туршлагаа боловсруулан ажилласнаар 27 сургуулийн 112 баг, 672 багш удирдах ажилтнууд, 6 цэцэрлэгийн 6 баг, 36 багш удирдах ажилтны бүрэлдэхүүнтэй баг байгуулагдаж, зохион байгуулалтад орж ажилласан. Нийт 3 шатны үнэлгээгээр шилдэг багуудын нийлбэр оноог гаргаж байр эзлүүлэн урамшуулжээ. БҮТЭЭЛЧ БАГШ “5+1” БАГШИЙН ХӨГЖЛИЙН УДИРДАМЖ Уралдаанд нийт 70 гаруй бүтээл ирснээс цэвэр бичиг, уран бичлэгийн төрөл тус бүрд эхний таван шилдэг багшийг шалгаруулж бүтээлээ баталгаажуулан байр эзлүүллээ. Монгол бичгийн уран бичлэг болон цэвэр бичлэгийн уралдаан явууллаа чанар, хэрэглээ, харилцааны соёлын түвшинг дээшлүүлэх зорилгоор “Эх хэлний баяр”, “Эх хэл -2030 ” хөтөлбөрийг боловсрууллаа. Тус хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат багш Т.Дашцэдэний нэрэмжит “Эх хэлний баяр”-ыг зохион байгуулллаа. Аяны хүрээнд нийт 7000 бүтээл хийгдсэн бөгөөд сурагчид хийсэн бүтээлээ шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарлаж байгаа нь суралцагчдыг шинжлэх ухааны хэлд сургах, тэдний онолын мэдлэг, бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд дэмжлэг болсон төдийгүй багшийн хэрэглэгдэхүүн, улмаар мэргэжлийн кабинетийн хэрэглэгдэхүүнийг баяжуулж, үйлийн орчин бүрдүүлэхэд тодорхой хувь нэмэр оруулав. Цэвэр бичгийн төрөлд: МХУЗ- ын багш Б.Цогжаргал, Н.Номинтуяа, А.Цэрэнхүү нар Уран бичлэгийн төрөлд: МХУЗ- ын багш Б.Анхбаяр, Б.Алимаа, Н.Ариунтунгалаг нар шалгарав
  • 56.
    110 Онцлох үйлявдал 111 2015 онд соёл урлагийг хөгжүүлэх дунд хугацааны стратегийн хүрээнд аймгийн урлаг спортын наадам, Бошлой хадны баяр, дархад дууны наадамыг зохион байгуулав. Эдгээр нь өөрийн онцлог бүхий соёлын өв санг сэргээн хөгжүүлэх, өвлөн уламжлуулах, соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмрийг оруулсан болно. ХӨВСГӨЛ АЙМАГ 2015 оны 10 сарын 23-ны байдлаар үзлэг, тооллогын баг 23 сумын нутагт нийт 14348 орчим км замыг туулан 592 дурсгалт газрын 8000 орчим нэгж ширхэг дурсгалыг давтан болон шинээр олж бүртгэн тэдгээрийг 9000 орчим ширхэг дижитал гэрэл зураг, 30 минутын дүрс бичлэгээр тус тус баримтжуулан аймгийн музейн бүртгэл мэдээллийн сангийн ТСҮХД –ын RICH 3.0 програмд 10 сумын 353 дурсгалт газрын 5932 дурсгалыг оруулан улсын нэгдсэн БМСанд дамжуулав. ҮЛ ХӨДЛӨХ ДУРСГАЛЫН УЛСЫН ТООЛЛОГО явуулав Соёл урлаг, спортын наадам зохион байгууллаа ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Онцлох үйл явдал говьсүмбэр аймаг Үүнд: • Авьяас хөтөлбөрт 5.0 сая төгрөг • Ном хөтөлбөрт 10,0 сая төгрөг • ЕБС-ийн элсэлтийн шалгалтанд бэлтгэх 4,0 сая төгрөг • Сургалтын чанар, хүртээмжийн үр дүнг үнэлж багшийн урамшуулахад 43,0 сая төгрөг • Оюутны тэтгэлэгт 13,0 сая төгрөг • Хүүхдийн техник сэтгэлгээг хөгжүүлэх 1.5 сая төгрөг • Суурь боловсролын шинэчилсэн хөтөлбөрийн сургалтанд багш нарыг хамруулах 4.0 сая төгрөг тус тус зарцуулаад байна. “Боловсролыг дэмжих дэд хөтөлбөр” хэрэгжүүллээ /99 сая төгрөг/ Сүмбэр сумын 1 дүгээр сургуульд БСШУЯ-ны 56,7 сая төгрөгийн цэгэн мэдрэгчтэй ухаалаг 7 самбар, “Смарт сургууль” төслийн хүрээнд 100 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар 7 кабинетийг ухаалаг самбарын иж бүрдлээр тус тус хангагдлаа. Мэргэжлийн кабинетуудад орчин үеийн техник хэрэгсэлтэй боллоо Сүмбэр сумын 1 дүгээр цэцэрлэг 100 хүүхдийн хүчин чадал бүхий барилгын өргөтгөл хийгдсэнтэй холбогдуулан улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 30,2 сая төгрөгийн тавилга тоног төхөөрөмж нийлүүлсэн. Мөн Баятал сумын 4 дүгээр цэцэрлэгийн өргөтгөлийг ашиглалтад оруулснаар цэцэрлэгийн хүртээмжийг 2 дахин нэмэгдүүлж СӨБ-ийн хамран сургалтын хувь 95-д хүрлээ. СӨБ-ийн хамран сургалтын хувь 95-д хүрлээ Бага, суурь, СӨБ-ын түвшинд хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх арга зүй, технологийн сургалт, зөвлөгөөнийг 6 удаа зохион байгуулсан. 2014-2015 оны хичээлийн жилд “Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх сайн хичээл” зөвлөгөөнийг сургууль, аймгийн түвшинд зохион байгуулсан. Зөвлөгөөнд сургууль бүр хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлж буй сайн туршлагаараа илтгэлтавьж,бүтээлийнүзэсгэлэнгаргаж, туршлага солилцлоо. Нийт 9 цагийн туршилт хичээлийг зааж, ажиглалт, хэлэлцүүлэг зохион байгууллаа. “Сайн хичээл” үйл ажиллагааны туршлага солилцох анхдугаар зөвлөгөөнд 80 гаруй багш оролцож, туршлага судалсан. “Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх сайн хичээл” зөвлөгөөнийг зохион байгууллаа ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 57.
    113 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 112 Онцлох үйл явдал дундговь аймаг Судалгааны дүнгээр сургууль хүүхдэд ээлтэй, эрүүл, аюулгүй орчин бүрдүүлсэн байдал 72%, дотуур байрын орчин нөхцөл 83%, хууль бус төлбөр хураамж 73%, багш сурагчийн харилцаа 66,4%, үе тэнгийнхний харилцаан 76,7%, авьяас хөгжүүлэх үйл ажиллагаа 81,5%- тай байна. Хөгжмийн багш мэргэжлээр оюутан суралцуулж эхэллээ ОХУ-ын Буриад улсын нийслэл Улаан-Үүд хотын цэцэрлэгүүдтэй Сайнцагаан сумын Улсын тэргүүний 3-р цэцэрлэг, 5,6,7-р цэцэрлэгүүд хамтын ажиллагааны гэрээн байгуулав. Гэрээний дагуу сургалт семинар, онол практикийн бага хурал, харилцан туршлага солилцох үйл ажиллагаа зохион байгууллаа. Улаан-Үүд хотын цэцэрлэгийн үйл ажиллагаатай нийт 61 багш ажилтнууд танилцав. Харин Улаан-Үүдийн 15 цэцэрлэгийн 32 эрхлэгч, багш Дундговь аймгийн цэцэрлэгүүдийн СӨБ-ын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилттэй танилцан, олон улсын онол практикийн бага хурлыг зохион байгууллаа. СӨБ-ын гадаад харилцаа хамтын ажиллагаа өргөжлөө Монгол төрийн бичгийг дээдлэн дэлгэрүүлж, сурталчлан таниулах, үндэсний хэл бичгээрээ бахархах, сурах идэвх сонирхлыг нэмэгдүүлэх зорилгоор 510 гаруй багш, сурагч, иргэдийг оролцуулан тэмдэглэн өнгөрүүллээ. “Үндэсний бичиг үсгийн баяр-2015” Аймгийн төвийн багш нарыг хөдөө суманд, сумдын багш нарыг аймгийн төвд гэсэн эхний хувилбараар зохион байгуулав. Багш нарын саналыг үндэслэн БСГ- аас хичээлийн жилд 1 удаа энэхүү ажлыг зохион байгуулж байхаар боллоо. СӨБ-ын гадаад харилцаа хамтын ажиллагаа өргөжлөө ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 3 БАГШИЙН СУРГУУЛЬД ӨНДӨР ОНООТОЙ ОЮУТНУУД ТЭТГЭЛГЭЭР СУРАЛЦДАГ БОЛЛОО Багш бэлтгэдэг төрийн өмчийн Их дээд сургуульд ЭЕШ-нд 650, 750-аас дээш оноо авсан 3000 гаруй элсэгчдийг 70, 100 хувийн сургалтын төлбөрийн тэтгэлэгээр суралцуулж, хөдөө орон нутагт багшлах дадлагын амьжиргааны зардлыг 100 хувь сургалтын төрийн сангаас олгож байна. 3000ОЮУТАН 1 ИХ, ДЭЭД СУРГУУЛИУДЫН ЭЛСЭЛТИЙН БОСГО ӨНДӨРСЛӨӨ Элсэлтийн чанарыг сайжруулах зорилгоор БШУ- ны сайдын тушаалын дагуу 2014-2015 оны хичээлийн жилээс нийт их, дээд сургууль, коллежийн тухайн бакалаврын хөтөлбөрт элсэхэд шаардлагатай шалгалт тус бүрт 400-аас дээш оноо авснаар элсэгчид их, дээд сургуульд элсэх эрхтэй болно. Босго 400 оноог жил бүр шинэчлэн тогтооно. 2 ИХ, ДЭЭД СУРГУУЛЬ, КОЛЛЕЖИД ЭЛСЭГЧИД МОНГОЛ ХЭЛ, БИЧГИЙН ШАЛГАЛТ ӨГДӨГ БОЛЛОО Засгийн газрын 37 дугаар тогтоолын дагуу иргэдийн эх хэлний боловсролын түвшинг тогтоох зорилгоор ерөнхий боловсролын сургуулийн төгсөгчид буюу их, дээд сургууль, коллежид элсэгчид бүх нийтээр Монгол хэл бичгийн шалгалтыг заавал өгдөг болсон. дээд боловсрол Лу.Гантөмөр: “Монголулсхөгжье гэвэлбусдынчаддаггүйг хийдэгинженерийнармитайболохёстой”
  • 58.
    114 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 115 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 Бакалаврын хөтөлбөрөөр бэлтгэх дээд боловсролын 810 мэргэжлийн индексийг ЮНЕСКО-ийн олон улсын ангилалтай нийцүүлэн 181 ХӨТӨЛБӨР-ийн индекст шилжүүллээ. НҮБ-ын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байгууллагаас 2013 онд шинээр баталсан боловсролын олон улсын стандарт ангилал (ISCED)-ын дагуу бакалаврын индексийг шинэчлэн боловсруулж, Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын 2014 оны А/78 дугаар тушаалаар баталснаар мэргэжлийн чиглэл, багш, хичээлээ оюутан ухамсартайгаар сонгож амжилттай суралцах боломж бүрдлээ. ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ХӨТӨЛБӨР шинэчлэгдэн хэрэгжиж байна 4 817МЭРГЭЖИЛ 181ХӨТӨЛБӨР АЧ ХОЛБОГДОЛ • Нэгдсэн бодлого, нэг нэршил, ойлголт, уялдаа холбоо сайжрах • Хөтөлбөр боловсруулахад оюутны эзэмших чадварт суурилах • Нэгдсэн кредит систем бий болох нөхцөл бүрдэх; • Хөтөлбөр нь уян хатан, төгсөгчид нь хөрвөх чадвартай болох • Боловсролын агуулгын хувьд бусад орнуудтай жишихүйц болох • Олон улсын чиг хандлагад нийцэж гадаад орнуудтай боловсролын (диплом хүлээн зөвшөөрөх) харилцаа сайжрах; БАКАЛАВР, МАГИСТР, ДОКТОРЫН ХӨТӨЛБӨРТ ТАВИГДАХ ШААРДЛАГА ШИНЭЧЛЭГДЛЭЭ 1. Хөтөлбөрийн танилцуулга 2. Сургалтын төлөвлөгөө 3. Хичээлийн хөтөлбөр 4. Сургалтын арга зүй 5. Суралцах орчин 6. Элсэгчдэд тавих шаардлага 7. Багшид тавих шаардлага 8. Төгсөгчдийн эзэмших ур чадвар 9. Суралцагчийн үнэлгээ 10. Хөтөлбөрийн чанарын баталгаажуулалт 11. Удирдлагын мэдээллийн систем 12. Харилцаа хамтын ажиллагаа 5 ИХ СУРГУУЛИУД сургалтын чанарт төвлөрсөн, ОЛОН УЛСЫН ЖИШигт нийцсэн БҮТЦЭД ШИЛЖЛЭЭ6 Бүтцийн шинэчлэлийг хийхдээ их сургуулийн хөгжлийн гол хөдөлгүүр болсон багш, оюутны нөөц потенциалыг бүрэн дайчилж, сонголтоос өрсөлдөөн,  өрсөлдөөнөөс чанар, эдийн засгийн хувьд үр ашигтай, нөөцийг оновчтой ашиглаж чадах, ахисан түвшний сургалт, салбар дундын судалгааг хөгжүүлэхэд тохиромжтой бүтэц зохион байгуулалтыг бий болгохыг зорьсон. Мөн орчин үеийн хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлт хэрэгцээг бүрэн хангаж чадах шилдэг мэргэжилтнийг бэлтгэхэд шаардлагатай хөтөлбөрүүдийг дэлхийн тэргүүлэх сургуулиудтай харьцуулсан жишгийн дагуу бий болгох, шилдэг багш, шилдэг оюутнууд ажиллаж суралцах зайлшгүй нөхцлүүдийг хангасан сургалт судалгааны академик орчин нөхцлийг бүрдүүлсэн, хараат бус, биеэ даасан эдийн засаг, санхүүгийн бүтэц тогтолцоог бий болгоход чиглэсэн судалгааны үндсэн дээр хөтөлбөрөө шинэчилэн хэрэгжүүлж байна
  • 59.
    116 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 117 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ҮНДЭСНИЙ ТЭТГЭЛГИЙГ ЧАНАРТАЙ СУРГУУЛЬ, ЧАДВАРТАЙ ОЮУТАНД ОЛГОДОГ БОЛЛОО 7 Дээдболовсролынсургалтынбайгууллагадсуралцагчид“Суралцагчийн тэтгэлэг олгох журам”-д өөрчлөлт орууллаа. Үүнд сурлагын голч дүнг дараах байдлаар өсгөж олгохоор болсон. ҮНДЭСНИЙ ТЭТГЭЛЭГТ  • Бакалаврын хөтөлбөрт суралцагчийн голч дүн 2.0-оос доошгүй байсныг 3.0-оос доошгүй, • Магистрын хөтөлбөрт шинээр элсэгчийн бакалаврын дипломын голч дүн 2.8-аас доошгүй байсныг 3.2-оос доошгүй, • Докторын хөтөлбөрт шинээр элсэгчийн магистрын дипломын голч дүн 3.0- оос доошгүй байсныг 3.5-аас доошгүй гэж заасан. УРАМШУУЛЛЫН ТЭТГЭЛЭГТ • 50 хувийн урамшууллын тэтгэлэг авах суралцагчийн голч дүн 3.4 болон түүнээс дээш байсныг 3.6 болон түүнээс дээш, • 75 хувийн урамшууллын тэтгэлэг авах өдрийн ангийн магисрант, докторантын голч дүн 3.6-аас дээш байсныг 3.8-аас дээш болгон тус тус өндөрсгөсөн байна. Дээд боловсролын санхүүжилт, суралцагчдын нийгмийн баталгааны тухай болон Боловсролын тухай хуульд шинээр орсон өөрчлөлтийн дагуу суралцагчид олгох тэтгэлгийн журмыг шинэчлэн боловсрууллаа.   Тодруулбал: • Сургалтын байгууллагын төгсөгчдийн судалгаагаар тэтгэлэг олгогдох ба хоёр жилийн өмнөх төгсөгчдийн 30 хувь нь ажлын байртай болсныг баталгаажуулсан, • Сургалтын байгууллага нь удирдлагын мэдээллийн нэгдсэн систем нэвтрүүлсэн, • Суралцагч хичээлийн жилийн нэг улиралд 10-12 багц цагийн хичээл судалж, дүгнүүлсэн, • Хичээлийн жилийн өмнөх улирлын голч дүн, дипломын голч дүнг харгалзах, • Сургууль өөрийн сургуулийн нэрэмжит тэтгэлэг олгодог байх зэрэг шалгууруудыг тусгасан.  8 АНАГААХЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ҮНДЭСНИЙ ИХ СУРГУУЛЬ ОЛОН УЛСЫН ЖИШИГТ ХҮРСЭН ЭМНЭЛЭГТЭЙ БОЛНО Засгийн газрын 346 дугаар тогтоолын дагуу Япон Улсын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр АШУҮИС-ийн харъяанд сургалтын эмнэлэг байгуулах хоёр талын Засгийн газрын шийдвэр гарч, барилгын ажлыг гүйцэтгэх гэрээнд 2015 оны 12 сарын 22-ны өдөр БСШУЯ-ыг төлөөлж Стратегийн бодлого төлөвлөлтийн газрын дарга Б.Насанбаяр, Япон улсын “Канто констракшн” компанийг төлөөлж Гадаад харилцааны менежер Норио Икуми, АШУҮИС-ийг төлөөлж захирал Г.Батбаатар нар гарын үсэг зурлаа. Олон улсын жишигт нийцсэн III шатлалын эмнэлэг 2018 онд ашиглалтад орно.
  • 60.
    118 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 119 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 9 Дэлхийн шилдэг 100 их сургуульд суралцвал тэтгэлэг олгож байна Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг, Засгийн газрын тогтоолын дагуу “Дэлхийн шилдэг их сургуульд оюутан сургах тухай” БШУ-ны сайдын 271 тоот тушаалаар сонгон шалгаруулалтанд тэнцсэн Монгол улсын 136 иргэн дэлхийн шилдэг их сургуулиудад суралцаж байна. 10 Монгол-германы технологийн дээд сургууль их сургууль болон өргөжлөө Монгол-Германы хамтарсан технологийн их сургууль дэлхийн шилдэг их сургуулиудын хөтөлбөртэй ижил түвшний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. 2014-2015 оны хичээлийн жилээс Уул уурхайн инженер, Механик инженер, Байгаль орчны инженерийн хөтөлбөрт 74 оюутан элсэн суралцаж байна. Ирэх таван жилд БНХАУ-Д 1,000 оюутан суралцуулна11 БСШУЯ, БНХАУ-ын Боловсролын яам хооронд байгуулсан “Монгол, Хятадын Солилцооны тусгай тэтгэлэгт хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна. Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд жилд 200 оюутан тус улсад тэтгэлэгээр суралцах бөгөөд хөтөлбөр 5 жил хэрэгжих юм. 12 МОНГОЛ УЛСАД КООСЭН ТЕХНОЛОГИЙН ГУРВАН СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДЛАА Шинжлэх ухаан Технологийн Их сургууль /ШУТИС/, Техник технологийн дээд сургууль, “Шинэ Монгол” Технологийн дээд сургуулиуд дэргэдээ Коосэн загварын ахлах сургуулийг байгуулж, хоёр орны Коосэн сургуулиудын гэрчилгээг харилцан зөвшөөрөх боллоо. Япон Улсын Үндэсний технологийн хүрээлэнтэй 2014 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр санамж бичигт гарын үсэг зурснаар Монгол, Японы боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхийн хамтаар Монгол, Японы Коосэн сургууль хоорондын шууд хамтын ажиллагаа тогтоох, хоёр орны Коосэн сургуулиудын гэрчилгээг харилцан зөвшөөрөх, сургууль хоорондын туршлага мэдээлэл солилцох, багш оюутан солилцоог хэрэгжүүлэх боломжийг бий болгосон. 2015 оны 7 дугаар сард JICА олон улсын байгууллагын санхүүжилтээр Япон улсад 10 багшийг 21 хоног мэргэжил дээшлүүлэх сургалтад хамрууллаа. Мөн Японы Засгийн газрын төслийн бус буцалтгүй тусламжийн 200 сая иены санхүүжилтээр механик, барилга, цахилгаан, электроникийн сургалтын тоног төхөөрөмж нийлүүллээ.
  • 61.
    120 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 121 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 13 Судлаачдад 3,5 тэрбум төгрөгийн тэтгэлэг олголоо Дээд боловсролын шинэчлэл төсөл 14 Төгсөгч - Ажил олгогч - Хөдөлмөрийн зах зээлийн судалгаа авлаа “Төгсөгчдийг мөшгөх судалгаа”, “Ажил олгогчдын сэтгэл ханамжийн судалгаа”, “Хөдөлмөрийн зах зээлийн судалгаа”-г зохион байгуулах арга зүй, хэрэглэгдэхүүний сургалт зохион байгууллаа. Тус сургалтад 27 их, дээд сургуулийн 48 багш, мэргэжилтэн хамрагдсан. Сургалтаар энэ 3 төрлийн судалгааны зорилго, ач холбогдол, тус бүрийн боловсруулсан арга зүй, олон улсын сайн жишээ, судалгаануудын хоорондын уялдаа холбоо, судалгааг зохион байгуулах алхам, судалгааны асуулгын маягтууд, бусад анхаарах шаардлагатай зүйлсийн талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн. Сургалтын үр дүнд их, дээд сургуулийн төлөөллүүд эдгээр судалгааг хэрхэн үр дүнтэй зохион байгуулах, судалгааны дүн шинжилгээг хэрхэн гүйцэтгэх талаар мэдлэгтэй болсон. Эдгээрээс 8 сургууль нь зөвлөх багийн тусламжтайгаар судалгааг өөрсдөө зохион байгуулаад байна.
  • 62.
    122 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 123 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 япон улсад 1000 инженер бэлтгэх инженер технологийн дээд боловсрол төсөл 16 Коосэн хөтөлбөрийн оюутнууд японд суралцах шалгалтаа амжилттай өглөө 2015-2016 оны хичээлийн жилд Коосэн хоёрдугаар курст 36, нэгдүгээр курст 50, Коосэн сургалтын шууд хөтөлбөрт цахилгаан, электроник, барилга хот төлөвлөлтийн чиглэлээр 6, нийт 92 оюутан амжилттай суралцаж байна. Тус хөтөлбөрт суралцагчид Монголд 1.5 жил, Япон улсад 2 жил суралцаад инженер технологийн дээд боловсролтой, өндөр ур чадвартай мэргэжилтэн болно. 15 Монгол улсын 21 аймгаас 1000 инженер бэлтгэх хөтөлбөрт элсэх оюутныг сонгон шалгарууллаа 2+2 буюу бакалаврын хөтөлбөрт Улаанбаатар хот, 21 аймгаас оюутан элсүүлэх үйл ажиллагааг зохион байгууллаа. Тус хөтөлбөрт элсэгчид нь Монгол улсад 2 жил, Япон улсад Нагаока, Кюшү, Нагоя, Тоёхаши, Киото, Китамигийн технологийн их сургуулиудад 2 жил барилга, хүрээлэн буй орчны инженер, Механикийн инженер, Архитектурийн чиглэлээр суралцана. 2015-2016 оны хичээлийн жилд 2000 гаруй оюутнаас шалгаран тэнцсэн 97 оюутан амжилттай суралцаж байна. Тус бакалаврын хөтөлбөрийг амжилттай дүүргэснээр хоёр их сургуулийн хос дипломтой төгсөнө. 97ОЮУТАН 18 “СКАЙ ИНФРА” хамтарсан судалгааны багийн нисгэгчгүй онгоцны туршилт амжилттай боллоо 17 Нобелийн шагналтнуудыг төрүүлдэг лаборатори, судалгааны төвүүдэд Монгол эрдэмтэн, судлаачид судалгаа хийж, хамтран ажиллаж байна МУИС-ийн багш Б.Болортуяа “Монголын ургамлаас биологийн идэвхитнэгдлийгилрүүлэх,хэрэглээнд нэвтрүүлэх нь” судалгааны чиглэлээр Япон улсын Рикен судалгааны төвд, МУИС, ШУТИС-ийн эрдэмтэн, багш нарын баг сэргээгдэх эрчим хүчний чиглэлээр, Япон Улсын Нагояагийн их сургуулийн профессор Нобелийн шагналт Амано Хироши багшийн лабораторит тус тус хамтарсан судалгааг эхлүүлээд байна. Хамтарсан судалгааны хүрээнд багш, судлаач нарын сургалт, судалгааны ур чадварыг бэхжүүлэх зорилгоор 2015 онд магистр, доктор, зэргийн бус сургалтад нийт 43 хүн хамрагдаад байна. Мөн Япон Улсын их, дээд сургуулийн 34 профессор Монгол улсад хүрэлцэн ирж туршлага солилцон хамтран ажилласан. “Инженер технологийн дээд боловсрол” төслийн хүрээнд Монгол улсад өндөр үр ашигтай түлшний хөдөлгүүрийн технологи, байгаль орчны нарийвчилсан судалгаа, нисгэгчгүй нисэх аппаратын ачаа хүргэлтийн тогтолцоо үйлчилгээг бий болгох зорилгоор хэрэгжиж буй ШУТИС, Нагояагийн их сургуулийн “Скай Инфра” хамтарсан судалгааны багийн нисгэгчгүй онгоцны туршилт амжилттай боллоо.
  • 63.
    124 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 125 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 19 БСШУ-ны сайд Лу.Гантөмөр MIT-тай хамтран ажиллах гэрээ байгууллаа 2015 оны 11 сарын 18-ны өдөр АНУ-ын Бостон хотноо Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Л.Гантөмөр, Массачусетсийн технологийн институтийн ерөнхийлөгч Рафаэль Рейф нар хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэхүү хамтын ажиллагааны гэрээний дагуу Монгол Улсын дээд боловсрол, шинжлэх ухааны салбарт энтерпрёнер болон инновацийг хөгжүүлэх зорилгоор Массачусетсийн технологийн институттэй МУИС, ШУТИС болон бусад их сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагын оюутан, профессор багш, судлаачид хамтын ажиллагааг эхлүүллээ. • Одоогоор MIT-ийн төгсөгчдөөс нийт 81 нобелийн шагналтан төрсөн. • Дэлхийн шилдэг их, дээд сургуулиудын чансааг тодорхойлдог QS жагсаалтыг 2012, 2013, 2014 онуудад тэргүүлсэн байна. • MIT-ийн профөссорууд Бойнг, BMW, Самсунг гэх мэт дэлхийн томоохон 800 гаруй компаниудтай хамтран судалгаа хийдэг. • MIT-ийн төгсөгчдийн байгуулсан 25800 компанид 3,3 сая орчим хүн ажиллаж байна. Тус компаниуд нэг жилд 2 их наяд долларын орлогыг бий болгож байгаа нь дэлхий дээрх 11 дэх хамгийн том эдийн засагтай улстай тэнцүү юм. • MIT-ийн төгсөгчдийн байгуулсан компаний 30 хувь нь аж үйлдвэрлэлийн салбарт байж, бүтээгдэхүүний дийлэнх хэсгийг гадаадад экспортлодог • MIT-ийн төгсөгчдийн байгуулсан компаниуд нь программ хангамж, биотех, үйлдвэрлэл /электрон, тоног төхөөрөмж, машин/, консалтинг /барилга, бизнес, инженер/ зэрэг мэдлэгт суурилсан компаниуд байгаа ба нэг албан хаагчид ногдох орлого нь Америкийн компаниудын дунджаас дээгүүр байна. • 1990-ээд оноос хойш 10 жилийн хугацаанд жил бүр MIT төгсөгчдийн 900 гаруй шинэ компани байгуулагдсан байна. • MIT нь 11319 оюутан, 1021 профессор, 809 багштай. • Нийт оюутны 32 хувь нь 100 хувийн тэтгэлэгтэй суралцдаг.
  • 64.
    126 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 127 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 21 их сургуулиудын хөрөнгө оруулалт 11,7 дахин өсөв 2009-2012 2013-2015 Дээд боловсролын чанарын шинэчлэлийн бодлогын хүрээнд их сургуулиудын сургалт, судалгааны орчин, дэд бүтцийг сайжруулах зорилгоор БСШУЯ-наас их сургуулиудад нийт 67.652 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийлээ. 2009-2012оныг 2013- 2015 онтой харьцуулахад дээд боловсролын хөрөнгө оруулалт 5,7 тэрбум байсныг 67,1 тэрбум болгон нэмэгдүүлж сургалт судалгааны орчинг олон улсын жишигт хүргэх түүхэн алхам хийлээ. 11.7 дахин өсөв 67.652 ТЭРБУМ 5.740 ТЭРБУМ ОЮУТАН НЭГ БҮРИЙН ТӨЛӨӨ СУРАЛЦАХ ОРЧНЫГ ЭРС САЙЖРУУЛЛАА ХӨГЖИЛД ЧИГЛЭСЭН БҮТЦИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ ОЮУТАН НЭГ БҮРИЙН ХӨГЖЛИЙН ТӨЛӨӨ Баригдсанаас хойш их засварт ороогүй хичээлийн 8-р байранд 460 сая төгрөгийн засварын ажил хийлээ. Сүүлийн 5-6 жилд хийгдээгүй 3 хичээлийн байрны дээвэр, пасадны засварыг хийж дуусгалаа Хуучин 14 сургалтын албаны өрөө тасалгаа болох нийт 700м2 36 өрөө танхмыг чөлөөлж сургалтад шилжүүллээ.
  • 65.
    128 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 129 22 СУРГАЛТЫН ОРЧИНГ САЙЖРУУЛЛАА 2015 онд “Дээд боловсролын шинэчлэл” төслийн хөрөнгө оруулалтаар МУИС-ийн сургалт, судалгааны лабораторийн тоног, төхөөрөмжийг шинэчлэн сайжруулахад зориулан нийт 1046,4 тэрбум төгрөгийн өртөг бүхий сургалт, судалгааны 10 лаборатори шинээр байгууллаа. № Лабораторийн нэр Нийт өртөг (сая.төгрөг) 1 Биологийн төрөл зүйлийн лаборатори 38,800.0 2 Экологийн лаборатори 177,600.0 3 Биохимийн лаборатори 153,000.0 4 Шинэ материалын хими технологийн сургалтын лаборатори 130,900.0 5 Генетик инженерчлэлийн лаборатори 183,000.0 6 Шинжлэх ухаан инженерчлэлийн тооцооллын төв 50,000.0 7 Газарзүйн мэдээллийн систем, зайнаас тандан судлалын сургалт, судалгааны лаборатори 110,800.0 8 Химийн технологийн сургалтын лаборатори 47,400.0 9 Физик, хими, коллоид химийн сургалт, судалгааны лаборатори 56,900.0 10 Компьютер график-мультимедиа судалгааны лаборатори 98,000.0 Дүн 1,046,400.0 монгол улсын их сургууль ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 МУИС нь өөрийн хөрөнгө оруулалтаар 6 лабораторийг шинэчлэн тохижууллаа 1. Судалгааны нээлттэй лаборатори 2. Химийн тэнхимийн нээлттэй багажит шинжилгээний лаборатори 3. Эмчилгээний хүнс, байгалийн нэгдлийн лаборатори 4. МУИС-ийн Геологи, геофизикийн тэнхимийн дэргэд Геологийн суурь судалгааны лаборатори 5. Усны шинжилгээний лаборатори 6. Ургамлын физиологийн лаборатори
  • 66.
    130 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 131 23 МУИС-ИЙН ЭРДЭМТЭН СУДЛААЧИД ДЭЛХИЙД ҮНЭЛЭГДЭЖ ЭХЛЭВ МУИС-ийн 34 эрдэмтэн судлаачид Томсон Ройтерсийн SCI болон SSCI индекстэй мэргэжлийн сэтгүүлүүдэд 55 өгүүллийг хэвлүүлжээ. Үүнд нэгдүгээр зохиогчоор 8, холбоо баригч зохиогчоор 2, хамтран зохиогчоор 24 судлаач байна. Түүнчлэн Хэрэглээний шинжлэх ухаан инженерчлэлийн сургуулийн профессор П.Энхбаяр Томсон Ройтерс болон Казахстан улсын Шинжлэх ухаан технологийн мэдээллийн үндэсний төвийн “Төв азийн мужаас шалгарсан дэлхийн судлаач” номинацийн шалгаруулалтаар 2015 оны “Шинжлэх ухааны лидер” цом, тэргүүн зэргийн дипломыг гардан авсан нь МУИС-ийн судлаачид олон улсын түвшинд өрсөлдөх чадвартай болохыг улам бүр баталгаажуулж байна. 24 ШИНЭ НОМЫН САН 2016 онд АШИГЛАЛТАД ОРНО МУИС-ын номын сангийн 13 мянган мкв талбай бүхий 7 давхар шинэ барилгын ажил хийгдэж байгаа ба 2016 оны 8 сард ашиглалтад орно. Номын сан, лабораторийн зориулалттай энэ барилгын нийт төсөв 13.5 тэрбум төгрөг бөгөөд барилгын ажлын гүйцэтгэл 50 гаруй хувьтай үргэлжилж байна. Шинэ номын сантай болсноор багш, оюутан, судлаачдын сургалт, эрдэм шинжилгээ, судалгааны чанарыг шинэ түвшинд гаргаж, хамтын ажиллагаа, хамтарсан судалгааны үр дүн сайжирна. монгол улсын их сургууль 25 2015 онд 3 тэрбум 82,6 сая төгрөгийн өртөг бүхий 232 төсөл, гэрээт ажил гүйцэтгэлээ Санхүүжилтийн хэмжээг өмнөх оны түвшинтэй харьцуулбал төслийн тоо 97- оор, төслийн санхүүжилт 495.7 сая төгрөгөөр өссөн байна. 2015 онд 2 патент бүртгүүлж, 6 патентийн мэдүүлэг хийж, 8 барааны тэмдэгт бүртгүүлж, “Монос хүнс” ХХК-тай 20 жилийн хугацаатай лицензийн гэрээ байгуулаад байна. МУИС-ийн Био-органик хими, Фармакогнозын лабораторийн профессор Ж.Батхүү, докторант Б.Одонбаяр нарын эрдэмтэн, судлаачид “Монос” групп, эм судлалын хүрээлэнгийн мэргэжилтнүүдтэй 5 жилийн хугацаанд хамтран ажиллаж, “100 наслаарай” хэмээх ургамлын гаралтай цайг бүтээж, худалдаанд гаргаад байна. Уг цайг антиоксидант идэвх бүхий ургамлуудаар бүтээсэн бөгөөд хорт хавдар, зүрх судасны өвчлөл, хөгшрөлт болон түүнтэй холбоотой өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэх ач холбогдолтой. Одоогоор “Цементийн нэмэлт эрдэс-крент”, “Алт олборлолтын дараах хаягдал хүдрийг цахилгаан-исэлдэлтийн аргаар уусган алт ялгах хүрээлэн буй орчинд ээлтэй арга боловсруулах”, “Зохицуулах үйлчилгээтэй пробиотик бүтээгдэхүүний хөрөнгө үйлдвэрлэх”, “Мах болон сүүн бүтээгдэхүүний хаягдлыг дахин боловсруулж хүнс, тэжээлийн уурагт бүтээгдэхүүнийг гарган авах” зэрэг дөрвөн төслийн хүрээнд гарааны компани байгуулан ажиллаж байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 67.
    132 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 133 26 АШУҮИС Орчин үеийн номын сантай боллоо 150,000 гаруй номтой эл өргөөг нийт 3,2 тэрбум төгрөгөөр нэг жилийн хугацаанд барьж гүйцэтгэлээ. АШУҮИС-ийн харьяа таван сургуулийн оюутан, судлаач, багш нарт 718 суудал бүхий 6 уншлагын танхим, 50 компьютертэй интернэт өрөө, 17 суудал бүхий цахим номын сан, 56 суудал бүхий эрдэм шинжилгээний танхим,42суудалтайгадаадуншлагын танхим, 46 суудалтай тогтмол хэвлэлийн танхимаар үйлчлэх хүчин чадалтай юм. 27 АШУҮИС-ИЙН Эко цогцолбор ашиглалтад оров Монголд анх удаа 2 давхар Эко цогцолбор байгууламжийг сургуулийн төв байрны голын зайг ашиглан оюутнууд чөлөөт цагаа зөв боловсон өнгөрөөх, хичээл хийх зориулалтаар байгууллаа. Уг эко цогцолборыг улсын болон сургуулийн 470,377,670 төгрөгийн хөрөнгөөр барьж ашиглалтад оруулаад байна. Тус цогцолборыг байгуулснаар оюутанд бие даан болон багаар ажиллах боломж бүрдэж байна. анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их сургууль 28 Олон улсын жишигт хүрсэн Эрдэм шинжилгээний цөм лабораторитой боллоо Улсын төсвийн 5,3 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар АШУҮИС эсийн өсгөвөр, молекул биологи, нуклейн хүчил, уургийн болон химийн анализ, эмгэг судлал, амьд эсийн дүрслэл, туршилтын амьтны лаборатори гэсэн үндсэн зургаан чиглэлээр олон улсын жишигт хүрэхүйц эрдэм шинжилгээ, инновацийн судалгааны ажлыг хэрэгжүүлэх хүчин чадал бүхий “Цөм лаборатори”-г суурилуулж, 2015 оны 1-р сарын 25-нд нээлтээ хийлээ. Тус лаборатори нь дэлхийд 5 газар суурилуулагдсан ба Монгол Улс 6 дахь нь болсон. Тус лаборатори нь ба анагаах ухааны салбарын эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажилд чанарын ахиц гаргахад голлох үүргийг гүйцэтгэнэ. 29 НАСС-ИЙн фантомын лабораторитой боллоо Монгол Улсын хэмжээнд анх удаа НАСС-ийн оюутны эмнэлзүйн ур чадварын сургалтад зориулж нүүр амны эмнэл зүйн өмнөх дадлагын хичээлийн зориулалттай фантомын сургалтын өрөөг байгуулав. Уг өрөө нь гардан үйлдлийн дадлага явуулах зориулалт бүхий шүдний 23 иж бүрдэл dental simulation фантомын толгой иж бүрдэл, 5 компрессор, амны хөндийн камер, телевизороор тоноглон 180 сая төгрөгийн өртөгөөр байгуулж, сургалтын үйл ажиллагаанд ашиглаж байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 68.
    134 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 135 шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль ШУТИС-ийн хөтөлбөр олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдлөө30 Монгол Улсад анх удаа ШУТИС-ийн Эрчим хүчний сургуулийн “Цахилгаан хангамж” мэргэжлийн бакалавр, магистрын сургалтын хөтөлбөр Герман улсын ASIIN e.V.-(Accreditation Agency for Degree Programmes in Engineering, Informatics, the Natural Sciences and Mathematics) болон Европын холбооны EUR-ACE (Framework Standards for the Accreditation of Engineering Programmes) байгууллагаар магадлан итгэмжлэгдэв. Энэ нь ШУТИС олон улсад нэр хүнд бүхий, судалгаанд суурилсан, нээлттэй их сургууль болж хөгжихөд томоохон алхам боллоо. Японы Нагаокагийн Технологийн их сургуулийн GIGAKU технопаркийн салбарыг ШУТИС нээлээ 31 Монголд анх удаа Японы Нагаокагийн Технологийн их сургуулийн GIGAKU технопаркийн салбарыг ШУТИС нээж, хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Монголд GIGAKU технопаркийн салбар үйл ажиллагаа явуулснаар ШУТИС- ийн механик инженерийн хөтөлбөрийн оюутнууд Япон улсад үйлдвэрлэсэн тоног төхөрөөмж дээр дадлага, туршилт хийх, Монгол оюутнууд сургуулиа төгсөөд Япон улсын компани, үйлдвэрт ажиллах боломжийг бүрдүүлэх, хамтарсан сургалт, судалгаа хийх орчин бүрдүүлнэ. Зохицуулах үйлчилгээтэй талх, гурилан бүтээгдэхүүний туршилт, судалгаа, инновацийн үйлдвэр байгуулав33 ШУТИС-ийн Үйлдвэрлэлийн технологийн сургуулиас инновацийн төслийн хүрээнд өөрийн сургуулийн дэргэд “Зохицуулах үйлчилгээтэй талх, гурилан бүтээгдэхүүний туршилт, судалгаа, инновац”-ийн үйлдвэр байгуулав. Тус үйлдвэр 2015 оны нэгдүгээр сарын 15-ны өдрөөс үйл ажиллагаагаа эхэлж буудайн бүхэл үрийн, хөх тарианы гурилын, олон төрлийн үр, хатаасан луувантай “Сувиллын” талх, жигнэлтийн боов, жигнэмэг, торт зэрэг 10 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүнээр олон нийтэд үйлчилж байна. Тус үйлдвэр нь эрүүл ахуй, ариун цэврийн нөхцөл бүрэн хангасан 326 м2 талбайтай бөгөөд 8 хүн ажиллаж, хоногт 2000 ширхэг талх, 1000 кг хүртэл төрөл бүрийн гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. “Массачусестийн технологийн институт - Монгол улс санаачлага” төслийг хэрэгжүүлэхэд ШУТИС тэргүүлэн оролцоно 32 Энэхүү эхний төслийг ШУТИС-д хэрэгжүүлэх төслийн баг байгуулагдан ажиллаж байна. Төслийн хүрээнд сургалт, багшлахуйн, суралцахуйн семинар, дэлхийн хэмжээний гарааны лабораториуд, Монгол Улсын хот төлөвлөлтийн асуудлаар сургалт, МТИ-ын зочин хөтөлбөр гэсэн үндсэн 4 үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 69.
    136 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 137 ШУТИС CDIO стандартын олон улсын нийгэмлэгийн гишүүн боллоо 34 ШУТИС нь Монголын дээд боловсролын чанарын шинэчлэлийн хүрээнд Олон улсын инженерийн боловсролын CDIO-системийг нэвтрүүлж дэлхийн тавцанд өрсөлдөх өндөр чадвар бүхий инженер бэлтгэхээр зорин ажиллаж байна. 2015 оны 5 сард ШУТИС дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн инженерийн боловсролын шинэлэг загвар CDIO Initiative (Conceive, Design, Implement, Operate)-ийн нийгэмлэгийн гишүүн боллоо. Инженерийн боловсролын хөтөлбөрийн шинэчлэл, сургалтын арга зүйг сайжруулах төсөл хэрэгжүүлж эхэллээ35 БСШУЯ-ны дээд боловсролын чанарын шинэчлэлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд CDIO олон улсын байгууллагын Азийн бүсийн төв Сингапур улсын Политехникийн институт, Темасек сангийн санхүүжилтээр Политехникийн институт ШУТИС, МУИС, ХААИС хамтарсан төсөл хэрэгжүүлэх санамж бичигт БСШУ-ны сайд Л.Гантөмөр гарын үсэг зурлаа. Сургалтын үйл ажиллагаа гурван үе шаттай явагдах бөгөөд ШУТИС, МУИС, ХААИС-ийн 160 багш оролцож байна. Инженерийн боловсролын хөтөлбөрийн шинэчлэл, сургалтын арга зүйг сайжруулах төсөл 3 жилийн хугацаатай хэрэгжих ба CDIO системийг нэвтрүүлэхээр их сургуулийн багш нар хамтран ажиллана. шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль Биомеханикийн судалгааны лаборатори байгуулагдав36 БСШУЯ “Дээд боловсролын шинэчлэл” төслийн хүрээнд ШУТИС-д 394.086 мянган долларын санхүүжилтээр Биомеханикийн судалгааны лабораторийг байгууллаа. Биомеханикийн судалгааны лабораторит компьютер удирдлагатай туршилтын универсаль машинд ашиглагдах нэмэлт тоноглолууд, туршилтын болон хэмжилтийн багаж хэрэгслүүд, сервер нийлүүлсэн. Тус лаборатори нь хиймэл эд эрхтэн, машин, системийн шинэ хийц, загваруудын инженерийн тооцоо, симуляцийг гүйцэтгэх болон тэдгээрийн эд ангиудын бат бэх, хөшүүн чанар, тогтвор, хатуулаг, хүчдэл-хэв гажилтын төлөв байдлыг туршилтаар судлах зориулалттай. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 70.
    138 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 139 мубис НЬ СӨБ, бага, суурь боловсролын сургалтын хөтөлбөр, сурах бичиг, сургалтын хэрэглэгдэхүүнийг шинэчлэн боловсрууллаа37 13 багц хөтөлбөр, 1280 нэгж хичээлийн хөтөлбөр шинэчлэн боловсруулсан. Боловсрол судлал, сэтгэл судлал, тухайн сургалтын арга зүйн 20 гаруй сурах бичиг шинээр бичлээ. Бүх багш нарыг сургалтын цахим хэрэглэгдэхүүн боловсруулах сургалтанд хамруулж чадсан СӨБ, суурь боловсролын цөм хөтөлбөр, сурах бичгийн шинэчлэх ажилд 100 гаруй багш ажиллалаа. ЭРЭЛТ ИХТЭЙ мэргэжлээр элсэлт зохион байгууллаа39 МУБИС 2015-2016 оны хичээлийн жилд хөдөө орон нутагт дуу хөгжмийн багш дутагдалтай байгаа хэрэгцээ шаардлагын дагуу Хөгжмийн багшийн ангийг нээлээ. Мөн боловсрол судлал, тусгай хэрэгцээт, насан туршийн боловсролын багш бэлтгэх хөтөлбөрийг шинээр нээлээ. Багш мэргэжлээр амжилттай суралцаж байгаа оюутнуудыг олон талт тэтгэлэг, зээлд хамрууллаа 38 Давхардсан байдлаар 9717 гаруй оюутан тэтгэлэг, зээлд хамрагдаж чадсан. СӨБ, бага, математик, байгалийн ухааны багш болох 50 гаруй эрэгтэй оюутанд сургуулийн тэтгэлэг олгосон. солилцооны хөтөлбөрт 290 оюутан хамрагдлаа40 Гадаадын сургуульд 150 гаруй оюутан солилцоогоор явуулж, гадаадын 140 оюутан хүлээж аваад байна. ОХУ, БНХАУ, Монгол 3 улсын хамтарсан урлагийн тоглолт, хөлбөмбөгийн тэмцээнийг зохион байгуулсан. Номын сан болон өндөр технологийн төвтэй боллоо41   МУБИС “Номын сан, инновацийн төв”-ийн  барилгыг 5,9 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар барьж  ашиглалтад оруулаад байна. 8 давхар энэхүү барилга нь сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон орчин үеийн өндөр технологийн төв болж байгаа юм.  монгол улсын боловсролын их сургууль ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 71.
    140 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 141 СУДАЛГААНЫ 10 лабораториЙГ шинээр байгууллаа 42 БСШУЯ-ны санхүүжилтээр байгуулагдсан “Цахилгаан машин, хөтөлгөөний лаборатори”, БНСУ-ын КОЙКА байгууллагын санхүүжилтээр байгуулагдсан “Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний лаборатори”, “Малын генетикийн лаборатори”, “Ургамлын Геномиксийн судлагааны лаборатори”, Япон Улсын ЖАЙКА байгууллагын санхүүжилтээр байгуулагдсан “Хор судлалын лаборатори”, “Малын физиологи, биохимийн лаборатори”, Щвейцарийн хөгжлийн агентлагийн санхүүжилтээр “Бэлчээрийн газрын судалгаа”-ны лаборатори, Ургамал хамгааллын хүрээлэнд НҮБ-ын ХХАА-н байгуулагын санхүүжилтээр “Ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүнд пестицидын үлдэгдэл тодорхойлох лаборатори” зэрэг 10 гаруй судалгааны лабораторийг шинээр байгууллаа. ХААИС-ийн Агро паркад өвлийн шилэн иж бүрэн автомат хүлэмж байгуулсанньбагш,судлаачдад улиралхаргалзахгүйгээр туршилт,судлагааны ажлаа гүйцэтгэх боломж бүрдлээ. Сэргээгдэх эрчим хүчний байгууламжийг шинээр тоноглоН суурилууллаа 43 Төв аймгийн Борнуур суманд байрлах сургалт, судалгааны Нарт төвийн эрчим хүчний асуудлыг ХБНГУ- ын HEOS компанитай хамтран 900 сая төгрөгийн санхүүжилтээр сэргээгдэх эрчим хүчний байгууламжийг шинээр тоноглож суурилуулав. Ингэснээр сургалт, судалгааны төвд судлаачид туршилт, судалгааны ажлыг тав тухтай орчинд гүйцэтгэх боломж бүрдэж байна. элсэгчдийн чанар сайжирлаа44 Тус их сургуульд элсэгчдийн чанарт тавих шаардлагыг өндөрсгөсөн ба нийт элсэгчдийн ЭЕШ-ын дундаж оноо 511 болж өмнөх оныхоос 61 пунктээр өссөн байна. ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН ИХ СУРГУУЛЬ “Монгол орны малын бэлчээрийн гуурст ургамал” сэдэвт 2 боть бүтээл хэвлүүлэв 45 ХААИС-ийнЭкосистемийнсудалгаанытөвийн судлаачид Монгол орны бэлчээрийн ургамлын төлөв байдал, экосистемийн өөрчлөлтийн чиглэлээр гүйцэтгэсэн олон жилийн туршилт судалгааны үр дүнг нэгтгэн “Монгол орны малын бэлчээрийн гуурст ургамал” сэдэвт 2 боть нэгэн сэдэвт бүтээлийг боловсруулан Монгол, Англи хэл дээр өнгөт зурагт байдлаар тус бүр 200 хувь хэвлүүлэн дотоод, гадаадын судлаачдын нийтийн хүртээл болгов. Хүн амын хүнсний аюулгүй, баталгаат байдлыг хангах боломж бүрдэнэ 46 Япон Улсын ЖАЙКА байгууллагын санхүүжилтээр ХААИС-ийн харьяа Мал эмнэлгийн хүрээлэн, Япон Улсын Обихирогийн Мал эмнэлэг, хөдөө аж ахуйн их сургууль хамтран “Монгол оронд тохиолддог цусны шимэгч, эгэл биетнээр үүсдэг өвчний тархалтын судалгаа, оношлогооны оновчтой арга боловсруулах нь” сэдэвт 4,8 сая ам. долларын санхүүжилт бүхий хамтарсан судлагааны төслийг амжилттай хэрэгжүүлж байна. Мөн Япон Улсын ЖАЙКА байгууллагын санхүүжилтээр ХААИС- ийн Мал эмнэлгийн сургууль дээр “Мал аж ахуй, мал эмнэлгийн салбарын хүний нөөцийн хөгжлийн чадавхийг бэхжүүлэх нь” сэдэвт төслийг амжилттай хэрэгжүүлж байна. Уг төслийн хүрээнд Монгол Улсын мал эмнэлэг, мал аж ахуйн салбарын мэргэжилтнүүдийн чадавхийг дээшлүүлж улмаар хүн амын хүнсний аюулгүй, баталгаат байдлыг хангах боломж бүрдэх юм. “Дархан-144” сорт өндөр ургацтай гэдгээ нотлон харууллаа47 ХААИС -ийн Ургамал, газар тариалангийн хүрээлэнгийн судлаачдын олон арван жилийн туршилт, судалгааны үр дүнд боловсруулсан улаан буудайн Монгол орны байгаль, цаг уурын нөхцөлд илүү зохицсон, богино болцтой, ган, чийгт тэсвэртэй улаан буудайн “Дархан-144” сорт 2015 оны чийг багатай, хуурайшилт ихтэй цаг агаарын нөхцөлд өндөр ургац өгч чадахаа амьдрал дээр нотлон харуулж чадлаа. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 72.
    142 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 143 ховд их сургууль Үйлдвэрлэл, судалгааны үр дүнтэй ажлууд хийлээ48 Инноваци технологийн инкубатор төвийн үйл ажиллагааг өргөжүүлэн старт- ап компаниудыг гаргах зорилгоор дараах төслүүдийг хэрэгжүүлж байна. Ховд аймгийн ЗДТГ-аас 153 сая, Ховд их сургуулиас 69 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг тус тус хийсэн. • Гумины бордоо үйлдвэрлэх төсөл. • Эко элсэн байшин төсөл. • Электроникийн төсөл. Ховд аймгийн төвийн нэг гудамжны гэрэлтүүлгийг хийж 15 сая төгрөгийн орлого олов. • Төмсний гурилны болон чипсний үйлдвэр байгуулав. • Цэвэр ус, чацарганы тос, жүүсний үйлдвэртэй боллоо • Ингэний хоормогийн төсөл, бактерийн эсрэг саван, цай, царцааны бэлдмэл зэрэг зарим туршилтын бүтээгдэхүүн технологийн судалгаа хийгдэж байна. Оюутны ИНТЕРПЕРНЕР клубууд байгуулагдлаа49 “Ажилла-Амьдар-Сур-Тогло” загварын хүрээнд оюутнуудад энтерпрёнер ур чадварыг эзэмшүүлэх, оюутны бие даан суралцах нийгэмд хэрэгтэй хүн бэлтгэх зорилгоор оюутны клуб, дугуйлангуудын үйл ажиллагааг дэмжин ажиллуулж байна. Одоогоор 30 орчим клуб, дугуйланд давхардсан тоогоор 2000 гаруй оюутнууд хамрагдаж байна. Дорнод түшиц цэцэрлэг өргөжив52 2014 онд “Дорнод түшиц” цэцэрлэг шинээр байгуулсан ба БСШУЯ-ны хөрөнгө оруулалтаар 2 иж бүрэн гэр, тавилга хэрэгслийн хамт авснаар зуны гэр цэцэрлэг ажиллуулан цэцэрлэгт хамрагдаж чадаагүй сургуулийн өмнөх насны 20 гаруй хүүхдийг сургуульд бэлтгэж, оюутны дотуур байрны 2 өрөөг засаж тохижуулан нэг бүлэг шинээр нээж, 4 бүлэгт нийт 110 хүүхэд хамруулж байна. Үүнийг өмнөх оныхтой харьцуулбал хүүхдийн тоо 60%-иар өссөн үзүүлэлттэй байна. Тус цэцэрлэг байгуулагдсанаар сум багийн цэцэрлэгт хамрагдаагүй хүүхдүүдэд сурах, хөгжих боломж олголоо. Мөн үндсэн 4, туслах 4 багш, 9 ажилтанг ажлын байраар хангаж, нийгмийн асуудлыг нь шийдэхийн зэрэгцээ өөрийн сургуулийг төгсөгчдөөс сонгон шалгаруулж ажлын байртай болгоод байна. Математик, гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай ахлах сургуультай боллоо 53 Сургуулийн удирдах зөвлөлийн шийдвэрийн дагуу Дорнод аймагт анх удаа лицей сургууль байгууллаа. Математик, гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай лицей ахлах сургуулийг байгуулснаар зүүн бүсэд лидер сурагчдыг бэлтгэх боломж нэмэгдэж, хичээлийг доктор, судлаач багш нар зааж байгаа нь чанар үр дүнд чухал нөлөөтэй байна. Сурагчид англи, хятад, орос хэл, компьютер, график дизайн, бүжиг, хөгжим, амьдрах ухааны нэмэлт хөтөлбөр дугуйлангаар авьяас чадвараа хөгжүүлж, хөгжил төлөвшилд нь бодит ахиц гарч байгаад эцэг эх, багш нар сэтгэл хангалуун байгаа юм. дорнод их сургууль бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол
  • 73.
    144 бодлого -хэрэгжилт дээд боловсрол 145 • их сургуулиудын хотхоны хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөний техник эдийн засгийн үндэслэл хийгдлээ. • их сургуулиудын хотхоны хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөө батлагдлаа. Багануур дүүрэг дэх их сургуулиудын хотхоны ерөнхий төлөвлөгөөг Нийслэлийн ерөнхий төлөвлөгөөний газрын Техникийн зөвлөлийн хурал, Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар хэлэлцүүлэн, Засгийн газрын хуралдаанаар /2014 оны 6 дугаар сарын 21/ хэлэлцүүллээ. Хуралдаанаар хотхоны ерөнхий төлөвлөгөө, үйл ажиллагааны явцыг хэлэлцэн дэмжиж, тэмдэглэл гарсан. Их сургуулиудын хотхоны ТЭЗҮ-ийг хийлгэж дуусган Барилга, хот байгуулалтын сайдын “Орон тооны бус экспертүүд томилох тухай” тушаалаар хөндлөнгийн экспертүүд томилогдож “Их сургуулиудын хотхоны хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөний техник эдийн засгийн үндэслэл”-ийн магадлалын ерөнхий дүгнэлт гарсан буюу Техник эдийн засгийн үндэслэл 100% хийгдсэн. их сургуулиудын хотхоны хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөө батлагдлаа их сургуулиудын хотхоны ашиглалтын өмнөх захиргаа 50 www.ecity.mn Шинжлэх ухаан, технологи, инновацийн ЭКОСИСТЕМ Олон улсын анхдугаар чуулган боллоо 51 БСШУ-ны сайдын 2015 оны 9-р сарын 25-ны өдрийн А/385 тоот Олон улсын чуулга уулзалт, үзэсгэлэн зохион байгуулах тухай тушаалын дагуу “Шинжлэх Ухаан, Технологи, Инновацийн Экосистем” олон улсын анхдугаар чуулганыг 11-р сарын 26, 27-ны өдрүүдэд Төрийн ордонд амжилттай зохион байгууллаа. Уг чуулганд олон улсын бодлого боловсруулагчид болон зөвлөх, эрдэмтэн судлаачид болох 20 илтгэгчид, мөн дотоодын 800 гаруй бодлого боловсруулагч, шийдвэр гаргагчид, эрдэмтэн, судлаачид, их сургуулийн багш нар, аж үйлдвэрийн салбарынхан, хувийн хэвшил, бизнес эрхлэгчдийн төлөөлөл оролцсон. Чуулганы үр дүнд олон улсын мэргэжлийн зөвлөхүүд, эрдэмтэн судлаачдын зөвлөмжийг Монгол Улсын бодлого боловсруулагч, шийдвэр гаргагчдын хамтаар хэлэлцүүлж Монгол улсад Шинжлэх ухааны бүс байгуулах боломжийг тодорхойлон, зөвлөмж гаргуулан ажиллаж байна. ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015
  • 74.
    147 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 146 бодлого - хэрэгжилт дээд боловсрол “Шинжлэх ухаан, технологийг хөгжүүлэх тэргүүлэх чиглэл, цөм технологийн жагсаалт” /2015-2021 он/ батлагдлаа 1 Дөрвөн тэргүүлэх чиглэлд нийцүүлэн 18 цөм технологийн жагсаалтыг Засгийн газрын 2015 оны 9 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 368 дугаар тогтоолоор баталлаа. Тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд хэрэгжүүлэх цөм технологийн жагсаалт I. “Хүний хөгжил, хүрээлэн буй орчин” тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд: 1. Хүний хөгжил, төлөвшил, боловсролын шинэчлэл; 2. Өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, өвчний оношилгоо, эмчилгээний технологи; 3. Биологийн төрөл, зүйлийг хамгаалах, байгаль орчны бохирдол, газрын доройтлыг бууруулах, нөхөн сэргээх технологи; 4. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө, цөлжилтийг сааруулах, дасан зохицох технологи; 5. Усны нөөцийн хамгаалалт, ашиглалтын технологи; 6. Хүрээлэн буй орчны менежмент, байгалийн болон техногенийн гаралтай гамшгийн эрсдэлийг бууруулах технологи. II. “Хөдөө аж ахуйн эрчимжүүлэлт” тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд: 1. Мал, амьтныг эрүүлжүүлэх, ашиг шимийг нэмэгдүүлэх технологи; 2. Хүнс, тэжээлийн таримал ургамлын шилмэл сорт гаргах, тариалах, үйлдвэрлэх технологи; 3. Хөдөө аж ахуйн гаралтай түүхий эд боловсруулах, экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх технологи. III. “Аж үйлдвэрийн дэвшилтэт технологи” тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд: 1. Эрчим хүчний үйлдвэрлэл, хэрэглээний үр ашиг, хэмнэлтийн технологи; 2. Сэргээгдэх эх үүсвэртэй эрчим хүчний технологи; 3. Эрдэс баялгийн хайгуул, олборлолт, боловсруулалтын технологи; 4. Нүүрс, газрын тос, өнгөт болон хар төмөрлөг боловсруулах технологи; 5. Зам, барилгын материал үйлдвэрлэлийн технологи; 6. Нэгдсэн тээврийн системийн дэвшилтэт технологи. IV. “Өндөр технологи” тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд: 1. Биотехнологи; 2. Шинэ материал, нанотехнологи; 3. Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологи, электроник. шинжлэх ухаан Лу.Гантөмөр: “ШинжлэхухаанболМонголынхөгжлийнгарц” Эрдэмтний бүтээлийг 100 сая төгрөгөөр үнэлдэг боллоо2 Монгол хүний үнэлэмж, тэр дундаа эрдэм мэдлэгтэй Монгол хүний үнэлэмжийг дээшлүүлэх зорилгоор Монгол Улсын Засгийн газраас өндөр үр ашиг, ач холбогдол бүхий шинэ технологи, бүтээгдэхүүн зохион бүтээж, үйлдвэрлэл, үйлчилгээнд нэвтрүүлсэн иргэнийг 100 сая төгрөгөөр урамшуулдаг уламжлалтай билээ. Өнөө жилийн “Технологийн дэвшлийн шагнал”-ыг химийн ухааны доктор, профессор Д.Дэмбэрэлнямбын “Адууны яснаас гарган авсан яс бэхжүүлэх кальцийн бэлдмэл”-д олгожээ. Д.Дэмбэрэлнямба нь олон жилийн судалгааны ажлаараа орчин үеийн биотехнологи, биохимийн аргыг ашиглан монгол адууны ясны биологийн үнэт чанарыг хэвээр хадгалан, тусгайлан бэлтгэсэн биологийн идэвхит нэмэлт бүтээгдэхүүн болох “Адуу” брендийн “Адууны яснаас гарган авсан яс бэхжүүлэх кальцийн бэлдмэл”-ийг гарган авчээ. Уг бүтээлньэхорнынөхөнсэргээгдэххоёрдогчтүүхийэд болох монгол адууны яс ашигласан экологийн цэвэр, импорт орлох, экспортлоход чиглэсэн мэдлэг шингэсэн, анагаах чадавхи сайтай бүтээгдэхүүн болсон юм. Шинжлэх ухааны салбарын 2013 оны “Технологийн дэвшлийн шагнал”- ыг төрийн шагналт инженер Н.Нацагнямын “Синхрон генераторын реактив чадлын автомат тохируулга болох NaNyam-AX12 болон түүний виртаул лаборатори” бүтээлд олгосон. Шинжлэх ухаан, технологийн салбарын 2012 оны шилдэг бүтээлээр академич Х.Намсрайн “Бодисын бүтцийн тулгуур судалгаа ба шинжлэх ухаан, технологийн суурь мэдлэгийн үндсүүд” бүтээл шалгарсан юм.
  • 75.
    148 бодлого - хэрэгжилт шинжлэх ухаан “Шпрингер”-тэйхамтран ажиллахаар боллоо5 ОлонулсыншинжлэхухааныхамгийнтомхэвлэлийнгазарШпрингертэй хамтран ажиллах гэрээ байгуулж 2016-2020 онуудад МУИС, ШУТИС, ХААИС, АШУҮИС, МУБИС болон ШУА-ийн харьяа хүрээлэнгүүдэд тус хэвлэлийн газраас эмхэтгэн гаргадаг 2200 гаруй эрдэм шинжилгээний сэтгүүлийг онлайн хэлбэрээр унших боломжтой болголоо. Ингэснээр манай судлаач эрдэмтэд олон улсын шинжлэх ухааны салбарт гарсан хамгийн сүүлийн үеийн судалгааны талаарх мэдээллийг цаг алдалгүй авахаас гадна мэдээллийн санд хуримтлагдсан асар их судалгааны үр дүнтэй шууд танилцах боломжтой болсон. Залуу эрдэмтэд 10 сая төгрөгийн тэтгэлэг гардлаа3 Тэтгэлгийг эрдэм шинжилгээ, судалгаа, туршилт зохион бүтээх ажлаараа инновацид чиглэсэн төсөл бичиж шалгарсан залуу эрдэмтдийн судалгааны ажлыг дэмжих, үр дүнг инноваци болгох, эрдэмтдийн залуу халааг бэлтгэх зорилгоор олгодог. Тэтгэлгийн хэмжээ нь 10 сая төгрөг бөгөөд 45 хүртэлх насны залуу эрдэмтэд хүртдэг уламжлалтай. Төслийн сонгон шалгаруулалт, хяналт боловсронгуй боллоо4 “Шинжлэх ухаан технологийн төсөл сонгон шалгаруулах” журам хэрэгжиж эхэлснээр улсын төсвөөс санхүүжүүлэх эрдэм шинжилгээний ажлыг сонгон шалгаруулах үйл ажиллагаанд тухайн салбарын тэргүүлэх эрдэмтэн, судлаачдыг өргөнөөр оролцуулж, сонгон шалгаруулах үйл явц боловсронгуй болсон. 4 соёлын үнэт өвийн хулгайг таслан зогсоож, сэргээн засварлаж, эх нутагт нь эргүүлэн залав 2 Архангай аймгийн Цахир сумын нутаг, Содномдаржаа уулын өврөөс олдсон цорж лам Санжжавын занданшуулсан шарилыг хамгаалж, сэргээн засварлахад Засгийн газрын нөөц сангаас 164 сая төгрөгийг гаргалаа. БСШУЯ ажлын хэсэг байгуулан ажилласан. Занданшуулсан шарилыг соёлын өвд бүртгэн авч, сэргээн засварлах, хадгалах хамгаалах, орон нутагт нь түүх, угсаатны зүйн судалгаа хийж буцаан байршуулах, шарилын сүм байгуулах, баримтат кино хийх, эх нутагт нь залах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн. “СОЁЛЫН БҮТЭЭЛЧ ҮЙЛДВЭРЛЭЛ” ОЛОН УЛСЫН ЧУУЛГАНЫГ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА 1 Монгол хүний оюуны баялгаар дэлхийн тавцанд эн зэрэгцэн хөгжих талаар хэлэлцэх, мэдлэгийн эдийн засагт тулгуурласан соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, улс орныхоо нийгэм, эдийн засгийн өсөлтөд бодит хувь нэмэр оруулах зорилгоор тус чуулганыг зохион байгууллаа. Чуулганд төрийн байгууллага, боловсрол, соёл, урлагийн салбарын төлөөлөл, судлаачид, бизнесийнхэн, бүтээлч үйлдвэрлэл эрхлэгчид, иргэний нийгмийн төлөөлөл, Их Британи, АНУ, Франц, БНСУ, БНХАУ, Дани, Малайз орны судлаач, шинжээч, уран бүтээлч зэрэг нийт 200 гаруй төлөөлөгч оролцлоо. соёл, урлаг Лу.Гантөмөр: “Бидэндбизнесийнэргэлтэдоруулах нүүдэлчдийнсоёлынасарихнөөцбий.”
  • 76.
    150 бодлого -хэрэгжилт 151 соёл, урлаг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 БУРХАН ХАЛДУН УУЛ, ТҮҮНИЙГ ХҮРЭЭЛСЭН ТАХИЛГАТ ГАЗАР НУТГИЙГ ДЭЛХИЙН ӨВД БҮРТГҮҮЛэв 3 ХБНГУ-ын Бонн хотноо болсон Дэлхийн өвийн 39 дүгээр чуулганаар манай улсаас соёлын дурсгалт газрын ангиллаар нэр дэвшүүлсэн “Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг”-ийг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгүүллээ. Энэхүү дурсгалт газар нь манай улсаас Дэлхийн өвд соёлын ангиллаар бүртгүүлсэн 3 дахь дурсгалт газар юм. Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутгийг Дэлхийн өвд бүртгүүлснээр тухайн бүс нутагт уламжлагдан үлдсэн тахилгын зан үйлтэй холбоотой соёлын биет бус өвийн олон төрөл зүйлийг, хүрээлэн буй орчинтой нь уялдуулан хамгаалах боломж бүрдэх юм. БОТГО АВАХУУЛАХ ЗАН ҮЙЛийг ЮНЕСКОд бүртгүүллээ4 2015 оны 12 дугаар сарын 01-ний өдрийн хуралдаанаар ЮНЕСКО-гийн Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн жагсаалтад Монгол Улсаас нэр дэвшүүлсэн “Ботго авахуулах зан үйл” нь Удирдах хорооны 24 орны гаргасан шийдвэрээр санал нэгтэйгээр батлагдан бүртгүүлэв. Түүх, соёлын дурсгалт барилгуудыг сэргээн засварлаж байна6 БСШУ-ны сайдын 2015 оны багц дахь “түүх дурсгал, соёлын өвийг дэмжих хөрөнгө оруулалтын жагсаалт”-д “Чойжин ламын сүм музейн Зуугийн сүмийн дээврийн засвар”, “Богд хааны ордон музейн өнгө будгийн ажил”, “Диваажингийн сүмийг сэргээн босгох”, “Хайстайн лавиранг сэргээн босгох” зэрэг ажлыг тусгаж, хэрэгжилтийг зохион байгуулж байна. Эдгээраргахэмжээнднийт800орчимсаятөгрөгийнхөрөнгөоруулалтыг хийж, түүхийн дурсгалт барилгын өнгө төрхийг олон улсад мөрддөг зарчмын дагуу сэргээн засварлаж байна.Түүнчлэн Хэнтий аймгийн Хэрлэн сумын нутагт орших Цэцэн ханы ордны 5 сүмийг сэргээн засварлаж дуусгасан ба Архангай аймгийн Эрдэнэбулган сумын нутагт орших Зая гэгээний цогцолборыг сэргээн засваpлах ажлыг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлж, ирэх онд дуусгахаар ажиллаж байна. 2015 онд түүхэн дурсгалт барилга, байшин, сүм хийдийг сэргээн засварлахад зориулж улсын төсвөөс 1,3 тэрбум орчим төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. “Хайстайн лавиран” “Зая гэгээний цогцолбор” ТҮРЭГИЙН ҮЕИЙН СОЁЛЫН ӨВИЙГ ХАМГААЛАХАД турктэй ХАМТРАН АЖИЛЛАХААР БОЛЛОО 5 Булган аймгийн Баяннуур сумын нутгаас олдсон “Шороон бумбагар”-ын олдвор буюу эртний Түрэгийн үеийн язгууртны бунхант дурсгалт газрыг авран хамгаалах төслөөс танилцуулга хийж Туркийн талтай хамтран ажиллахаар боллоо.
  • 77.
    152 бодлого -хэрэгжилт 153 соёл, урлаг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ХУБИЛАЙ СЭЦЭН ХААНЫ 800 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭН ӨНГӨРҮҮЛЛЭЭ 7 Монголын Их Юань гүрнийг үндэслэгч Хубилай Сэцэн хааны (1215- 1294) мэндэлсний 800 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх тухай Монгол Улсын Засгийн газрын 2015 оны 6 дугаар сарын 15-ны өдрийн 242, 2015 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдрийн 326 тогтоолын дагуу орон даяар тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Ойн арга хэмжээний үеэр “Шувуулахуй”-н олон улсын наадам, “Хубилай хаан-800” үзэсгэлэн, Олон улсын хөөмэйн наадам, Хубилай сэцэн хааны тухай 10 боть цуврал ном, “Хубилай сэцэн хаан ба түүнийг залгамжлагчид” цомгийн, МУСГЗүтгэлтэн зохиолч Д.Жамьянгийн “Их хаадын түүхэн цуврал роман”-ы нээлт, “Хубилай сэцэн хаан ба Монголын Юань улс” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, ”Монгол төрийн их дуулал” 261 найрал хөгжимчдийн тоглолт, АНУ-ын хөгжмийн зохиолч Griffes Charles Tomlinson-ы “Хубилай хааны цэнгэлийн ордон” симфони найраглалын нээлт, Эсгий туургатны үндэсний хувцасны фестиваль, баримтат кино хийх зэрэг Хубилайн монголын болон дэлхийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, байгуулсан гавьяа зүтгэлийг сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэх зорилго бүхий олон ажлуудыг хийсэн болно. БСШУЯ нь “Хубилай хааны мөнх тэнгэрт өргөсөн бичиг” ном хэвлүүлэх, Юань улсын үеийн ятга хөгжим, язгууртны хувцасыг сэргээн бүтээх, АНУ-ын хөгжмийн зохиолч Griffes Charles Tomlinson-ы “Хубилай хааны цэнгэлийн ордон” (1912-1915) симфони найраглалыг шинээр тавих, Өвөрхангай аймгийн Хайрхан дулаан сумын нутагт орших Хубилай хааны хот, “Хөгшин тээл”-ийн балгаст археологийн малтлага, судалгаа хийх ажилд дэмжлэг үзүүлж ажилласан. Юань улсын үеийн хаадын ордны ятга хөгжмийг сэргээн бүтээж Юан улсын хөгжим, хувцас сэргээн бүтээх, 100 гаруй жилийн өмнө Хубилай хаанд АНУ-ын хөгжмийн зохиолчийн зориулж бичсэн симфонийг сэргээн тавих зэрэг ажлуудыг санаачлан хийсэн нь музейн болон монголын хөгжмийн сан хөмрөгийг баяжуулах, соёлын өвийг хамгаалах, сэргээн бүтээх үйлсэд үр дүнгээ өгсөн, өргөн цар хүрээтэй ажил боллоо. Хубилай хааны 800 жилийн ойн ажлууд нь монгол түмний үндэсний ухамсрыг сэргээх, залуу хойч үед эх оронч үзлийг төлөвшүүлэх, ялангуяа эх түүх, соёлоороо бахархах, түүнчлэн гадаад орнуудад Монголын түүх, соёлыг таниулан сурталчлах зэрэг олон талын ач холбогдолтой арга хэмжээ болсон юм.
  • 78.
    154 бодлого -хэрэгжилт 155 соёл, урлаг ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ 2015 ОЛОН УЛСЫН УРАЛДААН, НААДАМД ОНЦГОЙ АМЖИЛТ гаргасаН 29 УРАН БҮТЭЭЛЧид 269,7 САЯ ТӨГРӨГИЙН мөнгөн шагнал олголоо 8 • П.И Чайковскийн нэрэмжит олон улсын 15 дугаар уралдаанд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Г.Ариунбаатарт Гран При шагнал, • Британий ВВС агентлагаас зохион байгуулсан “Дэлхийн дуучин-2015” уралдаанд ДБЭТ-ын гоцлол дуучин Э.Амартүвшин үзэгчдийн нэрэмжит шагнал, • “Авьяаслаг Азичууд” олон улсын телевизийн уралдаант нэвтрүүлэгт “Хөсөгтөн” хамтлагийн оролцож дэд байр, • М.И.Глинкийн нэрэмжит олон улсын дуурийн дуулаачдын уралдаанд Дуурь, бүжгийн эрдмийн театрын гоцлол дуучин О.Хүрэлбаатар, Цэргийн дуу, бүжгийн эрдмийн чуулгын гоцлол дуучин Ч.Бадрал нар тус тус дэд байр, • ОХУ-ын Санкт-Петербург хотод зохиогдсон Е.Образцовагийн нэрэмжит олон улсын дуурийн залуу дуулаачдын уралдаанд Цэргийн дуу, бүжгийн эрдмийн чуулгын гоцлол дуучин Ч.Бадрал хоёрдугаар байр,  • БНХАУ-ын Учао хотод зохиогдсон 15 дахь удаагийн олон улсын циркчдийн наадамд Монголын үндэсний циркийн 12 жүжигчин Т.Будын найруулсан “X Evolution” шидэх банзны үзүүлбэрээр мөнгөн медаль, • БНХАУ-ын Ухань хотод зохион байгуулагдсан олон улсын циркчдийн наадмын өсвөрийн циркчдийн төрөлд монгол циркийн хөгжлийн төвийн уран нугараач А.Аззаяа, Д.Хүслэн, Б.Энэрэл нар мөнгөн медаль, • Бүгд Найрамдах Чех Улсад зохион байгуулагдсан Косианы нэрэмжит залуу хийлчдийн уралдаанд Хөгжим бүжгийн коллежийн сурагч Г.Цэрэнчимэг, Э.Эмүжин, Л.Билэгтөгс нар тус тус 3 дугаар байр эзэлсэн. “Туркменистан Улсын соёлын өдрүүд” манай улсад боллоо9 монгол хаадын ордны ятга хөгжмийг сэргээн бүтээлээ10 “Туркменистан Улсын соёлын өдрүүд” арга хэмжээнд Туркменистан Улсын Ардын жүжигчин, дуучин Маммедова Аманбиби, Туркменистан Улсын Гавьяат жүжигчин, дуучин Союнов Достмаммет тэргүүтэй уран бүтээлчид, “Ашхабад” болон “Дагдан” хамтлагийн бүжигчдийн хамтаар шилдэг бүтээлүүдээ тоглож, туркмены уламжлалт дуу, хөгжмийг Монголчуудад танилцуулсан. Түүнчлэн Монгол Цэргийн музейд Туркменистан Улсын музейн сан хөмрөгөөс шилдэг зураачдын уран зураг болон урчуудын гар урлалын бүтээлүүдээр үзэсгэлэн гаргасан. Хубилай хааны мэндэлсэний 800 жилийн ойг тохиолдуулан СУИС Монгол хаадын ордны 7, 9, 11 чавхдаст ятга хөгжмийг сэргээн бүтээлээ. Төрийн соёрхолт, хөгжмийн зохиолч, доктор (Ph.D), дэд профессор С.Соронзонболд эл хөгжмийг сэргээхдээ Монгол үндэсний хөгжмийн өнгө тембрийг хадгалах, зэмсгийн хөгийг алдагдуулахгүй байх, утасны дуурьсалт чанарыг сайжруулахын тулд царыг хөндий ухмал хийх, гал, шороон, усан махбодын мөн чанарыг шингээх зэрэг уламжлалт ардын ухааныг шингээхийг зорьжээ. Үр дүн: 1. “Намираа бороо - Хун - Хайр” нэрт хааны ордны ятгын гурвалд зориулсан бүтээл туурвив. 2. Монгол хаадын ордны 7, 9, 11 чавхдастай ятгын хөгжмийн шинэ бүтээлд зориулан бүжиг дэглээч Баярбаатар Хурмастын уялга бүжиг дэглэв.
  • 79.
    157 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 156 бодлого - хэрэгжилт соёл, урлаг САЙХАН ИРЭЭДҮЙГ ХҮҮХДҮҮДТЭЙГЭЭ ХАМТ БИД БҮТЭЭНЭ
  • 80.
    Монгол төрийн алтанжолоог атгаж яваа, үндэсний оюун санааны сэргэн мандлыг тодорхойлогч гэдэг утгаар нь Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухааны сайд Л.Гантөмөртэй гурвантаа уулзаж ярилцлага хийсэн юм. Улс төрөөс хол манай телевиз өнөөгийн УИХ-ын гишүүд, сайд нараас хуруу дарам хэдхэн хүнтэй ярилцлага хийсний нэг нь Л.Гантөмөр билээ. Увс аймагт хүүхэд насаа өнгөрөөж, Японд хоёр том сургууль төгссөн түүний амьдралын замнал, ажил үйлс нь соёл гэгээрлийн мэдээлэл хайдаг сэтгүүлч надад сонирхолтой байв. “Соён гэгээрүүлэгч” телевизээр цацагдсан бидний ярилцлагыг үзэгчдийн тэнхмийн хүсэлтээр хэд хэдэн удаа давтсан ч өнөө хэр “ахиж гарах уу” хэмээн асуух хүн олон. Боловсрол хамаагүй хүн гэж байхгүй болохоор түмэн олонд хэрэг болно хэмээн цэнхэр дэлгэцийн яриаг бичгийн хэлбэрт буулган танд хүргэж байна. Монголчууд бид мянга мянган жилээр хүлээж байж энэ цагт л гурван саяд хүрсэн билээ. Гурван хүн тутмынх нь нэгийг хүүхэд эзэлдэг үзүүлэлтээр дэлхийд нэгд жагсч байгаа бидний хувьд боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан хаашаа явж байгааг мэдэж, ойлгох нь хүн бүрт хамаатай, хамгийн чухал сэдэв. Тийм учраас үндэстний оюун санааны сэргэн мандлын асуудлуудыг бүх талаас харж тайлбарласан ярилцлагуудад анхаарлаа хандуулна уу. Найман зууны өмнө ертөнцийн талыг захирч явсан их монголын хойч үеийнхэн өнөө цагт боловсрол, соёл, шинжлэх ухаанаар бүтэн дэлхийг дагуулах болтугай. “Соён гэгээрүүлэгч” телевизийн ерөнхий захирал, сэтгүүлч Шархүүгийн Хишигсүрэн САЙД, СЭТГҮҮЛЧ ХОЁРЫН ГУРВАН ЯРИЛЦЛАГА ГАРЧИГ БОЛОВСРОЛЫГ СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭХ ШИНЭ ЭХЛЭЛ МОНГОЛ УЛС БОЛОВСРОЛ, СОЁЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНААР ДЭЛХИЙГ ДАГУУЛНА МОНГОЛ ТӨРИЙН СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭХ ҮҮРЭГ БОЛ БОЛОВСРОЛ МӨН Ярилцлага: 01 Ярилцлага: 02 Ярилцлага: 03
  • 81.
    160 Лу.ГАНТӨМӨР 161 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ БОЛОВСРОЛЫГ СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭХ ШИНЭ ЭХЛЭЛ Сайд, сэтгүүлч хоёрын эхний ярилцлага 2014 оны 09-р сарын 01-ны хичээлийн шинэ жилийн өдөр болов. ТЭРГҮҮН ЯРИЛЦЛАГА Сэтгүүлч: Эх орны өнцөг булан бүрт найман зуун далаад сургагч багш нар 13,310 багшийг бэлтгэж “Бага боловсролын сургалтын цөм” хөтөлбөрийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэх нэгэн түүхэн агшныг нээх гэж байна. Хэдий хугацаанд бодож, боловсруулсан монголчуудад, тэр дундаа сургуульд сурч байгаа энхрий бяцхан үрст маань ямар үр өгөөж өгөх хөтөлбөр вэ. Шинэ хөтөлбөрийг харахад мэдлэг шалгахын оронд чадварыг үнэлдэг болно гэх мэт томоохон шилжилтүүд байна. Үүнийг хэдий хугацаанд, хэрхэн судалсан, яагаад 2014-2015 оны хичээлийн шинэ жилээс эхлэн хэрэгжүүлэх болов? Л.Гантөмөр: Юуны өмнө телевиз үзэгчдэдээ оройн мэнд хүргэе. Нэвтрүүлэгтээ урьсанд баярлалаа. Боловсролын асуудал гэдэг нь хүн төрөлхтөн, улс гүрнүүдийн хөгжил дэвшилтэй шууд холбоотой. Боловсролыг амьд организм гэж хэлж болно. Боловсрол өөрөө байнга шинэчлэгдэж, хөгжиж урагшилж байдаг. Боловсролын шинжлэх ухаан дотор хамгийн чухал судалдаг сэдэв нь суралцахуй юм. Энэ нь хүний тархины хөгжлийн судалгаанаас эхэлдэг. Хүн төрөлхтөний өнөөдөр хүрч чадсан оргил, уналтуудыг ч судална. Ийм судалгаануудын шинэ үр дүнг хүн төрөлхтөн байнга санал болгодог. Нэг хэсэг нь суралцахуйгаа судалж байхад нөгөөх нь бүтэн системээ судлах жишээтэй. Боловсролын бүтэн системийг дэлхийн долоон тэрбум хүн дээр судалдаг. Боловсролын ерөнхий системийн онолыг бүх хүнд үйлчилдэг байхаар гаргаж тавина. Харамсалтай нь энэ цаг үед хүн болгонд тодорхой нэг бодлого үйлчилнэ гэж хэлэхэд хэцүү. Учир нь өнөөдөр зарим нэгэн боловсрол судлаачдын үзэж буйгаар таван нас хүртлээ хүүхдийн ёс суртахуун, ёс зүйн 70 хувь нь төлөвшдөг бол хүн болохуйн 80 хувь нь энэ үед шийдэгдсэн байдаг. Таван нас хүртлээ асар их зүйлийг сурах чадвар тэр хүүхдэд байдаг юм бол зургаан настай 1 дүгээр ангид орохдоо их зүйлийг сурах байх болчихоод байна. Нью-Йоркт, Францад, Бээжинд, Улаанбаатарт мөн хөдөө тал нутагт малчны гэрт байгаа хүүхэд бүр өөр өөр зүйлийг харж мэдэрч байгаа. Тэгэхлээр зөвхөн бүс нутгийн ялгаанаас гадна, хүүхдийн эцэг эхийн эрхэлж байгаа ажил хүртэл янз бүр. Тэр хүүхдийн эргэн тойронд байгаа хүмүүсийн үзэл бодол бас өөр өөр. Тухайн үзэл бодлоос хамаараад тэр гэр бүлд өрнөдөг яриа хөөрөө ч их олон янз. Жишээ нь, Дэмбэрэл гуайн гэрт IQ-гийн тухай асар их зүйл яригдаж байгаа. Гэтэл энэ тухай ямар ч ойлголтгүй барилгачны гэрт зөвхөн барилгын тухай яриа өрнөнө. Ингэхлээр хүүхдүүд нь өөр өөр байхад, тэдэнд үйлчилдэг бодлого систем нь нэг байдаг. Өөрөөр хэлбэл санал болгож байгаа шинэ систем нь Бээжин, Улаанбаатар, Увс аймагт ч адилхан үйлчилдэг гэсэн үг. Гэтэл энэ нь нөгөө суралцахуйтайгаа зөрдөг. Өөрөөр хэлбэл, суралцахуйг судалдаг хүмүүс хувь хүн дээр судалгаа хийж, эрдэм шинжилгээний ажил туурвин түүнийгээ дэлхий нийтэд санал болгодог. Бүтэн системийг судалдаг нөгөө хүмүүсийн
  • 82.
    162 Лу.ГАНТӨМӨР 163 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ хувьд нэгээс арван хоёр дугаар анги, мэргэжлийн сургууль, дээд сургууль, докторыг багцалж нэг зүйлийг санал болгодог. Энэ системийн судалгааны санал тэр суралцахуйтайгаа бүрэн зөрчилддөг. Жишээ нь, суралцахуйн үйл дотор тэргүүлэх үйл нь тоглоом. Яагаад гэвэл, хүн суралцахдаа аливаа зүйлийг хийж байж л тэр нь өөрийн болдог. Хүүхэд тоглоом тоглох явцдаа их зүйл хийдэг. Олон дахин тоглох явцад бий болсон мэдлэг, чадвар насан туршид арилдаггүй. Гэтэл нөгөө талын систем нь хүүхдүүдийг нэг нэгнийхээ араас хараад суухыг санал болгодог. Жишээ нь, Самбар дээр багшийн бичсэнийг хуулж, өгсөн даалгаврыг шууд гүйцэтгэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, хүүхдүүдийг суулгаж сургана ч гэдэг юм уу энэ систем монголд байсаар л байна. Энэ нь гэнэтийн ч зүйл биш. Бид ардын засагтай холбож 80, 90 жилийн түүх яриад байгаа болохоос бус өмнө нь хэдэн зуун, мянган жилд монголчуудын суралцдаг арга барил их өөр байсан. Бид социализмаас салаад сүүлийн 20 гаруй жил боловсролыг яах вэ гэдэг судалгаа хийсэн. Харамсалтай нь систем судлаачдын сайн саналыг нэвтрүүлэхийг хүссэн болохоос биш суралцах үйлийн хамгийн сайн саналыг ерөөсөө авч үзээгүй. Бага боловсролд нэвтрүүлж байгаа энэ шинэ хөтөлбөр гэдэг нь үндсэндээ сургалт гэдэг тэр систем дээр суралцахуйн үйлийг нэмээд, суралцахуйн үйл дотор ёс суртахуун, чадвар чадамж, өөрийгөө дайчилдаг гэх мэт олон чухал зүйлийг багтаасан байгаа. Сэтгүүлч: Шинэ хөтөлбөр юу авчирах бол? Л.Гантөмөр: Шинэ хөтөлбөрийн онцлог юу вэ гэвэл сургах гэдэг ухагдахууныг суралцах гэдгээр сольж байгаад оршино. Сургах гэхлээр багш талаасаа, суралцах гэдэг нь сурагч талаасаа гэсэн үг. 40 хүүхдийг бүгдийг нь харах боломжгүй. Суралцах нь хүүхэд бүрийг хөгжүүлнэ, тэдэнд боломж байгаа гэдгийг л санал болгож байгаа юм. Хүүхэд бүрийг яагаад хөгжүүлэх ёстой вэ гэдэг асуудал хоёр гурван зүйлээс шалтгаална. Нэгд, боловсрол юунд зориулагдах вэ, саяхныг хүртэл боловсролыг эх оронч болгон хүмүүжүүлэхэд анхаарч, нийтэч болгох, удирдагчийнхаа үгнээс гардаггүй хүмүүсийг бүтээхэд зориулж байна. Бид гурван сая хүн амтай, том газар нутагтай, асар их баялагтай, хоёр том хөрштэй, монгол улсын тусгаар тогтнол, ирээдүйн хөгжлийг зөвхөн энэ хязгаарт багтаагаад харвал, бидний хөгжлийн загвар гарцаагүй хүний хөдөлмөрөөр байлдан дагуулах боломж муутай. Хүн ам цөөхөн учраас бага үнэлэмжтэй хөдөлмөрөөр бүр ч явахгүй. Жишээ нь, барилга дээр ажиллаж сарын сая төгрөгийн орлоготой байвал эдийн засаг нь хумигдчихна. Нэг хүний олж буй орлогын хэмжээгээр эдийн засгийн хөгжил хэмжигддэг. Тэгэхлээр бусад газар яаж их мөнгө олдог вэ гэхээр “МОНГОЛ УЛС ХӨГЖЬЕ, ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЧАДАВХИТАЙ ОРОН БОЛЪЁ ГЭВЭЛ ХҮҮХЭД БҮРИЙНХЭЭ АРААС ЯВАХААС ӨӨР АРГАГҮЙ.” шинжлэх ухааны нээлт хийж байгаа хүмүүс л хамгийн их мөнгө олно. Нээлт хийж, шинэ хэрэглээ бий болгож байгаа хүмүүс л их орлоготой байдаг. Монгол Улс хөгжье, эдийн засгийн чадавхитай орон болъё гэвэл хүүхэд бүрийнхээ араас явахаас өөр аргагүй. Хэрвээ тавин сая хүнтэй, таван зуун сая хүнтэй бол бүх хүнийг хөдөлгөхөөсөө илүү хэсэг лидер төрүүлж, нөгөө хэсгийг нь ажилчин анги болгох гэсэн арай өөр бодлогыг Япон, Хятад улсууд шиг барьж болно. Тэгэхлээр бидний сонголт хүүхэд бүрийнхээ төлөө л байхад оршино. Хүүхэд бүрийн төлөө явахын тулд дэлхийн судлаачдын боловсролын системийн модуль, нөгөө талын суралцах үйл дээр санал болгодог модулиудын аль алинаас нь сонгосон. Манай эрдэмтэд үүн дээр 2 жил ажиллаж, 40 лаборатори сургууль, 1260 багш туршилтанд оролцсон. Хүний тархи, хүн төрөлхтөний хөгжлийг судалдаг боловсролын судлаачид, энэ шинжлэх ухаанд ойрхон 100 гаруй эрдэмтэд, 300 гаруй багш нарыг оролцуулж хөтөлбөрөө боловсруулсан. Энэ нь нэг өдөр нээгдэж байгаа зүйл биш бөгөөд судлаачид олон жил амьдрал дээр туршсан системээрээ хөдөлгөөнгүй байсан зүйлийг хөдөлгөсөн гэж ойлгож байгаа. Бидний туршилт маш сайн үр дүнтэй байсан учраас туршилтынхаа явцад бусад багш нартаа хандан сургууль, багш нарт эрх мэдэл очно, та бүхнийг цааснаас салгана, хүүхэд бүрийн хөгжлийг ахицаар үнэлнэ, зургаан настай хүүхдүүдэд дүн тавьж уралдуулахгүй, хүүхэд бүрт боломж байгаа учраас урамшууллын тогтолцоогоор ажиллана гэдгийг байнга хэлж байсан. Сэтгүүлч: Хүүхэд бүр авьяастай гэсэн шинэ онол ч гарсан? Л.Гантөмөр: “Авьяас” хөтөлбөр гэдэг нь хүүхэд бүр янз бүрийн авьяастай, тухайлбал, тооцоолон боддог, алсыг хардаг, их мэдрэмжтэй, зураг зурах, юмыг томоор болон жижгээр дүрсэлж чаддаг, анализ хийдэг, гаргасан анализыг нэгтгэн дүгнэдэг, урлагийн авьяастай хүүхдүүд байдаг. Хамгийн гол нь бусдаас ялгарах авьяасыг нь хөгжүүлэх хөтөлбөр юм. Амьдралын хугацаанд тогтсон зан төлөв, авьяас хоёрын давхцлаас л үр дүн гардаг. Жишээ нь, тоо сайн боддог хүн болгон математикийн авьяастай байдаггүй. Тоо бодохоороо баярладаг, бодоод хариуг нь харчихаад урамшдаг хүмүүс л авьяаслаг математикч. Зарим хүн бодоод л байна баяр баясал байддаггүй. Гэтэл нөгөө хүн нэг сайхан нийтлэл бичээд түүнээсээ баяр баясал авч чадвал энэ хүний цаашдаа амьдрах авьяас нь тэр. Бид “авьяас”, “ном” хөтөлбөрөө зэрэг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Ном хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ анги дотор номыг оруулж, номын сантай харьцах нь бэрхшээлтэй биш бөгөөд ном чиний найз гэдгийг ухааруулсан. Бид хувийн өмч рүү шилжсэнээр, хүмүүс өмчдөө хайртай болсон шиг ангийн номын сан гэхээр хүүхдүүд өөрсдийн өмчөө хайрлаж эхэлсэн. Энэ минийх, биднийх гээд гэртээ авч явахаараа наагаад, ШИНЭ ХӨТӨЛБӨРИЙН ОНЦЛОГ ЮУ ВЭ ГЭВЭЛ СУРГАХ ГЭДЭГ УХАГДАХУУНЫГ СУРАЛЦАХ ГЭДГЭЭР СОЛЬЖ БАЙГААД ОРШИНО.
  • 83.
    164 Лу.ГАНТӨМӨР 165 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ засаад, сэлбээд, хүнд уншуулаад, илүү номоо ангидаа авчирна. Хөтөлбөрийн хүрээнд ном бүтээе гэж хүүхдүүддээ уриалсанаар хүүхэд бүр ном бүтээж үзсэн. Ном тэнгэрийн юм биш байна, хүний бодол, бодлого, хэрэглээ юм байна, хийж болдог юм байна гэдгийг ойлгож авсан. Өөрийхөө хийсэн номыг ангидаа тавьсан нь тэдний бахархал. БШУ-ны яам өнгөрсөн жил /2013 он/ хүүхдүүдийн уншсан, бичсэн номыг эмхэтгэн ном гаргаж ангиудад нь буцаагаад хүргэж өгөхөд хүүхдүүд их баярласан. Хүүхдүүдийн хувьд энэ ном амьдралын туршид үл мартагдах мөнхийн нэгэн бүтээл болсон юм. Бид боловсролд шинэ уур амьсгал оруулна гэдгээ зарлаж, багшийн ажлыг үнэлэх үнэлгээ, дүнгийн систем, бага боловсролыг шинэчилсэн. Бид бага боловсролоо “Зөв монгол хүн” гэж томъёолж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, зөв хүнтэй болох нь чухал. Яагаад гэвэл, хүүхдийн төлөвших процесс бага наснаасаа эхэлдэг. Бид одоохондоо бага анги гэж ярьж байна. Цаашдаа цэцэрлэг рүү орно. Дараа нь хүүхдээ тээж буй эх хүн рүү орно. Хүүхдийг гараад ирэхээр нь ямар орчинд тосч авбал зөв хүн болох вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулна. Дэлхийн шилдэг эрдэмтэд үнэхээр чадварлаг, бүтээлч, шийдвэр гаргах чадвартай хүнийг төрүүлье гэвэл гурван нас хүртэл нь загнаж болохгүй, энэ тохиолдолд хүн өөрийхөөрөө байж сурдаг. Гурван наснаас хойш л ингэ, тэг, гэж хэлж болдог гэнэ. Яагаад гэвэл, ярилцах чадамж суухаас нь өмнө үглэж, загнаад байвал хүүхэд өөрийхөөрөө байж чадахаа больж бусдыг дагадаг, бусдаас айдаг, хулчгар зантай болчихдог. Манай ихэнх хүүхдүүд “Би ямар их сургуульд орох вэ” гэж хүнээс асуугаад байдаг. Би ингэж амьдарна ааваа, ээжээ гэх арван найман нас хүрсэн хүн нийт хүн амд эзлэх жин нь бага байна. Тэгэхлээр боловсролын шинэчлэл цаашдаа үргэлжилнэ гэж хэлье. Сэтгүүлч: Баярлалаа, 2014-2015 оны хичээлийн жилд монгол улсын ерөнхий боловсролын сургуульд таван зуун арван мянган ирээдүйн “Том” хүмүүс суралцах гэж байна. Өнөөдрийн энэ түүхэн, торгон агшин хүртэл хорь гаруй жилийн хугацаанд боловсролын салбарт олон зүйлийг янз бүрээр туршиж үзлээ, Монгол бичгийг бага ангид нь зааж хэсэг бужигнууллаа, анги алгасууллаа гэх мэт итгэл алддарсан, эргэлзээтэй цаг үед та оновчтой шийдвэр гаргасан. Та сайдын ажилдаа хэр итгэл үнэмшилтэй байгаа вэ. Таны сэтгэлд бууж, нүдэнд харагдаж, гарт баригдах “Үр дүн нь энэ юм аа” гэх хэд хэдэн жишээг олон мянган үзэгч, сонсогчдод хэлж өгөхгүй юү? Л.Гантөмөр: Миний итгэл үнэмшил бол хүүхэд өөрөө суралцах. Энэ нь гарцаагүй. Гучин хүүхэдтэй ангид нэг л багш заадаг. Ангиас гурван хүүхэд сайн сурчээ. Бусад нь яагаад сураагүй юм бэ гэвэл тэр БИД БАГА БОЛОВСРОЛОО “ЗӨВ МОНГОЛ ХҮН” ГЭЖ ТОМЪЁОЛЖ БАЙГАА. ӨӨРӨӨР ХЭЛБЭЛ, ЗӨВ ХҮНТЭЙ БОЛОХ НЬ ЧУХАЛ. гурав л дурлаж арай олон цаг өөрсдөө суралцахгүй юу. Хүүхдэд суралцах цагийг нь баталгаатай гаргаж өгөх шаардлагатайг дээрхээс харж болно. Жишээ нь, 45 минутын 25 минутад хүүхэд өөрөө суралцана. Багш өмнөөс нь хийгээд байдаг байлаа. Самбар дээр бичээд, яриад, асуудал дэвшүүлээд нэг дээр нэмэх нь нэг тэнцүү хэд вэ гэхэд хоёр гурав нь хариулаад, бусад нь хийж амжихгүй байхад багш түрүүлээд хариуг нь хэлээд өгнө. Дандаа будаа иддэг байсан энэ байдлыг өөрчилсөн. Ингэснээр нэгдүгээрт, их амжилт олно. Яагаад гэвэл, хүүхдийн өөрийнх нь хийсэн зүйл насан туршийнх нь мэдлэг болж үлддэг. Хоёрдугаарт, өөрөө байнга хийгээд байвал бодитой чадвар болно. Бидний бодлогын хамгийн гол цөм нь хүүхэд өөрөө хийх. Нэгдүгээрт өөрөө хийдэг цагтай болсон. Хоёрдугаарт өөрөө давтсанаар тэр хичээл тархинд нь бүрэн суудаг. Өнөөдөр гуравдугаар ангийн хүүхдүүдийн түвшин адилгүй, өөр өөрөөр бодож сэтгэдэг. танд өгүүлбэртэй бодлогыг бодуулахдаа ү н д э с н и й а г у у л г а о р у у л а а д бодуулбал маш сайн бодно. Би инженер учраас г а р г а л г а а т а й бодлого өгвөл сайн бодож магадгүй гэх мэт. Хүүхэд бүр өөр учраас хүүхдээ эхлээд оношилдог боллоо. Энэ процесс мэдээж ганцхан өдөр хийгдчихгүй. Ингэж оношилдгийг судалж буй, мэддэг, хийдэг, үр дүнгээ үзчихсэн хүмүүс олон. Жишээ нь, гэртээ хариад аав ээжээрээ загнуулдаг хүүхэдтэй багш яаж харьцах, эсвэл эрхлүүлдэг хүүхэдтэй хэрхэн харьцах, гэрт нь хүнгүй хүүхэдтэй, өвөө эмээтэйгээ байдаг хүүхэдтэй яаж харьцах вэ, ямар даалгавар өгөх вэ. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хүүхдийг сайн мэдэж авчихаад хүүхэд бүрт тохирсон даалгаваруудыг өгнө. Хөдөөний хүүхдэд хонь малтай холбоотой, хотын хүүхдэд барилга, машинтай холбоотой тоо бодуулбал тооны тухай ойлголтыг хурдан авна. Хүний тархи шинэ зүйлийг хүлээн авахад тэр нь хуучин мэдээлэл дээр очиж сайн наалддаг. Олон давталттай мэдээллүүд зангидагдахаараа мэдлэг болдог. Ийм учраас бид хүүхдээ оношилж, хүүхдийхээ мэдэж байгаа зүйл дээр түшиглэж өгөх, өгсөн мэдлэгээ тооцоолон бодож сурах, төлөвлөлт хийдэг, шийдвэр гаргадаг болгох гэж зорьж байна. Сэтгүүлч: Багш нар өөрчлөлтийг хэр хүлээн авч байна? Л.Гантөмөр: Бид багш нарт, багш нарын холбооддоо, гардан хийдэг хүмүүстээ эрхийг нь өгч эхэллээ. Урьд нь нарийн т ө л ө в л ө г ө ө г өгдөг байсан. Ес дүгээр сарын эхний цаг дээр үүнийг заа гэдэг байсан бол, одоо цөм х ө т ө л б ө р ө ө гаргаадхүрэхүрдүнгээхэлээдлзаодоо бодоцгоо гэнэ. Тэгэхлээр математикч бодож эхэлнэ, төлөвлөлтөө хийж эхэлнэ. Бид ийм үр дүнд хүрэхийн тулд хэрхэн ажиллаж вэ. Эхлээд бид ДЭЛХИЙ ДАЯАРАА СҮҮЛИЙН 20 ЖИЛ СУРАЛЦАХУЙ ГЭЖ ЯРЬЖ БАЙНА. ДЭЛХИЙ ДАЯАРАА СУРАЛЦАХУЙН ХУВЬСГАЛЫН ПРОЦЕСС РУУ ТЭМҮҮЛЭХ БОЛЛОО.
  • 84.
    166 Лу.ГАНТӨМӨР 167 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ юуг заах, дараа нь юуг ярих вэ гэх жишээтэй. Боловсол үнэхээр олон оролцогчтой 25000 багштай юм бол, тэдний толгой ажиллаж эхэлнэ. Нэг мэргэжилтэн зохиогоод тулгадаг байдлыг арилгасан. Эхний ээлжинд 25000 багшаас 5000 нь хүлээж авна, жилийн дараа 10000 нь. Дараа нь багш нартаа тодорхой тест өгч түвшин тогтоогоод, багшлах эрхэнд нь шийдлүүдийг санал болгоно. Нөгөө талаар эрхийг өгчихөөд буцаагаад авч чадахгүйтэй адил засаг солигдохоор бодлого дахиад өөрчлөгдөхгүй. Өгсөн эрхийг буцааж авна гэдэг бол тийм амар зүйл биш. Үүн дээр би итгэлтэй байгаа. Бид үнэхээр хөгжилтэй орон болох зорилгынхоо төлөө тууштай явъя гэвэл, хүн бүрийг хөгжүүлэх шаардлагатай. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлнэ гэдгийг хэн ч зогсоож чадахгүй. Талыг нь, гуравны нэгийг нь хөгжүүлье. Хүүхэд бүрийн авъяасыг нээнэ гэхэд больё гэх хүн байхгүй. Хүүхэд бүрийг номтой нөхөрлүүлье гэхэд хэн ч үгүй гэж хэлж чадахгүй учраас энэ хөдөлгөөнүүд цаашид улам өргөжнө. Энэ жил хүүхдийн зохиолын уралдааныг анх удаа зохион байгуулаад 61 бүтээл худалдаж авсан. Дараа жил 100 болно гэх мэтээр, хүүхдийн бүтээлийн эрэл хайгуулд гарч эхэллээ. Иймээс багш нар нийтлэг айдсаас эмээх хэрэггүй. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх бодлогыг замаас нь зогсоох ч юм уу, унагах тийм бололцоогүй гэдгийг дахин хэлье. Сэтгүүлч:Америкийнболовсролын салбарыг өөрчилсөн Солонгос гаралтай эмэгтэй “Би энэ ертөнцөд төрсөн хүүхэд бүрийн сурч боловсрох чадварт хязгааргүй итгэдэг” гэсэн сайхан үгийг ертөнцийн нөгөө бөөрөн дээрээс зарлаж байлаа. Түүн шиг манай боловсролын салбарын сайдын энэ өөрчлөлт монгол хүний ирээдүйн хөгжилд өөрчлөлт гаргана гэсэн итгэлтэй байгаа юм байна. Дэмбэрэл багш та Монгол Улсын гавъяат багш. Манай уламжлалт сургаальд ээж аав, багш гурвыг эрдэнэ гэдэг.Тэгэхлээрхүүхдийгбагшхажуудаа авч, суралцагч бүрээ танин мэдэж, хүүхэд бүрийн дахин давтагдашгүй чанарыг ээж аав шиг нь хөгжүүлэх хариуцлагатай агшинд ирлээ. Гэтэл багш нарын маань боломж, бололцоо, нөхцөл, ер нь ямар байгаа бол. Та үүнийг хэр мэдэрч байна. Хоёрдугаарт, өнгөрсөн хугацаанд ерөнхий боловсролын сургууль төгссөн хүүхдүүдийн 50 гаруй хувь нь дундаж түвшний боловсролд ч хүрэхгүй явж ирсэн. Үүн дээр хүн болгон санал нэгтэй байгаа. Тэгэхлээр энэ шинэчлэлд багш нар хэр бэлтгэлтэй вэ. Эргээд энэ салбарт ямар өөрчлөлтийг авчирна гэж та бодож байна вэ? Ц.Дэмбэрэл: Ер нь хөгжлийн үйл явц байнга дэгжиж дэвшиж байдаг. Өнгөрсөн 24 жилээс өмнөх боловсролын сайдуудын хийсэн ажлыг бид мэддэг. Би ч оролцож явсан хүний нэг. Өнгөрсөн 24 жилд бид бие биеэ дэмжиж явсан. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлье гэдэг ажлыг туршиж үзээд, ийм нөөц байжээ гэдэг нь тодорхой боллоо. Үүнийг хүлээж авахгүй гэх аргагүй бөгөөд өөр ямар ч зам байхгүй. Энэ бол шийдэгдсэн. Дэлхий даяараа сүүлийн 20 жил суралцахуй гэж ярьж байна. Зааж сургах биш суралцахуй нь сайдын хэлж байгаа хүүхэд бүрийн авъяас, сонирхол, багшийн чадвар, сургуулийн онцлогийг харгалзах явдал юм байна. Дэлхий даяараа суралцахуйн хувьсгалын процесс руу тэмүүлэх боллоо. Энэ нь мэдээллийн технологитой холбоотой. Үүнээс гадна зөвхөн самбар дээр бичиж заадаг юмыг бүгдийг нь интернэтэд тавьдаг онлайн сургалт ороод ирсэн. Энэтхэгийн залуучуудын хичээл зааж байгаа арга үнэхээр гайхашигтай. Суралцахуй гэдэг үйл явц энэ “Бондгор”-той шууд холбоотой. Хүүхэд бүрийн тархи, чадвар өөр өөр байгаа шалтгаан нь тэдний бор тархинд л байгаа юм. Эрэгтэй, эмэгтэй хүүхдүүдийн зарим нь хөгжмийн авьяастай, хурдан тогтоодог, удаан тогтоогоод маш хурдан мартдаг, хурдан тогтоогоод тэр дор нь мартдаг онцлог бий. Ийнхүү хүүхэд бүр өөр болохоор тэднийг хөгжүүлэх үйл явц хүүхэд тус бүрийн тархинд суурилж явах нь байна. Монголд тархи судлал хөгжиж байж л манай боловсрол сууриараа хөгжинө. Цөм хөтөлбөрөөр ерөнхий чадвар, танин мэдэхүйн болон чадамж, нийгэмшихүйн чадамж, амьдрах чадваруудыг гаргаад тавьчихлаа. Жишээ нь, сэтгэн бодож, асуудал шийдвэрлэж сурснаар танин мэдэхүйн чадамж болдог. Үүнтэй холбоотой нэг сонин судалгаа хэлье. Математикийн улсын олимпиадын эхний аравт орсон үе үеийнхнийг судаллаа. Тэдэн онд түрүүлсэн Дорж хаана явна гэх жишээтэй. Энэ маш том судалгаа болсон ч харамсалтай үр дүн гарсан. Хүүхдүүд сэтгэх чадавхийн хувьд сайн уу гэвэл сайн, харин бүтээлч үйлэн дээрээ тулж ирэхээрээ тааруухан байсан. Сэтгүүлч: Шалтгаан нь юу вэ? Ц.Дэмбэрэл: Төгсөөд л гадагшаа явж сурна, эс сурна. Тэнд хүний юм хийж өгөөд л нэг мэдэхэд л нас явчихсан байдаг. Энэ юуг хэлж байна гэхээр бүтээлч хандлага бага байгааг л харуулдаг. Манай боловсролын бодлого амжиргаагаа шийдэх, зах зээл дээр хөлөө олоход нь тусалж чадахгүй байгаа учраас баахан юм ярьдаг болсон нь манай с у р г а л т а н д байсан маш том гажуудал. Үүнийг засах ёстой. Сэтгэн б о д о х о о с илүүтэй нэг чухал юм бол асуудлаа шийдвэрлэж сурах. Асуудлаа шийдвэрлэж сурвал монголоор дүүрэн асуудал нэг тийш болно. Шийдээд байх юм бол сайхан амьдрал монголд байгаа. Л.Гантөмөр: Та багшийн тухай асуулаа шүү дээ. Би багш нарт боломж бий гэж хэлнэ. Яагаад гэвэл, монгол багш нарын онцлог нь ажилдаа дуртай байдаг. Ц.Дэмбэрэл багшийн хэлсэн шиг математикийн аваргуудаас сүүлийн үед багш болохоо больчихсон нь үнэн. Жишээ нь, би математикийн улсын олимпиадын мөнгөн медальтай ч багш болоогүй. Онц дүн авдаг хүүхдүүд багш биш хуульч, бизнесийн СЭТГЭН БОДОХООС ИЛҮҮТЭЙ НЭГ ЧУХАЛ ЮМ БОЛ АСУУДЛАА ШИЙДВЭРЛЭЖ СУРАХ. АСУУДЛАА ШИЙДВЭРЛЭЖ СУРВАЛ МОНГОЛООР ДҮҮРЭН АСУУДАЛ НЭГ ТИЙШ БОЛНО. ШИЙДЭЭД БАЙХ ЮМ БОЛ САЙХАН АМЬДРАЛ МОНГОЛД БАЙГАА.
  • 85.
    168 Лу.ГАНТӨМӨР 169 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ удирдлага, инженер болоод байна. Хүмүүс багшийг голдог нь үнэн. Гэхдээ багшид нэг давуу тал бий. Бусад мэргэжлийн хүмүүс ажилдаа улайрдаггүй. Хажууд хүн суугаад байхгүй. Ц.Дэмбэрэл гуайг судалгааны ажлаа хийж байна уу гэдгийг би хараад суугаад байж чадахгүй. Харин багш хүн сурагч гэдэг манаачтай. Багш цаг тутам ангид орж ирээд л сорилтонд орно. Самбар дээр гарч зогсоод л сорилтонд ордог. “Арван мянган цагийн үр дүн” гэдэг судалгаа дэлхий дахинд хийгдсэн. Ямар нэгэн зүйлийг арван мянган цаг хийхээр тухайн зүйлдээ дэлхийн тэргүүлэгч болдог. Багш нар нэг зүйлийг арван мянган цаг хийсэн ажилсаг хүмүүс. Бага, дунд ангид, их сургуульд авсан дүнгээсээ үл хамаараад ажилдаа гаршчихсан мэргэжилтнүүд. Дашрамд хэлэхэд, шинэ бодлогод хэт мэргэшсэн хүн садаа болдог. Яагаад гэхээр хэт эрддэг, Дөчин хүүхэд өөр гэдгийг хэн ч хэлж өгөөгүй. Чи энэ дөчид л заа гээд тулгачихсан. Тийм учраас тэд өөрийнхөө “Кардан”-ыг татах агшин дээрээ ирсэн. Өөрөөр хэлбэл, хүүхдийг асуудлаа шийдэж, өөрөө сэтгэх хугацааг өгөх шаардлагатай. Залуу багш нар Ц.Äýìáýðýë ãóàéг яагаад ø¿òýýä áàéíà ãýõýýð òýð õ¿ì¿¿ñийн õýëýõ ãýýä áàéãàà ñàíààã маш èõ áîäñîíд л нууц нь байгаа юм. Бèäэн øèã øóóä ÿðèàä ÿâ÷ихäàãã¿é. Þóãààð ç¿éðлүүëж òºñººë¿¿ëýõ вэ, ýíý õ¿íий ìýäýæ áàéãàà ç¿éëýýð íü õýëýõ ãýýä áàéãàà ñàíààãàà яаж ойлгуулах âý ãýх мэт. Оäîî çàëóó áàãø íàð õ¿¿õäýä ºãºõ ç¿éë äýýðýý áîäëîãî áîäîæ ýõýëæ áàéíà. Бèä áàãøèéí вэб ñàéòад ãóðâàí çóóí àðãà ç¿é îðуулсан. Áàãø òýíäýýñýý ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëæ áîëно. Дóíä ä¿íòýé òºãññºí õ¿ì¿¿ñèéã áàãø áîëãîîä áàéхã¿é. Бèäýíä èòãýë õýðýãòýé. Тиймээс áèä îíö ñóðäàã хүүхдүүдийг áàãø áîëãîõ àæëûã ñ¿¿ëèéí õî¸ð æèë õèéëýý. 650- 700 îíîîòîé õ¿¿õä¿¿äèéã áàãøèéí ñóðãóóëüä төлбөргүй ñóðãàсан. С¿¿ëèéí õî¸ðõîí æèëèéí äîòîð ºíäºð îíîîòîé 2000 òºãñºã÷èéã áàãø бэлтгэх ñóðãóóëüä àâñàí. Дàðàà ¿åèéí ëèäеðүүд áýëýí áîëæ áàéíà. Бàãøèéí ñóðãóóëèудын øèíý÷ëýë òýð хоёр мянгыг ÿàæ ñóïåð áàãø áîëãîõ вэ гэдэгт ÷èãëýãäýæ áàéна. Нîì ñóð÷ àâ÷èõààä óðâàæ ìàãàäã¿é гэдэг дээр ч анхаарч байгаа. Үүнээс гадна ýíý õè÷ýýëèéí æèëä 25000 áàãøèéг зөөврийн компьютертэй болгоно. Аðâàí æèëèéí 1780 ñóðãóóëийг êîìïüþòåðèéíöîîøèíýëàáоðаòîðèòîé áîëгож, èíòåðíýòýä á¿ðýí õîëáîíî. Б¿õ ñóðãóóëèéí óäèðäëàãын öàõèì ñèñòåìèéã óãñаðч, áîëîâñðîëûí öàõèì óäèðäëàãын ñèñòåìèéí суурь àæëóóä ч äóóñлаа. Үүíèéã àæèëä îðóóëæ ÷àäвал ìîíãîëä àíõ óäàà нэг ñàÿ õ¿í çýðýã õîëáîãäîõ óäèðäëàãыí ìýäýýëëèéí ñèñòåìèéã ìàíàé ñàëáàð õèéнэ. Долоодугаар ñàðûí нэгнээс аравдугаар ñàðûí нэгíèé äîòîð á¿õ БÈÄ “ÇӨ ÌÎÍÃÎË ÕҮҮХЭД” ХӨТӨЛБӨРӨӨРӨӨ ÝÕËÝÝÄ ÕÓÓÐÀÍ ÌÝÕËÝËÒÈÉÃ, МӨН ЯËÃÀÂÀÐËÀÍ ÃÀÄÓÓÐÕÀÕЫГ Ч ЗОГСООНО. õè÷ýýëýý îíëàéí áîëãî гэсэн àëáàí äààëãàâàð ãàðгаñàí. Оюутныã çààâàë àíãèä èðæ лекц ñîíñ гэхгүй, áàãø õîðèí óäàà ëåêö îðäîã áàéõ àëáàã¿é. Вэб ñàéò ðóó îðж ¿ç÷èõýýä õ¿ðýýä èð гэнэ. Оþóòнууд ангидаа îðîîä èðëýý. “Мèíèé ëåêöèéã óíøñàí óу, óíøñàí. Çà îäîî ÿðèàä áàé. Өºðèéíõººðºº òàéëáàðëà, Ãàíòºìºðò ÿìàð ºíöºã áàéíà. Чè ìèíèé òýð ëåêöýýñ þó ¿çýæ, ìýäýâ” гүйцээ. Ñýòã¿¿ë÷: Муу санаатай õ¿íä ýðäýì ìýäëýã äàéñàí áîëíî óó ãýõýýñ õýçýý ÷ àíä íºõºð áîëäогã¿é ãýæ мэргэд хэлсэн áàéäàã. Мîíãîë õ¿¿õäèéã ñàéõàí ñýòãýëòýé, ñàéí çàì ìºðòýй, áàéãàëü äýëõèéãýý õàéðëàäàã òèéì èðãýí áîëгîõод ýíý õºòºëáºðийн ач холбогдол юу вэ? Л.Гантөмөр: Бîëîâñðîëûí øèíý÷èëñýí õºòºëáºðèéã ãàðãàõäаа áîëîâñðîë ñóäëàëûí õàìãèéí øèëäýã òóðøèëòóóäûã àâч, áàéäëыг с у д а л с а н . С уд а л г а а г а а р õàìãèéí том äóòàãäàë нь нэгдүгээрт, õ¿ì¿¿æèë. Õî¸ðдугаарт, ººðèé㺺 èëýðõèéëýõ ÷àäâàðã¿é àÿëäàí äàãàëääàã сул тал байсан. Гóðàâдугаарт, ÷àäâàð. Өºðººð õýëбýë, àìüдðàëд áýëòãýãäýõã¿é áàéíà. Иõ ñóðãóóëü òºãñºөд áàãøèëæ ÷àäдàгã¿é. Мэдээж бүгд биш. Бèä энэ àñóóäëóóäûã øèéäýõ øèéäëийг íü ñóäàëñíы ¿ð ä¿íä аргуудаа сонгосон. Õ¿ì¿¿æëèéí àñóóäëûã øèéäýõèéí òóëä хүүхэд ÿàãààä õ¿ì¿¿æèëã¿é áîëдог шалтгаануудыг олж тогтоосон. Мàø èõ ãàäóóðõàë ÿâàãääàã þì байна. Нýãä¿ãýýð àíãèä íü øóóä ìóó òàâèàд, õè÷ýýë õèéддэгã¿é, ìóó ñóðäàã òîëãîé ìóóòàé ãýх мэтээр загнаж шахдаг. ͺ㺺 òàëä íü ñàéí ñóðäàã õ¿¿õäèéã ãî¸ õàðàãäóóëдаг атлаа тав àðâàí õ¿¿õдийг íèéãэì рүү нь äàéñàãíуулæ ýõлэхэд тэд өºðèé㺺 íèéãìèéí ãàäíà ¿ëäýæ áàéíà ãýæ ¿çдэг. Иéìээс ýõíèé ýýëæèíä ÿäàæ äºðºâä¿ãýýð àíãè õ¿ðòýë нь ä¿íãýýð äàðàìòàëäãàà áîëèóëúÿ гэж шийдсэн. Мөн ãýðèéí äààëãàâàð íýðээр òóõàéí öàãòаа ñóð÷ àìæààã¿é ç¿éë¿¿äийг ºãººä ÿâóóë÷èõäàã. Дààëãàâðаа хийж èðýýä ä¿í àâäàã хүүхэд гýðòýý õàðèõààðàà даалгавраа ººðºº биш хүнээр хийлгэчихдэг. Òèéì áèç. Эíäýýñ л õ¿¿õýä õóóðàхûã ñóð÷ ýõýëäýã. Өºðºº õèéãýýã¿é ч îíö ä¿í àâчихна. Өºðөө хийснийг нь ÷è áóðóó õèéñýí áàéíà гээд äóíä тавьдаг. Одоо ÷àääàã ç¿éëèéã íü л õ¿¿õäýä ºãíº. Өãñºí äààëãàâðûã ä¿íгээр çààãëàõã¿éãýýð àõèöààð íü ¿íýëнэ. Бèä “Зºâ ìîíãîë хүүхэд” хөтөлбөрөөрөө ýõëýýä õóóðàí ìýõëýëòèéã çîãñîîõûã л эрмэлзэж байна. Мөн яëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ы г ч зогсооно. Өºðººð õýëбýë, ìóó õóâöàñòàé àéëûí õ¿¿õäèéã ÿëãààä áàéäàã áàéñàí áîë фîðìòîé áîëãî÷èõëîî. Цýýæèëäýã íü óõààíòàé хүн болж óðàãøàà ÿâààд, íºãººä¿¿ë МÎÍÃÎËТОЙГОО ÎÉÐÕÎÍ ÁÀÉХЫН ТУЛД БИД МОРИН ХУУР, ШАТРЫГ ЭНЭ ХӨТӨЛБӨРИЙНХӨӨ ЭХЭНД ТАВЬСАН. ÁÎËÎÂÑÐÎË ÕӨÃÆÈËÄ ÇÎÐÈÓËÀÃÄДАГ. МÎÍÃÎË УЛС ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ОРОН БОЛНО ÃÝДЭГТ ИТГЭЛТЭЙ БАЙНА. ШÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍ ГАРЦААГҮЙ ØÈÍÝ ÕÓÂÜÑÃÀËААР ЯÂÍÀ.
  • 86.
    170 Лу.ГАНТӨМӨР 171 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ íü õàÿãäààä áàéна. С¿¿ëäýý бусдыг даган баясаж ãóäàìæíû ìóõàð ëóó ãàðäàã. Яìàð ñóðãàëò ÿâààä áàéñàí ãýõýýð х¿¿õä¿¿ä ººðèéíõººðºº áîäîõ áîëîìæã¿é байсан бол одоо ººðийíõºº ¿íýëýìæýýð àñóóäëûí õàðèóëòûã ãàðãàæ áîëíî. Õýðýâ хүүхдүүдийн íîòîëãîî, õàìãààëàëò ¿íäýñëýëòýé áîë түүний çºâ. Èíãýõлээр õ¿¿õä¿¿ä öóãëàðààä õýä¿¿ëýý ãàäóóð òýíýå ãýâýë ¿ã¿é гэж хэлэх чадвартай болно. Зºâ õ¿¿õäийг áýëòãýõдээ àâúÿàñ õºòºëáºðөөр дамжуулан х¿¿õäýä èòãýë ºãнө гэж тооцоолсон. Х¿¿õäèéã ìîðèí õóóð òîãëóóëæ ñóðãàхад өөртөө ìàø их èòãýëòýé áîëæ áàéнà. Хºãæìèéí òóõàé àíõíû îéëãîëòтой болоход õýö¿¿ ç¿éë биш гэдэг ойлголт òàðõèíä нь сууна. Мîíãîëтойгоо îéðõîí áàéхын тулд бид морин хуур, шатрыг энэ хөтөлбөрийнхөө эхэнд тавьсан. Ñýòã¿¿ë÷: Мîíãîë õ¿¿õäèéí îþóíû чадавхи ñ¿¿ëèéí ¿åä ýðñ ìýäýãäýх боллоо. Амьдралын эрхээр Аìåðèêò ýýæ ààâûãàà äàãàæ ãàðñàí ìîíãîë õ¿¿õä¿¿äèéã ñóäëàõ á¿õýë á¿òýí áàг ажиллаж áàéíà. Оюуны îëèмïèàäад явсан хүүхдүүд õ¿ç¿¿íäýý áàãòàõã¿é øàõàì ìåäàëüтай эх орондоо ирдэг. Тýгэхëýýð ñóóðü байна гэдгийг ñàéä олж õàðæýý. Шèíý тогтолцоо руу îðîõ ãýæ áàéãàà хэн бүхэнд çºâëºìæ õýëæ ºãºº÷. Ц.Дэмбэрэл: Суурьтай байгаа нь ìîíãîë õ¿¿õäèéí òºðºëõèéí àâúÿàñ. Мîíãîë õ¿íèé òàðõèíû õýìæýý äýëõèéä õàìãèéí òîì. Åâðîп õ¿íèé äóíäàæ IQ 100, Мîíãîë õ¿íèéõ 103 байдаг. Кеìáðèæèéí ñòàíäàðòûã ìîíãîë õ¿í äîð íü “õóñааä” õàÿ÷èхна. Манай цөм хөтөлбөр 100 биш 103 байх ёстой. Ер нь бол маш сайн хөтөлбөр.Үүнээс өөрөөр явах ямар ч зам байхгүй. Хамгийн гол нь багш, эцэг эхчүүд, сургуулийн удирдлага хөтөлбөрийнхөө мөн чанарыг сайн ойлгож, таньж, хоорондоо уялдаа холбоотой ажиллах хэрэгтэй. Ñýòã¿¿ë÷: Боловсролын салбар íèéãýì, öàã ¿åòýéãýý хөл нийлүүлэн зах зээлийн голдрил руу ýðãýëò áóöàëòã¿é îðëîî. Уëñûí ñóðãóóëüд ¿íý òºëáºðã¿é ñóðàëöààä åðºíõèé ìýäëýãтэй болж áàéõàä çàðèì õóâèéí ñóðãóóëèóäын çºâõºí íýãä¿ãýýð àíãèйн төлбөр íü дунджаар ãóðâàí ñàÿ òºãðºã áàéíà. Гóðâàí ñàÿ òºãðºãººð ìýäëýã àâаõ, òºðèéí çàðäëààð óëñûí ñóðãóóëüä үнэгүй ñóðахын õîîðîíä ¿íýõýýð ÷àíàðûí ÿëãàà õàðàãäààä áàéíà óó гэдэгт эöýã ýõ÷¿¿ä ýðãýëçдэг. Сóðãàëòûí òºëáºðòýé õîëáîîòîé àñóóäàë äýýð төр ÿìàð áîäëîãî áàðèìòëàõ âý? Л.Гантөмөр: Хувийн сургуульд нэг онцлог байна. Юу вэ гэхлээр сайдын баталсан багцыг маш сайн өөриймшүүлж мэргэжлийн хяналтынхнаас өөрсдийгөө хамгаалж чаддаг байсан. Харин улсын сургуульд õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷ нь áàãø íàðòаа êîíсïåêòîî ººðºº õèéõ ýðõèéã íü ºãдөггүй, эрх өгвөл ажлаасаа халагдчихдаг байсан. Бàãø êîíñïåêòîî ººðºº õèéдэг нь àìüäðàëаас урган гарсан туршлага áàéõã¿é þó. Багш өºðийнхºº õèéñýí êîíñïåêòîîр хичээлээ заавал үр дүнд хүргэдэг. Õàðàìñàëòàé íü ìýðãýæëèéí õÿíàëòынхан èðæ øàëãààä êîíñïåêò ÷èíü ñàéäûí áàòàëñíààс ººð áàéíà гээд õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷èéã нь õàëóóëчихдаг. Өөрөөр хэлбэл, áàãø íàðаа çàõèðàë íü áàðèàä ºã÷èõäºã. Õóâèéí ñóðãóóëь õàìãààëäàã эçýíòýé. Òèéì ó÷ðààñ õóâèéí ñóðãóóëèóä àìüäðàëä èë¿¿ îéðõîí ñóðãàëò ÿâóóëæ áàéñàí íü ¿íýí. Îäîî øèíý õºòºëáºðөөр óëñ õóâèéíõ ÿìàð÷ ÿëãààã¿é áîëíî. Үүнд эргэлзэх хэрэггүй. Зàðèì íýã ÿëãàà ãàðàõ áàéõ л даа. Гàäààä õýë äýýð äàãíàдаг ñóðãóóëèóäаас àðàé ººð ¿ð ä¿í ãàðíà гэдэг ч юм уу. Гэвч ýöýã ýõ÷¿¿ä çààâàë ¿íýòýé ñóðãóóëü руу òýì¿¿ëýõ øààðäëàãàã¿é. Хýðýâ òàíàé õ¿¿õäýä ¿íýã¿é ñóðàõ áîëîìæ áàéвал çààâàë ìºí㺠òºëөх албагүй. Áîëîâñðîë õºãæèëä çîðèóëàãäдаг. Мîíãîë øèíæëýõ óõààíû орон болно ãýдэгт итгэлтэй л байна. Мºí㺠олох ñàëáàð áîë øèíæëýõ óõààí. Б¿ãäèéã нàíî ò¿âøèíä õàðäàã áîë÷èõëîî. Шèíý шинэ òåõíîëîãèóäûã ¿éëäâýðëýæ ýõýëлээ. Шèíæëýõ óõààí гарцаагүй øèíý õóâüñãàëаар ÿâíà. Мîíãîë õ¿íèé òàðõèíû àñóóäàë ÿðèãääàã. ßïîí÷óóä ãåíèéã íь ñóäëààä, “Мîíãîë ãåíь”-ийн õðîìñîìûã íü ãàðãà÷èõñàí. Òàðõèéã ÿìàð ãîðìîí òýæýýдгийг ч òàéë÷èõñàí. Õ¿íèé òàðõè ººðºº òýæýýãäдэг. Бèä øèíæëýõ óõààíû îðîí áîëîõ çîðèлгоор áîëîâñðîëûí ñèñòåìээ өөрчилж эхэллээ. Шèíæëýõ óõààíû îðîí áîë÷èõîîð ¿éëäâýðëýлээ өргөжүүлэх шаардлагатай болно. Шèíæëýõ óõààí, шинэ технологи үйлдвэр дагуулдаг. Мýääýã, ÷àääàã ìîíãîë õ¿íèéã бий болгож хоёргүй сэтгэлээр шинжлэх ухааны цоо шинэ түвшинд хүрнэ. Уíø÷èõñàí áîëîõîîñ õèéæ ¿çýýã¿é иõ ìýäýã÷ид çºí人 áàéíà. Эдгээр хүмүүс хийе, бүтээе гэхээр хойшоо суучихдаг. Мàíàé áîëîâñðîë á¿òýýã÷, á¿òýýë÷ байж ìýäлýãээс ãàäíà ÷àääàã, ñóäàëäàã болно. Ц.Дэмбэрэл: Хоёр ñàíàë õýëье. Íýãä¿ãýýðò, ìàòåìàòèêèéí áîäëîãî íýã õàðèóòàé áàéäàã. Ãýòýë аìüдðàë èéì îëîí õàðèóòàé áàéõàä ìàòåìàòèêèéí áîäëîãî яаж ãàíö õàðèóòàé áàéнà ãэж. Өºðººð õýëбýë, òà íºõºä ìàòåìàòèêèéí áîäëîãûã олон янзаар бодож, îëîí õàðèóòàé áîëãîõ òàëààñ íü анхаараарай. Õî¸ðäóãààðò, ñàéäàä õàíäàæ íýã ç¿éë õýëье. Зºâ õ¿¿õýä хөтөлбөрийг ерөнхийд нь би дэмждэг. Гэхдээ зºâ ãýäýã үгийг õ¿ì¿¿ñ ÿíç á¿ðээр îéëãîæ áàéíà. Зºâ õ¿¿õýä гэдгээ ãàðаа èíãýæ ºðãºäºã õ¿¿õäèéã õýëíý, ýñâýë ßïîí õ¿¿õýä øèã òîíãîëçäîã õ¿íèéã õýëíý, çààâàë ìîíãîë äýýëòýé áàéíà, öàãààí ñàðûí øèíèéí íýãíèé ºäºð ìîíãîë äýýë ºìñºõã¿é þì áîë çºâ áèø ãýýд ýõлэвэл яах вэ. Мàíàé ýðäýìòýä òóéëøðààä ººðèéíõºº þìыã àâàà÷èæ хүчээр îðóóëààд õýòýðõèé ºðººñãºë áîëгочих вий гэж л санаа зовж байна. Л.Гантөмөр: Åâðåé õ¿í яагаад их óõààëàã áàéдаг вэ ãýõýýð õî¸ð íàñòàéãààñàà л ààâ ýýæòýéãýý ний нуугүй ÿðüæ ýõýëдэг. Мàíàé ààâ ýýæ¿¿äèéí àëäàà áîë õ¿¿õýäòýéãýý ÿðèëöàõын оронд òýã èíãý, áîëîõã¿é гэж эсвэл ÷èõýð ºãч, ¿íñýæ ýðõë¿¿лдэг. Эýæ¿¿ä нь áè ãýðòýý ãàíöààðäààä áàéíà, ÿðьж хөөрөх хүн алга ãýдэг. Хүүхэдтэйгээ найзалж ний нуугүй ярилцах нь бидний насан туршийн бүтээл. Бèä үүнийг îíöãîé àíõààðàõã¿é áîë болохгүй. Хýí àç æàðãàëòàé áàéíà ÎÞÓÒÍÓÓÄ ËÀÁОÐАÒÎÐÈД ÀÆÈËËÀÕÄÀÀ ÁÀÃØÈÉÍ ÍÎÌД БУЙ ÇҮÉËÈÉà ÒÓÐØÈÆ ҮÇÝÕÝÝÑ ÈËҮҮÒÝÉÃÝÝÐ ÁÀÃØÈÉÍ ÍÝÝÕИЙГ ÕҮÑÝÝÄ ÁÀÉÃÀÀ ÇҮÉË ДЭЭР ХАМТАРЧ ÀÆÈËËÀÍÀ.
  • 87.
    172 Лу.ГАНТӨМӨР 173 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ ãýõýýð ¿ð õ¿¿õýä íü ñàéí ñàéõàí ÿâàà хүн л àç æàðãàëтай амьдардаг. Өºðºº хэ÷íýýí ãàéõàëòàé ч гэлээ ¿ð õ¿¿õýä íü òààðóóхан бол нэг ë ãóíäуу áàéäàã. Ñýòã¿¿ë÷: Íàéìàí çóóíû ºìíº íýã ìîíãîë õ¿í, õàðü çóóí õ¿íòýé òýíöýæ áàéñàí ãýæ ярьдаг. Äýìáýðýë доктор áèä õî¸ð ×èíãèñ õààíû IQ àãóó áàéñàí талаар õóðàëäàé õèéсэн. Өíººäºð тýð ò¿âøèíä о÷èõыг зорьж áàéíà ë äàà. Ìýäýýæ ìîíãîë÷óóä òýð ¿åä íýã ñàÿ хүрэхгүй áàéæ çóóí ñàÿ õ¿íòýé äýëõèéã îþóí óõààíааðàà ýçýëсэн байж таарна. Иðýýä¿éä дахин áèé áîëîõ èõ ìîíãîëûí èðãýäèéã øèíý÷ëýхээр та бүхэн çîðèãòîé øèéäжýý? Л.Гантөмөр: Х¿¿õýä á¿ð àâьÿàñтай, áîëîìæтой, ÷àäíà, тэднийг õºãæ¿¿ëýõ íü çºâ ãýäãèéã би õýëсэн. Ингэж õýëäýã çàñãèéí ãàçàð äýëõèéä áàéõã¿é. Хºãæèëòýé îðîí ãýæ øèíæëýõ óõààíòàé Àìåðèê, ßïîí, Кàíàä, Èñëàíä, Ãåðìàí, Àíãëèéã л õýëíý. Ýдгээр óëñóóäàä ìÿíãàí õ¿í òóòìûí àðàâ íü øèíæëýõ óõààíы салбарт àæèëëàæ áàéíà. Бèä õºãæèëòýé îðíû çàãâàð ñîíãî¸ ãýâýë øèíæëýõ óõààíûã ë ñîíãîно. Õ¿ì¿¿ñ ¿éëäâýðëýë, òåõíîëîãè гэж àíäóóðдаг. Эдгээр нь нýýëòýýñ ë урган ãàðдаг. Õ¿íèé íýýëòèéã õóäàëäаж авбал, õ¿íä íàñààðàà ìºí㺠òºëíº. Яàãààä áèä ºíººäðийг õ¿ðòýë ажиллаж õºäºëìºðëºөд, Ñîëîíãîñîîñ дор байна гэхээр нээлт хийхгүй áайгаатай л холбоотой. Сîлоíãîñûí íýýñýí “ñàìñóíã” гар утсыг хамаг мөнгөөрөө õóäàëäàæ àâсаар л байна. Ñýòã¿¿ë÷: Өíººäºð èõ äýýä ñóðãóóëüд 175 ìÿíãàí îþóòàí ñóðàëöдаг. Иõ äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöäàã ñóðàëöàã÷äûí òîîãîîðоо äýëõèéä дээгүүрт æàãñäàã. Танай яам иõ, äýýä ñóðãóóëüòàé õîëáîîòîé øèíý÷ëýë õèéсэн үү? Л.Гантөмөр: Дýýä áîëîâñðîëын салбарын стандартыг ýíý хичээлийн жилээс өндөржүүлэн òîãòîîñîí. Сòàíäàðò àíõíûõ ó÷ðààñ босгыг огцом өсгөөгүй. Дөрвөн зуун îíîîгоор тогтоолоо. Цаашид áàãà áàãààð ºñ㺺ä явна. Áàãà ангид íü çºâ ìîíãîë õ¿¿õýä áîëãîíî. Äóíä àíãèä íü ñóðàëöàõ àðãà áàðèëд ñóðãàíà. Иõ, дээд áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà þì çààæ ºãдөг сургалтын áàéãóóëëàãà áèø. Ýíý нь øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãà. Шèíæëýõ óõààíû ñîð áîëсон õ¿ì¿¿ñèéí ìýäëýãèéã íü хóäàëäàæ, õóóëæ àâна. Их сургуульд элсэн орох ïðîöåññ èë òîä, íýýëòòýé áîëíî. Сóðãàëòûí ïðîöåññ өөрчлөгдөж, лàáоðаòîðèд àæèëлах áèå äààëòûí öàã ìàø èõ болсон. Îþóòíóóä ëàáоðаòîðèд àæèëëàõäàà áàãøèéí íîìд буй ç¿éëèéã òóðøèæ ¿çýõýýñ èë¿¿òýéãýýð áàãøèéí íýýõийг õ¿ñýýä áàéãàà ç¿éë дээр хамтарч àæèëëàíà. Эíý æèë дээд боловсролын байгууллагад áàðàã 20 îð÷èì òýðáóì òºãðºãийн õºðºí㺠îðóóëàëò õèéсэн. Мàíàé àíàãààõûí øèíæëýõ óõààíû èõ ñóðãóóëü äýëõèéä хоёрхон байдаг тºõººðºìæèéí нэгийг нь авлаа. Бàãø íàð õè÷ýýëээ çààõûí зэрэгцээ ñóäаëгаа, шинжилгээ, нээлт ДÀËÀÉà ÁҮÒÝÍ ØҮҮÐДÝÕÃҮÉ Л ÁÎË ÑÓÂÄ ÎËÄÎÕÃҮÉ. ХҮҮÕÝÄ ÁҮÐÈÉÍ ÀÐÀÀÑ УЙГАГҮЙ ЯÂÁÀË ÀÑÀÐ ÈÕ ÍӨӨÖ ÁÀÉÍÀ. хийж ìîíãîëûí õºãæëèéã íóðóóí äýýðýý àâ÷ ÿâíà.Багш нартаа ñóäàëãàà õèéäýã îð÷èí, öàã õî¸ðыг нь ºãíº. Дýëõèéä ñóäëàà÷дûí æèëèéí îðëîãî 160 ìÿíãàí ам.äîëëàð. Мàíàé áàãø íàðын îðëîãî сургалтын төлбөрийн ганц хоёрхон сая òºãðºã äýýð òîãòîõîî áîëèíî. Бèäэнд àæëûí áàéð áèé áîëãîдог хүмүүс хэрэгтэй байна. Бè äàõèí õýëье. Мîíãîë õ¿í ºíäºð áîëîâñðîëòîé áàéõ òóñаì ñàéí. Õàðàìñàëòàé íü ºíäºð áîëîâñðîë гэдэг нь äèïëîì биш. Иõ, дээд ñóðãóóëüä ñóðàõûã õ¿ñдэг àðä ò¿ìýíòýé áàéíà ãýäýã ãàéõàìøèã. Ýíý их том áîëîìæ. Эрдэмтэн, äîêòîð áîëîõûã õ¿ñч áуй 170 мянган çàëóó÷óóä áàéíà. Эä íàðûã ÿàæ õºäºëãºõ âý ãýäýã л áàéгаа юм. Ц.Дэмбэрэл: Бîëîâñðîëд ÷àíàðûí øèíý÷ëýë хийгдэж байна. Шèíý÷ëýëгүй áîë áîëîõã¿é байсан. Уëñûí болон хувийн сургуулийн õóóëü тусдаа байх ёстой. Ñýòã¿¿ë÷: Шèíæëýõ óõààíû ñàëáàðûí áîäëîãî ñòðàòåãèéí àñóóäëààð дараа æè÷ ÿðèëöàíà. Тºð òàíû óäèðäàæ áàéãàà ñàëáàðûã òýðã¿¿ëýõ ñàëáàð ãýæ çàðëàæ áàéíà. Иíãýýä õàðàõàар îäîî ë òîëãîé íü áàéðàíäаа èðýõ íýãэн àãøèí á¿ðäýæ áàéõ øèã санагдлаа. Нэвтрүүлэг жаргах мөчид та манай үзэгчдэд þó õýëýõ âý? Л.Гантөмөр: Бîëîâñðîëûã тэргүүлэх гэж çàðëàõàар øèíæëýõ óõààí зайлшгүй дагалдана. Өөрөөр хэлбэл, Øèíæëýõ óõààíã¿éãýýð áîëîâñðîëоо àâ÷ ÿâàõ áîëîìæã¿é. Мîíãîëûí áîëîâñðîëûã øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàðòàé, á¿òýýë÷, ÷àääàã áîëãîõ íü ç¿éòýé гэдгийг олж харсан учраас áîëîâñðîëûí ñàéä áîëú¸ ãýæ би зүтгэсэн юм. Òýãýýä äààëãàâðаа ã¿éöýòãýõýä ãàíö çºâ õàðèó ãàð÷ èðñýí. Энэ нь х¿¿õýä á¿ðèéí àðààñ ë ÿâàõ. Дàëàéã á¿òýí ø¿¿ðдýõã¿é л áîë ñóâä îëäîõã¿é. Х¿¿õýä á¿ðèéí àðààñ уйгагүй ÿâáàë àñàð èõ íººö áàéíà. Эíý íººöºº ãàðãààä ýõëýõ þì áîë äàðààгийн ïàðëàìåíò, çàñãèéí ãàçàð, èðãýäèéí õóðëóóä øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàðòàé, àñóóäлаа óðàãøàà харж шийдвэрлэх боломжтой болно. Аëäàæ áîëíî, øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàðòàé õ¿í àëäààãàà äîð нь îéëãîäîã. Тèéì ó÷ðààñ ýíý áîäëîãî àðâàí æèë òóóøòàé ìºðäºãäвºл áèäíèé õ¿ñýýä áàéãàà үр дүнд хүрэх нь дамжиггүй. Ñýòã¿¿ë÷: Шинэ õè÷ýýëýý заах áàãø íàðò, îëîí ìÿíãàí ñóðàлцагч, îþóòíóóä, ýöýã ýõ÷¿¿äýä õàíäàæ хичээлийн жилийн мэндчилгээ дэвшүүлж нэвтрүүлгээ жаргаана уу? Л.Гантөмөр: Бàãø сурган хүмүүжүүлэгчиддээ õè÷ýýëèéí øèíý æèëèéí áàÿðûí ìýíä õ¿ðãýе. Өíãºðñºí хичээлийн æèëд манай áàãø нарын хийж бүтээсэн зүйл их байсныг хэлье. Эíý æèë ººðñäèéнхөө îðîëöîîòîé хийсэн øèíý÷ëýëèéí áîäëîãоо àæèë õýðýã áîëãîõûí òºëºº хүчин зүтгэнэ байх гэдэгт áè итгэж íàéäàæ áàéíà. Эöýã ýõ÷¿¿ääýý áàÿðûí ìýíä õ¿ðãýå. Бàãø íàðыг äýìæèæ, õàìòàð÷ àæèëëàõûã òà á¿õíýýñýý õ¿ñье. Өäºðò 3-4 öàã õ¿¿õэдòýéãýý хамт áàéãààðàé ãýæ ààâ ýýæ¿¿äээсээ хүсье. Эöýñò íü õ¿¿õä¿¿ääýý áàÿðûí ìýíä õ¿ðãýå. Ýíý æèë ººðñäèéн ÷èíü õèéж бүтээдэг æèë. Òà á¿õýí õ¿ññýí ç¿éëýý õèéõèéã áîäîîðîé. Öýýæèëæ ä¿í àâäàã áèø, ººðºº ºäºð бүр øèíý ç¿éëд ñóðàëöдаг байгаарай. Бүх зүйл òà íàðûí хичээл зүтгэлээр л áèé áîëíî. Òà íàð õèéõã¿é áîë á¿òýýë÷ áîëîâñðîë áèé áîëîõã¿é. Монголын ард түмэндээ õè÷ýýëèéí
  • 88.
    174 Лу.ГАНТӨМӨР 175 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ øèíý æèëèéí áàÿðûí ìýíäèéã äàõèí õ¿ðãýå. Ñýòã¿¿ë÷: Эíý ерөөл îðîí äàÿàð өлзийтэй îðøèõ áîëòóãàé. Дэмбэрэл гуай òà îëîí ìÿíãàí ¿çýã÷иääýý хандаж óðìын ñàéõàí ¿ã õýëнэ ¿¿? Ц.Дэмбэрэл: Тºð áîëовсролд ìºíãө өгч áîëîìæ îëãîëîî. А÷ààãàà ººðñ人 ¿¿ð ãýñýí. Еðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüд áàãà àíãèéí áàãø нар èõ äàâóó òàëòàé áоллоо.Үүнд тулгуурлаж áàãà àíãèéí áàãø íàð ìàòåìàòèêèéí àêàäåìèéí ãèø¿¿äийн ÿã óðä íü îðîîд ò¿¿÷ýý íü áîëж явах үе ирлээ. Оäîî õàìòðàí àæèëëàõ цаг нь бîëñîí. Тà á¿õýíäýý хичээлийн шинэ жилийн баярын мэнд дэвшүүлье. Ñýòã¿¿ë÷: Баярлалаа. Монгол улсын боловсролын соён гэгээрэл ийнхүү эхэллээ, үзэгчид ээ. МОНГОЛ УЛС БОЛОВСРОЛ, СОЁЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНААР ДЭЛХИЙГ ДАГУУЛНА Бидний хоёр дахь ярилцлага 2015 оны 09-р сарын 01-ны өдөр болсон юм. ДЭД ЯРИЛЦЛАГА
  • 89.
    176 Лу.ГАНТӨМӨР 177 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ “Бага хуралдай” эрдмийн чуулганы 187 дахь дугаар Монголчуудын нэгэн онцгой баярт зориулан эхэлж байна. Энэ л гайхамшигтай, намрын налгар өдрүүдэд Монгол орон даяар ясли, цэцэрлэг, ерөнхий боловсролын сургууль, их дээд сургуулиуд руу эх орны минь өнцөг булан бүрээс хүүхдүүд, оюутнууд, залуучууд зорин ирдэг ер бусын баяр юм. Гурван сая Монголчуудын нэг сая нь өнөөдөр хичээл номондоо шамдаж, тэр л оюутан сурагчдын ард ижий, аав, эмээ, өвөө нь сүүнийхээ дээжийг өргөн үдэж гаргадаг учраас энэ бол яалт ч үгүй Монголчуудын үндэсний хэмжээний, магадгүй хамгийн том баяр юм. Тийм ч учраас “Соён гэгээрүүлэгч” телевиз энэхүү бахархалт өдрийг тохиолдуулсан нэвтрүүлгийг жил бүр уламжлал болгож, монгол төрийн соён гэгээрүүлэх салбарын асуудлыг ярилцдаг болсон. Нэг жилийн хугацаанд боловсролын салбарт таны төсөөлж, хэрэгжүүлсэн үйл ажиллагааны үр дүн ямар явцтай байв. Хэдийгээр богинохон хугацаа өнгөрсөн үр дүн ямар болов? Үнэхээр есдүгээр сарын нэгэн бол тэмдэглүүштэй сайхан өдөр. Яагаад бид баярладаг вэ гэхээр хүүхдүүд маань энэ өдөр шинэ мэдлэг олж авах, шинэ хөгжилд хүрэх эхлэлийг тавьдгаараа онцлог. Монголчууд ном сурах гэж байгаа хүүхэддээ ерөөл тавьдаг. Тиймээс танай телевизээр дамжуулан есдүгээр сарын нэгний баярынмэндийгбүххүүхдүүддээболон эцэг эхчүүддээ хүргэж байна. Мөн багш нартаа талархал илэрхийлье. Өнгөрсөн жилийн яг энэ өдөр та бид 2 боловсролын цөм хөтөлбөр яаж өөрчлөгдсөн, үүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх тухай ярилцаж байсан. Ер нь би энэ дөрвөн жилийн хугацаанд хориод аймгийн зуу гаруй сумдаар явж ажилласан. Өнгөрсөн хавар арав гаруй аймгаар явж багш нартайгаа уулзаж, хүүхдүүдийн хичээлд суулаа. Мөн иргэдтэй ч уулзсан. Багш нарын нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд шинэ хөтөлбөр газар дээрээ бууж, өөрсдийнх нь гарт орсон байна. Бага ангийн багш нар маш их урам зоригтой болжээ. Бидэнд боломж ирсэн, одоо бид зүтгэнэ, аргаа олоод харчихлаа. Хүүхдийн хөгжил гэдэг чинь өөр юм байна. Бид өмнө нь юу сургах дээр илүү анхаарал төвлөрч байсан бол одоо энэ хүүхэд хэрхэн хөгжиж байна, хөгжлийг нь дагаад сургах зүйл маань хэрхэн амарханаар биелэж болох вэ гэдгийг олж хараад баярлаж байгаа. Үйлээр сургах, хийж сургах, тэгээд арга барилыг нь өгөх гэдэг энэ хэлбэр өөрөө хүн төрөлхтөний боловсрол судлал, боловсролын шинжлэх ухааны үр дүнд бий болсон, одоо ч явагдаж байгаа хамгийн том ололт гэдэг нь Монголд дахин нотлогдлоо. Дээр нь манай багш нар маш чадалтай гэдгийг давтан хэлье. Дэлхийн бодлогыг өөрийн оронд яаж хэрэгжүүлэхийг нарийн тооцож ажилласан 200 гаруй эрдэмтэн судлаачид, багш нар байгаа. Энэ хүмүүс хамтарч гайхамшигтай бүтээл гаргасан. Үр дүн нь ч илэрхий сайн. Иймд хөтөлбөрт хамтарч ажилласан бүх хүмүүст дахин талархал илэрхийлмээр байна. Дэлхийн хэд хэдэн хүрээлэнгээс Монголд ирж судалгаа хийсээр байгаа. Герман, Япон, Солонгос, АНУ-ын зөвлөгч, судлаачид болон ЮНЕСКО-той хамтарсан Монгол эрдэмтэд бүх ажлын ард гарч чадсан. Дээр нь эцэг эхчүүд шинэ хөтөлбөрөө маш ихээр дэмжсэн. Ялангуяа бага боловсрол, нэгдүгээр ангийн хүүхдүүдийн эцэг эхчүүд хандлагаа өөрчилж чадсан. Нэгдүгээр ангийн хүүхдүүдтэй эцэг яаж суралцаж байгааг мэдэж, оролцдог боллоо. Ээж, аав нар саяхныг хүртэл хүүхдээ хэдэн үг уншиж байна гэж хардаг байсан бол одоо унших хүсэл, таалагддаг сэдэв, ямар тоглоомыг яаж тоглохоороо юуг сурдаг гээд илүү нарийн зүйлийг анзаарч, багш нартайгаа гар нийлэн ажиллаж байгаа. Таньтай өнгөрсөн жил уулзаж байхад БШУ-ны сайд байсан. Засгийн газрын шинэ бүтцээр боловсролын, шинжлэх ухааны, соёлын гээд гурван том асуудлыг нэг дор хариуцдаг болчихсон байна. Зоригтой, том шинэчлэлийнхээ хүрэх ирээдүйг сайн харсан биз дээ? Энэ хичээлийн жилийн онцлог үйл явдлуудаас эхлээд ярья. 2015- 2016 оны хичээлийн шинэ жилд суурь боловсрол үндсээрээ шинэчлэгдэж байна. Суурь б о л о в с р о л ы н хөтөлбөрийг цөм хөтөлбөр болгон өөрчилж, энэ хүрээнд 19000 багшийн сургалтыг зохион байгууллаа. Манай багш нар амралтын өдөр ч 90- ээс дээш хувийн ирцтэй сургалтандаа оролцсон. Шөнийн нэг, хоёр цаг болчихоод байхад тарахгүй хичээллэж, зөвлөлдөж байлаа. Энэ хөтөлбөр шинэчлэгдснээр маш олон зүйл сууриараа өөрчлөгдөөд эхэлчихсэн. Өмнөх сургалт ямар нэг мэдлэг, агуулгын араас явдаг байсан бол одоо сургалтаар дамжуулан хүнийх нь чадвар, арга барилыг төлөвшүүлэх буюу үйлийн хэлбэрт шилжсэн. Математикийн хичээлээр дамжуулан хүүхэд шийдвэр гаргах арга барилыг авна. Нэг үгээр хэлбэл асуудлын гарцыг олдог болно. Нийгмийн хичээлүүдээр судлан шинжлэх арга эзэмшинэ. Үүний хажуугаар шийдвэр гаргах арга барил нь дагаад явах юм. Шинжлэх ухаан анх бөмбөг доош унах, цахилгаан цахих, ус мөс хэлбэртэй болох, дэлхий хавтай юу бөөрөнхий юу гэх мэт хүний төрөлхийн сониуч зан, энгийн танин мэдэхүйгээс гарч ирсэн байдаг. Тиймээс хүүхэд шинжлэх ухааны хүн болоход танин мэдэх, шинийг санаачлах арга барил зайлшгүй хэрэгтэй. Иймд төрөл бүрийн шинжлэх ухааны хичээлээр дамжуулан шинийг эрэлхийлэгч, туршигч, бүтээгч хүн бий болгож, үр дүнд нь нээлт хийгч, бүтээлч ард түмэнтэй байхын төлөө тэмүүлж яваа гэсэн үг. Хүүхэд бүтээлч болоод ирэхээр дүгнэдэг үнэлгээний хэлбэр ч өөрчлөгдөж байгаа. Хамгийн гол нь шинэ хөтөлбөрийнхөө хүрэх хязгаарыг багш харж чадаж байгаа нь маш чухал. Шинээр дэвшүүлсэн бас нэг зорилт нь амьдрах чадвартай ТӨРӨЛ БҮРИЙН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ХИЧЭЭЛЭЭР ДАМЖУУЛАН ШИНИЙГ ЭРЭЛХИЙЛЭГЧ, ТУРШИГЧ, БҮТЭЭГЧ ХҮН БИЙ БОЛГОЖ, ҮР ДҮНД НЬ НЭЭЛТ ХИЙГЧ, БҮТЭЭН БОСГОГЧ АРД ТҮМЭНТЭЙ БАЙХЫН ТӨЛӨӨ ТЭМҮҮЛЖ ЯВАА.
  • 90.
    178 Лу.ГАНТӨМӨР 179 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ хүн бий болгох. Өөрийгөө сайхан авч яваад зогсохгүй өрөөлд тустай иргэн олноороо төрөхгүй бол нийгэмд амин хувиа хичээх үзэл гаарлаа. Амьдрах чадварыг бүр багад нь боловсролоор дамжуулан үйлээр сургадаг болохоос том болчихсон хойно нь ингэ тэг гээд нэмэргүй. Сууринаасаа эхэлж байгаа боловсролын олон шинэчлэл явж явж монголын шинжлэх ухаан, соёлыг өндөр түвшинд аваачих зорилготой юм. Үүнийг та байгаа учраас соён гэгээрүүлэх төсөл амжилттай явж буйтай зүйрлэж болно. Та хүрэх үр дүнгээ харж, түүндээ тохируулан сэтгэж, зүтгэж, ажиллаж байгаа учраас телевиз чинь өдөр ирэх бүр амжилт олж байна. Үүнтэй адил өнөөдөр зөв хийвэл ирээдүйд бүх үр дагавар зөв гарч ирнэ л гэсэн үг. Мэдээллийн их өрсөлдөөнөөс соёлын эрин рүү шилжиж байгаа дэлхийд монгол соёлоо тээсэн, монгол соёлоо үйлдвэрлэгч иргэдтэй, нийгэмтэй болохын тулд хийгдэж байгаа олон өөрчлөлтүүд ч бий. Цаашид хэдүүлээ хүний хийсэн сандал дээр суугаад ярих биш, өөрсдийн үндэсний онцлогтой хийснийгээ хэрэглэж, улам сайжруулан гадаадад гаргаад амьдардаг улс болох хэрэгтэй. Махтай, махгүй, амттай, амтгүй гэсэн хэрүүлтэй хуушуур биш дэлхийн иргэн иддэг хуушууртай болъё л доо. Дэлхийн хаана ч байгаа хүн амтархан уудаг ундаа, иддэг зүйлийг бусад нь хийгээд байхад яагаад бид чадахгүй гэж. Зөвхөн өөрсдөө идэж, хэрэглэж сурсан юмаа л хийгээд байвал энэ улс яаж дэлхийд өрсөлдөх юм бэ. Монгол хүн багшийгаа ээж, аавтайгаа зүйрлэж, эрдмийн дээдэд бодож, хүндэлсээр ирсэн. Багш нар шинэ хөтөлбөрөө бүрэн хэрэгжүүлж чадвал улс Монголыг тэд сайхан болгох юм байна. Шилдэг иргэн бий болгох багш нартаа их зүйлийг захидаг байлгүй? Хот, хөдөөгийн бүх багш нар үндсэн арга барилаа мэдээд авчихсан нь маш чухал гараа юм. Гэхдээ би уулзалт болгоноороо хэлдэг зүйлээ давтан хэлье. Хүүхэд бүх юмыг өөрөө л хийж, тоглож сурна гэдгийг ямагт санах хэрэгтэй. Багш нь хүүхэд энэ цаг дээр юуг хийвэл миний хүсээд байгаа мэдлэгийг ойлгож авах вэ гэдэгт тохируулж ажиллах ёстой. Өөрөө хийсэн юм л жинхэнэ өөрийнх болдог. Мужаан хүн заавал модыг зүсч, хөрөөдөж, сийлж байж мужаан болохоос видео хичээл үзээд, багш хөрөөдөх тухай яриад сайн мужаан болохгүй. Үйлийн аргаар сургана гэж энийг хэлээд байгаа юм. Өөрөө хийх. Оёдолчин хүн оёдлын машин гартаа барихгүй бол оёдолчин болохгүй гэдэгтэй адил физикч туршилтын лабораторид орж хурд, хүчний төлөв байдлын туршилт хийхгүй л бол физикийн шинжлэх ухааныг, байгалийн шинжлэлийг ойлгохгүй. Тиймээс хүүхдийг өөрөөр нь сургахад анхаарч, тэр нөхцлийг бүрдүүлэхэд л багш нар авьяас чадвараа бүрэн дайчлах хэрэгтэй. Тэгэхээр сургах, сурган хүмүүжүүлэх гэдэг зарчмаас сурах, суралцах руу шилжиж, хоёр том агуулгын байр солигдож байна. Манай багш нарын заавал хэвшүүлэх бас нэг зүйл нь хүүхдүүддээ байнгын урам өгөх явдал. Хүүхэд өөрөө магтуулж байх төрөлхийн шинжтэй. Магтаж, сайшаах тусам суралцах идэвхи нь сайжирч, аливааг танин мэдэх хүсэл нь улам бадардаг. Урмыг нь хугалахаар ууцыг нь хугал гэсэн чанга, үнэн үгийг манай ард түмэн хэлсээр ирсэн. Ууц хугарчихвал ямар аймшигтай өвдөх билээ. Гэтэл урам хугарвал түүнээс ч хэд дахин сэтгэл өвдөнө гэсэн үг. Бусдаас өөрөөр сэтгэх эрх тэр хүүхдэд байгаа гэдгийг мартаж болохгүй. Харин ч өөрөөр сэтгэвэл бүр сайн. Бусдыг дуурайдаг, даган баясдаг биш өөрийнхөөрөө ямар нэгэн зүйлийг сэтгэж, бүтээж, үйлдвэрлэдэг хүнийг л цаг үе, улс орон, цаашлаад дэлхий шаардаж байна. Эзэн богд Чингис хаан ч ингэж сэтгэсэн учраас хожсон, ялсан шүү дээ. Бусдыг дуурайлгүйгээр өөрийн зөв гэснийг хийж, Монгол зарчмыг тогтоосон, өөрөө урин дуудаж, эрдэмтдийг цуглуулж, тэдний оюун тархи, билэг авъяасыг ашиглаж явсан суут хүмүүн билээ. Тиймдээ ч цөөхөн монгол олны олноос хүчтэй байсныг эдүгээ олон орны сурагчид сурах бичгээсээ уншиж байгаа. Ер нь дэлхийд гарч ирсэн улс орныг харахад өөрөөр харж, сэтгэж, хийсэн нь л мандсан байдаг. Энийг дуурайж, тэрийг дагасан нэг ч улс хожсон түүхгүй. Мөн энэ дашрамд нэмж хэлэхэд манай сургуулийн захирлууд багш нарыгаа маш сайн ойлгож, дэмжих хэрэгтэй шүү. Багш нарын ард янз бүрийн аж амьдрал, сайн муу, сайхан муухай бүгд л бий. Энэ нийгмийн бүхий л асуудал тэдэнд байгаа. Багш нарыгаа сургуулийн хаалгаар гүйгээд ороод ирэхэд нь аль болох сайхан үгээр угтаж, сэтгэлийг нь ойлгож дэмждэг захирлууд олон байгаастай. Шинэ хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх нөр их ажилтай байгаа багш, захирлууд маань сайн ойлголцож, хамтаараа их үйлсийн ард гарна гэдгээ мартаж болохгүй. Хүүхдээ хөгжүүлэхийн тулд багшаа хөгжүүлэх ёстой. Хүүхэд бүр өөр юм бол багш болгон янз бүрээр сэтгэдэг байх учиртай. Цаашлаад сургууль бүр өөрийн өнгө төрх, арга барилтай, давтагдашгүй болчихвол ялгараад л ирнэ. Хуучных шиг хот хөдөөгийн бүх сургууль нэг программаар явж, нэг янзаар сэтгэж, нэг юм ярьдаг үе одоо ард үлдсэн. Улс орноо сайхан болгохын тулд хүүхэд бүрийг хөгжүүлж байгаа шиг багш болгоноо хөгжүүлэх нь бас нэг том зорилт шүү дээ.Сургууль, багш, хүүхэд өөр өөр сэтгэх эрх чөлөөтэй болсон нь шинэ хөтөлбөрийн хамгийн сайхан тал. БСШУЯ-наас нийгэмд хамгийн эрэлттэй 20 мэргэжлийг судалж гаргасан. Шинэ хөтөлбөрөөр хүүхэд шинжлэх ухаанд дурладаг болчихвол энэ жил босго оноог нь 400 болгоод БУСДААС ӨӨРӨӨР СЭТГЭХ ЭРХ ХҮҮХДЭД БАЙГАА ГЭДГИЙГ МАРТАЖ БОЛОХГҮЙ. ХАРИН Ч ӨӨРӨӨР СЭТГЭВЭЛ БҮР САЙН. БУСДЫГ ДУУРАЙДАГ, ДАГАН БАЯСДАГ БИШ ӨӨРИЙНХӨӨРӨӨ ЯМАР НЭГЭН ЗҮЙЛИЙГ СЭТГЭЖ, БҮТЭЭЖ, ҮЙЛДВЭРЛЭДЭГ ХҮНИЙГ Л ЦАГ ҮЕ, УЛС ОРОН, ЦААШЛААД ДЭЛХИЙ ШААРДАЖ БАЙНА.
  • 91.
    180 Лу.ГАНТӨМӨР 181 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ ч элсэгч олдохгүй байсан хими, биологийн ангиуд хамгийн олон оюутантай байх нь дээ? Тэгжхэлжболно.Шинэхөтөлбөрийг хэрэгжүүлж чадвал хүүхэд аяндаа шинжлэх ухаанд дур сонирхолтой болно. Боловсролын хөтөлбөрийн алдаанаас болж хими, биологид орох хүүхэд багассанаас биш энэ шинжлэх ухаанууд чинь гайхамшигтай сайхан шүү дээ. Хүүхдэд тэр сайхныг нь мэдрүүлчихвэл салахаа байна. Эдүгээ цагийн дэлхий авъяаслаг химичид, биологчдын ачаар оршиж байгаа. Ийм эрдэмтэддээ ч Нобелийн шагналыг дандаа өгдөг. Боловсролын шинэчлэлд энэ асуудлыг бүгдийг нь олж хараад, гарах гарцыг нь заагаад өгчихсөн. Бид одоо суурь боловсролоо шинэчилсэн бол ирэх жилээс ахлах боловсрол өөрчлөгдөнө. Сууриа зөв авч чадсан ахлах ангийн хүүхдүүд бие дааж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэнэ гээд та бод доо. Шинжлэх ухаанч ахлах ангийнхан маань өөр өөрийн онцлогтой бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болчихоод их, дээд сургуульд элсэн орно. Ахлах ангийн хүүхдүүд өнөөдрийн дээд сургуульд хийдэг юмыг аль эрт гадарлачихсан, туршаад үзчихсэн орж ирнэ гэсэн үг. Үйлдвэрлэгч элсэгчдийг их дээд сургуулийн багш нар хүлээж авах учраас тэдний заах аргад өндөр шаардлага тавигдана. Сууриасаа эхэлсэн шинэчлэл ингэж боловсролын бүх шатанд өөрчлөлт авчирснаар монгол улсын шинжлэх ухаан маш өндөр түвшинд очно гэсэн үг. Дэлхийн инженерүүд хүний хийснийг дуурайдаггүй. Манайх ч тийм болох ёстой. Энэ чиглэл рүү ШУТИС орчихсон яваа. Сингапурын Технологийн дээд сургуулийн багш нар манай 150 багшид энэ талаар мэдлэг, мэдээлэл хүргэхээр бэлдэж байна. Их дээд сургуулиас жирийн инженерүүд биш супер инженерүүд төрөн гарах бүх нөхцлийг боловсролын шинэ хөтөлбөр бий болгож байна. Өнөөгийн залуучууд муудаа ч биш шинжлэх ухааны дотоод мөн чанарыг мэдэж аваагүйдээ л хими, биологи, газар зүйгээс зугатаад байгаа хэрэг. Хэрэв хүүхэд байхад нь эдгээрийн амт шимтэнд оруулах сургалт хийж байсан бол бүх зүйл өөр байх байлаа. Шинжлэх ухаанаа бариад авчихсан хүүхэд түүндээ насан турш үнэнч байдаг, оргил руу нь дөхдөг, хэний ч гаргаагүй амжилтыг гаргадаг. Суурь шинжлэх ухааны ангид элсэгч бага гээд зүгээр суугаагүй. МУИС-ийн байгалийн ухааны салбар, инженерийн чиглэлээр өндөр оноотой сурч байгаа оюутнуудын төлбөрийг гучин хувь хөнгөлсөн. Төрийн албан хаагч, хуульч, дарга болно гэж бүгдээрээ хуйлрах биш улсдаа, өөртөө хэрэгтэй шинжлэх ухаанд дурлах нөхцлүүдийг цаашид нэмэгдүүлсээр байна. Иноваторууд, шинийг санаачлагч баг, хамт олон, оюутан залуусыг өндөр шагнал урамшуулал, тэтгэмж, тэтгэлэг байнга дагах болно. Та нас залуу ч сайд нь болохоор сая хүүхдийн эцэг л гэсэн үг. Өнөөгийн нийгмийн хатуу, хүтүү хүүхдэд хэрхэн нөлөөлж байна. Цаг ямар ч байсан хүүхдийнхээ эрхийг төр хамгаалах ёстой гэж ЮНЕСКО-гийн конвенцид заасан байдаг? Кино урлаг, телевиз, сайт хүүхдэд маш их хор хөнөөл учруулж байна. Томчуудын соёлгүй байдал, буруу хэрэглээ хүүхдүүдийг их хохироож байгаа. Гэр, сургуулийн эргэн тойронд нь хийжүүлсэн ундаа, элдэв гоё ганган чихэр, бохь өрөөстэй. Сахарын хэрэглээ хэрээс хэтэрсэн учраас хүүхдүүдийн эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх болсон. Томчууд үр хүүхдээ дутуу, дулимаг анхаарч байна. Завгүй, орой тардаг хүмүүс их болсон учраас бор зүрхээрээ хүн болж байгаа хүүхэд ихэслээ. Ааваа хааяа хардаг, ээжтэйгээ шөнө дөлөөр уулздаг жаалууд олон байна. Нийгмийн шилжилт дуусаагүй учраас эцэг, эх нь маш их хөдөлмөрлөдөг болсон. Амжиргаагаа залгуулах гэж яваа тэднийг буруутгах аргагүй ч үр хүүхдээс үнэтэй зүйл энэ хорвоод байхгүй гэдгээ мартмааргүй байна. Өнөөгийн хүмүүс хүүхдийнхээ дэргэд муулж болох бүхнийг муу хэлэх болсон. Тэдний харах, сонсох аль сайхан мэдрэмж рүү нь хов жив хог шиг л шургалах боллоо. Бусдыг муу хэлдэг, худал цуурхалд автдаг явдал хэрээс хэтэрсэн. Оюутнуудын сургалтын төлбөрийн талаар худал мэдээлэл цацаж, тайван байсан эцэг эхчүүд, оюутан хүүхдүүдийг бухимдуулсан. Энэ мэт хортой, худал мэдээнүүд айлын хойморьт зурагтаар нь дамжаад үнэн болоод ороод ирдэг. Иргэн хүн юунд итгэхээ мэдэхээ болихоор хүүхдийнхээ дэргэд уурлаж бухимдана, удирдлага бариад зурагттайгаа хэрэлдээд суучихна. Ер нь эцэг эхчүүдээ хүүхэд чинь бүгдийг маш сайн харж, сонсож, мэдэж, дуурайж байдаг юм шүү. Хүүхдийнхээ дэргэд хэлсэн, ярьсан бүхнийг тэд шууд хүлээж авдаг шүү гэдгийг ямагт анхаараач гэж хэлмээр, захимаар байна. Өөрийнхөө үр хүүхдийг өөрөө эвдээд байж болохгүй биз дээ. Хүн эцгийнхээ нурууг харж өсдөг гэдгийг мартаж болохгүй. Эцгийн нуруу хөлстэй бол чи хөлстэй нуруутай хүн болно л гэсэн үг. Эцгийн нуруу хөлсгүй бол хүүхэд тийм л хүн болно. Тэгэхээр аав ээжүүд эхлээд өөрийгөө ямар хүн бэ гэдгээ сайтар харах хэрэгтэй. Чиний өөдөөс чи харж байгаа мэт хүүхэд тань та нарыг л дуурайх болно. Хүүхэддээ хамгийн үнэтэй багш хөлсөлсөн ч таны хүүхдэд эцэг, эхээс нь илүү сайн багш гэж байдаггүй юмаа. Энэ бол хүний амьдралын хууль, жам. Өөрсдөө буруу зүйл хийж хийчихээд үр хүүхдээ сайн хүн болно гэж найдах, эндүүрэх хэрэггүй. Гэрт болж байгаа амьдрал, сургуульд болж байгаагаас тусдаа байдаггүй. Гэрт болсон үйл явдал хүүхдийг дагаад ангид нь ирдэг. Сургууль дээр нь болсон шинэ содон зүйл хүүхэдтэйгээ гэрт орж ирдэг. Гэрт болж байгаа амьдрал, сургуульд болж байгаагаас тусдаа байдаггүй. Гэрт болсон үйл явдал хүүхдийг дагаад ангид нь ирдэг. Сургууль дээр нь болсон шинэ содон зүйл хүүхэдтэйгээ гэрт орж ирдэг. Тиймээс эцэг эхчүүддээ, хүүхдийн чинь сургууль дээр сайн сайхан зүйл маш их болж байна. Тэр олон өөрчлөлтийг хаалгаа дэлгэн халуун сэтгэлээр угтан аваач гэж хүсэх байна.
  • 92.
    182 Лу.ГАНТӨМӨР 183 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ Тиймээс эцэг эхчүүд ээ, хүүхдийн чинь сургууль дээр сайн сайхан зүйл маш их болж байна. Тэр олон өөрчлөлтийг хаалгаа дэлгэн халуун сэтгэлээр угтан аваач гэж хүсэх байна. Хүүхдийг өөрчлөх биш, эцэг эх, томчууд өөрсдөө эхлээд өөрчлөгдөхгүй бол нэг мэдэхэд бяцхан үрсээсээ тэртээ хол хоцрох болох нь дээ? Та гэртээ ирсэн л бол цаг минут бүрийг хүүхэддээ зориулж сурах хэрэгтэй. Орж ирэнгүүтээ удирдлага бариад, суваг солиод суучихдаг эцэг эх олон болж. Ингэх ямар хэрэгтэй юм бэ, юунд ашигтай гэж. Томчууд олдож байгаа цаг минут бүрийг хүүхдийнхээ хөгжилд зориулмаар байна. Тээр тэнд болж байгаа, таны амьдралд ямар ч хэрэггүй, үр хүүхдэд муу үлгэр дуурайл авчирсан зүйлийг дахин дахин үзээд, уурлаад сууж яах юм бэ. Зүгээр л зурагтаа унтраагаад хүүхэдтэйгээ сэтгэл амар тогло л доо. Ном уншиж, үлгэр ярьж, олдож байгаа хором бүрээ хүүхэддээ зориулбал ирээдүйд энэ цаг хугацаа танд асар том баялаг болж ирнэ. Манай ард түмэн мандаж, буураж явахдаа ч, дайны жилүүдэд ч хүүхдээ муу бүхнээс хамгаалж, хаацайлж чадсан хүмүүс шүү. Өнөөгийн ийм сайхан энхийн цагт хүүхдээ харж хандаж чадахгүй байна гэдэг дэндүү харамсалтай биш үү. Та одоо л хүүхдээ сайн хүн болговол амьдралын ямар ч даваанд тэд бүдрэхгүй. Танд өтөл нас ирнэ гэдгийг битгий мартаартай. Одоогийн монголчуудын ихэнхи нь дахиад жаран жил амьдарна шүү. Зуу давж наслах хүмүүс ч их бий. Тиймээс өнөөдөр хүүхэддээ гаргасан цаг өтөл болохын цагт сэтгэл амар байх боломжийг олгоно гэдгээ л бодож үр хүүхдээс өөр үнэтэй зүйл байхгүйг ухаарах хэрэгтэй. Хүүхэд, багш, эцэг эхчүүд нийлж байж энэхүү маш том өөрчлөлт, шинэчлэлт, сэргэн мандлын ард гарна. Биенээ хайрлаж, ойлгож, хамтарч байж үр дүнг нь үзнэ. Тэнд багш, хүүхэд хоёр хичээлээд энэ эцэг эх нь тоомжиргүй суугаад байвал хайран цаг хугацаа болно гэдгийг сануулмаар байна. Хүүхдийн хүмүүжилд ОНМХ- ийн үүрэг маш их. Тиймдээ ч манай телевиз цэнхэр дэлгэцээр соён гэгээрүүлнэ гээд зүтгэж байхав? Мэдээж тэгэлгүй яахав. Орой баахан телевизээр мэдээ гараад тэрийг нь ард иргэд шууд хүлээж авдаг. Бүр хамгийн хэрүүл, сенсацитайг нь сонгож үзэх дуртай гээд дээр ярьчихлаа. Гэтэл тэр мэдээллийн ард захиалагч, зохиогч, найруулагч, бичигч гээд бүхэл бүтэн баг ажиллаж байдаг. Болохгүй, бүтэхгүй юм байгаа бол эзэн биетэй, бодит баримттай нь гаргаж тавихыг сэтгүүл зүй, ёс зүй гэнэ биз дээ. Жижиг алдаа эндэгдлээр олон мянган хүний том амжилт, урмыг хугалж л болохгүй. Тэнд нэг багш, энд нэг шийдвэр буруу гарсан байхыг ОДОО ҮЕИЙНХНИЙ ХАМГИЙН ТОМ ИТГЭЛ НАЙДВАР БОЛ ҮР ХҮҮХЭД НЬ ЮМ ШҮҮ. “БИ Ч ЯАХАВ, ХҮҮХЭД МИНЬ Л САЙХАН АМЬДРААСАЙ” ГЭЖ ХЭЛДЭГГҮЙ ХҮНИЙГ ТА ХАРААГҮЙ БИЗ ДЭЭ. ҮР ХҮҮХДИЙНХЭЭ ТӨЛӨӨ АМИА ТАВЬДАГ АРД ТҮМЭН БИД. үгүйсгэхгүй. Гэвч засч болох жижиг алдааг уулын чинээ болгоод бүх багш нар л муу муухай юм шиг бичиж, ярих нь маш буруу, өрөөсгөл ойлголт. Манайх шиг нийт иргэдийнх нь олон хувь боловсролын салбартайгаа холбоотой байдаг нөхцөлд бүр ч болохгүй зүйл. Буян болохгүй бол гай болоод хэрэггүй гэж бурхны сургаальд байдаг. Бид сүсэг бишрэлтэй, шүтдэг бурхантай, айдаг мэдрэмжтэй ард түмэн. Өнөөдөр бол урсан өнгөрөх цаг хугацааны өчүүхэн хором. Өнөөдрийн өчүүхнийг дэвэргэж, мандуулаад ч маргааш болдгоороо болно. Он жилийн уртад хамт байх хүмүүс биенээ гутааж, доромжлох шиг муухай зүйл байхгүй. Бидэнд том зорилго, том ажил бий. Хэнд нь ч хэрэггүй өнөөдрийн хэрүүлийг орхиж, ирээдүйн том үйл хэрэг рүүгээ явахыг цаг үе биднээс шаардсаар байгаа. Одоо үеийнхний хамгийн том итгэл найдвар бол үр хүүхэд нь юм шүү. “Би ч яахав, хүүхэд минь л сайхан амьдраасай” гэж хэлдэггүй хүнийг та хараагүй биз дээ. Үр хүүхдийнхээ төлөө амиа тавьдаг ард түмэн бид. Бууралтчихсан үстэй том эрийг “Миний муу жаахан хүү“ гээд толгойг нь илээд сууж байдаг ээжүүд хичнээн олон билээ. Миний хүү арван найм хүрчихлээ, одоо манайхаас яв даа гэж хэлдэг хүн байдаг гэж үү. Иймээс үр хүүхэдтэйгээ холбоотой бүхнийг хамгаалж, өмгөөлж, хамтаараа сайн сайхан болгох цаг иржээ. Монголын нийгмийг муухай болгоход сэтгүүлч нарын оруулсан хувь нэмэр их гэж хэлдэг хүмүүс бий. Боловсрол улам сайхан болж байгаа шиг хэвлэл мэдээллийнхэн ч цагийн шалгарлаар сайн нь давамгайлах үе шүү дээ? Та нарын яриад байгаа мэдээ гэгчийг манай хүүхдүүд ангидаа хийдэг, бичдэг, учрыг нь мэддэг болсон. “Амьдрах ухааны сургалт”-ын цагтай. Хичээлээс гадна бие дааж сурах цаг гэсэн үг. Энэ цаг дээрээ хүүхдүүд мэдээний бүтцийг задалж, өөрсдөө баяжуулж, бяцхан сэтгүүлч болдог. Цаг агаарын мэдээ хийлээ гэхэд хэрхэн бичвэл сонирхолтой болох, хүнд яавал хурдан хүрэхийг хоорондоо ярилцаж, эвлүүлж хийцгээгээд бэлэн болсон мэдээгээ үзэж, үнэлэлт дүгнэлт өгдөг. Мэдээ олох, бэлтгэх, цацах, үр дүнг тооцох бүх шатыг сураад авчихна. Ер нь мэдээллийн эрин зуунд зугатаад, хориглоод, хаагаад үр дүн багатай. Харин мэдээлэлтэй харьцаж сургах хэрэгтэй. Ингэсэн цагт сайн муу, сайхан муухай мэдээ, захиалгатай захиалгагүй мэдээг таньдаг, ялгадаг, дүгнэдэг болно. Хүүхдэд тэр муу болохоор зугт, энэ муу учраас холд гэж айлгах биш мэдэхгүй зүйлийнх нь учрыг олуулж, гүн рүү нь хөтөлж, тайлж сургавал маш үр дүнтэй, дээр нь оюуны их дархлаатай болно. Манайхан одооны кино хүүхдийг маш их хордуулж байна гээд яриад, бичээд байдаг ч үр дүн муутай. Нэгэнт л тааруу кинонууд олноор ХҮҮХДЭЭ ЧИН СЭТГЭЛЭЭСЭЭ СОНСДОГ, ХҮҮХЭДТЭЙГЭЭ ИЛЭН ДАЛАНГҮЙ ЯРИЛЦДАГ, ХҮҮХЭДДЭЭ ОЙЛГОХ ХЭМЖЭЭНД НЬ БҮГДИЙГ ҮНЭНЭЭР ЯРЬЖ ТАЙЛБАРЛАДАГ БАЙХ НЬ ЧУХАЛ.
  • 93.
    184 Лу.ГАНТӨМӨР 185 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ гарч байгаа нөхцөлд хориод, загнаад явахгүй. Манай зарим сургууль кино хөтөлбөртэй болсон. Сургамжтай, сайхан киног үзээд тал талаас нь задалж ярьцгаадаг. Сурагчид “Цогт тайж” киног шимтэн хараад сайн, муу, туслах, гол дүрүүдийн бүх шинжийг тал талаас нь ярилцдаг. Эхэндээ сайн сайхан байсан хүн замын уртад юун дээр алдаад муу хүн болчихов. Хүн яахаараа алддаг юм байна. Тэр дүрийн баатар яавал алдахгүй байсан бэ гэх зэргээр ярилцах явцад хүүхэд зан чанар, амьдралын талаар маш их туршлагатай болдог. Хэрэв энэ дүрийн оронд чи байсан бол киноны үйл явдлыг яаж өрнүүлэх вэ гэх мэтээр гүнзгийрүүлж, баяжуулаад ярилцана. Нийгэмд болохгүй бүтэхгүй гэж яригдаад байгаа олон сэдвийг сургалтын хөтөлбөрт оруулснаар хүүхэд алдаж эндэхгүй байх нөхцөл бүрддэг болсон. Өнөөгийн хүүхдүүд бэлэн юман дээр ёстой нэг туйлж байна гэж ярих хүн олон. Мөн хүүхдүүд хэт ялгаатай орчин нөхцөлд хүмүүжиж байгаа тухай ч ярьдаг. Хүүхдийн орчны талаар та юу хэлэх вэ? Миний бага байсан үетэй одоогийн байдлыг харьцуулахын аргагүй. Гучин жилийн өмнөхийг бодвол өнөөдөр байхгүй юм гэж үгүй. Чихэр жимс, хичээлийн хэрэглэл гээд бүх зүйл сонголт ихтэй, үзэж дуусахгүй олон янз болсон. Намайг жаал хүү байхад 9 сарын 1-нд өмсч явах гутал олддоггүй байлаа. Тэр үед хайр нь дотроо, хал нь гаднаа байсан санагддаг. Бидний аав, ээж үр хүүхдээ амьдралын хатуу хүтүүг давах тэнхэлтэй, ямар ч үед биеэ аваад явчихаар хүмүүжүүлдэг байж. Би олуулаалаа бужигнаж өссөн айлын хүүхэд. Зунжин ажиллаж, хадлан хадах, зэрлэг зулгаах, гэр орны бүх ажлыг хийх гээд тоглох завгүй хөдөлмөрлөдөг байсан. Гэтэл одоо гэртээ хүүхдээр аяга угаалгах гэж бөөн асуудал болдог тийм цаг үе иржээ. Ээж нь хүүхдээ аяга угаагаад хэрэггүй гэнэ, би болохоор угаа, цэвэрлэ гэнэ. Ингээд угаах эсэх тухай бөөн хэрэг мандана. Энэ мэт өнөөгийн бид үр хүүхдээ бэлэн юман дээр туйлуулж, амьдралаас холдуулаад байх шиг санагддаг. Хүүхэддээ хайргүй хүн байхгүй ч хайрлахдаа гурван зүйлийг анхаараасай гэж боддог. Хүүхдээ чин сэтгэлээсээ сонсдог, хүүхэдтэйгээ илэн далангүй ярилцдаг, хүүхэддээ ойлгох хэмжээнд нь бүгдийг үнэнээр ярьж тайлбарладаг байх нь чухал. Би хотын найз нартаа хүүхдээ хөдөө явуул гэж байнга хэлдэг. Малчин хамаатан садан байж л таараа. Тэдэн дээрээ хүүхдүүдээ хэд хонуулаад ирэхэд маш их өөрчлөлт гарна. Хамаатны маань нэг хүү хөдөө долоо хонолоо. Малчид хоёр нарны хооронд завгүй ажилтай учраас зүгээр суудаг хүн байхгүй. Хүү ч тэднийг дагаад аар саар юм хийнэ. Хамгийн гол нь зуны цаг учраас өглөө, өдөр, орой тувт тараг өгдөг байж. Тав дахь хоног дээрээ хүүг урдын адил ӨНӨӨДӨР ШИНЖЛЭХ УХААН БААХАН ЮМ БИЧИЖ, УНШИХ ХЭЛБЭРЭЭСЭЭ ХАЛЬСАН. ДЭЛХИЙН ШИНЖЛЭХ УХААН АМЬД ЭСИЙН ДОТООД РУУ ЯВЖ БАЙНА. “Миний хүү таргаа ид” гэж л дээ. Гэтэл нөгөөх чинь жигтэйхэн уурлаж “Энийг иднэ гэж юу байдаг юм, ууна л биз дээ” гэсэн гэдэг. /инээв/ Хөдөөд хүүхэд ямар ч сонголтгүйгээр өгснийг нь иднэ. Заримдаа байх байхгүй үетэй ч тулгарна. Ингээд ирэхээр хүүхэд эрүүл зөв хооллолттой болохоос гадна тэвчээртэй, хүлээцтэй болж байгаа юм. Ялангуяа эрэгтэй хүүхдүүдийг тэвчээрт суралцуулах шаардлагатай. Хойшид манай улсын бүх эрчүүд нь цэргийн алба хаадаг орон байх болов уу. Дэглэм сайтай ард түмэн том юманд хүрдгийг өвөг дээдэс хангалттай нотолсон. Оюутан цэрэг хөтөлбөрт анх очсон эрэгтэй хүүхэд яана даа гэмээр харагддаг ч 45 хоногийн дараа танихын аргагүй өөрчлөгдсөн байдаг гэж ар гэр нь ярьдаг. Эмэгтэйчүүд маань ч зориг тэвчээртэй, хүчтэй болох хэрэгтэй. Том улсыг чадалтай залуу үе л бүтээнэ гэдгийг мартаж болохгүй. Бидний үеийнхэн сурагч байхдаа зунжингаа ажилдаг байсан. Ингэлээ гээд муудсан юм алга. Бяцхан гараараа хийж болох бүхнийг оролдож, ноцолдож сурсан маань намайг ажлаас зугтаадаггүй нойрноос ч айдаггүй болгосон. Ямар ч хэцүү ажилтай байсан, хэдхэн цаг унтах байлаа ч туулаад, даваад гардаг хатуужлыг багад маань суулгаж өгсөн ээж, аавдаа баярлаж явдаг. Сая Японы их сургуулиас Монгол руу гурван зуун хүүхэд явуулмаар маань гэсэн хүсэлт гаргалаа. Зорилгыг нь асуухаар залууст жинхэнэ амьдрал үзүүлж, хөдөө байлгах хүсэлтэй гэнэ. Өндөр хөгжилтэй Токиогийн зуу зуун залууст монголын хөдөө очиж үзэх нь чухал гэж тооцож байна. Шинэчлэгдсэн хөтөлбөрт монголчуудын уламжлал, соёл, зан заншлыг танин мэдэх хичээлүүд яаж орсон байгаа вэ? Монголын уламжлалт зан үйлийн тоглоомууд цэцэрлэгийг ангиудад тэр чигтээ нэвтэрсэн. Ялангуяа шагайн наадааны олон төрлийг үзэж байна. Уламжлалт оньсон тоглоомууд ч улам гүнзгийрч орсон. Өвөг дээдэс маань эдгээр тоглоомуудаар дамжуулан хүүхдээ хүмүүжүүлдэг байсан шүү дээ. Үндэсний онцлогтой, сайхан ярьж сэтгэхэд зориулан ертөнцийн гурав, зүйр цэцэн үг, сургамжит үлгэр, магтуу гээд ардын билэг зүйн олон төрлүүдийг бага ангид үзэж байна. Сургууль болгон Монгол гэртэй болсон. Унь, тооно, хаалга, хатавч гээд бүгдийг нь нэрлэж, гэрээ барьж, буулгаж сурдаг. Гэрийн доторхи аж амьдралын бүх зан үйлийг тоглоомоор сурна. Нүүдэлчдийн ахуй байдал, ажил төрөл, зан заншил гээд орохгүй хичээл байхгүй. Бид үндэсний уламжлалаа сүүлийн үед алга болчихлоо гээд байдаг. Харин ч эсрэгээрээ сүүлийн арван жилд л мартагдсан, гээгдсэн маш олон соёл, уламжлалаа сэргээсэн шүү дээ. Төгсөх ангийн хүүхдүүд ээж, аавынхаа ч мэдэхгүй Монгол ахуй соёлоо сураад, ойлгоод гардаг боллоо. Хотын аль ч сургуулийн хүүхэд монгол ёсыг малчнаас дутуугүй сурчихсан, тайлбарлаад өгч байна. Үндэсний дээл хувцас, мэндлэх хүндлэх ёс, ардын хөгжим, дуу, бүжиг гээд маш их зүйлийг багш нар зааж сургаж байна. Угаасаа номонд хайртай ард түмний үр сад болоод ч тэр үү “Ном”
  • 94.
    186 Лу.ГАНТӨМӨР 187 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ хөтөлбөр хурдан үр дүнгээ өгч байгаа санагдсан. Энэ талаар? Монгол ч гэлтгүй өнөөгийн улс орнуудад ном уншдаг хүн цөөрсөөр байгаа. Шуудхан хэлэхэд Англичууд, Япончууд л уншиж байна. Английн зочид буудалд ажилладаг Монгол залуу өнгөрсөн шөнө энэ өрөөнд хэн хонов гэдгийг маргааш цэвэрлэгээ хийхдээ мэдчихэж болно гэсэн. Зөвхөн Англи, Япон хүн хоноод явахад ном үлддэг. Харин Орос, Монголчууд хоносон бол хатуу дарсны лонхнууд орхидог гэж ярьсан шүү. Японд явж байхад хаа сайгүй ном шагайж яваа хүнтэй таарна. Одоо цахим ном гарчихсан болохоор IPAD тоглоод байгаа ч юм шиг санагддаг. Гэвч бүгд ном л уншиж байдаг юм билээ. Метронд явж байгаа хүнийх нь гучин хувь цаасан ном уншдаг гэсэн. Уншдаг ард түмэн үнэхээр том болж байна. Бид үндэстнээрээ хүчирхэг болох гэж “Ном” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байгаа. Бүгдээрээ оюун санааны дэвшилд хүрэхийн тулд ном л унших хэрэгтэй. Нэг найз маань интернэтийн богино мэдээ харсаар байгаад том сэдэв, зузаан ном уншиж чадахгүй байгаагаа хэлсэн. Унших гэдэг хүний хамгийн чухал үйл. Уншихгүй бол сэтгэхгүй гэсэн мэргэн үг бий. “Ном” хөтөлбөрийн талаар их зүйл ярьж болно. Анги бүр номын сантай болсон, хүүхдүүд номоо өөрсдөө эмчилдэг, ном бүтээдэг, хайрладаг, хэвлэдэг гээд дуусахгүй сэдэв болно. Та бид хоёр энэ талаар өмнө ярьсан. Нэмээд хэлэхэд хүүхдийн зохиол олон ч хөгжилд нь хэрэг болох чанартай сайн бүтээл ховор байсан учраас уралдаан зарлаж, маш сайхан номуудтай болсон. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээс шинжлэх ухаан руу олон сая доллар зориулдаг улсыг АНУ тэргүүлж, Израиль, Япон, Швед, Финлянд, Солонгос удаалсан байна лээ. Дээрхи улсууд эдийн засгаараа ч хүчирхэг яваа. Манай улсын хувьд шинжлэх ухаандаа дэндүү бага мөнгө төсөвлөх юм. Шинжлэх ухаанаа яаж өөд татах вэ? Өнөөдөр шинжлэх ухаан баахан юм бичиж, унших хэлбэрээсээ хальсан. Дэлхийн шинжлэх ухаан амьд эсийн дотоод руу явж байна. Хамгийн нарийн түвшинд харж судалдаг машинууд эрдэмтдийн гар дээр ирэх учиртай. Энэ нэг дэхь асуудал. Бид үндэсний лабораториудыг дэлхийн жишигт хүргэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Анагаах Ухааны Их Сургуульд дэлхий дээр тав зургаахан байгаа лабораторийн нэгийг нээчихлээ. Одоо энд хавдар, чихрийн шижинг бүрэн эмчлэх судалгаа явагдаж байгаа. Цаашид анагаахын шинжлэх ухаанд тулгамдсан чухал ажлуудыг энд хийнэ. Шинжлэх ухааны хөрөнгө оруулалтыг хоёр янзаар харж болно. Эхнийх нь дээрхи лабораториуд, дараагийнх нь өөрөөр сэтгэж нээлт хийгчдэд зориулсан мөнгө. Ер нь нээлт гэдэг бол байгаа зүйлийг нураахыг хэлдэг. Үйлчилж байгааг хуулийг үгүйсгээд өөрөөр гаргаж тавихыг нээлт гэнэ. Дээр нь нэмээд хэлэхэд бид шинжлэх ухааны чөлөөт бүсийг заавал байгуулах хэрэгтэй. Дэлхийн бүх шилдгүүд цуглардаг, тэдний сонирхлыг татах сэдвүүдтэй, амьдруулаад байлгаад байх чадамжтай төслийг хийгээд явж байна. Ийм газруудын нэг нь Дубай. Дубайг хүмүүс газрын тосны мөнгөөр боссон гэж буруу боддог. Тэд харамсалтай нь газрын тосныхоо мөнгийг манайх шиг ард түмэндээ зүгээр тарааж өгөөд дуусгасан улс. Газрын тос барагдах баялаг болохоор нөөц нь дуусаад ирэхэд шинээр амьдрах аргаа тэд олсон. Ингээд Дубай санхүү, шинжлэх ухааны чөлөөт бүс хэмээн өөрсдийгөө зарласан байдаг. Шинжлэх ухаанд хөрөнгө оруулж байгаа хүмүүст үйлчилдэг хууль нь маш уян хатан болж өөрчлөгдсөн учраас ертөнцийн өнцөг булан бүрийн хүмүүс тийшээ хошуурч байна. Зах нь харагдахгүй элсэн цөл дундуур давхиж давхиж нэг байгууламж, байшинд очиход ямар нэг шинжлэх ухааны төв гэнэ. Газар газраас ирсэн судлаачид энд байгаа шалтгаанаа судалгаа хийх эрх чөлөө, үнэгүй өгсөн газар, татваргүй 15 жил гэж тайлбарладаг. Солонгосын компани тэнд оччихсон өөрийн барилга байшиндаа Солонгос хүмүүсээ ажиллуулаад байж байна. Шинжлэх ухааны чөлөөт бүсийг байгуулахад бодож, төлөвлөх зүйл маш их. Ухаалаг, зөв алхам хийхгүй бол шинжлэхухаандээрээалдсанчулсбий, оносон нь ч зөндөө. Бүтээгдэхүүнээ борлуулах тактикаа боловсруулалгүй баахан парк байгуулаад дампуурсан газар байдаг. Нээлт хийсэн хүмүүс нь компанийхаа хувьцаа эзэмшигч болдог системтэй газар ч бий. Америкт дөрвөн зуун сая доллар зардаг дөрвөн зуун мянгаад судлаач байна. Гэтэл Израйль 40 мянга ч хүрэхгүй тийм хүмүүстэй. Энэ мэт бидэнд харьцуулж, дүгнэх шинжлэх ухаантай холбоотой маш олон ажлууд байгаа шүү. Тун удахгүй төрөөс шинжлэх ухааны талаар баримтлах бодлого батлагдана. Мөн шинжлэх ухааны чөлөөт бүс, паркийн хууль, төсөл хөтөлбөрүүд, холбогдох газар зэргийг цогцоор нь шийдээд олон улсын тавцанд зарлах цаг ойрхон. Маш сайн судалж, алдаа гаргахгүй хийх дээр л гол анхаарал чиглэж байгаа. Үнэхээр зоригтой сайхан шийдэл байна. Ингээд та бид хоёрын энэ удаагийн ярилцлага өндөрлөж байгаа учраас уламжлал ёсоор манай үзэгчдэд ерөөл хэлж, өнөөдрийн дугаарыг жаргаана уу? Эрдэмтэн мэргэдийн индэр болсон энэ сайхан нэвтрүүлэгтээ урьж, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааныг олон талаас нь хөндөж ярилцдаг танд, танай хамт олонд баярлалаа. Үргэлж гэгээн цагаан зүйлийг нэвтрүүлж, сайн сайхны араас явдаг та бүхний ажил үйлс улам өргөжиж, дэлгэрэх нь гарцаагүй гэж бодож байна. Баярлалаа. ЕР НЬ НЭЭЛТ ГЭДЭГ БОЛ БАЙГАА ЗҮЙЛИЙГ НУРААХЫГ ХЭЛДЭГ. ҮЙЛЧИЛЖ БАЙГААГ ХУУЛИЙГ ҮГҮЙСГЭЭД ӨӨРӨӨР ГАРГАЖ ТАВИХЫГ НЭЭЛТ ГЭНЭ.
  • 95.
    188 Лу.ГАНТӨМӨР 189 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ МОНГОЛ ТӨРИЙН СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭХ ҮҮРЭГ БОЛ БОЛОВСРОЛ МӨН Бидний гурав дахь ярилцлага 2015 оны 12-р сарын 15-ны өдөр буюу он жаргах өдрүүдэд болсон юм. ГУТГААР ЯРИЛЦЛАГА Та Монгол төрийн соён гэгээрүүлэх үүрэг болсон боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан гэх гурван чухал салбарыг удирдаж яваа сайд. Хоёулаа өмнө нь хичээлийн шинэ жилүүдээр уулзаж хоёр ярилцлага хийжээ. Энэ удаад боловсролын салбарын нэгэн түүхэн он жаргах мөчид уулзаж байна. Тиймээс эхлээд хүмүүний амьдралын утга учир болсон боловсрол хэмээх ойлголтыг хүүхэд хамгийн анх хэдэн насандаа мэдэрдэг талаар сонирхоё. Хүүхэд төрснөөс хойш яг хэдэн наснаас боловсролын асуудал яригддаг вэ? Эцэх эх болж хүүхэд олдсон тэр цагаас эхлэн бяцхан амь бүрэлдэж, ураг гуравхан сартайгаасаа эхийн уушгаар авч байгаа хүчилтөрөгчөөр амьсгалж, эрхтнүүд нь яг л цэцэг ногоо мэт ургаснаар хөгжил явагдаж эхэлдгийг шинжлэх ухаан хэдийнэ тогтоочихлоо. Та бидний гурвантаа уулзан ярьж байгаа сэдэв дандаа л боловсрол, соёл гэгээрэл. Энэ удаад боловсролоо бүр задлаад хүүхэд эхийн хэвлийд бий болох үе рүү нь оруулаад ирэх шиг боллоо. Хүн гэгч, оюун ухаантай бие хэвлийдээ тээдгээрээ амьтнаас ялгардаг. Тэгвэл боловсрол гэдэг оюун ухааныг л хэлж байгаа хэрэг. Оюун ухаан тархинд явагддаг бол хүүхэд олдох үеэс тархи ургаж эхэлдэг. Иймд эцэг эх хүүхдийнхээ хүмүүжлийн талаар маш эртнээс бодох хэрэгтэй. Ер нь оюун ухааныг л мэдлэг, хүмүүжил, ёс зүй, ёс суртахуун гэх мэтээр тал талаас нь тайлбарлаад байгаа хэрэг. Тиймээс та бид хоёрын ярих гол зүйл бол хүүхдийн тархины хөгжлийн тухай юм. Эхийн хэвлийд байгаа хүүхэд гаднаас агаар авдагтайгаа адил бяцхан тархи нь эргэн тойрныхоо дуу чимээ, хөгжим, яриаг мэдэрч, улмаар үндсэн мэдээлэл нь бүрдэж эхэлдэг. Бид эх нь хээр алаг бол унага нь шийр алаг гэж ярьдаг. Удам судар, эцэг эх нь байхаас шалтгаалан хүн өөр өөр ч үүнээс дутуугүй зүйл бол хүүхдийн тархи ургаж байх үеийн аав ээжийнх нь үүрэг маш том гэдгийг мартаж болохгүй. Тархи нь харах, сонсох, үнэрлэх, дуурайх гээд төрөл бүрийн аргаар хөгжиж байдаг. Хүүхэд өөрийгөө илэрхийлж чаддаггүй тэр л насанд тархиных хөгжил маш хурдтай явагдаж өнгөрнө. Хүүхдийн хүмүүжил яг тэдэн сартайгаас эхэлж явагдана гэж хэлэх хэцүү ч одооны чадалтай эхогоор харахад эхийн хэвлий дэхь ураг үнэгчлээд, унтаад, инээгээд, зангираадлтархибяцханбиеэудирдаж байгаа нь шууд харагдана. Тархи яг ингэж бусад эрхтэн шигээ ургаж төлжиж байдгийг, тэр дундаа орчны бүх зүйлээ танин хөгжиж байдгийг л мартаж болохгүй. Тэгэхээр энэ эрхтэн хэзээнээс а ж и л л а ж эхэлсэн байна тэр үеэс нь хүний хөгжлийн асуудал яригдах ёстой байгаа биз. Бид хүүхдийн боловсролыг зургаа, гурван нас, тэр ч битгий хэл төрсний дараагаас ярихгүй нь ээ. Цаашид шинжлэх ухаан улам нарийвчлан судалж хүүхдийн ЕР НЬ ОЮУН УХААНЫГ Л МЭДЛЭГ, ХҮМҮҮЖИЛ, ЁС ЗҮЙ, ЁС СУРТАХУУН ГЭХ МЭТЭЭР ТАЛ ТАЛААС НЬ ТАЙЛБАРЛААД БАЙГАА ХЭРЭГ.
  • 96.
    190 Лу.ГАНТӨМӨР 191 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ хөгжил эхийн хэвлий дэхь тэдэн сартайгаас эхэлнэ гэдгийг гаргаж тавих нь. Иймд бид хүүхдийн хүмүүжил ярихаас өмнө эцэг эхийн нь хүмүүжил, боловсрол нь ямархуу юм бэ гэдгийг харах ёстой байгаа биз. Бие төрмөл, ухаан тарьмал болохоор хүүхдийнхээ тархинд ямар үр суулгахыг эцэг эхчүүд хариуцах нь. Гэтэл залуу эцэг, эхчүүдийг харахад хүүхдээ хэвлийд байх үеэс хүмүүжүүлэх нь бүү хэл гараад ирчихсэн хойно юу хэлж, яаж харьцахаа мэдэхгүй дэмий л “Миний бамбаалай, бөмбөөлэй хаана байна” гэсхийж харагддаг. Товчхондоо ээж аав нь бараг ажиллаагүй, хүмүүжүүлээгүй амьтныг төр авдаг гэж болно. Монголын төр хүүхдийг хүмүүжил, боловсрол олгохоор авч байгаа нь зөв үү? Бид хүүхдийг 3 нас хүрэхэд нь ясли цэцэрлэгт хүлээн авдаг. Саяхныг хүртэл бид цэцэрлэгийг сургуульд бэлтгэх үе шат гэж хардаг, ажилладаг байлаа. Харин шинэ хөтөлбөр хэрэгжсэнээс хойш цэцэрлэгийг хүний хөгжлийн суурь үе гэж үздэг болсон. Үнэндээ үүнээс ч эрт эхэлдэг л дээ. Суурь үеийг зөв тодорхойлоод хүүхдийг хөгжүүлэхийн тулд хийх ёстой бүхнийг цэцэрлэгт нь өгч байхаар шийдсэн гэсэн үг. Хүний тархи насан турш суралцахад бэлэн байдаг учраас гуравхан настай хүүхдэд тэр үйлийг яаж бий болгох вэ гэдэг л чухал. Балчир гэлгүй өөрийгөө илэрхийлдэг хүүхэд байхад бүрэг чимээгүй хүүхэд ч бий. Эцэг эх нь анх хүүхэд олохоос эхлээд нэг, хоёртойд нь яаж хандав гэдгээс шалтгаалан гурван настай хүүхэд өөр өөр болсон байдаг. Гэхдээ бид ямар ч хүүхдийг хүлээн авч тархи оюуныг нь хөгжүүлэх шаардлага байгаа учраас “үйлийн арга”-аар сургах шинэ системийг нэвтрүүлсэн. Унших, бичих, зөв суух гэх мэт сургуульд орох болзол хангахаас гадна хүүхдийн ирээдүйд хэрэгтэй өөрийгөө бусдад ойлгуулах, гадаад ертөнцтэй харилцах арга дадлыг тэрхүү нялх балчир оюун юуг сонирхож байна түүгээр нь дамжуулж сургахыг “үйлийн арга” гэдэг. Цэцэрлэгийг хүүхдэд үйлээр сургах гол хэрэгсэл нь тоглоом. Ямар тоглоомыг хэдий хугацаанд, ямар дэс дарааллаар, яаж тоглуулах вэ гэх мэт заах аргыг маш энгийн түвшинд буулгаж ирсэн нь үйлээр сургах аргын давуу тал. Гурван настай хүүхдээ авчирч байгаа эцэг эхчүүд тархины хөгжлийн хамгийн чухал үе гэгддэг 0-3 насанд нь алаг үрсээ маш сайн анхаарч, хайрлаж, сайн сайхан зүйлийг таниулсан байх том даалгавартай боллоо гэсэн үг. Хүүхэддээ ном уншиж өгдөг аав ээжүүд хүүхдээ том хүнээс ялгаагүй юм байна гэдгийг мэддэг хэрэг. Харин хүүхэд бол хүүхэд гэсэн хуучинсаг байдлаар ханддаг, ертөнцийн сонин хачныг хэлж өгдөггүй, цагаан цаас мэт боддог эцэг эхчүүд олон. Миний хүү одоо унт, одоо бос, одоо ид гээд халбагатай хоол араас нь бариад гүйнэ гэдэг хүүхдийг бие дааж бүхнийг өөрөө сурах тархины хөгжилд нь саад болж байгаа хэрэг. Боловсрол гэхээр тархины тухай их ярих болох нь ээ дээ, би ямар тархитай вэ, миний хүүхэд ямар бол гээд л? Ер нь тархи дэлхий нийтийн хамгийн том судалгааны салбар болчихлоо л доо. Тархийг гадна талаас нь буюу илэрхийлж байгаа үгээр нь, юманд хандаж байгаа хандлагаар нь дүгнэдэг байсан. Харин одоо зургийг нь шууд аваад бүтэц, хөгжлийг нь харж, тэр ч бүү хэл хэдэн ширхэг эстэйг нь тоолоод зуун тэрбум гээд гаргачихлаа. Тэрхүү зуун тэрбум эс нь хүн төрөхөд байж байна, гэхдээ унтаа хэлбэрт. Харин хүн гадаад ертөнцтэй харилцаж мэдээлэл аваад ажиллаад эхлэхээр тэрхүү эсүүд өөрсдийн үүргийг гүйцэтгэж зохих байршлуудаа олж очдог байна. Тархи өөрийн гэсэн хөгжлийн талбартайг олж мэдлээ. Сонсох, харах, бодох, санах ойн, үйл хөдөлгөөний, сэтгэл хөдлөлийн, харилцааны гээд найман талбарын талаар ч ярьдаг болсон. Эдгээр талбарууд яг улаан буудай шиг дотрох болцоо дагаад гаднах хальс томордогтой адил хөгждөг байх нь. Өөрөөр хэлбэл тархины гадна талд мэдрэл дамжуулах бүрхүүл байх бөгөөд аль нэг хэсэгт наалдаж байгаад өөрийн биеийг олж томорно. Ийм 140 орчим бүрхүүл биет тархинд байна. Модтой зүйрлэвэл их ойлгомжтой юм даа. Мөчрөөс мөчир салаалж тэр бүрт нь навч ургаж томордогтой адил. Хэдий олон мөчир, салаа навч байвч нэг л үндэстэй, нэг мод байдаг. Үүнтэй адил тархины унтаж байсан зуун тэрбум эсээс бодож сэтгэж, харах гэх мэт хөгжлийн үйлдэлд орсон нь өөрийн байх ёстой талбарыг олоод оччихдог нь гайхалтай. Тухайн хүний сайн хөгжсөн талбар яг л модны мөчир, навч нахиа шиг дэлбээлээд ургачихсан байгааг тархины зураг харуулж чаддаг болсон. Харин өөрийн тархины аль нэг талбараа хөгжүүлээгүй хүний тэр хэсэг нь хорчийгоод жижиг хэвээрээ, эд эс нь унтаж байгааг зургаар гаргаад ирж байна. Эзэн хүн нь оюун ухаанаа хэр сайн хөгжүүлнэ, зуун тэрбум эс тэр командаарньөөрөөрийнхарьяалагдах талбарт гайхалтай ажиллаж, ургаж нахиалан хөгжиж байдаг нь нэгэнт батлагдсан, нотлогдсон зүйл боллоо. Сэтгэлийн сайхан, сэтгэлгээний хурд, идээ ундаа явдал мөр гэхчлэн хүмүүний амьдралын оюун сэтгэлтэй холбоотой бүх зүйлийг таны тархины хөгжил удирдана. Тэгэхээр хүүхдийнхээ нялх балчир тархийг хэр сайн анхаарч хөгжүүлнэ тэр чинээгээр сайн муу, сайхан муухай хүн болох нөхцөл бүрдэнэ гэдгийг ойлгуулах гээд л байгаа хэрэг. Хуучны “тархигүй моньд” гэх үг, одооний “тархины тураал” зэрэг бүгд зөв болж таарах нь. Тэгэхээр тархи бидний бүх үйлдэл, хандлага, заяа тавиланг залан жолоодох нь ээ? Мэдээж тэгэлгүй яахав. Тэр ч битгий хэл тархи өвчин үүсгэж байна. Тархи удирдсанаас ходоод өвдөж, бас эмчлэгддэг байх юм. Ходооныхоо талыг тайруулсан хүн өмнөхөөсөө тал аяга хоол иддэг болчихлоо гэж байгаа нь зөвхөн тэгж л бодсоных. Ходоод нь багасаад бага идсэндээ биш миний ходоодны тал нь байхгүй гэж тархи удирдсантай холбоотой. Тархи харгалзаж байгаа эрхтнүүддээ ХҮҮХДИЙНХЭЭ НЯЛХ БАЛЧИР ТАРХИЙГ ХЭР САЙН АНХААРЧ ХӨГЖҮҮЛНЭ ТЭР ЧИНЭЭГЭЭР САЙН МУУ, САЙХАН МУУХАЙ ХҮН БОЛОХ НӨХЦӨЛ БҮРДЭНЭ.
  • 97.
    192 Лу.ГАНТӨМӨР 193 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ маш хүчтэй нөлөө үзүүлж байдаг учраас янз бүрийн бясалгалын аргаар өвчнийг анагааж байгаа нь гарцаагүй зөв юм. Тархи таны сэтгэлийг хүртэл залан жолооддог. Хэн нэгэнд дурлаад тэр хүнээ санахад хоолой зангирч бачуураад байна гэдэг биз дээ. Энэ нь тархи таны булчинг агшааж хатууруулж байгаатай холбоотой үйлдэл. Тархин дахь сэтгэл хөдлөлийн талбар нь сайн хөгжсөн хүн амархан уйлж, дуулж, инээж, гутарч байдаг бол эсрэгээрээ хөгжил муутай хүн уйлах юманд уйлахгүй, барагтай бол инээж харагдахгүй гэсэн үг. Та бид хоёр ярилцаад сууж байхад миний харах, бодох, ойлгох талбар ажиллаж, асуултанд хариулах мөчид ярианы хэмнэл, өнгө ямар байх, үг өгүүлбэрээ хаагуур нь тасалж хэлэх гээд тархины эд эсүүд завсаргүй ажиллаж буй. Тархины хөгжлийн маш нарийн судалгаан дээр боловсролын шинэ хөтөлбөрийг гаргаж ирсэн байх нь? Өнөөдрийг хүртэл бид сурагчдаас их сонин юм нэхэж байлаа. Тоо бодож чаддаг, шалгалтаа сайн өгдөг, онц сурдаг байх ёстой гэх мэт. Үүний тулд багшийн хүссэн зүйлийг зөв буруу алин ч бай дуржигнатал цээжлэх шаардлагатай. Гэтэл жинхэнэ амьдралд эдгээрээс хэрэг болох юм маш бага. Жишээлбэл математикийн баахан томьёо, түүхэн үйл явдлуудыг дэс дарааллаар цээжлээд амьдралд хэрэглэж мэдэхгүй байхаар яах вэ. Иймэрхүү зүйл баахан сураад диплом авчихдаг, нөгөөхөөрөө ажилд орж чаддаггүй байдал бий болсон. Хүүхдүүдийг мэдлэгтэй болгоно л гэж тэгдэг байсан шүү дээ? Мэдлэгийг ч эргэж харахад зөв, буруу их юм байна. Хүн болж төлөвшөөгүй их мэдлэгтэй хүн зэр зэвсэг, тэрэг техник хийгээд хүн төрөлхтний эсрэг заналхийлж байна. Их мэдлэг шинэ зүйлийг бүтээж байгаа ч эх дэлхийгээ сөнөөх дээрээ тулсан олон асуудал үүсгэж байгаа биз дээ. Сэтгэл санаа нь алах, хорлоход бэлэн яваа хичнээн хүний тухай бид өдөр бүр мэдээгээр харж, амиа золиослогч нэртэй их мэдлэгтэй тэр хүмүүсийг жигшиж, бухиддаж байна. Тэгэхээр мэдлэгээс урьтаж хөгжүүлэх шаардлагатай зүйл хүнд байгааг л энэ үзэгдлүүд нотлосоор ирсэн. Боловсролын цөм хөтөлбөрийн суур нь зөв Монгол хүн болж төлөвшүүлэх шүү дээ. Монгол улсын гурван сая иргэний нэг сая нь хүүхэд. Гурван хүн тутмын нэг нь хүүхэд байдаг үзүүлэлтээр дэлхийд №01-д жагсч байгаа орны хувьд хүүхдийг зөв хүн болгох нь юу юунаас үнэтэй гэдгийг шинэ хөтөлбөр харсан юм байна? Ер нь бид боловсролоор дамжуулаад яг юу хүсээд байна вэ. Бүгдийг нь бичиг үсэгтэй болгох уу, эсвэл бүгд англи хэл сурах ёстой юу, бүгд их дээд сургууль төгсөх нь зөв юм уу гээд олон асуулт тавьж ӨНӨӨДРИЙГ ХҮРТЭЛ БИД СУРАГЧДААС ИХ СОНИН ЮМ НЭХЭЖ БАЙЛАА. ТОО БОДОЖ ЧАДДАГ, ШАЛГАЛТАА САЙН ӨГДӨГ, ОНЦ СУРДАГ БАЙХ ЁСТОЙ ГЭХ МЭТ. нухацтай бодсон. Ингээд өнөөдрийн нийгэмд өөрөө өөрийгөө аваад явчих чадвартай, эх орноо хайрладаг үзэл төлөвшилтэй, зөв хүнийг л гаргаж ирэх нь чухал юм байна гэдгийг томъёолсон. Шинэ мянганы Монгол хүн өөрийгөө аваад явчих чадвартай байхаас гадна эх орон, эх дэлхийн нэг хэсэг нь би гэдгээ ухамсарласан байхыг цаг үе шаардаад эхэллээ. Тиймээс баталгаатай мэдлэг олгохын зэрэгцээ сайн хүн болж төлөвшсөн, алсын хараатай, авьяас сонирхлоо мэддэг хүүхэд бий болгоход боловсролын шинэ зорилго нь оршиж байгаа юм. Хүүхэд өөрийгөө илэрхийлэн бие дааж, бүтээлчээр суралцах чадвартай байна. Энэ нь ямар нэг зүйлийг хүн дуурайж биш өөрийнхөөрөө хийж чаддаг болохыг хэлж байгаа юм. Аливааг хийх өөрийн арга барилтай болно гэдэг би хэн бэ гэдгээ илэрхийлэх чадвартай зөв хүүхэд болж төлөвшинө гэсэн үг л дээ. Хэн нэгэн хүн ингэж хийгээрээ гэхэд түүнийг нь дуурайдаг, үгнээс гардаггүй баахан хүнийг үйлдвэрлэдэг цаг үе ард үлдсэн. Хүний хий гэснийг л даган дуурайдаг ард түмэнтэй улс орон энэ зуунд ерөөсөө явахгүй нь тодорхой. Бурхны шашинд гэгээнтэн болох хүүхдийг бүр нялх балчир үед нь тодруулж ширээнд нь залдаг. Чингис хааныг ч гартаа шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн болохоор хүчтэй, том удирдагч төрлөө гэж таамагласан. Энэ мэтчилэн хүүхдийг багаас нь зөв таньж, зөв залах л хэрэгтэй юм байна? Нээлт хийж чадаагүй олон зүйл шинжлэх ухаанд байна. Сая таны ярьсан урд дүрээ санадаг, санадаггүй гээд, энэ орчлонтой зэрэгцээд хэд давхар ертөнц яваад байгаа юм зэрэг олон нууцыг хүн өөрөө гарцаагүй тайлна. Тэр бүхнээс өмнө бидэнд маш их асуудал бий. Ямарч байсан одоо хүнийг таньж хөгжүүлдэг олон аргатай болсон. Гуравхан настай хүүхдийг хүлээж аваад ингэж зогс, тэгж дуул гэж заадаг систем байлаа. Одоо бол хүүхдээ хэн бэ гэдгийг мэдэж авахын тулд цэцэрлэгийн хаалгаар ороод ирэнгүүт сонирхлыг тодорхойлох тоглоомын булангуудтай. Энд юм нааж, оёдог хүүхэлдэйн тоглоом, тэнд угсардаг, барьдаг хэсэг, цаана нь хөөцөлдөж, хөдөлдөг тоглоомууд гэх зэргээр ялгачихсан байна. Хүүхэд орж ирээд өөрийн зүрх сэтгэл аль тоглоом руу тэмүүлнэ, юуг сонирхож байна тэр хэсэг рүүгээ шууд очоод хэнээр ч хэлүүлэхгүй тоглоод суучихдаг. Цэцэрлэгийн нэг ангид 6-7 сэдвийн тоглоом байхад хүүхэд чухам алийг нь сонирхож байна гэдгийг багш ажиглаад тухайн хүүхдийн авьяас сонирхлыг олж тогтооно гэсэн үг. Хүүхэд бүрийн сонирхлыг олж нээснээр цаашид тэрхүү авьяасыг зөв таньж хөгжүүлэх суурь гарч ирж байна. Хүүхэд өөрийн хүслээр сонгосон тоглоомтойгоо яаж харьцаж байна, дараа нь ямрыг нь сонгож сурч байна гэдгийг багш зөв таньж, гурваас дөрвөн насанд нь маш үр өгөөжтэй ХҮҮХЭД ХААНА БАЙХААС ҮЛ ШАЛТГААЛАН ХАМГИЙН ТҮРҮҮНД ТОСЧ АВДАГ ЗҮЙЛ БОЛ ГЭР БҮЛИЙН ОРЧИН.
  • 98.
    194 Лу.ГАНТӨМӨР 195 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ харилцаа бий болсноор зөв Монгол хүүхдийн суурь сайхнаар эхэлж байгаа. Сонирхолгүй байгаа юмыг нь хүчээр сургах гээд бөөн уйлаан майлаан болох биш сонгосон тоглоом дээр нь дөрөөлөн хичээлээ зааж сургах энэхүү хэлбэр хот хөдөөгүй үр дүнгээ өгч эхэлсэн. Улаанбаатар дахь хүүхдийн орчин, Токиогийнхоос тэс өөр. Энэ нь хүүхдийн тархи оюуны хөгжилд ямраар нөлөөлдөг бол? Зурагтаар гарч байгаа зүйл, сонсч буй хөгжим, ээжийнх нь бодол санаа гээд олон зүйл адилгүй. Хүүхэд хаана байхаас үл шалтгаалан хамгийн түрүүнд тосч авдаг зүйл бол гэр бүлийн орчин. Нэг нас хүрээгүй хүүхэд унтаж байхдаа л аав ээжийн яриа, хажууд нь болж байгаа бүх үйл явдлыг тархиндаа бичиж байдаг. Гол нь хоёр гуравхан настай хүүхэд мэдэж байгаа юмаа хэлж, илэрхийлж чадахгүйд л учир байгаа юм. Үүнийг нь эцэг эхчүүд “Юу ч мэдэхгүй нялх нялзрай амьтан” хэмээн бодож хүүхдийн дэргэд хэрэлдэж, муудалцаж юу дуртайгаа хийж байгаа нь хамгийн хортой. Манайд хэрүүл шуугиан хай сайгүй газар авсан нь хүүхдийн хөгжилд сөргөөр нөлөөлж байна. Харин Японд бол огт тийм биш. Хүүхдийн дэргэд муу юм ярихгүй, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сөрөг муухайг аль болох гаргадаггүй учраас эрүүл сайхан орчинд ирээдүй хойч нь төлөвшдөг. Бид саяхнаас л ийм болгочихсон шүү дээ. Манай өвөг дээдэс хүүхэддээ муу муухайг үзүүлэх ёсгүй гэсэн эрхэм ёстой, түүнийгээ ч ягштал баримталдаг байсан. “Хөх судар” туужийг уншихад хүүхдийг гурван нас хүртэл нь хаан мэт тахь, таван нас хүртэл нь хатан мэт тойл гэсэн байх юм. Хүүхдийг хаан хатны зэрэг дэвд аваачина гэдэг бол хажууд нь муу муухайг бүү үйлд гэсэн санаа. Хааныг үймүүлж, хатныг уурлуулсан хүнд шийтгэл ирэх нь дамжиггүй биз дээ. Дэлхийн хаадтай байсан Монгол хүүхдээ ийм эрхэм дээд зиндаанд аваачсан нь ирээдүйн улс гэрээ сайн хүмүүст үлдээх гэсэн далд санаа. Ерөнхий боловсролын сургуульд багш хичээлийн цаг дуустал ярьдаг, заадаг үе суралцахуйн үйлээр солигдсон. Дэлхий даяараа энэ хандлага руу хошуурсан үед их зөв шийдсэн шүү? Тиймээ. Одоо тавигдаж байгаа шаардлага бол хүүхдийг яавал өөрөөр нь хийлгэх вэ гэдэгт анхаарах явдал. Японд ирээдүйд инженер болно гэсэн хүүхдээр цахилгаан угсралтын янз бүрийн ажлыг сургуульд байхаас нь хийлгэдэг. Өдөрт дор хаяж нэгээс хоёр цаг тэр чиглэлийн программ дээр заавал ажиллана. Ингэж өөрөө ноцолдож хийгээд ирэхээр хүүхэд маш сайн сурдаг байхад эсрэгээрээ багш яриад байхаар хүүхэд сурах нь бага. Би Японд инженер техникийн чиглэлээр хоёр сургууль төгссөн. Аль аль нь төгсөх жилээ ямар нэг компанид хагас жилийн дадлага хийлгэдэг. Сургуулийн ширээнээс үйлдвэрт хагас жил болоод ирэхэд том хүн болчихсон ч юм шиг мэдрэмж төрдөг. Нөгөөх гурван жилийн цэрэгт яваад ирсэн ах нарыг харахаар нэг л өөр байдаг шиг. Ирээдүйд инженер болно гэсэн маш олон хүүхэдтэй таардаг юм. Тэдэнд заахаас илүү хийлгээд байхаар л гарцаагүй сайн мэдлэгтэй болох учраас багш хүүхдийг сургууль дээр байх цагийн далан хувьд өөрөөр нь юм хийлгэж сургана. Өмнөх сургалтын хамгийн том алдаа нь багш хурдан хурдан ярьж өгөөд, хариуг хурдан хэлээд, тогтоогоод явдагт байсан юм. Тэр үедээ юм сураад байгаа мэт боловч хожим мэдлэгээ ашиглаж чадахгүй янз бүрийн цээжилсэн зүйлтэй л үлддэг байсныг та бид бүгд мэднэ дээ. Өөрөөр нь бодуулах, хийлгэх хамгийн чухал цагийг нь “гэрийн даалгавар” гээд явуулчихдаг. Эцэг эх нь хүүхдээ өөрөөр нь оролдуулж, нухуулж хийлгэхээс илүүтэй хариуг нь хэлээд өгчихнө. Ингээд багш, эцэг эхчүүд нийлж Монгол хүүхдийн жинхэнэ хөгжил төлөвшилд тушаа болж байсныг бид сууриар нь өөрчилсөн гэхэд болно. Бараг саяхныг хүртэл анги сургууль бүрт хэдхэн хүүхэд л торойгоод ихэнхи нь “алтан гурав”, за тэгээд муучуул гэдэг байсан. Миний санахын багш нар хэдхэн онцчууд, дуучин, тоочинтойгоо хөөцөлдөөд дундаас доогуур нь бор зүрхээрээ явдаг. Сургуулийн ийм хандлага өнөөгийн нийгэмд ажил амьдрал нь болж өгөхгүй яваа бүхэл бүтэн үеийг бий болгосон юм биш үү? Намайг энэ салбарын сайд болоход бий болчихсон байсан хамгийн том алдааг та хэлчихлээ. Боловсролын хуучин систем нь нийгэмд с а й ч у у д , д у н д ч у у д , м у у ч у у д байдаг юм шиг заагийг бий болгосон. Дунд сурдгууд нь ажилчин анги, сайн сурдгууд нь дуулгавартай хүмүүс, муу дүнтэй нь худалч хулгайч, харин онцчууд удирдагчид болдог гэх үзэл нийгмийн салшгүй хэсэг болсон. Гэтэл энэ хорвоод эрүүл саруул төрсөн хэнийг ч хүн болгох үүргийг боловсролын систем хүлээдэг. Сургуульд хөтлүүлээд ирэхдээ адилхан байсан хүүхдүүд яахаараа ихэнхи нь “эх орны алтан гурав”, хэдхэн нь “онц” болоод байв. Энэ байдал нийгэмд бугшиж, хүмүүсийн тархинд ч тийм байх ёстой юм шиг хандлага суучихсан. Дараагийн том алдаа нь “хүмүүжилгүй хүүхдийг хүмүүжилтэй болгох” гэсэн томьёо. Нийгэм, эргэн тойрных нь орчин, шуудхан хэлэхэд томчууд өөрсдөө зүв зүгээр байсан хүүхдийг эвдчихээд түүнийгээ хүмүүжүүлнэ, засна гэж ярьдаг, явдаг байлаа шүү дээ. Хүүхэд төрөхдөө хүмүүжилгүй гардаг гэж үү. Гурав дахь айхтар алдаа нь багш сурган хүмүүжүүлэгчид хэдхэн “онцчуудтайгаа” л ажилчихдаг байсан явдал. Онцчуудыг нь сайшаагаад, дагуулаад дунд, муу авдгийг нь тоохгүй хаячихаар тэр дүнгийн ард байгаа хөөрхий хүүхэд аяндаа сурах дургүй болно биз дээ. “Миний хайртай хоёр шавь” гээд ялгаварлаж байгаа нь нүдэн дээр харагдаад ирэхээр бусад сурагч анги ахих тусам сурах итгэлгүй болж, өөрийгөө дорд үзэн, таньж мэдэх хүсэл эрмэлзэл нь унтардаг. Сурагч насандаа “би том болоод ажилчин ангид байна” гэсэн х а н д л а г ы г с у р г у у л ь , багш нар гаргасанаар өнөөдрийн итгэл, урамгүй, амьдралаа явах чадваргүй ТОМЧУУД ӨӨРСДӨӨ ЗҮВ ЗҮГЭЭР БАЙСАН ХҮҮХДИЙГ ЭВДЧИХЭЭД ТҮҮНИЙГЭЭ ХҮМҮҮЖҮҮЛНЭ, ЗАСНА ГЭЖ ЯРЬДАГ.
  • 99.
    196 Лу.ГАНТӨМӨР 197 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ олон хүмүүс бий болоход нөлөөлсөн. Хүн бүхний мэддэг, үзэх дуртай “Би чамд хайртай” кинонд ч ийм үйл явдал гардаг биз дээ. Дэлгэрийг ерөөсөө тааруу нөхөр, хүмүүжилгүй, сурлаггүй гээд л багш, эцэг эхийн хурал дээр ярьж, чичилдэг. Улмаар тэр хүүгийн хүсэл мөрөөдөл рүү ус хийж, Дэлгэр анги хамт олноосоо зугтдагийг бүгд мэднэ. Манай нийгэмд бий болчихоод байсан дээрхи гурван алдаа завхралыг нэгтгээд дүгнэж болно. “Сургуульд сурах ямар вэ” гэж нэгдүгээр ангийнхнаас асуухаар бүгд “Гоё”, хоёрдугаар ангийнхнаас асуухаар 90 хувь нь “гоё”, гуравдугаар ангийнхны 80 хувь нь “дуртай” гэж явсаар төгсөх ангийнхнаас энэ асуултыг асуувал тавхан хувь нь “дуртай” гэж хариулаад үлдсэн нь дургүй, бүр “үзэн яддаг, гайтай газар” гэх мэт хариулж байгаа юм. Энэ алдаа завхралаас болж нийгэм даяараа уралдаанд орчихсон мэт байдаг байлаа. Яавал дарга болох вэ, яавал тэмцээнд түрүүлэх вэ, яавал том албан тушаалд очих вэ гээд л. Айхтар олж харсан байна. Та бүхний шинэ үзэл онол “Хүүхэд бүр авъяастай, хүүхэд бүрийг хөгжүүлнэ” гэсэн уриатай. Чухам ингэж чадвал сая Монгол улс хүн эрдэнээ хайрлаж, хүмүүжүүлж улс шиг улс болох нь? Зорилгоо зөв тодорхойлсон. Дээрхиүгийгхэнчхарахадойлгомжтой, үнэмшилтэй. Чиний хүүхэд муу, миний хүүхэд сайн хүн болно гээгүй байгаа биз дээ. Зорилго тодорхой болсон учраас үүнд нийцсэн боловсролын бодлого гарсан. Ингээд бид юунд зориулж боловсрол өгөх ёстой вэ гэж хараад “Монгол улсаа хөгжилтэй орон болгоход боловсрол зориулагдах ёстой”, “Монгол хүн бүр аз жаргалтай амьдарч чаддаг байхад боловсрол зориулагдах ёстой” гэсэн томьёолол дэвшүүлсэн. Үүндээ ч хүрэхийн тулд сургуулийн өмнөх, бага, суурь боловсролын цөм хөтөлбөр, их дээд сургуулийн сургалтын шинэчлэл, тэр ч байтугай насан туршийн боловсрол гэсэн цоо шинэ хөтөлбөрүүдийг маш олуулаа хамтарч, хөдөлмөрлөж, судалж, зүтгэж хийсэн юм шүү. Монгол улсаа хөгжилтэй орон болгоход боловсрол зориулагдах ёстой гэдгээ тайлбарлаач? Хөгжилтэй орон гэж яг ямар орныг хэлээд байгаа юм бэ гэж бодох нь зүйн хэрэг. Манай орны хувьд мэдлэгийг үйлдвэрлэгч болж чадсан тэр цагт л хөгжилтэй улс болно. Бид өнөөдөр хүссэн хүсээгүй мэдлэг үйлдвэрлэгч болох ёстой. Өөрөөр улс орон тусгаар тогтнох ямар ч боломжгүй гэж би үздэг. Мэдлэгийн орон болохын тулд дор хаяж дөчин мянган судлаачидтай, одоогийнхоос бараг арав дахин эрдэмтэн мэргэдтэй байх ёстой гээд бүгдийг нарийн тооцолсон. Эрдэмтэн, судлаач гээд байгаа хүмүүс нь шинжлэх ухаанд гарамгай байх ёстой. Даган дуурайгч, аялдагчид биш, бүх юмыг эрүүл саруулаар хардаг, өөдрөг үзэл бодолтой, өндөр сэтгэмжтэй хүмүүс хэрэгтэй. Мэдлэгт суурилсан нийгэм байгуулахад боловсролын зорилго, хөтөлбөр оршино. Ард түмэнг алагчлалгүй аз жаргалтай байхад боловсролыг зориулах ёстой гэхээр их сайхан санагдаж байна? Ерньазжаргалгэжюуюмбэ.Хүмүүс янз бүрээр хариулдаг ч материаллаг байдлаас татгалзах чадвартай хүн л аз жаргалтай амьдардаг юм байна. Материаллаг зүйл хүнд хэзээ ч бүрэн дүүрэн сэтгэл ханамж, жинхэнэ аз жаргалыг өгч чадахгүй байна. Нэг машин авсан ч түүнээсээ уйдаад солих гэж зовно, хамаг мөнгөөрөө нэг утас автал маргааш дараагийн загвар гараад ирнэ, орон сууцтай болтол хаустай болмоор санагдана. Хаустай болтол харшид амьдармаар бодогдоно. Материаллаг зүйлийн араас явсан хүн хэзээ ч тайван сайхан байж чаддаггүй. Эд мөнгөний дарамтанд орж, өөртөө ч гэр бүлдээ ч зав гаргаж чаддаггүй. Зүтгээд байгаа хэрнээ зорилго нь материаллаг зүйл болчихоор үргэлжийн дарамт, стресстэй амьдарна. Тэгэхээр эд мөнгөний төлөө амьдрагч биш эрдэм мэдлэгийг хөөцөлдөгч болсон тэр цагт та жинхэнэ аз жаргалтай, амьдралын сайхныг жинхэнэ утгаар амталсан хүн болж чадах нь байна. Миний танилынд Солонгосоос “Гавьяат багш” гээд нэг эмэгтэй ирж. “Та хэдэн жил, хэдэн мянган шавьд багшлаад ийм хүндэтгэл хүлээв” гэтэл “Би өөрийнхөө 4 хүүхдийг л өсгөсөн” тэгээд болоо гэж. Бүр гайхаад асуугаад байтал төрөхөөс нь эхлээд хүмүүжүүлсэн дөрвөн хүүхэд нь Солонгосын хувь заяанд нөлөөлөгч төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд болсон байгаа юм. Тэгээд төр нь дээрхи цолыг өгч л дээ. Өндөр хөгжилтэй орнууд улс оронд нь нөлөө бүхий сайн хүн хүмүүжүүлэхийг маш том гавьяа гэж үзэж байна даа? Мэдлэгийг шүтсэн улс оронд хүний хөгжлийг ингэж өндөрт тавьж байгаа юм. Ер нь энэ зууны хөгжил гэж яг юу юм бэ, яагаад малаа хариулаад, орон сууцаа бариад явж болохгүй мэдлэгийг шүт гээд байна вэ. Өнөөдрийн шинэ монголчууд болсон бид чинь ерээд оныхон, тэр цагт хүн болсон хүмүүс. Тэгэхэд бидний мөрөөдөл юу байлаа, байртай, машинтай болъё л гэж ярьдаг байсан. Гэтэл одоо манайд 440 мянган орон сууц баригдаж, 780-аад мянган машин явж байна. Бараг хүн болгон машинтай, байртай, аймаг бүр рүү зам тавьчихсан. Гэвч улс орон хөгжихгүй байна, болж бүтэх юм алга л гээд байгаа биз дээ. Аз жаргал авахгүй байгаагийн учир юу вэ. Өнөөгийн айл бүхэн зурагттай, хүн болгон шахуу оффистой болчихсон. 90-ээд онд хоолны газар орно гэдэг хэн дуртай болгоны ажил биш байсан. Баянгол, Улаанбаатарын хуйцаа олж идэх гэж бөөн л юм болоод үлдсэн нь гэртээ үдийн цайгаа уудаг. Одоогийн хүн үдийн хоолоо хоолны газар идэхгүй бол аз жаргалгүй ч юм шиг. Тэгэхээр аз жаргалгүй байна гэж бодоод байгаагийн шалтгаан нь сэтгэл санаа материаллаг зүйлд уягдсантай холбоотой. Маргаашийн баталгаа алга гэж айж байгаа нь байр, машингүй болчих вий л гэсэн аар шаархан бодлоос үүдэлтэй. Би насан туршдаа амьдрана, өөртөө тохирсон хөдөлмөрөө хийгээд явна гэж томоор сэтгэхгүй байна. Ер нь хүн тэтгэвэрт гарсан ч эргэн тойрон, аж ахуйгаа өөд татаж, ажил төрөл хийсээр байдаг биз дээ. Нэгд материаллаг зүйлд уягдаад, хоёрт маргаашийн ачааг өнөөдөр бодож айгаад, гуравт хөгжсөнөө мэдрэхгүй бухимдаад байна. Хамгийн гол нь хүн өөрөө хөгжил
  • 100.
    198 Лу.ГАНТӨМӨР 199 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ байж чадсан цагт бүх зүйл тайван болно. Хүсээд байгаа ажлаа зөв оншилж, түүндээ дурлаад улайраад хийхээр дал гарсан хойноо ч эрч хүчтэй, ашиг орлоготой явна. Бусдын хийж байгааг биш, өөрийнхөө хүсч байгааг олж хийх нь чухал. Инженер болох байтал багш болоод эрдэмтэн болох байтал мал маллаад тариа тарих байтал дарга хийгээд байхаар сэтгэл ханахгүй, уурлаад, ядраад яваа юм. Хүүхдийнхээ сургууль соёлыг ч бусдыг дуурайж, өнгөц харж байгаад сонгочихдог. Олон барилга баригдаж байна инженер бол, уул уурхайн сургуульд орвол хамгийн зөв, хуульч болоод төрд ор гэсэн гэнэн бодлоос хүүхэд хохирч дөрвөн жил өөрийн хүсээгүй зүйлийг сурсан болоод дипломтой ажилгүйчүүдийг нэгээр нэмдэг. Бидний энэ авъяас гээд хөтөлбөр, энэ хүүхдээ оншилно гээд байгаа зүйл чинь ерөөсөө хүн бол насан туршдаа аз жаргалтай амьдрахын тулд гоё дуртай юмаа олж авах л хэрэг юм. Юу ч хийсэн аз жаргалтай, ядрахгүй, залхахгүйгээр сайхан амьдралыг бүр багаасаа эхлээд эрэлхийлэх нь байна шүү дээ. Саяхныг хүртэл боловсрол ертөнцийг чамд таниулах нэг л урсгал байлаа. Харин одоо хоёр урсгалтай болсон. Ертөнцийг чамд таниулахын зэрэгцээ өөрийг чинь чамд хайртай болгоно. Би энэ ертөнцөд юу хийхээр ирсэн хэн бэ гэдгээ баталгаатай олоод мэдчихвэл сурч байгаа юм бүхэн чамайг баярлуулахаар бэлтгэгдсэн гэсэн үг. Улсоронбаталгаатайхөгжилрүүгээ орж байж л иргэн нь аз жаргалтай, эх орон нь сайхан болно. Материаллаг хөгжилд уягдчихсан, ирээдүйдээ итгэх итгэлгүй болохоор сэтгэл ханахгүйн дээр маргааш Хятад, Орос ороод эзлээд ороод ирэх юм шиг л боддог. Баталгаатай хөгжил гэдэг шинжлэх ухааныг л хэлж байна. Энэ их материаллаг зүйл, гар утас, эд барааны илүүдэл хаанаас гараад ирсэн бэ. Бүгдийг шинжлэх ухаантай орныхон хийсэн. Харин бид тэднийг нь өндөр үнээр авдаг, хэрэглэдэг, эдэлж эвддэг л хүмүүс. Эндээс хөгжлийн жинхэнэ ялгаа харагдаж байгаа биз. Туйлын ядуу орон байсан Солонгос, Япон, Сингапур, Тайван яагаад ийм хурдан хөгжчихөв. Ямар олон дэлхийн баячууд төрүүлэв. Бүгд шинжлэх ухааныг эдийн засгийн тэргүүлэх зорилт болгосон. Эдгээр улс хүүхдийг багаас нь шинжлэх ухаанд хайртай болгож, маш олон эртэмтэд, “Нобельтонгуудыг” өөрөөсөө төрүүлсэн. Өлсөж байсан ч шинжлэх ухаанаа урдаа тавьсан. Мөнгөтэй байсан ч баярхаж тансаглалгүй, шинжлэх ухаандаа зарцуулсан. Удаан тэвчээртэй хүлээсэн. Итгэл найдвараа алдаагүй. Одоо тэгээд тэдний бий болгосон мэдээллийн технологийн үсрэнгүй хөгжлөөр дэлхий хөдөлж байна. САЯХНЫГ ХҮРТЭЛ БОЛОВСРОЛ ЕРТӨНЦИЙГ ЧАМД ТАНИУЛАХ НЭГ Л УРСГАЛ БАЙЛАА. ХАРИН ОДОО ХОЁР УРСГАЛТАЙ БОЛСОН. ЕРТӨНЦИЙГ ЧАМД ТАНИУЛАХЫН ЗЭРЭГЦЭЭ ӨӨРИЙГ ЧИНЬ ЧАМД ХАЙРТАЙ БОЛГОНО. Дэлхийн хөгжил, эдийн засгийг үндсэндээ таван хувьсгал л өөрчилсөн байдаг. Ньютон шинжлэх ухаанд хувьсгал хийгээд, дараа нь Эйнштейн бас хийсэн. Уурын хөдөлгүүр гарч технологийн хувьсгал хийсэн. Машин механизм өнгөрсөн зууныг босгосон. Харин одоо сүүлийн хувьсгал буюу мэдээллийн технологи, электрон, автоматжуулалтын эрин үед бид амьдарч байна. Тав дахь хувьсгал дөнгөж эхэлж байхад хажуугаар нь дээр ярьсан Азийн улсууд давхиад ороод ирсэн. Үлдсэн улсууд нь ядуу хоцорсон. Тэгээд бид одоо яах вэ. Энэ таваас өөр хувьсгал байхгүй. Бид дэлхийд гарах юм хийж чадсан цагт л амжилт, хөгжилд хүрэх юм байна? Гарцаагүй тийм. Бидний хамгийн хүнд асуудал үнэ тогтоосон барааг дэлхийд зарж чадахгүй байна шүү дээ. Тийм б ү т э э гд э х ү ү н Монголд алга. Бидний зарж байгаа алт, мөнгө, зэс, төмөр, нүүрс, малын арьс шир бүгд Лондонгийн хөрөнгийн бирж дээр үнэ нь тогтоогдож байгаа. Гэтэл Ланд крузер гэдэг машины үнийг энэ бирж биш, Тоёото компани өөрөө тогтоодог, Шанель цүнхийг Шанель компани тогтоодог биз дээ. IPhone утас мянган долларын үнэтэй байхыг APPLE компани өөрөө тогтоохоос аль нэг бирж тогтоохгүй. Тэгэхээр оюун ухааныхаа үнэлгээг тогтоосон хэсэг бараа байна. Гэтэл бид өөрсдийнхөө бүтээгдэхүүний үнийг өөрсдөө тогтоож чадахгүй байна. Ийм байдлаар яагаад амьдарч чадахгүй вэ гэхээр зах зээлийн үнэлгээгээр юмаа зараад, юм худалдан авахдаа хүний зохиосон үнийг төлдөгт л учир нь бий. Зах зээлийн үнийн аюул нь бид төмрийг 50 доллар зарцуулан ухаж гаргаад 51 доллараар зарж байхад CHANEL цүнхийг 10 долларт үйлдвэрлээд манайд арван мянган доллараар зарж байгаад оршдог. Бид хамаг юмаа ухаж, тээвэрлэж тав аравхан хувийн ашигтай зараад хэдэн мянга дахин нугалсан бараа худалдаж авахаар Монгол улс яаж хөгжих юм бэ. Ер нь хямрал болж байна, мөнгө хаашаа алга болчихов гээд яриад байдаг. Мөнгө хэзээ ч алга болохгүй шүү дээ. Монгол улсын 1,5 сая иргэн ухаалаг утас барьж хүн амд харьцуулсан тоогоор дэлхийд нэгд жагсдаг. Үүний нэг сая ширхэг нь зах зээлд гараад удаагүй шинэ утас. Мянган долларын нэг сая утас авахад 1 тэрбум доллар ү р э г д э н э . Чингис бондны мөнгө байг гэхэд нэг сая утас, хэдэн мянган байр, машин болоод халаасанд орчихсон байна шүү дээ. Ингэж өөрсдийн барааны үнийг тогтоох боломжгүй, хүний барааг хэдэн сая доллараар авдаг улс яаж жаргалтай байх вэ. Зах зээлийн ханш өндөр байхад бид “аймаар” баяжаад үнэ унангуут “аймаар” ядуу болчихож байгаа байхгүй юу. /инээв/ Бид дэлхийд оюуны чадвараараа эхний 5-р байрт бичигдсэн шүү дээ. Яаж энэ өгөгдлийг ашиглаж өөрийн хүчирхэг брэндтэй болох вэ? ЕР НЬ ХЯМРАЛ БОЛЖ БАЙНА, МӨНГӨ ХААШАА АЛГА БОЛЧИХОВ ГЭЭД ЯРИАД БАЙДАГ. МӨНГӨ ХЭЗЭЭ Ч АЛГА БОЛОХГҮЙ ШҮҮ ДЭЭ.
  • 101.
    200 Лу.ГАНТӨМӨР 201 ШИНЭЧЛЭЛ, ШИЙДЭЛ, АМЖИЛТ2015 сайхан ирээдүйг Хүүхдүүдтэйгээ ХАМТ бид БҮТЭЭНЭ Монгол ухаанаар бүтээсэн бараа л үйлдвэрлэх хэрэгтэй. Өөрийн ухаанаар гэдэг нь өөрийн материал судалгаа, шинжлэх ухаанаар бүтсэн гэсэн үг. Бусдынхаас өөр байх ёстой. Хийж байгаа цүнх, костюм, давуу, ноолуур өөр байх ёстой. Тоёото компани Ланд крузер машиныхаа загварыг сүүлийн таван жилд 6 удаа сольчихлоо.Яагаадингэвгэхээрзагвар хуучнаараа удвал өрсөлдөгч хийчих учраас ар араас нь шинийг гаргаж байна. Өрсөлдөгчгүй байхын тулд өөрийн загварыг байнга шинэчилдэг. Тоёото компани ашгийнхаа далан хувийг бүтээгдэхүүнээ сайжруулахад зарцуулдаг. Тэр хүмүүс ийм их амжилтанд хүрчээд ашгаа хувааж аваад санаа амар, жаргалтай амьдарч болно. Гэтэл тэд мөнгөнөөс үнэ цэнэтэй зүйлийг олж харсан учраас байнга хөдөлмөрлөж, тэргүүлсээр байгаа юм. Үйлдвэрлэл нь шинжлэх ухаан дээр суурьлчихаар Тоёото компани өөрсдийн хэдэн мянган патент, шинэ санаачлагыг эзэмшиж байна. Эднийх саяхан Гибрид цахилгаан машиндаа 3000 патент, технологийг шинээр авах жишээтэй. Хүн төрөлхтөнд байхгүй, ойрын үед хийгээгүй патент тэдэнд мянга мянгаараа бий. Шинжлэх ухаанч компани ийм л болдог юм байна. Хүний хийсний араас шогшроод, хуулаад яваад байх биш Монголчууд бидэнд ямар боломж байна гэдгийг харах ёстой. Одоо дэлхий дээр “Шинэ биологи” гарч ирсэн. “Шинэ физик” ч гараад ирлээ. Эдгээр салбарууд дээр зуун мянган патент авагдахад бид ядаж 5000 нь эзэмших эрдэмтэн судлаач, хүн хүчийг боловсруулсан байх хэрэгтэй. Үүний тулд л Монгол улсын боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны төрийн бодлогыг сууриар нь өөрчлөх, сэргэн мандуулах нүсэр их ажил руу бид орсон шүү дээ. Одоо шинэ хөтөлбөрөөр явж байгаа “Миний тавдугаар ангийн хүүхдүүд ирээдүйд галзуу чадвартай” болно. Тэд аравхан жилийн дараа хувьсгал хийнэ гэдэгт би хэзээ ч эргэлздэггүй. Та монголоо “Ид залуу ард түмэн” гэж маш сайхан хэлсэн. Хүн амынх нь дөчин хувь нь боловсролын салбарт байдаг улс дэлхийг ганцхан Монгол. Таньтай уулзаж, ярилцах тусам улс орны маань ирээдүй тодорхой болох шиг санагддаг. Баримжаагүй, хөвж яваа хүмүүсийг өөрийнхөөрөө хөгжих эрх чөлөө олгоно гэдэг гайхалтай? Хүнийг өөрийнхөөрөө байлгах л хамгийн хэцүү болчихсон юм байна. Хэдэн үеэрээ бусдад дарлагдаж, дагаж явсан ард түмэн шүү дээ бид. Хүн төрөлхтөн энэ сайн гэхээр тийш хошуурчих гээд, зурагтаар нэг нөхрийг муулчихаар энэ сайн хүн шүү дээ хэмээн сөргүүлэн бодож чадахгүй болтлоо өөрөөсөө холджээ бид. Өөрөө бодож чаддаг, өөрийнхөөрөө хийдэг, амьдардаг, тэр нь зөв байдаг Монгол хүнийг гаргаж ирэх нь хамгийн чухал. Бид нийтээрээ өөрийнхөөрөө байх хэрэгтэй. Ингэхийн тулд “Монгол ухаан” гэж нэрлэе л дээ. Болохгүй юм байхгүй. Бидний өвөг дээдэс угаасаа шинжлэх ухааны анхны том ялалтуудыг эзэмшиж байсан хүмүүс. Хүн төрөлхтөн гүн нойрондоо байхад бүтэн үхрийн махыг атга үнхэлцэгэнд нь чихэх технологитой байлаа. Одон орны төвтэй, цаасан мөнгөн дэвсгэрттэй, олон олон эрдэмтэн мэргэдтэй улс ганцхан Монгол байсан шүү дээ. Дундад зууны монголчууд өнөөгийн дэлхийг бий болгосон хичнээн мянган технологийг нээсэн билээ. Өнөөгийн бид л өөрийгөө таг мартаад, өрөөлийг дагаж гүйгээд байгаас биш. Монгол хүн өөрийнхөөрөө байж чаддаг, өрөөл бусдад ачлал энэрэлтэй, шинжлэх ухаан, оюуныг эрхэмлэн шүтдэг, багшийг дээдэлдэг, ахмадыг хүндэлдэг, нялхасыг асардаг сайхан ард түмэн шүү дээ. Одоо бүдгэрсэн ч бидний цусанд буцалж байгаа зан чанарууд. Цагаан сар нэг талаар цамаан баяр юм шиг боловч хүн ахтай, дээл захтай шүү гэдгийг зааж өгдөг зан үйл. Хүн хүмүүжлийг үйлээр олж авахаас үглүүлж дуулуулаад хэцүү дээ. Золголт байгаагүй бол чи, чи л гэх байсан. Энэ өдөр л бид буурлуудтайгаа мэдэрч, хайрлаж, халамжилдаг. Маш том боловсрол явж байгаа юм. Энэ мэт агуу их соёлоо иргэн бүр тээгч нь байхын тулд уншиж, сонсч, суралцах хэрэгтэй. Хотын гудамжинд дээл өмсөөд явж байгаа залуу нэг л содон харагддаг шиг морь унасан бүсгүй Монгол хүний нүдэнд ямар сайхан байдаг билээ. Ингэж бид өөрөөр сэтгэхийн тулд өөр харагдаж, өөр соёлын гайхамшигаа мэдрүүлэх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол Япон хүн шиг бодоод, Япон хүн шиг аяглаад Америкуудыг даган баясаад хэзээ ч бүтэхгүй. Иймд шинжлэх ухаан, эдийн засагт хувьсгал хийгчид бусдыг даган баясагчид байж хэзээ ч болохгүй. “Зөв Монгол” гэдгийн утга нь энэ. Монгол, монголоо олсон цагт л сэргэн мандах юм байна? Тийм шүү. Бид гурван саяулаа том ард түмний үр сад учраас шаналаад, дарамттай амьдраад байгаа юм. Хэрэв Монголчууд бодож сэтгээд гаргаад ирвэл хүн төрөлхтөн биднийг хүлээн зөвшөөрч, даган баясах жамтай, тэгж ч байсан. Долоон тэрбум дотроо бид Монгол гэдэг соёл, сэтгэлгээгээрээ өөр байхыг дэлхий шаардаад байна. Тиймээс л хүүхэд бүр авьяастай гээд мянган морин хуурч, мянган уртын дууч, мянган шатарч, мянган биелгээчин төрүүлэхээр чармайгаад яваа юм. Энэ чинь бүгд зөвхөн та бидний урлаг соёл шүү дээ. Долоон тэрбум хүнтэй өрсөлдөж амьдарна гэсэн том зорилго, том мэдлэгийн нийгэм байгуулах гэвэл Монголын шинжлэх ухаан, Монголын соёл, Монголын боловсрол л гэж ярина. Бидэнд хамгийн том улс байгуулж явсан туршлага бий, бид хоосон ард түмэн биш. Гагцхүү миний яриад байгааг хүн бүр тархи оюундаа ягштал шингээж, амьдралын хэвшил болгосон цагт бүтэхгүй зүйл байхгүй. Гурав дахь ярилцлага маань жаргаж байна. Мянга мянган үзэгч, уншигчдынхаа өмнөөс танд хамгийн сайн сайхныг хүсэн ерөөе.
  • 102.
    ТАЙЛАН 2015 ШИНЭЧЛЭЛ АМЖИЛТ ШИЙДЭЛ Эмхэтгэн боловсруулсан: Б.Насанбаяр БСШУЯ-ны СБТГ-ын дарга Хянасан: Д.Цогзолмаа БСШУЯ-ны мэргэжилтэн Эхийг бэлтгэсэн: Г.Чинзориг БСШУЯ-ны мэргэжилтэн Гэрэл зургийг: Ч.Лодойсамбуу БСШУЯ-ны мэргэжилтэн Хэвлэлийн хуудас: 17 х.х Хэмжээ: В5