Skriptë Universitare. Universiteti AAB

1. HYRJE NË DREJTËSI
SARAJEVË / PRISTINË 2006
FSK/S - 12/06
Dr. sc. ZENAID XHELMO

2. 1
Dr. sc. ZENAID XHELMO
Titulli i origjinali:
UVOD U PRAVO
Përkthimi:
HYRJE NË DREJTËSI
(tekst i përkohshëm)
Botimi:
Sarajevë, tetor 2006

3. 2
Kapitulli I
SHKENCA MBI SHTETIN DHE TË DREJTËN
1. Nocioni i shtetit dhe së drejtës
1.1. Shteti si bashkësi shoqërore
Shteti, në aspektin e jashtëm të tij paraqet organizatë tč pushtetit politik
të cilës i nënshtrohet popullsia në një territor të caktuar. Kështu pra, në
analizën tonë, për shkaqe kuptimore, duhet thënë qartë se shteti modern
është grup me pushtet institucional i cili me sukses ka realizuar synimin
e vet që brenda një territori ta përdorë në mënyrë ligjore dhunën fizike si
mjet sundimi dhe për këtë qëllim, në duart e udhëheqësve të vet, ka
bashkuar mjetet qarkulluese dhe materiale, kurse të gjithë funksionarët
e vet të pavarur të cilët, në bazë të së drejtës së tyre personale, më parë
kishin disponuar me ato mjete i ka zhveshur nga e drejta e pronësisë
duke vendosur vetveten në vendin e tyre, gjegjësisht mu në krye.
Shoqëria globale ka disa tipare sipas të cilave dallohet qartë nga të gjitha
bashkësitë tjera shoqërore. Kjo është bashkësi themelore shumë e
rëndësishme, sepse në suazat e saj zhvillohen proceset më të
rëndësishme shoqërore, para së gjithash, mënyra e caktuar dhe
historikisht e mundur e prodhimit material. Të gjitha format tjera të
bashkimit të njerëzve janë të dorës së dytë dhe nuk kanë rëndësi
qenësore. Kjo është bashkësi e plotë shoqërore që në esencë i plotëson
nevojat e veta. Në suaza të saj organizohet jeta shoqërore me ato
përmbajtje dhe forma të të shprehurit, të cilat i përgjigjen shkallës së
arritur të kulturës. Ajo mund të shërbej si mjedis me të gjitha
parakushtet për përmbushjen normale të të gjitha nevojave si të
bashkësisë ashtu edhe të anëtarëve të saj. Bashkësia e tillë nuk është e
kufizuar vetëm në ndonjë fushë të ngushtë ose parciale të jetës
shoqërore, pra ajo nuk shërben vetëm si kornizë e ndonjë procesi parcial,
por për tërë procesin shoqëror. Prandaj, ajo mund të qëndrojë në mënyrë
autoktone duke pa u mbështetur, as përpjekur që të sigurojë kushtet
qenësore plotësuese të ekzistencës përmes lidhjes me bashkësitë tjera të
ngjashme apo të ndryshme. Kjo është bashkësia më e ndërlikuar
shoqërore sepse përmban një numër të madh të pjesëve shumë të
llojllojshme, të cilat janë reciprokisht të varura. Secila nga këto pjesë ka
rolin dhe vendin e vet të caktuar. Kjo, sipas rregullit, është bashkësi e
përmasave të mëdha e cila përshinë me miliona ose me dhjetëra miliona
pjesëtarë. Të gjithë ata, përmes proceseve të ngushta dhe bashkësive,
janë të përfshirë në një shoqëri globale. Kjo shoqëri globale është
bashkësi e cila paraqet njësi themelore të njerëzimit, kurse njerëzimi
përbëhet nga disa dhjetëra apo diç më tepër se njëqind shoqëri globale.

4. 3
Këto bashkësi janë të pakufizuar ndër vete, pra mbajnë lidhje të
ndryshme. Kurse, me lidhjet dhe ndikimet e tilla të ndërsjella formojnë
bashkësinë ndërkombëtare me përmasa regjionale apo botërore (d.m.th.
Njerëzimin). Mirëpo, Njerëzimi si i vetëm nuk është shoqëri globale. Sido
që të jetë pra Njerëzimi është bashkësi themelore shoqërore në nivel të
civilizimit, i cili ka lindur nga transformimi kualitativ që ka ndodhur me
shkatërrimin fiseve të vogla primitive të cilat janë ruajtur përmes
lidhjeve biologjike. Prandaj, mund të themi se epoka e gjatë e
Komunitetit Primitiv paraqet vetëm një ngjarje paraprake apo
parahistorinë e shoqërisë globale, kurse historia e shoqërisë globale
është e vjetër vetëm disa mijëra vjet.
Shoqëria globale krijohet dhe zhvillohet nën ndikimin e faktorëve objektiv
dhe subjektiv, gjegjësisht nën ndikimin e ligjshmërive shoqërore të cilat,
si të pavarura, ekzistojnë jashtë vetëdijes njerëzore, por edhe nën
ndikimin e veprimit të vetëdijshëm njerëzor. Për arsye se njerëzit nuk
janë “të lirë“ në zgjedhjen e mënyrës së krijimit të kësaj bashkësie
themelore, ata me veprim të vetëdijshëm e realizojnë vetëm atë që në
shkallën e pikërishme të zhvillimit historik është e domosdoshme dhe e
mundur. Kjo rrethanë është evidente sidomos në rastin e shoqërisë
globale në tërësi, gjegjësisht në rastin e krijimit dhe strukturimit të saj.
Si rrjedhojë, struktura e kësaj bashkësie themelore shoqërore vetëm
shpreh konkretisht lidhjet dhe ndikimin e drejtpërdrejt të faktorëve
objektiv dhe subjektiv. Kjo strukturë është shumë e ndërlikuar. Madje,
sa më shumë që është zhvilluar shoqëria e pikërishme globale, aq më e
ndërlikuar është kjo.
Duke pasur parasysh vendin dhe rëndësinë e vërtetë të disa elementeve
përbërëse të shoqërisë, dallojmë:
- Bazën Shoqërore apo Sferën Ekonomike;
- Superstrukturën Politike apo Sferën e Jetës Politike dhe
- Sferën Ideore.
E para, është primare dhe ka rol determinues. Ajo përfshinë faktorët nga
të cilët varet funksionimi i mënyrës së pikërishme të prodhimit;
E dyta, i dedikohet organizimit në përmasa të tërë bashkësisë dhe me
anë të saj shfaqet aksioni i faktorëve të llojllojshëm politik; kurse së
fundi, jeta ideore përfshinë të gjitha format e manifestimit të vetëdijes
shoqërore dhe individuale. Shoqëria globale përmban elemente me anën
e të cilave matet statika dhe dinamika e saj. Me fjalë tjera, tërë ajo që
paraqet lidhjet e veprimeve njerëzore, apo që rezulton nga veprimet e
njerëzve, qoftë me apo pa vetëdije, bëhet pjesë përbërëse e procese të
llojllojshme.
Në anën tjetër, që të mund të kryhen proceset lindin forma të ndryshme
në të cilat fiksohen dhe konstatohen gjendjet e caktuara dhe

5. 4
marrëdhëniet brenda pjesëve të caktuara të bashkësisë themelore, apo
bashkësisë në tërësi. Proceset dhe format janë aq në vartësi reciproke
saqë paraqesin dy anë të ashtuquajtura të të njëjtit realitet dhe
rezultojnë njeri nga tjetri duke mundësuar kështu edhe ekzistencën e
njëri tjetrit. Çdo bashkësi shoqërore që ka një qëndrueshmëri të caktuar
dhe brenda të cilës zhvillohen proceset e caktuara dhe e cila krijohet për
t’i plotësuar disa nevoja të anëtarëve të saj e që ekziston si një tërësi e
formuar me një sistem të caktuar të pjesëve të saj, mund karakterizohet
si ambient, në të cilin kryhet procesi i konstituimit.
Kuptimi i përgjithshëm i këtij procesi është krijimi i kushteve për
dominimin e asaj që mundëson krijimin dhe ekzistencën e bashkësisë
dhe ngritjen e saj mbi atë që këtë bashkësi mund ta rrënojë, duke filluar
prej asaj që varet bashkësia përkatëse dhe çfarë do të jetë procesi i
konstituimit të saj. Ndërkaq, sipas rregullit çdo proces i konstituimit
paraqet bazë për krijimin dhe funksionimin e dy formave
komplementare: organizimi, në njërën anë, i cili nuk është asgjë tjetër
përveç pjesë e caktuar e anëtarëve të bashkësisë, të cilët janë të lidhur
relativisht fortë dhe veprimet e të cilëve koordinohen ashtu që të mund të
realizohet një rezultat i përgjithshëm, kurse në anën tjetër, rregullimi
normativ, i cili përbëhet nga sistemi i caktuar i normave të krijuara në
mënyrë spontane apo të organizuar me dispozita apo ide mbi situatën
dhe sjelljen e anëtarëve të bashkësisë. Me këtë rast është e rëndësishme
që pjesa dërmuese të sillet pozitivisht kurse pjesa tjetër, më e vogël heq
dorë nga rregullimi i themeluar normativ. Organizimi është mjet, kurse
rregullimi normativ është formë e konstituimit të bashkësisë gjegjëse. Me
këtë rast bashkësia, organizimi dhe rregullimi normativ figurojnë si tri
entitete që nuk mund të jenë njësoj, ndonëse reciprokisht të gërshetuara
ato njëra tjetrën e preferojnë dhe plotësojnë. Pra megjithatë, edhe si të
tilla, ato e kanë ekzistencën e tyre veç e veç. Mu për këtë do të ishte
gabim barazimi i tyre.
Procesi i konstituimit politik të shoqërisë është aq i ndërlikuar dhe i
rëndësishëm saqë mund të ekzistojë vetëm nëse është ndërtuese
organizata speciale që ka rolin e mjetit me anë të cilit ai proces mund të
drejtohet. Mjeti përbëhet nga një grup i posaçëm i formuar brenda
shoqërisë globale, i cili është i përshtatshëm që me aktivitetet e tij dhe
duke i shfrytëzuar mjetet e ndryshme materiale të arrijë efektet e
domosdoshme për ta ruajtur bashkësinë në të cilën gjendet. Asnjë proces
tjetër brenda shoqërisë globale nuk e imponon në atë masë nevojën për
mjetin sa e bënë atë procesi i konstituimit politik. Ky proces e nxitë në
mënyrë të drejtpërdrejtë krijimin dhe funksionimin e organizatës
themelore, e cila është vetë shteti. Si rrjedhojë, për shkak se kjo
organizatë, në çdo pikëpamje, tejkalon të gjitha format tjera të
organizimit, mund të vlerësohet si primare sepse të gjitha organizatat

6. 5
tjera janë sporadike dhe të një rëndësie të pakrahasueshme, pra më të
vogël për nga caku.
1.2. Shteti si formë organizative
Shteti para së gjithash është formë organizative. Ai i ka disa atribute dhe
karakteristika themelore. Këto atribute, në të vërtetë, janë elemente të
caktuara përmes të cilave vihet në pah sidomos specifika e kësaj forme të
organizimit, e quajtur shtet. Ky, para së gjithash, është pushteti publik i
cili nuk është asgjë tjetër, përveçse një formë e pushtetit në përgjithësi.
Me fjalë tjera, në këtë formë të organizimit na shfaqet fakti se njëra palë e
njerëzve, pra ata që janë në cilësi të organit, japin urdhrat, të cilave
pastaj të tjerët duhet tu nënshtrohen. Këtu pra paraqitet apo del në pah
raporti urdhërues - zbatues të atyre urdhrave apo nënshtrues të tyre. Në
kuadër të shoqërisë globale më i rëndësishmi është pushteti publik. Ai
gjithmonë dallohet nga pushteti privat, d.m.th. nuk ushtrohet
drejtpërsëdrejti për dobi dhe interes të vet subjektit i cili është bartës i tij
dhe i cili vepron si organ shtetërorë, por për llogari dhe në emër të shtetit
si tërësi. Vetëm në këtë mënyrë ushtrimi i pushtetit nga ana e individit
mund të shndërrohet në ushtrim të një forme speciale dhe të organizuar
të pushtetit. Pra, ky është pushtet jo personal, mirëpo për këtë arsye
edhe është shumë i definuar dhe precizë.
Në pikëpamje të orientimit dhe efikasitetit, pushtetin publik e
karakterizon atributi i quajtur sovranitet, i cili është manifestim material
dhe formal i pavarësisë dhe sovranitetit të pushtetit shtetëror si brenda
marrëdhënieve shoqërore ashtu edhe në sferën e marrëdhënieve
ndërkombëtare. Pastaj, atribut i rëndësishëm këtu është edhe monopoli i
dhunës që përbëhet nga një sistem i veçantë organesh të cilat disponojnë
me mjetet e dhunës fizike. Monopoli është koncentrati më i madh dhe më
i fuqishëm i dhunës që mund të formohet brenda shoqërisë së caktuar
globale, prandaj ky është në gjendje ta dominojë dhe eliminojë çdo formë
tjetër dhune. Monopoli është edhe formë e racionalizimit të dhunës,
sepse vetëm në këtë mënyrë përdorimi i saj mund të kontrollohet në
mënyrën më efikase dhe në pajtim me nevojat e shoqërisë nga ato forca
të cilat kanë ndikimin më të madh në shtet. Është me rëndësi që këtu të
vërehet se ky atribut në masë të madhe i përcakton rrethanat e jashtme
dhe ka për qëllim ruajtjen e sigurisë së jashtme dhe zgjidhjen e
konflikteve më të rënda ndërkombëtare. Së fundi, nuk është krejt e
parëndësishme as sfera e ndikimit të organizatës shtetërore, apo shtetit.
Kjo në të vërtet është shfaqje e aktiviteteve të këtij organizimi në
hapësirën ku ekziston. Kjo sferë, në pikëpamje territoriale, para së
gjithash është e përcaktuar dhe është identike me hapësirën në të cilën
kryhet apo mund të ushtrohet pushteti shtetëror. Ky përkufizim është i
rëndësishëm përveç tjerash edhe për faktin se me të bëhen më së
shpeshti përkufizimet ndërmjet shoqërive të caktuar globale. Pastaj, kjo

7. 6
sferë është personale, që do të thotë se pushteti shtetëror ushtrohet mbi
njerëzit e caktuar, kurse ata njerëz janë anëtarë të shoqërisë përkatëse
globale. Në këtë mënyrë individët integrohen në një bashkësi të
organizuar.
Së fundi, ekziston edhe sfera reale e cila përbëhet nga proceset e
caktuara apo marrëdhëniet shoqërore që janë objekt i aktiviteteve të
organizatës shtetërore. Shteti e zhvillon veprimtarinë e vet vetëm në
sferat më të rëndësishme të jetës shoqërore, kurse jashtë tyre,
praktikisht, veprimi i tij edhe nuk vërehet.
Shteti në rrugën e zhvillimit të vetë që nga komuniteti primitiv, përmes
epokës skllavopronare e deri tek shteti modern bashkëkohor është
zhvilluar në pajtim me shkallën e caktuar të zhvillimit të forcave
prodhuese dhe në bazë së ndarjes shoqërore të punës. Me kohë e ka
realizuar atë rol që ka qenë i domosdoshëm për rregullimin e
marrëdhënieve shoqërore dhe sociale dhe për funksionin mbrojtës të cilin
e ka shteti.
Pra fjala është për funksionet mbrojtëse të shtetit si vijon:
1. Funksioni ekonomik, për mbrojtjen e mënyrës së prodhimit;
2. Funksioni ideologjik, për mbrojtjen e formave të ndryshme të vetëdijes
së klasave sunduese;
3. Funksioni politik, për mbrojtjen e atyre organeve shtetërore, të cilat
paraqesin superstrukturën e tij.
Shteti si organizatë që disponon me monopolin e dhunës fizike ka për
detyre t’i mbrojë funksionet e veta themelore dhe të mundësojë zbatimin
e tyre në praktikë. Kjo është organizata më e fortë në shoqëri e cila mund
të qëndrojë vetëm duke realizuar funksionet e veta. Direkt lidhur për këtë
është edhe nocioni i së drejtës i cili shfaqet si një sistem i normave
juridike pas së cilave qëndron shteti me monopolin e tij të dhunës.
1.3. E drejta si sistem normash brenda shtetit
E drejta është shkencë shoqërore e cila përfshinë apo nënkupton jo
vetëm të drejtën në kuptimin e ngushtë të fjalës por edhe shtetin. Kur
thuhet e drejtë, atëherë me këtë nënkuptohet edhe shteti, sepse e drejta
dhe shteti janë ngushtë të lidhura dhe si të tilla janë dukuri shoqërore të
pandara. Prandaj, kur themi se studiohet e drejta vetëm shprehemi
shkurt, sepse e drejta nuk mund të studiohet ndaras nga shteti. Në të
vërtetë, në realitet, shteti dhe e drejta studiohen së bashku. Kurse, të
shprehurit shkurt është e rëndomtë dhe se dihet fare mirë që kjo ka
kuptim të gjerë. Së këndejmi, lënda „Hyrje në Drejtësi“ studion shtetin
dhe të drejtën apo shkencat mbi shtetin dhe të drejtën. Këto shkenca
janë shkencat shtetërore–juridike apo shkurt shkencat juridike .

8. 7
2. Bazat e shkencës mbi shtetin dhe të drejtën
Qëllimi programor i cili duhet tu ofrojë studentëve njohuri mbi nocionet e
përgjithshme të së drejtës, të cilat njëkohësisht janë në funksion të
mbrojtjes së të drejtës pozitive, është i lidhur për arritjen e njohurive
themelore mbi shtetin si bashkësi politike përmes të cilit realizohen
funksionet normative brenda tij. Siç kemi parë në fillim, shteti dhe e
drejta nuk janë kategori të ndara. Nuk ka shtet pa të drejtën, sikurse e
drejta që nuk mund të ekzistojë nëse pas saj nuk qëndron shteti me
dhunën e tij ligjore. Pra shkenca mbi shtetin dhe të drejtën i përket
grupit të disiplinave juridike të cilat studentëve u ofrojnë njohuri të
përgjithshme themelore, të cilat do tu nevojiten për studimin e lëndëve
tjera juridike.
Qasja integrale studimit të së drejtës implikon edhe njohuritë dhe
nocionet themelore për shtetin përmes të cilave realizohet hipoteza e
sistemit të plotë shtetëror. Prandaj , studimi i shtetit dhe së drejtës
sikurse edhe në të gjitha disiplinat shkencore e ka të përcaktuar objektin
e studimit. Kjo lëndë përmban atë fushë të realitetit shoqëror, të cilën kjo
shkencë e ka zgjedhur për objekt të vetin të interesimit hulumtues. Nuk
ekziston asnjë shkencë e cila do të mund ta studionte botën në tërësi,
prandaj për këtë arsye një fushë shkencore studiohet përmes disa
disiplinave shkencore.
Së këndejmi, nëse do ta studionim shkencën mbi shtetin dhe të drejtën,
pra shtetin dhe të drejtën së bashku, atëherë duhet të kemi parasysh që
interesimin tonë ta orientojmë kah struktura e shtetit dhe së drejtës e
cila është e përfshirë dhe e përpunuar në nivelin e njohurive të
përgjithshme mbi natyrën e tyre, përbërjen, marrëdhënien ndërmjet
pjesëve të saj dhe legjislacionet me gjithë ndryshimet e tyre. Prandaj,
nocioni strukturë paraqet përbërjen e brendshme të një dukurie, e në
këtë rast të shtetit dhe së drejtës. Ky është i caktuar me pjesët përbërëse
të cilat ekzistojnë në një shtet si strukturë e tij e jo si strukturë e ndonjë
shteti konkret.
Nocionet e përgjithshme që e karakterizojnë një shtet janë: 1) Nocioni i
shtetit; 2) Llojet e organeve shtetërore; 3) format e qeverisjes; 4) format e
rregullimit shtetëror; 5) format e regjimeve politike dhe 6) format e
ndarjes së pushtetit.
Gjithashtu, nocionet e përgjithshme me të cilat realizohet kushtëzimi i
ndërsjellë i funksioneve ligjore të shtetit, përmbahen në: 1) nocionin e së
drejtës; 2) normën juridike; 3) aktin juridik; 4) subjektet juridike; 5)
sistemin juridik; 6) sistemin e së drejtës dhe 7) marrëdhënien juridike.

9. 8
3. Pikëpamjet më të rëndësishme mbi shtetin dhe të drejtën
3.1. Teoritë antike mbi shtetin dhe të drejtën
Në Greqinë antike ekzistonte shteti i cili pothuaj me asgjë nuk i ngjante
shtetit të sotshëm modern. Pa marrë parasysh se nocioni i shtetit
paraqitet shumë më vonë, megjithatë Shteti Antik ka lënë gjurmë të
pashlyera në proceset e më vonshme të lindjes dhe zhvillimit të shtetit e
sidomos të atyre mesjetare dhe të periudhave më të reja. Shteti në
Greqinë Antike, në të vërtetë, ishte qytet (polis), kurse subjekt themelor i
tij ishte njeriu i lirë – qytetari. Krahas tij si element i parë i shtetit, ishte
edhe politesi, gjegjësisht njeriu i cili merrej me punët shtetërore dhe
politea, gjegjësisht kushtetuta si garanci e lirisë dhe sigurisë së njerëzve
në qytet-shtet. Nga individualiteti i ngushtë qytetar i individit, me kohë u
zhvillua teza mbi kosmopolisin si qytet botëror, e cila solli deri tek ajo që
shteti, e drejta dhe politika të arrijnë dimensione kozmike. Njeriu
paraqitej si qytetar i botës dhe ngrihej në nivelin e “individualitetit të
bukur”. Simboli themelor i shtetit grek ishte “foltorja” ajo paraqiste
vendin në të cilën nxirreshin vendime pozitive për polisin. Të gjithë
kishin qasje ndaj atij vendi për t’i shprehur mendimet e veta. Në këtë
mënyrë u zhvillua e ashtuquajtura “formë e mendimit të lirë“ si
paraardhëse e demokracisë së lirë. Ligji themelor i asaj kohe ishte ”ligji i
lirisë“, kurse si parim i formimit të vullnetit individual, shfaqet norma
zakonore.
Prona private ishte pothuaj fare pak e zhvilluar dhe, vetëm në raste të
jashtëzakonshme, i takonte ndonjë qytetari. Mbi këtë Hegeli e zhvilloi
Tezen e Aristotelit mbi absolutizmin e qytetarit. Sipas kësaj Teze, qytetari
kurrsesi nuk mund të definohej ndryshe, veçse si pjesëmarrës në
pushtet (qytetari absolut). Kjo është teza e qytetarit të lirë e cila rezulton
direkt nga i ashtuquajturi ”sovranitet popullor”, gjegjësisht qeverisje e
popullit. Sipas kësaj teze, të gjithë brenda shtetit kanë të drejtë të
vendosin dhe të zgjedhin përfaqësuesit e vet në pushtet. Kështu, të
gjithë ishin të përfshirë në ushtrimin e pushtetit çka impononte
njohurinë e “logosit”, gjegjësisht mendjes dhe harmonisë të cilat
udhëheqin me Universin, që do të thotë me të gjitha që ekzistojnë në
shtet, të cilat me anë të “normosit” (ligjit) grekët i bartnin në politikë me
synimin për një sistem më të mirë juridik dhe social, për barazi në punë
(isonomia) dhe për pushtet (osokratia). Se në çfarë mase ka qenë i
rëndësishëm pushteti në Shtetin Antik Grek, më së miri dëshmojnë fjalët
e filozofit të famshëm grek Perikleut, i cili në një fjalim të tij thoshte: ”Atë
që nuk interesohet për punët e shtetit ne nuk e konsiderojmë si qytetar
por si një qenie të padobishme”. Në Greqinë Antike nuk ekzistonte
egoizmi si ndjenjë e qenies mikroborgjeze, por Bota Antike megjithatë

10. 9
mbeti brenda filozofisë idealiste mbi zanafillat e ekzistencializmit, duke i
munguar ndjenja empirike.
Marksi, analizën e tij shkencore rreth lindjes së shtetit e mbështeste në
traditën politike të antike, e cila pjellën e vet historike e përjetonte në
superstrukturën juridiko - politike të polisit grek, civitasit romak dhe
format e ndryshme të republikës dhe monarkisë antike. Pikëpamje të
ngjashme rreth definimit të lindjes dhe zhvillimit të shtetit kishin edhe
shumë shkencëtarë dhe teoricienë të tjerë. Përpjekja që shteti, e drejta
dhe politika të kuptohen si kërkesë për unifikimin e tyre në bashkësi
është vlera më e madhe e filozofisë, zellit dhe praktikës antike. Në një
bashkësi të tillë të imagjinuar, njeriu i lirë, para së gjithash do të ishte
qytetar i lidhur në mënyrë të pandashme për politike dhe pjesëmarrjeje
në punët e shtetit. Edhe vet nocioni i politikës është nxjerrë pikërisht nga
kërkesa për konstituimin e shtetit si bashkësi e qytetarëve të lirë i cili në
demokraci mbështetet në tri elemente qenësore: 1) polis (qytet-shtet); 2)
polites (njeriu si qytetar) dhe 3) politea (kushtetuta si garanci e lirisë dhe
sigurisë). Shteti dhe politika shfaqen si sfera të lirisë së njeriut. Aristoteli
e kishte definuar njeriun si “zoon politikon” (shtazë politike), duke shtuar
se: “individi i cili jeton jashtë bashkësisë, ose është shtazë ose është zot”.
Edhe pikëpamjet e Platonit për shtetin ideal janë të ngjashme me
mendimet e sofistëve mbi drejtën natyrore. Gjithkund është i pranishëm
mendimi se jeta politike duhet të jetë e bazuar në virtyt, i cili supozon
shkallë më të lartë të vlerës nga ajo e zakonshme. Kjo ishte bazë për
krijimin e sistemit filozofik si lidhëz e politikës dhe etikes. Këtë harmoni
ndërmjet jetës private dhe publike Hegeli e quajti “Demokraci të Bukur”.
Në këtë mënyrë u tejkalua zemërngushtësia personale e individit dhe
izolimi i bashkësive të vogla politike, duke u shndërruar ky vizion në
filozofi mbi kosmopolisin si qytet botëror në konstruktimin e të cilit,
shteti e drejta dhe politika arrijnë dimensionin kozmik dhe njeriun si
“qytetar të botës” e ngrenë në nivelin e individualitetit të bukur.
Sipas Hegelit filozofia themelore e frymës antike dhe mendimi mbi
formën në mënyrë koncize përputhen me nocionin estetik të së bukures
dhe në jetën publike realizohen si vepër politike artistike, kurse vet
rregullimi shtetëror si “Demokraci e Bukur“. Simboli i tyre është sheshi
dhe tribuna (foltorja). Kështu asokohe nxirreshin vendimet politike,
përmes luftës së mendimeve të individëve politik. Një ndër karakteristikat
qenësore të demokracisë antike ishte se dhuna pothuaj nuk ekzistonte
fare. Ligji i Lirisë ishte ligj themelor. Veprimtaria policore ishte shërbim i
shumëllojtë dhe këtë veprimtari më së shpeshti e kryenin robët. Si parim
për krijimin e vullnetit të individit shfaqet norma zakonore. Raporti ndaj
gjërave publike ishte sikurse ndaj atyre personale. Problemi themelor që
asokohe shtrohej ishte; a është i mirë pushteti ekzistues dhe a ushtrohej
ai parimisht me virtyt qytetari.

11. 10
Kur është fjala për demokracinë antike, Hegeli përfaqësonte dhe
zhvillonte Tezën e Aristotelit mbi qytetarin absolut - qytetarin pa të meta.
Sipas tij qytetari më së miri definohet dhe identifikohet me pjesëmarrje
në legjislacion dhe pushtet. Nocioni i qytetarit rezulton direkt nga nocioni
i sovranitetit popullor dhe përmes virtytit politik dhe qytetar i imponohet
njeriut si njohje e logosit d.m.th. mendjes dhe harmonisë, të cilat
mbretërojnë universin dhe të cilat, grekët, përmes normonit (ligjit) i
bartin në politikë si synim të tyre për sistem më të mirë juridik dhe social
(eunomia dhe eukosmia), për barazi në drejtësi (isonomia), për barazi në
punë (isegoria) dhe për barazi në pushtet (isokratia). Filozofët antik, ligjin
e shpallen si kumtesë empirike të mendjes dhe si garanci të saj. Vetë
statusi i qytetarit ishte ngritur deri në nivelin e obligimit publik .
Perikleu në të famshmin “fjalim të pas vdekjes” thoshte: ”Atë i cili nuk
interesohet për punët e shtetit ne nuk e konsiderojmë si qytetarë por si
qenie të pa dobishme. Gjithashtu, jashtë funksioneve publike, secili ishte
i lirë të jetojë sipas dëshirës së tij. Prona private ishte përjashtim dhe
ekzistonte vetëm si përjashtim nga norma dhe si formë që i nënshtrohej
pronësisë komunale.
Në demokracinë antike pra edhe nuk ekzistonte egoizmi si ndjenjë
mikroborgjeze. Njeriu privat këtu ishte robi, kurse qytetari ishte
personalitet publik dhe pjesëmarrës në punën e të gjitha institucioneve
politike. Bota antike mbeti në gjendjen e metafizikës, pra mbinatyrore
apo jo natyrore. Megjithatë bota antike mbështetej në filozofinë idealiste
mbi zanafillat e ekzistencializmit pa prani të ndjenjave empirike.
3.2. Teoritë mesjetare mbi shtetin dhe të drejtën
Teoritë mesjetare mbi shtetin, përfshijnë para së gjithash njohuritë mbi
lindjen dhe zhvillimin e Shtetit Romak. Roma ishte shteti më i
rëndësishëm dhe i fundit nga periudha skllavopronare. Në kohën e
Romës, skllavopronaria arriti kulminacion saj, kurse me rënien e Romës
bie edhe sistemi skllavopronar. Kultura romake ishte nën ndikimin e
fortë të Greqisë, gjegjësisht “Kulturës Helene” të saj. Romakët ishin
ushtarë të shkëlqyeshëm, historianë, artistë dhe ndërtimtarë, mirëpo në
krahasim me grekët, ishin teoricienë dhe filozofë shumë të dobët. Ata, as
për së afërmi nuk i kishin realizuar të arriturat në shkencë, siç i kishin
bërë p.sh. Egjiptianët në astronomi, mjekësi dhe matematikë, apo grekët
në filozofi dhe fizikë.
Shteti Romak ishte i karakterit krejtësisht religjioz (Toma Akuinski dhe
Shën Augustini). Sistemi shtetëror-juridik i Shtetit Romak përfshinë një
periudhë kohore prej rreth njëmijë vjetësh dhe sillet ndërmjet shtetit laik
dhe, nën ndikimin e Greqisë, të ashtuquajturit “shtet hyjnor”. Ky ishte

12. 11
raporti i së mirës dhe së keqes, me ç’rast fillohej nga ajo se shteti duhet
të jetë i shenjtë. Romakët nuk konsideronin se shteti laik, (civitas
terena), është thjesht personifikim i së keqes. Ata konsideronin se ai
është bashkësi iluzore në të cilën robëria dhe nënshtrimi ndaj
institucioneve të tij janë njëkohësisht dënim për mëkatin, por edhe ilaç
për gjetjen e shpëtimit “ në mënyrë që ai mëkat të mos përsëritet”. Ai, në
të vërtetë, është realitet i rrejshëm, sepse në të njerëzit jetojnë në kushte
dhe kërkesa materialiteti (mishërimi) e jo në kurrfarë gjendje spirituoze,
apo teologjike. Shteti Romak duhej të ishte pra instrument i vullnetit të
Zotit, i cili do të ishte personifikim në politikë dhe i mishëruar në pamje
të sunduesit Teoria Teologjike mbi Shtetin Romak, njeriun e
konsideronte, jo si qytetar të lirë të Greqisë Antike, por si nënshtetas.
Kurse, vetëm sundimtari ishte ai i cili paraqiste personifikimin hyjnor. Së
këndejmi pra edhe Shtetin Romak e quanin shtet teologjik. Teologët
shpjegonin se Shteti Romak është “Civitas dei”, gjegjësisht shteti i Zotit
dhe se hyjnia është më fatalja për ekzistimin e shtetit të vërtetë.
Konsiderohej se shtetin e tillë e karakterizojnë tri tipare dalluese, të cilat
janë: 1) fati i përjetshëm; 2) drejtësia e përjetshme dhe 3) paqja e
përjetshme.
Nga aspekti i së drejtës, teologët e shpjegonin përmes tri pikëpamjeve siç
janë: 1) përjetësia; 2)hyjnorja dhe 3) natyrorja e njerëzorja. Kjo ishte edhe
baza e lindjes së skolastikës, e cila paraqet fillin e filozofisë në shërbim të
teologjisë.
. . .
Mbështetje filozofike e këtyre teorive, para së gjithash, ishte teologjia,
(mbështetja teologjike), nga Shën Augustini deri tek Tom Akuinski. Pra,
për më tepër se dhjet shekuj rregullimi shtetëror-juridik u gjend i përçarë
ndërmjet “laikes” dhe “hyjnores”, sikurse edhe çdo gjë ekzistuese që
gjendej midis “të mirës” dhe “të keqes”. Mendimtarët teologjik
konsideronin se shteti laik-fetar nuk është asgjë tjetër përpos hallkë
shtetit të vërtetë, i cili duhet të jetë hyjnor sikurse edhe trupi i njeriut që
nuk është asgjë tjetër përveç hallkë e shpirtit, me copëzimin e të cilit, ai
depërton në amshim. Shteti laik-fetar, (civitas terena), nuk është
personifikim i thjesht i së keqes, por bashkësi iluzore në të cilën robëria
dhe nënshtrimi institucioneve të saj, konsiderohet si dënim për mëkatin
dhe ilaç për gjetjen e shpëtimit. Ajo në të vërtetë është realitet
mashtrues, sepse njerëzit në të jetojnë sipas kërkesave të materiale
(mishërimit), e jo spirituoze (teologjike). Shteti duhej të ishte instrument i
vullnetit të Zotit i cili do të jetë personifikim i tij në politikë dhe e
mishëruar në figurën e sundimtarit. Teoria Teologjike për dallim nga ajo
Antike Greke, njeriun e konsideronte, jo si qytetar, por si nënshtetas i cili
është i detyruar t’i përkulet vullnetit politik të shtetit dhe sundimtarit të
tij, sikurse besimtari që është i detyruar t’i përkulet vullnetit mbinatyror
të Zotit.

13. 12
Teologët, shtetin hyjnor (civitas dei) e kishin definuar si bashkësi të
vërtetë e cila i ka tri tipare dalluese kryesore: 1) fatin i përjetshëm; 2)
drejtësia e përjetshme dhe 3) paqja e përjetshme. Ngjashëm me këtë,
teologët e kanë përpunuar edhe teorinë e së drejtës. Sipas tyre, e drejta
paraqitet në tri pikëpamje themelore, si: 1) e përjetshme; 2) hyjnore dhe
3) natyrore njerëzore. Kjo ishte edhe bazë për lindjen e skolastikës
mesjetare.
3.3. Teoria e epokës borgjeze mbi shtetin dhe të drejtën
Kjo periudhë në filozofi quhet „Makiavelizëm“, sipas Nikolla Makiavelit
(1469-1526), i cili konsiderohet si personifikim i rrethanave në Italinë e
shek. XIV dhe XV, e cila asokohe kishte ekzistuar si një shtet, por ishte
zhdukur mu për shkakun se atë e karakterizonte ekskluzivisht krimi,
plaçkitjet, vrasjet, dhunimet dhe me një fjalë, e keqja dhe amorali.. Në
një shtet të tillë, në metropolin e Papës, u ndërruan Aleksandri i VI –
„Borxhiu“, të cilin e quanin „horr i renesancës“. Në oborrin e tij jetonte
Makiaveli, të cilin e kishte për këshilltar. Ai e ka shkruar një vepër të
jashtëzakonshme letrare, e cila pesëqind vjet më vonë u bë bestseller dhe
bëri „Bum“, me titullin „Sundimtari“ apo „Sunduesi“. Bazë e studimit
(mësimit) makiavelist e përmban fjalia: „ qëllimi arsyeton mjetin“, apo me
fjalë tjera do të mund të thuhej: „përmbi kufoma, drejt qëllimit“.
Makiaveli, këtë libër e ka shkruar, fshehurazi, derisa po jetonte në
oborrin mbretëror. Në të ai e përshkruante posaçërisht sundimtarin,
duke theksuar se sundimtari, para botës, gjithmonë përpiqet të duket
ashtu siç , në të vërtetë, nuk është. Kjo sidomos ka të bëjë me situatat,
në të cilat ai përpiqet të jetë i drejtë, human dhe kur përpiqet tu pëlqejë
të gjithëve. P.sh. Makiaveli thotë: „kur sundimtari ia ledhaton fëmijës
flokët“ edhe atëherë përpiqet të arrijë qëllimin, që të fitohet përshtypja se
është i mëshirshëm por, në të vërtetë, atij fëmije, ai do t'ia kishte „hequr“
kokën, sepse edhe ai fëmijë kur të rritet do të paraqet rrezik për fronin e
tij. Makiaveli paraqet kërkesë të shkëlqyeshme për ndarjen e shtetit dhe
së drejtës nga religjioni dhe morali. Ai thotë se këto sfera duhet të
shikohen dhe konsiderohen si fusha të pavarura, në të cilat rasti do të
jetë shkathtësi ekskluzive për të sunduar, kurse forca e sundimtarit e
mbështetur në aftësinë e tij për tu mbajtur në pushtet, (me çdo çmim,
duke mos zgjedhur mjetet).
Sipas Makiavelit, pushteti nuk rrjedh as nga Zoti, e as nuk nxirret nga
imperativi abstrakt i moralit, por krijohet përmes luftës praktike të
interesit të cilën e fitojnë ata që janë më të aftë. Nuk ka traditë antike që
mbështetet në etikë dhe gjithashtu as traditë mesjetare, sepse ajo
politikën e kishte lidhur për teologjie. Sipas tij, shteti vetvetiu është
qëllim. Për sundimtari, politika është mjeshtri sundimi. Sundimtari i pa
aftë nuk duhet të dhimbset, kurse nga sundimtari i aftë duhet pasur
frikë. Shteti është racionalist, sepse ai është krijesë e arsyes dhe vullnetit

14. 13
të sundimtarit. Është i rëndësishëm efikasiteti i zbatimit, e jo morali i
realizimit. Sundimtari, ekskluzivisht vet, është përgjegjës për suksesin
apo mossuksesin e ndërmarrjeve politike. Ka pasur përpjekje që mësimi
Makiavelist të paraqitet n ditën e gabuar, ku „politika fillon aty ku morali
pushon së ekzistuari“ dhe ku „qëllimi e arsyeton mjetin“. Vlerësimet e
njëanshme për Makiavelin janë të gabueshme. Mënyra dhe teknika e
sundimit mund të jenë të dyanshme – të përdorura për qëllimet më
fisnike, po edhe për qëllimet më të errëta. Dhepse në mënyrë profane apo
laike, megjithatë kjo është herë a parë që shteti, e drejta dhe politika
kishin kuptuar këtë, sepse kjo edhe e përjashtoi metafizikën dhe
teologjinë. Kjo ishte edhe paralajmërim për një botë qytetare kapitaliste
të mbështetur në idetë e konkurrencës së lirë, gjegjësisht sundimin e të
lirëve.
Metoda e të menduarit makiavelist ishte krejtësisht empirike, sepse ai
nuk e kishte shpjeguar sundimin teorikisht, por krejt praktikisht. Në
bazë të (empirizmit) përvojave të veta, ai e kishte krijuar teorinë
„praktike“ të „makiavelizmit“ si filozofi të udhëheqjes me shtetin. Për te
ishin të rëndësishme vetëm faktet, e jo kurrfarë gjendjesh mbinatyrore
(metafizike). Sheshazi mund të thuhet se makiavelizmi është etapë në
rrugën e zhvillimit të shoqërisë njerëzore, e cila i përkiste humanizmit
dhe renesancës. Ky drejtim, në zhvillimin e filozofisë, pothuaj, plotësisht
e ka zmbrapsur skolastikën. „Politika fillon aty ku pushon së ekzistuari
morali“ thoshte Makiaveli. Prandaj, doktrina apo mësimi i tij mund të
pranohet në tërësi, sepse e kritikonte kohën në të cilën jetonte vet.
3.4. Teoria natyraliste-juridike e shtetit dhe së drejtës
Teoria natyraliste–juridike u lind me qëllim të shqyrtimit kritik të
përpjekjeve që fenomeni i shtetit dhe së drejtës të sendërtohet nga
ndikimi i faktorëve jashtë historik dhe mbi historik. Filozofët e këtij
drejtimi u përkisnin shkollave të ndryshme, (holandeze – Grocius;
angleze - Hobsi dhe Lloku; franceze – Ruso; gjermane – Kanti), dhe ata
dalloheshin madje edhe për nga zgjidhjet fundamentale, por edhe kishin
hipoteza të përbashkëta. Teoria natyraliste-juridike gjurmonte një sistem
politiko-juridik i cili do të mbështetej në arsye.
Kjo teori, për herë të parë haset në Greqinë Antike, tek filozofët e rrymës
filozofike të sofizmit. Sofistët fillonin nga hipoteza që ekzistojnë dy lloj
ligjesh: 1) ligji natyror (fizis) dhe 2) ligji njerëzor (homos). Sipas tyre, ligji i
natyrës është i përjetshëm dhe i drejtë, kurse nga ky atribut i tij u
përpoqën së shumti që të sendërtojmë parimin që të gjithë njerëzit janë
nga natyra të lirë dhe të barabartë.
Ndërkaq, ligji njerëzor, përkundrazi, është i pa përkryer dhe kalimtar dhe
se së këndejmi, nëse e sanksionon pabarazinë dhe padrejtësinë, duhet
harmonizuar me ligjin natyror. Përmes këtij harmonizimi filozofët e

15. 14
stoicizmit, më vonë, dëshiruan të tregojnë krejt çka ekziston (natyra,
shoqëria dhe njeriu) duhet të barazohet sipas ligjit unik të natyrës
(logos), në të cilin, njëkohësisht është edhe vet kuptimi i botës dhe i jetës
së njeriut. Këto mendime fillestare të filozofëve antik, teoricienët e
Shkollës natyraliste-juridike i përsëritën edhe në fillim të shek. XVI.
Dallimi konceptor i ligjit natyror dhe atij njerëzor, tek ata u kthye në
distinkt apo dallim midis natyrës dhe të drejtës pozitive. Të përbashkët e
kishin vetëm atë se rregullimi i ardhshëm politik është i mundshëm të
shprehet me të drejtat natyrore të njerëzve, (barazia, liria dhe drejtësia),
të cilat ata i theksojnë madje me vet udhëheqjen dhe arsyen tyre e cila
gjithmonë dominon në shoqëri dhe në natyrë, me gjithë të panjohurat e
deritashme, të cilat duhet të kthehen në realitet historik. Rregullimi
politiko – juridik është i bazuar në njohurinë se arsyeja duhet të bëhet
mbret i botës, në mënyrë që e drejta ekzistuese pozitive të harmonizohet
me atë natyrore dhe njeriut t’i kthehet dinjiteti i tij qytetar e t’i hiqet
nënshtrimi nënçmues. Shqyrtimet e mëtejme të shkollës natyraliste –
juridike ishin të mbështetura në koncepcione të ndryshmet natyrës
njerëzore.
Mendimtarët të cilët kishin qëndrim dhe përcaktim egoist (Hobsi),
konsideronin se lirinë e njerëzve duhet frenuar në shkallën më të madhe
të mundshme. Ata mendimtar, të cilët besonin në anët pozitive të natyrës
njerëzore (Ruso) dhe të cilët konsideronin se prona private i ka ndezë
epshet dhe impulset drejt sundimit, theksonin se ky frenin i lirisë
njerëzore duhet të shkojë deri tek kufiri i domosdoshëm ku do të
baraspeshohej forca e individit dhe bashkësisë. Ata, sikurse Konti, të
cilët përpiqeshin që marrëdhëniet midis njerëzve t’i mbështesin në etikë,
përmes të ashtuquajturit imperativ kategorik (“ vepro ndaj të tjerëve
ashtu siç mendon se edhe ata duhet të veprojnë ndaj teje”), konsideronin
se problemi i lirisë duhet të zgjidhet në kuadër të ligjeve të etikës.
Teoria natyraliste – juridike kishte këndvështrimin unik se shteti dhe e
drejta kanë lindur sipas marrëveshjes shoqërore, (njerëzit, për çështje të
sigurisë personale dhe mirëqenies së bashkësisë, kanë hequr dorë nga
ajo pjesë e lirisë, e cila ishte e domosdoshme për ekzistencën e tyre dhe
të bashkësisë si tërësi). Produkt i arsyes, për këtë, do të duhej të jenë
ligjet pozitive. Sipas mendimit të shkollës angleze (Hobsi, Lloku) sistemi
politiko – juridik, përmes dhunës shtetërore-juridike do ta frenonte
natyrën egoiste të qenies njerëzore dhe do ta sillte atë në kufij të sistemit,
i cili mund të jetë monarki absolute (Hobsi) me forcë tiranike të shtetit
dhe mbretit, apo monarki kushtetuese dhe parlamentare (Lloku) me një
ndarje të caktuar të pushtetit dhe me një forcë të kufizuar të vet mbretit.
Pikëpamjet e shkollës franceze janë pak më të ndryshme: Sistemi
politiko-juridik duhet të jetë i rregulluar si sistem i “institucioneve të
mira politike (Ruso), të cilat do të garantojnë të drejtat natyrore të

16. 15
njerëzve dhe tu mundësojnë atyre të drejtën ligjore në kryengritje, nëse
sistemi i tillë nuk e kryen funksioni e vet burimor – të vendosë
marrëdhënie të baraspeshuara ndërmjet forcës së shtetit dhe lirisë së
individit.
Për gjermanin Kont i cili, sipas ithtarëve të tij, ishte themeluesi i vërtetë i
socializmit gjerman, e jo Marksi, qëllimi i përsiatjes mbi shtetin dhe të
drejtën ka qenë bashkësia e njëmendtë njerëzore – duke i vënë në pah
vlerat morale të njeriut..
. . .
Pothuaj të gjithë teoricienët e shkollës natyraliste të së drejtës insistonin
në dy lloj argumentesh. I pari prej tyre, kishte të bënte me njohurinë se
shteti dhe e drejta janë krijesa historike dhe kanë funksion të caktuar
shoqëror dhe se ndërmjet sistemit e lirisë është e nevojshme masa e
arsyeshme e cila mund të realizohet me kontratë shoqërore, me të cilën,
sipas tyre, ka lindur edhe shteti. Në qoftë se këta mendimtarë janë
përpjekur së këndejmi që esencën e shtetit dhe së drejtës ta nxjerrin nga
historia e saj, atëherë ata mund të konsiderohen realistë. Lloji tjetër i
argumentit, sillej mbi historinë, sepse shtetin krejtësisht e konsideronte
si akt të vetëdijes, nga i cili shihet se teoria natyraliste e së drejtës e ka
lëshuar terrenin e historisë reale dhe ka dalë në sferën e idealizmit
politik.
3.5. Teoritë mbi shtetin dhe të drejtën, e epokës e borgjeze
Kjo është periudha e shek. XVII, XVIII dhe gjysma e parë të shek. XIX,
pra nga koha e revolucioneve borgjeze, të cilat ishin ekonomike dhe
politike dhe të cilat e vendosën një mënyrë krejtësisht tjetër të jetës, me
shfaqjen e disiplinave të reja – sociologjisë dhe politikologjisë dhe me
ndarjen e teorisë së shtetit dhe së drejtës në shkencë të veçantë.
Revolucioni Borgjez-Francez i vitit 1789, në Evropë bëri kthesa të mëdha.
Paraqitja e Hegelit si mësues i Marksit, të cilin më vonë Marksi parimisht
e kritikoi dhe u nda me të, ishte jashtëzakonisht me rëndësi. Periudha e
esencializmit, e Hegelit, karakterizohet me atë se Hegeli konsideronte se
me historinë e botës më parë udhëheq filozofia e caktuar e cila në etapa
të ndryshme të përpjekjeve të saj zbaton frymën botërore si dëshmi
absolute të ndodhive të gjithmbarshme.
Shteti dhe e drejta, sipas Hegelit, kalojnë nëpër tri periudha:
1) Despotizmi pariatik (mbretëritë e mëdha orientale të botës së vjetër–
Kina, India, Mesopotamia, Egjipti, ku i lirë është vetëm një, d.m.th.
despoti);
2) Oligarkia antike – në të cilën e lirë është vetëm pakica, d.m.th.
qytetarët.

17. 16
3) Demokracia e perëndimit – ku janë të lirë të gjithë.
Hegeli nuk pretendonte ta ndërtonte shtetin ideal, (siç duhej të ishte),
por të kuptuarit e shtetit real, ( ashtu siç ishte). Organizimin e tij ai e
kuptonte si organizim të lirisë substanciale, d.m.th. uniteti i interesit të
posaçëm dhe të përgjithshëm, me çka nënkuptonte, bashkimin e
interesit të përbashkët dhe individual. Lidhur me këtë Hegeli pohonte se
burokracia është ajo forcë, e cila ka mundësi ta realizojë organizimin e
lirisë substanciale. Ai mbështetej në atë se burokracia – faktorët
shtetëror më së miri e njohin interesin e vet popullit. Këtu Marksi iu
kishte kundërvënë plotësisht Hegelit, sepse sipas tij, burokracia është
një e keqe e madhe e cila shtetin po e shndërronte në pronë.
3.6. Teoritë politike dhe sociologjike mbi shtetin dhe të drejtën.
Në gjysmën e parë të shek. Të XIX ndodhën dy ngjarje të rëndësishme:
1. Formimi i dy shkencave të reja; sociologjisë dhe politikologjisë – nga
filozofia dhe historia e deriatëhershme. Shkenca duhej të bëhej e
dobishme, sipas Ogyst Kontit (1839) do të thotë reale, për dallim nga
antika, e cila sipas tij ishte metafizike - mesjetare, gjegjësisht teologjike.
2. Paraqitja e marksizmit dhe teorisë së tij mbi shoqërinë, i
ashtuquajturi socializëm shkencor.
Që nga Konti ishte rrënjosur ideja se përmes njohjes së ligjeve objektive
të zhvillimeve shoqërore mund të ndërtohet sistemi i të menduarit mbi
ardhmërinë dhe se njeriu, vetëm duhet t’i përshtatet asaj njohjeje.
Shkencës i ishte besuar detyra e koordinimit të ligjeve progresive në
frymën qasjeve metodologjike dhe kërkesave pozitiviste. Mirëpo qëllimi i
vërtetë i “shkencës pozitive” ishte që ta ruaj shoqërinë nga debatet
.revolucionare. Koncesionet ndaj shtresave të shtypura shërbenin për
neutralizimin e opozitës. Filozofia politike liberale e shek. XVIII dhe
gjysmës së parë të shek. XIX, përpiqej që shoqërinë qytetare ta ruaj nga
debatet. Asokohe u zhvilluan teori të ndryshme mbi faktorët.
Varësisht nga ajo se cili nga faktorët konsiderohej vendimtar,
dalloheshin:
1. Teoria psikologjike, e cila fillon nga roli vendimtar i faktorit
psikologjik. Ndarja e njerëzve në lider dhe nënshtetas krijon efekte
psikologjike të një normaliteti;
2. Teoria biologjike, sipas të cilës faktori themelor përmbahet dhe
shihet në konstitucionin biologjik të njeriut. Sipas kësaj teorie, biologjia

18. 17
është ajo që tek njeriu e ka mbjellë prirjen për sundim. Nga kjo
pikëpamje janë zhvilluar variantet e teorive të ndryshme;
3. Teoria organike, i ngjanë pakëz teorisë biologjike, por kjo nuk zhytet
në racizëm. Sipas saj, ndërmjet individit dhe shtetit ekziston një unifikim
organik, i cili vërehet në kushtëzimin funksional, të bazuar në ndarjen e
punës. Sipas kësaj teorie, si çdo organizëm tjetër, edhe ai shtetëror-
juridik zhvillohet dhe zhduket sipas ligjshmërive të njëjta, në bazë të të
cilave ekziston bota tjetër organike.
Ndërkaq, teori sociologjike - juridike mbi shtetin dhe të drejtën mund të
quhen vetëm ato të cilat lindjen e tyre e shpjegojnë më së shumti me anë
të ndikimit të faktorëve shoqëror, pra si rezultat i veprimit të faktorëve
shoqëror.
Të tilla janë teoritë e dhunës dhe solidaritetit;
- Teoria e dhunës fillon nga ekzistimi i klasave në shoqëri, me ç’rast
mendimtarët e kësaj teorie, theksin e tyre e vënin në momentin e
jashtëm të procesit të lindjes së shtetit (dhuna e një grupi ndaj grupeve
tjera, p.sh: fiset nomade ndaj atyre bujqësore). Kështu shteti bëhet
mbiklasor, kurse roli i tij represiv bëhet i karakterit të përgjithshëm
shoqëror.
- Teoria e solidaritetit e pranon ekzistimin e klasave dhe shtresave të
kundërta shoqërore si dhe të grupeve sunduese dhe atyre të nënshtruara
shoqërore. Kundërvënia e grupit gradualisht evoluon dhe kristalizon
interesat e përbashkëta.
Kjo teori ishte e bindur se në shoqëri krijohen spontanisht interesat e
përgjithshme, të cilat pastaj shteti detyrohet t’i mbrojë me mjetet e veta
të dhunës. Këtë rol mbiklasor të shtetit duhet ta kryej, por vetëm në
kuptimin operativ, aparati i nëpunësve të shtetit, (burokracia).
3.7. Teoritë e elitizmit mbi shtetin dhe të drejtën
Teoritë e elitizmit, (shek. XIX dhe XX)), fillojnë nga hipoteza e përbashkët
se të gjitha shoqëritë njerëzore janë ndarë në shoqëri “masive” dhe “elite”
dhe që një gjë e tillë do të vazhdojë përderisa të ekzistojë gjinia njerëzore
(Pareto thotë: “historia nuk është asgjë tjetër përveç se varrezë e elitave”).
Përfaqësuesit e kësaj teorie, elitat i kanë dalluar sipas aftësive të lindura
(psikologjike, biologjike, trashëguese-gjenetike), ose sipas vetive të fituara
( prejardhjes, pasurisë, pozitës, autoritetit, etj.). Si elitën më të
rëndësishme e kanë spikatur elitën politike, sepse ajo udhëheq me
shtetin dhe ka ndikimin më të madh në shoqëri.

19. 18
Përfaqësuesit më të rëndësishëm të teorisë së elitizmit janë:
Vilfred Pareto i cili, për radhitje në elitë, si kriter e merr suksesin në
jetë. Sipas tij, socializmi ua siguron suksesin atyre që vijnë nga klasat
dhe e konsideron atë si më të mirin për emancipimin (edukimin) e
klasave;
Robert Mihels, i cili e ka formuluar “ligjin e hekurt të oligarkisë”. Ai
thotë: “Çdo organizim, sidomos ai politik, në momentin kur krijohet,
tjetërsohet në strukturë të veçantë. Arsyeja e kësaj është se ndodhë
ndarja e punës, e cila në problematikën e organizimit politik futë
problematikën e tjetërsimit të interesave të posaçme.;
Jozef Shumpeter, i cili e ka dhënë definicioni për demokracinë si “qeveri
e popullit”. Ai nuk ishte në anën e pluralizmit politik. Më tepër e
përfaqësonte tezën se: “nga zgjedhësit – elektorati përzgjidhet elita e cila
duhet të udhëheq, sepse masa nuk mund të nxjerr vendime;
Rejmon Aron, i cili e përshkruan elitën politike si “kategori të
ndryshme të qeverisësve”, kurse ato kategori, thotë ai, mund të jenë “të
ndara” dhe “të bashkuara”. Elita e ndarë është karakteristikë e vendeve
të zhvilluara industriale në të cilat ekziston pluralizmi demokratik, kurse
elita e bashkuar gjendet në vendet me organizim totalitar politik.
Kapitulli II
SHTETI SI ORGANIZATË JURIDIKE DHE POLITIKE
1. Shteti si organizatë juridike
Shteti është organizatë juridike dhe kjo vërehet menjëherë porsa t'i hyhet
studimit të tij, sidomos studimit në kuptimin juridik. Pra, shteti, nga
shumë pikëpamje është organizatë juridike, por ne këtu do t'i përmendim
tri pikëpamje të cilat atë e vërtetojnë si organizatë juridike.
Së pari, shteti është organizatë juridike për arsye se ai e krijon të drejtën
dhe e zbaton atë, gjegjësisht thënë më saktë ai e garanton zbatimin e së
drejtës me anë të sanksioneve të tij. Shteti, në të vërtetë, nuk e krijon vet
drejtpërdrejt tërë të drejtën, sepse këtë e krijojnë edhe subjektet tjera.
Mirëpo, shteti gjithmonë dhe në mënyrë të pavarur vendos për zbatimin e
sanksioneve të tij mbi shkeljet e normës publike, me çka ai normën
përkatëse edhe e bënë normë juridike dhe kështu në mënyrë indirekte
merr pjesë në krijimin e saj edhe atëherë kur ai nuk është krijues i
drejtpërdrejtë i normës. Por, kjo çështje ne tash këtu nuk na intereson,
sepse me këtë lëndë merret Teoria e së Drejtës;

20. 19
Së dyti, shteti është organizatë juridike edhe për faktin se ai është i
organizuar me ndihmën e normave juridike që do të thotë me normat të
cilat e rregullojnë organizatën e shtetit (d.m.th. me të cilat është
rregulluar se cilat janë organet e tij, si janë ato organe të formuara, në
çfarë marrëdhëniesh reciproke qëndrojnë ato dhe cilat janë kompetencat
e tyre) – normat juridike. Kur themi normat juridike, atëherë me këtë
mendojmë se këto janë normat të cilat i sanksionon shteti me anë të
monopolit të tij të dhunës fizike. Në realitet, këtu del se të gjitha normat
mbi organizimin e shtetit nuk mund të jenë norma juridike, sepse
pikërisht normat mbi organet më të larta shtetërore, organet sovrane,
nuk mund të jenë norma juridike për arsye se mbi këto organe nuk
mund të aplikohet sanksioni shtetëror, sepse këto organe vet duhet t’i
aplikojnë sanksionet ndaj organeve tjera më të ulëta se vet. Merre me
mend sikur organet e larta shtetërore të ishin të organizuara ashtu që të
zbatonin sanksione shtetërore ndaj njëri tjetrit, ashtu që asnjë prej tyre
të mos jetë sovran?! Por, nëse kjo edhe mund të paramendohet
teorikisht, në praktikë do të kishte qenë e pamundur të zbatohet deri në
fund, sepse në raste të caktuara për shkak të nevojës së plotfuqisë, më
në fund një organ do të ishte e domosdoshme të jetë sovran. Një dobi
praktike nga kjo, ndoshta do të ishte , sepse do të mund të zvogëlohej
masa e sovranitetit të ligjit me çka kufizohet pushteti i ligjvënësit.
Mirëpo, as kjo tashti këtu nuk na intereson. Për ne është e rëndësishme
të cekim se shteti, praktikisht, është i organizuar përmes së drejtës; dhe
Së treti, shteti është organizatë juridike edhe për faktin se kjo veprimtari
apo aktivitet i tij është i definuar me anë të së drejtës. Kur e themi këtë,
atëherë dëshirojmë qartazi që veprimtarinë e shtetit ta dallojmë nga
organizimi i tij. E drejta e rregullon organizimin e shtetit. Mirëpo, organet
shtetërore, të cilat veç janë formuar njëherë, atëherë ata edhe duhet të
punojnë diçka dhe të veprojnë.
Kur themi se e drejta e përcakton veprimtarinë e shtetit, gjegjësisht
organeve të tij, atëherë nuk mendojmë të themi se ajo e rregullon vetëm
organizimin, por se e cakton edhe përmbajtjen, që do të thotë atë se çka
kanë për të punuar. Dhe me të vërtetë organet shtetërore në veprimtarinë
e vet kryejnë dy lloj aktesh – aktet materiale dhe aktet juridike.
Përmbajtja e të dy llojeve të akteve është e caktuar përmes së drejtës, që
do të thotë me akte paraprake juridike. P.sh. kur ligjvënësi miraton ligje,
atëherë ai e bënë atë që ia ka caktuar një akt paraprak juridik –
kushtetuta., ose kur gjykata nxjerr aktgjykimin, ajo e bënë atë që
paraprakisht ia ka caktuar ligji, etj.

21. 20
2. Qëllimi i shtetit
Nën ndikimin e synimeve të kohës që shoqëria të ngritët mbi shtetin, rusi
Korkunov dhe francezi Gigui kanë spikatur teorinë se shteti nuk është as
objekt, e as subjekt, por marrëdhënie juridike apo edhe një varg
marrëdhëniesh, mbështetja e të cilit është vartësia e ndërsjellë individit,
grupeve shoqërore dhe institucioneve publike, me ç’rast organet
shtetërore nuk i shërbejnë shtetit për shoqërisë. Kësaj teorie i shihet për
të madhe sepse e ka nënçmuar shtetin dhe primatin e tij që ta zbutë
egon dhe mospajtimet të cilat dominojnë në shoqëri.
Nocioni i qëllimit të shtetit, mund të definohet në mënyra të ndryshme.
Subjektivisht, qëllimi i shtetit definohet si detyrë e tij (dhe së drejtës) të
cilën ia shtron ai i cili e krijon dhe e ruan dhe mirëmban. Subjektivisht,
qëllimi i shtetit definohet si rol apo ndikim që shteti (dhe e drejta) e ka në
shoqëri.
Qëllimi i shtetit në rastin e parë nënkupton detyrën të cilën shteti “duhet
ta kryej” realisht në shoqëri, kurse në rastin e dytë, ndikim, çfarë në të
vërtetë shteti “e ka realizuar” në shoqëri.
Së këndejmi, nocioni normativ mund të dallohet nga nocioni faktik i
qëllimit të shtetit. Mirëpo duhet pasur parasysh se, kuptimin subjektiv,
qëllimi i shtetit në nuk mund të përkufizohet si detyrë e tij, por si diç që
ai e realizon nga detyrat e veta duke vepruar dhe ndikuar në shoqëri.
Këtë qëllim, ndonëse në masë të ndryshme, secili shtet dhe gjithmonë e
realizon, sepse po të ishte ndryshe atëherë ai edhe do të pushonte së
ekzistuar. Në teori, qëllimi i shtetit gjithashtu përkufizohet në mënyrë
sintetike dhe analitike. Sipas mënyrës së parë, shteti e ka vetëm një
qëllim i cili realizohet përmes një vargu të tërë qëllimesh të ndryshme
konkrete. Me fjalë tjera, qëllimi i shtetit definohet sipas tërësisë
shoqërore.
Sipas mënyrës së dytë, më tepër shikohet në ligjet konkrete të cilat
definohen si qëllime të shtetit. Në kuadër të mënyrës sintetike, ekzistojnë
dy grupe kryesore të teorive moniste mbi qëllimin e shtetit. Të parës i
përkasin ato pikëpamje të cilat konsiderojnë se qëllimi i shtetit është
mbrojtja e interesave të përgjithshme shoqërore; të mirat e përgjithshme,
mirëqenia e përgjithshme, solidariteti, etj. Grupit të dytë i takojnë ato
pikëpamje sipas të cilave qëllimi themelor apo i vetëm i shtetit është
mbrojtja e interesave të posaçme shoqërore, në mesin e të cilave vend të
veçantë ka interesi klasor. Në kuadër të mënyrës analitike ekzistojnë
gjithashtu disa teori dualiste, do të thotë teori pluraliste mbi qëllimin e
shtetit. Sipas kësaj mënyre, shteti ka disa qëllime.

22. 21
Veprimet e shtetit këtu duhet ndarë nga qëllimet e tij, pra veprimtarinë e
shtetit si grup i të gjitha veprimeve konkrete të organeve shtetërore, të
cilat ndërmerren për realizimin e qëllimit themelor të shtetit.
Veprimtaritë e shtetit janë të shumta, të llojllojshme dhe secila prej tyre i
ka qëllimet e afërta dhe të largëta, të cilat shpeshherë është shumë
vështirë të ndërlidhem me qëllimet themelore të shtetit. Mirëpo,
prapëseprapë, kjo nuk do të thotë se veprimtaritë e tilla janë të
paqëllimta. Çdo veprimtari e organit shtetëror e ka qëllimin e vet konkret,
i cili së bashku me qëllimet tjera e përbënë qëllimin unik të shtetit. Këto
qëllime të posaçme janë të renditura në pikëpamje hierarkike dhe në
shkallë paralele me shkallët tjera të organeve shtetërore dhe shkallën e
akteve private. Veprimtaria e shtetit, në këtë zinxhirë paraqet mjetin për
realizimin e qëllimit të shtetit, derisa qëllimi i shtetit personifikon lidhjen
dhe bashkimin e të gjitha veprimtarive shtetërore.
3. Rregullimi shtetëror – juridik
Rregullimi shtetëror – juridik vetvetiu paraqet një sistem shkëlqyeshëm
të formuar me elemente të llojllojshme, ku çdonjëri nga ato elemente e ka
funksionin e vet; si p.sh. organet shtetërore si pjesë të organizatës
shtetërore apo aktet juridike si pjesë të sistemit juridik paraqesin
bartësin e funksioneve parciale. Sikurse që struktura e sistemit të
tërësishëm shtetëror – juridik është tërësi e pjesëve, ashtu edhe
funksioni i kësaj krijese është vetëm tërësi e funksioneve parciale të
ndërlidhura reciprokisht dhe të koordinuara mirë, ku funksionet e disa
pjesëve shkrihen në një tërësi. Organet janë ekzekutuese apo zbatuese të
pjesës së caktuar të aktiviteteve shtetërore. Funksionet e diferencuara
këtu imponojnë nevojën e ekzistimit të organeve të specializuara përmes
të cilave kryhen këto funksione. Përmes veprimtarive shumë konkrete, të
ndërlidhura në mënyrë të harmonishme, në formë të akteve materiale
dhe juridike, kryhet aktivitet shumë voluminoz. Në këtë mënyrë, sistemi
shtetëror – juridik është vepër e formuar, një sistem specifik i
elementeve, ku vjen në shprehje parimi i konsolidimit të funksionit të
përgjithshëm në bazë të funksioneve parciale. Në këtë pikëpamje, sistemi
shtetëror – juridik është vetëm rast i veçantë i një dukurie të
përgjithshme, e cila është karakteristike për të gjitha krijimet dhe
përgjithësisht për të gjitha sistemet sidokudo të formuara, të numrit të
caktuar të pjesëve përbërëse.
Sistemi shtetëror-juridik, me funksionin e tij specifik, ushtron ndikim të
caktuar të domosdoshëm në shoqëri, gjegjësisht brenda shoqërisë
globale. Në këtë funksion vërehet raporti i caktuar i sistemit shtetëror-
juridik dhe shoqërisë në të cilën ekziston ai sistem. Kjo krijesë rrjedh nga
shoqëria dhe vepron në shoqëri duke iu kthyer asaj dhe duke ushtruar
ndikimin e vet. Funksioni tregon rolin, destinimin dhe efektet e plota të
ekzistimit të këtij “produkti”. Nëse dihet se ligjshmëritë, në përgjithësi,

23. 22
janë rregull dhe nevojë e ndërlidhjes dhe ndikimit të ndërsjellë të dy a më
tepër dukurive, atëherë rezulton se vet funksioni, si dinamizëm i
tërësishëm, në funksionimin e sistemit shtetëror-juridik, i cili prodhon
edhe pasoja të caktuara për shoqërinë, na paraqitet si një fenomen
objektiv i shoqërisë. Në të vërtetë paraqitet “pjesa” e ligjshmërisë së
ndërlidhjes së këtyre dy entiteteve, të cilat zënë vendin e palëve në
relacionin përkatës dhe së këndejmi edhe vet funksioni paraqitet si një
fenomen objektiv shoqëror. Ky objektivitet paraqet pikën fillestare për
kritikën e të gjitha dispozitave metafizike, mistifikuese dhe antropomorfe
të funksionimit të sistemit shtetëror-juridik (të cilat, funksionin e
definojnë si “një qëllim” apo si një varg “qëllimesh” e të ngjashme.).
4. Marrëdhënia e shtetit dhe së drejtës
Definicioni i “shtetit” , për shkak të llojllojshmërisë së materies që
zakonisht e karakterizon këtë term, shumë është vështirësuar. Kjo fjalë
nganjëherë përdoret në kuptimin shumë të gjerë të saj, ashtu që
ndonjëherë nënkupton edhe “shoqërinë” si të tillë, apo edhe ndonjë forme
speciale të “shoqërisë”. Mirëpo, kjo fjalë, gjithashtu njësoj shpesh
përdoret edhe në kuptimin e saj të ngushtë, që nënkupton një organ të
posaçëm shoqëror, p.sh. qeverinë apo qytetarët, “kombin”, apo edhe
territorin e tyre të banimit. Gjendja e pakënaqshme e teorisë politike, e
cila është në thelbin e teorisë së shtetit, në masë të madhe rrjedh nga
andej, sepse mendimtarët dhe hartuesit e ndryshëm diskutojnë për
probleme shumë të ndryshme me të njëjtin emër, e madje i njëjti
hartues pa vetëdije përdorë të njëjtën fjalë, por me domethënie të
ndryshme. E drejta pozitive në pikëpamje empirike na paraqitet në formë
të sistemeve shtetërore-juridike, të cilat janë të lidhura njëri me tjetrën
përmes sistemit ndërkombëtar. Pra, nuk ka të drejtë absolute, por
ekzistojnë vetëm sisteme të ndryshme të normave të së drejtës – angleze,
franceze, amerikane, e drejta meksikane, etj. - sferat e vlefshmërisë të së
cilave janë të kufizuara në mënyrë shumë karakteristike dhe mund t’ia
shtojmë kësaj edhe tërësinë e normave për të cilat po flasim si e drejtë
ndërkombëtare. Për tu definuar e drejta, nuk është e mjaftueshme të
paraqitet vetëm dallimi ndërmjet të ashtuquajturave norma juridike dhe
normave tjera të cilat e rregullojnë sjelljen e njerëzve, por duhet
gjithashtu të shpjegojmë se cila është natyra specifike e këtyre sistemeve
të normave të cilat paraqesin manifestimin empirik të së drejtës pozitive,
si janë ato të kufizuara ndër veti dhe në çfarë marrëdhëniesh qëndrojnë
ato. Ky pra është problemi që paraqet shteti si një fenomen juridik dhe
detyra e teorisë së shtetit është që, si degë e teorisë së të drejtës, ta
zgjidh këtë problem.
Për çështjen e shtetit si person, ekzistojnë tri sisteme: shteti si funksion i
thjesht; shteti si person juridik, gjegjësisht si qenie e gjallë apo si individ
dh më në fund shteti si bashkësi. Dy të parat janë të pamjaftueshme,

24. 23
madje edhe kontradiktore. Shteti është më tepër se fiksion, qoftë ai i
krijuar nga doktrina apo nga vet ligji. Ky pohim është i pasaktë edhe për
bashkësitë e zakonshme ndonëse për to mund të thuhet pa ndonjë
kontradiktë. Edhe shteti dikur konsideronte se mund të formojë lirisht
shoqata, apo së paku në pikëpamje juridike t’i mundësojë ato. Mirëpo,
kur është fjala për vet shtetin, këtu bie në rreth vicioz, (pra shteti jep
ligjin, kurse ligji e krijon shtetin). Në të vërtetë, shteti është një
marrëdhënie juridike, por nëse do edhe “organizëm shoqëror” sikurse
edhe çdo shoqatë, por kur është fjala tek shoqata atëherë kemi do lloje të
tilla.
Njëri lloj i tyre është i krijuar lirisht nga ana e individëve, me qëllim që të
arrihet dobia e caktuar; tregtare, shkencore, etj dhe këto janë shoqata të
zakonshme. Lloji i dytë i tyre, mund të thuhet, janë shoqatat e
kushtëzuara nga vet natyra, e këto janë shoqatat e quajtura natyrore apo
të nevojshme, siç është familja ose shteti dhe të cilat rezultojnë nga vet
natyra e njeriut, prej nga rrjedh edhe vet emri i kësaj “organizate”, me të
cilin shpesh sot pykëzohen këto, për dallim nga shoqatat e kontraktuara.
4. Funksioni publik i shtetit
Nocioni i shërbimit publik, shkurtimisht, mund të përshkruhet apo të
shprehet kështu: ky shërbim është veprimtari nënkupton çdo veprimtari
kryerjen e së cilës, drejtuesit e saj duhet ta rregullojnë, sigurojnë dhe
kontrollojnë. Meqenëse ky është i rëndësishëm dhe i domosdoshëm për
zhvillimin e ndërvarësisë shoqërore si i tillë mund të jetë plotësisht i
siguruar vetëm me ndërmjetësimin e forcës të cilën e disponojnë
drejtuesit e tij.
Karakteri objektiv i shërbimeve publike; ligji mbi shërbimin publik, i cili
është vetëm pranim dhe zbatim i obligimit të përgjithshëm dhe i cili u
imponohet drejtuesëve; karakteri i përbashkët i të gjitha akteve
administrative, sepse të gjitha ato kanë për qëllim shërbimin publik, janë
tri elementet themelore të sistemit.
Udhëheqësit dhe nëpunësit nuk janë tashmë zotëri apo patronë, të cilët
nënshtetasve ua imponojnë pushtetin sovran apo sundimin
(imperiumin), as organ i personalitetit kolektiv i cili komandon. Pra ata
tashmë vetëm udhëheqin me punët e përbashkëta.
6. Natyra juridike e ekzistimit të shtetit
Një organizatë, për tu konsideruar shtetërore, është e domosdoshme që
ta vendosë sovranitetin e vet të plotë në tërë territorin e saj.

25. 24
Kjo do të thotë se shtetin e përcaktojnë këto tri elemente në vijim:
1. territori;
2. popullsia; dhe
3. pushteti sovran.
Disa teoricienë të drejtësisë konsideronin se është e domosdoshme që
shteti ta ketë edhe elementin e katërt, i cili është njohja ndërkombëtare.
Dominoi mendimi se për ekzistimin e shtetit nuk është e domosdoshme
njohja ndërkombëtare, sepse shteti mund të ekzistojë edhe pa njohje
ndërkombëtare, siç ishte rasti me ish Jugosllavinë, pas shkatërrimit të
RSFJ.
Sa u përket elementeve të përmendura, është me rëndësi të theksohet se
për ekzistimin e shtetit është i nevojshëm ekzistimi kumulativ i të tri
elementeve së bashku. Në rast se do të mungonte njëri nga të tri
elementet, atëherë shteti nuk mund të ekzistojë. Por edhe sikur shteti,
me humbjen e njërit prej elementeve, të pushonte së ekzistuari, prapë
vështirë është të supozohet se mund të shuhet edhe popullsia e tërë.
Kurse po të kihet parasysh se, sipas të drejtës ndërkombëtare, përdorimi
i dhunës është i ndaluar si mjet i zgjidhjes së marrëdhënieve
ndërkombëtare, atëherë është gjithashtu vështirë të supozohet se edhe
territori i shtetit mund të humbet. Pra, mund vetëm të bëhet fjalë për
pushimin e ushtrimit të pushtetit efektiv në tërë territorin dhe hapësirën
shtetërore. Kështu ishte rasti edhe me shkatërrimin e Jugosllavisë. Në
rasti e saj, fjala ishte për ndryshime esenciale dhe gjithëpërfshirëse dhe
të cilat sollën deri tek pushimi i funksionimit të sistemit juridik si sistem
i institucioneve të përbashkëta. Ndryshimet e atij lloji patën për pasojë që
pushteti efektiv nuk arriti deri tek të gjitha pjesët e territorit jugosllav
dhe kështu qeveria e saj nuk funksiononte për tërë popullsinë dhe në të
gjitha njësitë federale apo republikat e saj. Ndonëse natyra juridike e
kontinuitetit të shtetit nuk e ka mbështetjen e saj në asnjë normë të
brendshme apo të së drejtës ndërkombëtare dhe pavarësisht nga ajo se
kontiniuteti është vetëm një konstruksion teorik, i cili është nxjerrë nga
disa parime të së drejtës ndërkombëtare, prapëseprapë kontinuitet i
ekzistimit të shtetit ka rëndësi, madje fortë të madhe, sepse përmes tij
sigurohet vazhdimësia e së drejtës dhe nuk lejohen çfarëdo ndryshimesh
kundërligjore, të cilat do të mund të sillnin në pyetje sigurinë juridike të
shtetit si subjekt i së drejtës ndërkombëtare.
7. Struktura e pushtetit shtetëror
Shteti si organizatë e cila disponon me monopolin legjitim të dhunës në
shoqëri, konstituohet në atë moment kur të ketë arritur që ta vendos
sovranitetin e vet në territorin e caktuar. Në këtë kuptim, lirisht mund të

26. 25
themi se sovraniteti është vetëm shprehje juridike e monopolit të dhunës
fizike dhe se për ekzistimin faktik të një shteti mjafton dominimi në atë
pjesë të territorit gjeofizik dhe gjeopolitik, të cilin mund ta mbulojë ai
monopol.
Struktura e pushtetit politik përfshinë tri elemente si vijon:
1. organizimin e pushtetit në hierarkinë shtetërore;
2. sovranitetin; dhe
3. organet shtetërore.
7.1. Organizimi i pushtetit në hierarkinë shtetërore
Dëshira sunduese në shtet, diferencohet me vendosjen e organizimit të
pushtetit, përmes pushtetit ligjvënës, , ekzekutiv dhe atij legjislativ. Kjo
ndarje, njëherazi shprehë edhe strukturën e pushtetit në nivelin
shtetëror.
Organizimi i saj është i tillë që siguron zbatimin e vullnetit udhëheqës në
mënyrë unike, por nga aspektet e ndryshme. Pushteti ligjvënës këtë
vullnet legjitim e shprehë në mënyrë imperative (komanduese) dhe ia
siguron këtij edhe mbrojtjen në rast se ky nuk respektohet. Pushteti
ekzekutiv ka për detyrë të zbatojë projektet apo paramendimet e tij,
kurse pushteti legjislativ ka për detyrë ta bëjë kontrollin dhe të shqiptojë
aktgjykimet mbi ato sjellje, të cilat nuk janë në harmoni me sjelljet e
projektuara apo të paramenduara. Në këtë mënyrë pushteti shtetëror
siguron integritetin dhe se çështja e mekanizmave organizativ të
ekzekutimit të tij, qëndron vetën në atë se a do të zhvillohet ai proces në
mënyrë demokratike (sipas vullnetit të popullit) apo në mënyrë
automatike (sipas vullnetit të individit).
7.2. Sovraniteti i pushtetit shtetëror
Sovraniteti në pikëpamje etimologjike,(nga frëng. Souverain-i pakufizuar,
kulminant, i pavarur; sovereignty, souverainete, souveranitat; kurse
shprehja jonë me të njëjtën domethënie është: supremitet apo
kryekomandë, gjithnjë e më rrallë haset), paraqet atributin (cilësinë) e
shtetit si subjekt i së drejtës ndërkombëtare, i cili ushtron pushtet ndaj
popullit në territorin e vet shtetëror. Sovraniteti, „de fakto“ dhe „de jure“
do të thotë ushtrim i pushtetit, prej nga rezulton edhe kompetenca e tij
që ai pushtet tu urdhërojë personave në territorin e vet. Në bazë të atyre
kompetencave, ushtrimi i pushtetit është i pavarur nga çdo pushtet
tjetër. Pushteti në shtet është i lirë në vendimmarrje, kurse pushtetit të
lartë si të tillë, parimisht i nënshtrohen të gjithë personat dhe gjërat që
gjenden në territorin e caktuar. Nocioni i sovranitetit në bashkësinë
moderne ndërkombëtare, i kuptuar si nocion juridik, nuk është absolut..
Pushteti liria dhe pavarësia e subjektit sovran ndërkombëtar nuk janë të

27. 26
pakufizuara. Kur nocioni i sovranitetit përdoret në të drejtën
ndërkombëtare, edhe atëherë ai ka kufizime të domosdoshme sipas
sistemit objektiv ndërkombëtarë me vet faktin se ekziston e drejta
ndërkombëtare publike. Krahas kufizimeve të cilat, nocionit të
sovranitetit, ia imponon e drejta zakonore ndërkombëtare, subjektet edhe
matej kufizohen sipas çdo zotimi të detyrimeve kontraktuese.
Në doktrinën e teorisë dhe praktikës së të drejtës ndërkombëtare, krahas
shprehjes sovranitet, na paraqitet edhe shprehja pavarësi, nganjëherë si
sinonim, kurse nganjëherë edhe si e paqartë në relacion me shprehjen
sovranitet. Në periudha të ndryshme historike, ai bartës i sovranitetit,
paraqitet sovrani, (monarku) apo shtresa e caktuar shoqërore, p.sh.
aristokracia, proletariati apo edhe tërë populli.
Me përdorimin e shprehjes sovranitet, në marrëdhëniet ndërkombëtare,
shpesh dëshirohet të theksohet e drejta e subjektit të së drejtës
ndërkombëtare për vendosje të lirë, jo vetëm në kuadër të rregullimit të
vet të brendshëm ekonomik, shoqëror dhe politik, por edhe për politikën
e tij të jashtme për hyrje në lidhje të ndryshme ndërkombëtare, në
organizata ndërkombëtare, nënshkrimin dhe ratifikimin e marrëveshjeve
ndërkombëtare, dhe tërë këtë, natyrisht, në suaza të kufizimeve
eventuale tashmë ekzistuese.
Shprehja sovranitet, në praktikë dhe në doktrinë përdoret në shenjë të
tërësisë së të gjitha të drejtave, të cilat subjekti juridik-ndërkombëtarë i
ushtron pikërisht për faktin se e posedon atributin e sovranitetit;
nganjëherë, ndërkaq, edhe dallohen disa të drejta të cilat e përbëjnë
sovranitetin. Nga tërësia e të drejtave sovrane, disa prej tyre mund të
ndahen, gjegjësisht subjekti, me marrëveshje, mund të heq dorë nga ato.
Prandaj, edhe mund të thuhet se, në këtë kuptim, sovraniteti nuk është i
pandashëm.
Sovranitetin si monopol të dhunës shtetërore mund ta ndajmë në: 1. të
brendshëm; dhe 2. të jashtëm.
Sovraniteti i brendshëm ekziston atëherë kur pushteti shtetëror vepron
në mënyrë efektive në tërë territorin e vet dhe nëse ka sukses që ta
zbatojë në praktikë vullnetin e vet politik.
Sovraniteti i jashtëm ekziston atëherë kur shteti është i pranuar nga
bashkësia ndërkombëtare dhe nëse arrin ta ruaj integritetin e vet
territorial si subjekt i pavarur i së drejtës ndërkombëtare si dhe të
udhëheq politikën, për të cilën përcaktohet, por pa përdorimin e dhunës
së shteteve tjera.
Nga aspekti formal-juridik, sovraniteti është i pakufizuar ashtu që nuk
ekziston pushtet më i lartë se ai i cili është themeluar në shtet. Duke
disponuar me monopolin e detyrimit fizik, shteti, lirisht dhe pa kufizim,

28. 27
mund të nxjerr vendimet e veta, të cilat janë në interesin e klasës
udhëheqëse, gjegjësisht grupit udhëheqës. Sa i përket aspektit faktik të
sovranitetit, në marrëdhëniet ndërkombëtare, sovraniteti shtetëror i
shtetit kushtimisht është i pakufizuar. Mirëpo, vet fakti se shteti është
subjekt i së drejtës ndërkombëtare, nënkupton se shteti një pjesë të
sovranitetit të vet e bartë në bashkësinë ndërkombëtare. Me këtë, ajo
njëherazi është e obliguar që të respektojë rregullat e së drejtës
ndërkombëtare, sidomos ato që kanë të bëjnë me mbrojtjen e të drejtave
dhe lirive themelore të njeriut.
Shteti, krahas sovranitetit shtetëror mund të ketë edhe: 1) sovranitetin
popullor dhe 2) sovranitetin nacional.
7.2.1. Sovraniteti popullor.
Sovraniteti popullor, në kuptimin e ngushtë të fjalës, mund të kuptohet
si pushtet i popullit (pushtet popullor) në një shtet. Kjo pra është formë e
vullnetit të lirë të popullit për ta vendosur pushtetin që atij i përgjigjet
(konvenon) më së tepërmi, gjë që është plotësisht në harmoni
(kompatibile) me nocionin e demokracisë. Këtë pushtet populli mund ta
realizojë me anë të përcaktimit të tij të lirë për të, e në të cilin dëshiron të
jetojë, si dhe ka të drejtë që me anë të kryengritjes revolucionare ta
largojë regjimin i cili nuk i përgjigjet interesave të tij.
7.2.2. Sovraniteti nacional
Sovraniteti nacional nënkupton të drejtën kombit të caktuar në shtetësi
në bazë të veçorive historike, religjioze, etnike, kulturore dhe veçorive
identifikuese gjuhësore dhe zakonore. Periudha mesjetare e zhvillimit të
shtetit ka shënuar ekzistimin e kombit-shtet. Ajo periudhë ka
përfunduar në fund të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX.
Përfaqësuesit e ideologjisë së sovranitetit nacional, theksonin nevojën e
mëvetësisë apo vetekzistencës së kombit në shtete multinacionale, gjë që
më tepër përkon me formën konfederate sesa me atë federale të rregullit
shtetëror.
7.3. Organet e shtetit (shtetërore)
Organet shtetërore paraqesin personifikimin e shtetit, sepse shteti
përmes tyre e realizon konstituimin e vet. Këto organe mund të
klasifikohen në mënyra të ndryshme, varësisht prej kritereve të cilat janë
të lidhura për grupesh dhe politikash të ndryshme, të cilat përmes tyre
edhe realizohen.
Organet shtetërore më së shpeshti ndahen në llojet si vijon:

29. 28
7.3.1. Organet kolektive inoks
Kjo është një ndarje sipas mënyrës së realizimit të funksionit udhëheqës
në shtet, varësisht prej asaj se a e realizon rolin udhëheqës individi apo
organi kolektiv. Në rast se pushtetin e ushtron organi kolektiv (p.sh.
kryesia, qeveria, etj.), vendimet nxjerrën me shumicën absolute,
shumicën e kualifikuar apo relative të votave të anëtarëve të pranishëm
(kuorumit).
Në rast se pushtetin e ushtron organi inoks, atëherë kjo nënkupton se në
krye të organit është individi dhe ai individ nxjerr vendimet, (p.sh.
kryetari, ministri, etj.).
7.3.2. Organet demokratike dhe burokratike
Sipas këtij klasifikimi, organe demokratike janë ato të cilat në funksion
apo në pushtet arrijnë përmes zgjedhjeve demokratike, kurse organet
burokratike vijnë në pushtet përmes emërimit (instalimit).Krahas kësaj,
këto organe dallohen edhe për nga mënyra e realizimit të metodës së
punës së organeve shtetërore. Pra, me vet faktin se janë emëruar nga
dikush, organet burokratike, për punën e vet raportojnë dhe i përgjigjen
atij që i ka emëruar, ndërsa organet demokratike kanë një përgjegjësi
shumë më të gjerë.
7.3.3. Organet politike dhe profesionale
Sipas kësaj ndarjeje apo klasifikimi, organet politike janë ato të cilat e
përcaktojnë politikën e shtetit (shtetërore). Këto organe mund të jenë të
zgjedhura, por edhe të pazgjedhura, gjegjësisht profesionale dhe amatore.
Organet profesionale janë të përbëra nga njerëzit të cilët në ushtrimin e
funksioneve të tyre mbeten për një periudhë të caktuar kohore (periudhë
zgjedhore e cila mund të zgjatë një vit, dy, katër, tetë vite, etj.)
Organet profesionale, nga organet politike, dallojnë sipas mënyrës së
zgjedhjes. Këta janë njerëz, të cilët punën e tyre e bëjnë për organet
politike.
Është rregull që organet politike të zgjedhën kurse ato profesionale
emërohen.
7.3.4. Organet vendimmarrëse dhe ekzekutive
Në këtë klasifikim bëjnë pjesë organet e pushtetit të cilat nxjerrin
vendime si dhe ato të cilat i zbatojnë, konkretizojnë dhe realizojnë
vendimet e organit shtetëror. Sipas këtij klasifikimi, organet politike,

30. 29
civile dhe kolektive jenë vendimtare, ndërsa organet ekzekutive janë
organe inokos (të pavarura), të armatosura dhe organe profesionale.
7.3.5. Organet e armatosura dhe organet civile
Organe të armatosura jenë ato organe të cilat disponojnë me forcën e
armatosur, gjegjësisht ato të cilat disponojnë me shtrinë dhe policinë.
Këto janë organe të cilat zbatojnë dhunën brenda shtetit.
Organet civile (qytetare) janë organe të armatosura. Në to bëjnë pjesë
organet shtetërore të cilat kryejnë punët civile, ato nuk disponojnë me
dhunën e drejtpërdrejtë, që do të thotë se dhuna nuk është e pranishme
gjatë punës së këtyre organeve.
Kapitulli III
HYRJE NË SHKENCËN E DREJTËSISË
1. Nocioni i së drejtës
Kur studiohet e drejta apo drejtësia, atëherë para së gjithash, me
shprehjen e drejtë apo drejtësi përfshihet zakonisht jo vetëm e drejta në
kuptimin e ngushtë të fjalës por edhe diçka më tepër, pra përfshihet si
vijon: shteti. kur thuhet e drejtë atëherë me vetë këtë njëherazi thuhet
edhe shtet, sepse siç do të shohim më vonë, së pari, shteti dhe e drejta
janë ngushtë të lidhura dhe dukuri të pandashme shoqërore. Prandaj,
kur themi së në fakultetin e drejtësisë mësohet apo studiohet e drejta, ne
me të vërtetë vetëm jemi shprehur shkurt, sepse e drejta nuk mund të
mësohet ndarazi nga shteti. Pra realisht së bashku studiohet shteti dhe e
drejta. Pra në fakultetin juridik dhe në fakultetin e shkencave
kriminalistike mësohen shteti dhe e drejta apo shkencat mbi shtetin dhe
të drejtën. Ato shkenca janë shkenca shtetërore – juridike apo thënë
shkurt shkenca juridike.
2. Ndarja apo klasifikimi i shkencave juridike.
Shkencat juridike mund të ndahen në dy grupe themelore:
1. Shkencat pozitive – juridike, të cilat si të tilla studiojnë:
a. Cilëndo të drejtë të vlefshme aktuale (të ashtuquajturën “e drejtë
pozitive”) p.sh. “e drejta e sotme e cila vlen gjegjësisht është në fuqi në
një shtet.
b. Cilindo shtet të sotshëm ekzistues, si p.sh. Italinë, Francën etj.

31. 30
2. Shkencat juridiko-historike – janë shkenca të cilat studiojnë:
a. Ish të drejtat, tashmë të pavlefshëmve, p.sh. Babilonase, romake,
feudale, të drejtën e ish Jugosllavisë.
b. Ish shtetet të cilat kanë ekzistuar në histori dhe janë zhdukur, si
p.sh. Egjipti, Perandoria Romake, Shteti Frank, Shteti Kroat, Shteti
Serb, ish Jugosllavia etj.
Shkencat juridiko-historike dhe shkencat juridiko – pozitive, gjegjësisht
shkencat të cilat studiojnë të drejtat e caktuara konkrete dhe shtetet e
caktuara konkrete qoftë të kenë ekzistuar ato në të kaluarën apo edhe
ekzistojnë aktualisht, ato i quajmë me një emër të përbashkët shkenca
konkrete – juridike. Mirëpo, përveç njohurive mbi shkencat konkrete dhe
mbi shtetet konkrete është e nevojshme të dinë edhe mbi të drejtën dhe
shtetin në përgjithësi në mënyrë abstrakte, gjegjësisht duhet të dimë se
çka është e drejta përgjithësi (cilado e drejtë) dhe çka është shteti në
përgjithësi (cilido shtet)? Përgjigjen në këtë pyetje na e jep një shkencë
abstrakte e cila quhet teoria e shtetit dhe së drejtës (shkenca më e
përgjithësuar e së drejtës apo hyrja në shkencat juridike apo hyrja në
drejtësi. Kjo shkencë vije deri tek dukuritë në atë mënyrë që nga
shkencat konkrete – juridike nxjerr atë që është e përbashkët për të
gjitha shtetet dhe të gjitha të drejtat, nxjerr ligjet dhe nocionet e
përgjithshme dhe themelore”.
Njohuritë e tilla abstrakte – juridike gjithsesi janë më të thella, dhe më
themelore nga njohuritë konkrete – juridike. Kjo të thotë se vetëm me
studimin e të dy llojeve; shkencave konkrete – juridike dhe shkencave
abstrakte – juridike (gjithsesi me ndihmën e studimit dhe të shkencave të
tjera gjegjëse jo-juridike), mund të arrihet njohuria më e plotë shkencore
mbi të drejtën dhe shtetin, gjë që juristëve të ri ua lehtëson studimin e
disa shkencave konkrete – juridike. Hyrja në shkencat e drejtësisë nuk
përfshinë teorinë e përgjithshme të shtetit dhe së drejtës por vetëm
elementet e sajë më themelore. Kjo do të thotë se në kuadër të kësaj
lënde mësimore analizohen dhe mësohen nocionet themelore dhe të
përgjithshme, ligjet bazike, kualitetit dhe lidhjet e tyre të përbashkëta që
janë elementare dhe karakteristike për shtetin dhe të drejtën në
përgjithësi. Prandaj, është e nevojshme të definohet nocioni i së drejtës
dhe shtetit dhe së këndejmi edhe përgjigjja në pyetjet, ç’është e drejta
dhe shteti, cila është esenca e tyre, pse kanë lidhur dhe si kanë lindur
këto fenomene shoqërore, si është marrëdhënia e tyre e ndërsjellë, si
është raporti i tyre ndaj dukurive tjera shoqërore të cilat i kushtëzojnë
dhe i përcaktojnë ato, cilat janë qëllimet dhe funksioni shoqëror i së
drejtës dhe shtetit etj.?

32. 31
Hyrja në shkencat e drejtësisë paraqitet pra si shkencë themelore e
përgjithshme dhe hyrëse, prandaj edhe për këtë arsye jo rastësisht
mësohet qysh në fillim të studimeve. Sikurse edhe çdo shkencë tjetër,
hyrja në drejtësi përpiqet që sa më saktë subjektivisht në vetëdije ta
shpreh realitetin objektiv i cili perceptohet apo mësohet përmes
nocioneve dhe ligjeve. Me ç’rast grupi për esencën e karakteristikave
themelore të disa gjërave paraqitet grupi i dispozitave (materia, shteti, e
drejta). Në anën tjetër, ligjet shprehin lidhjet dhe veprimet reciproke në
mes të dy gjërave apo dy dukurive duke na shpjeguar në këtë mënyrë
lidhjen shkakore ndërmjet dukurive të cilat i vështrojnë apo atyre
dukurive të cilat më për së afërmi i kushtëzojnë apo përcaktojnë. Ligjet
pra në mënyrë dinamike shprehin dukuritë (botën) që do të thotë se në
krijimin dhe lëvizjen, lidhjen reciproke dhe ndikimin, ndryshimin,
kalimin nga njëra në tjetër dhe zhdukjen. Ne na interesojnë nocionet
dhe ligjet deri tek te cilat vinë duke analizuar të gjitha shtetet dhe të
gjitha të drejtat gjatë tërë historisë. Pikërisht për këtë shkak me materien
e studimit të disiplinës sonë mësimore do të jenë të gjitha ato dukuri dhe
nocione gjegjësisht të gjitha ato elemente dhe kualitete pa të cilat nuk
mund të paramendohet asnjë shtet dhe asnjë e drejtë dhe të cilat
përbëjnë esencën e tyre. Do të analizohen gjithashtu edhe ato kualitete të
cilat paraqiten vetëm tek grupi caktuar i shteteve dhe të drejtave. Siç do
të shohim, tek te gjitha shtetet do të paraqiten kualitetet themelore si
vijon: çdo shtet është organizatë e dhunës, çdo shtet ka monopolin mbi
dhunën fizike, çdo shtet është organizatë e klasës sunduese etj. në anën
tjetër disa shtete kanë formë monarkie të sundimit, e të tjerat formë
republikane. Për këtë arsye këto forma nuk bëjnë pjesë në kualitete
qenësore të shtetit, në esencën e këtyre. Sa u përket të drejtave kualiteti
i tyre themelor është se ato janë një grup marrëdhëniesh juridike dhe
normash juridike të sjelljes zbatimin e të cilave e garanton shteti me
sanksionin e vetë gjegjësisht sipas nevojës edhe me dhunë. Meqenëse pa
të nuk mund të paramendohet asnjë e drejtë, kjo edhe e përbënë esencën
e tij.
Sipas programit tonë studimor, hyrja në shkencat e drejtësisë nuk është
thjeshtë lëdë abstrakte juridike sepse në kuadër të kësaj lënde njihemi
edhe me fillet e shtetit dhe të drejtës sonë, njihemi edhe me dukuritë
elementare të disa degëve të sistemit juridik si dhe me dispozitat
themelore pozitive – juridike të së drejtës sonë. Në këtë pjesë pra, hyrja
në shkencat e drejtësisë tregohet edhe si lëndë konkrete – juridike. Në
fund është e nevojshme që edhe një herë të theksojmë se hyrja në
shkencat juridike ofron njohuri themelore dhe të përgjithshme mbi të
drejtën dhe shtetin në përgjithësi, pastaj njohuritë e domosdoshme
teknike të vetë sistemit juridik të cilat nuk mësohen apo studiohen në
lëndët tjera mësimore – juridike (këto janë p.sh. norma juridike, akti

33. 32
juridik, marrëdhënia juridike, interpretimi dhe zbatimi i së drejtës,
sistemi i së drejtës, etj.), dhe njohuritë mbi sistemin shtetëror juridik.
2. Kuptimi (përcaktimi) themelor i së drejtës
Siç kemi theksuar më lartë e drejta nuk mund të ndahet nga shteti. E
drejta është vullnet i shtetit. Kjo është një grup normash të cilave shteti
ua ka dhënë forcën e detyrimit. As nuk mund të ketë shtet pa të drejtën,
as të drejtë pa shtetin. E drejta pa shtetin nuk mund të qëndrojë sepse
ato norma që do të ekzistonin pa shtetin, vetvetiu do të ishin të privuara
nga forca speciale detyruese të cilën shteti asaj ia jep. Shteti pa të drejtën
prapë do të ishte shtet i cili nuk do të kishte vullnetin apo gatishmërinë e
vetë, gjegjësisht shteti i cili asgjë nuk urdhëron, i cili nuk paraqet
kuruar normash. Shteti si person juridik, mund ta dëshmojë
ekzistencën e tij vetëm me vullnetin dhe gatishmërinë e tij, shteti i cili
nuk do të kishte gatishmërinë dhe vullnetin nuk do të kishte ekzistuar.
Çështja është krejtësisht përjashtuese, se cila ka ekzistuar më parë, e
drejta apo shteti, e drejta dhe shteti janë të lidhura kështu në mënyrë të
pa ndashme njëra me tjetrën dhe si të tilla kanë mundur të ekzistojnë
vetëm njëkohësisht. Definimi etimologjik i fjalës “nocion” vetvetiu është
dukuri me rëndësi të posaçme shoqërore dhe nocion shumë i ndërlikuar.
Fuqia e së drejtës përcakton rolin të cilin ajo e ka në vendin qendror i cili
gjithsesi i takon në sistemin shoqëror dhe në shkencën juridike.
Ndërlikueshmëria e së drejtës rezulton nga lidhja e sajë me numrin e
madh të dukurive të ndryshme. Së këndejmi nuk duhet të na habitë fakti
që në pyetjen themelore: ç’është e drejta, nuk është dhënë përgjigje
përfundimtare, që ekzistojnë definicione të numërta të së drejtës rreth të
cilave edhe sot e kësaj dite zhvillohen diskutime të mëdha në shkencat
juridike. Vështirësia me të cilën përballohet shkenca e drejtësisë me
rastin e definimit të vetë nocionit të së drejtës, e kishte shtyrë në kohën e
tij edhe Kantin i cili kishte vërejtur se si juristët ende nuk po e dinin se
ç’është e drejta, ndonëse aq shumë diskutonin për të.
Arsye për diskutimin e një numri kaq të madh të pikëpamjeve mbi
nocionin e së drejtës gjendet në atë se me të kuptuarit e së drejtës
personifikohet të kuptuarit e përgjithshëm të botës. Mendimet e tilla janë
të pa numërta, prandaj është e kuptueshme se përse ekzistojnë kuptime
aq të ndryshme mbi të drejtën, krahas kësaj nocioni i botës është
sigurisht edhe më i ndërlikuari, edhe problemi më i rëndë, prandaj këtë
fat e ndanë edhe nocioni i së drejtës si njëra ndër interpretimet e saj. Së
këndejmi më afër së vërtetës është perceptimi (Del Viki) se e drejtën
është më lehtë ta ndiejmë intuitivisht se sa ta shpjegojmë racionalisht.
Në qoftë se më në fund, edhe nuk mund të definohet përfundimisht
nocioni i së drejtës, kjo nuk do të thotë prapë se atë nuk duhet definuar,
qoftë madje edhe për arsye thjeshtë praktike. Në këtë kuptim çdo
definicion i së drejtës është kontribut për të kuptuarit më të mirë të saj.

34. 33
Sepse për tu shërbyer me të drejtën paraprakisht atë sa më mirë ta
definojmë. Të gjitha teoritë e ndryshme dhe definicionet e së drejtës
mund të klasifikohen në kuptimin e kushtëzuar të fjalës, në normativ,
normativ – sociologjik, sociologjik dhe integral dhe në grupin e teorive të
së drejtës. Ndërkaq, është e nevojshme të ceket se teoritë integrale nuk
janë të vetmet lloje të ashtuquajturave teori juridike – sintetike. Këtyre
në masë të njëjtë mund tu përkasin edhe teoritë edhe disa teori
normative, normative – sociologjike dhe sociologjike në të cilat me rastin
e definimit apo përcaktimit të së drejtës u kushtohet rëndësi edhe
elementeve tjera. Në shkencën tonë të drejtësisë më së shpeshti zbatohet
ajo dispozitë sipas së cilës e drejta paraqet grup normash që i
sanksionon shteti prandaj, e drejta është grup normash të sjelljes
shoqërore, - grup normash juridike. Norma juridike dallohet nga normat
tjera të sjelljesh shoqërore, me faktin se është pjesë e pandashme e
sistemit të përgjithshëm shtetëror – juridik.
Disa norma të sjelljes, në sistemin e rregullativ shtetëror – juridik hyjnë
në tri mënyra:
a) Me nxjerrjen e menjëhershme të drejtpërdrejtë të normave të
rëndësisë së veçantë për organet kompetente shtetërore,
b) Me formimin e normave jo të drejtpërdrejta nga organeve shtetërore
në procesin e zbatimit të së drejtës dhe
c) Me formimin e tyre nga faktorët privat dhe shoqëror, nëse ato shteti i
njeh dhe nëse ato hyjnë në sistemin juridik shtetëror. Nga nocioni i së
drejtës rezulton nocioni i normës juridike i cili nuk guxon të kufizohet
vetëm në suaza të normave të përgjithshme.
Karakteristikë e mëtejme e normës juridike është edhe ndonjë garanci
për zbatimin e sajë i cili sipas rregullit gjendet në dhunë. Për ta kuptuar
drejt nocionin e së drejtës është e nevojshme të futemi në dialektikën e
formimit të së drejtës dhe ti kushtojmë rëndësi efektivitetit të sajë. Se për
nga përmbajtja e sajë e drejta është fenomen shoqëror gjegjësisht
superstrukturë mbi bazën ekonomike – shoqërore, gjegjësisht pjesë e pa
ndashme e zhvillimit shoqërore. E drejta si instrument i shtetit, në
shoqërinë klasore e ka si të domosdoshëm atë qëllimin kryesor të njëjtë
sikurse shteti: të garantojë sundimin e klasës udhëheqëse.
3. Karakteristikat e përbashkëta në definimin e së drejtës
Pavarësisht nga dallimet e shumta dhe të rëndësishme të cilat ekzistojnë
në mesin e teorive mbi nocionin e së drejtës, mund të thuhet dhe me
bindje të vërtetohet se të gjitha ato (në mënyrë eksplicite apo implicite,
por logjikisht domosdo), kanë punë me një problematikë të përbashkët
dhe se pikërisht në ato problematika lindin midis tyre edhe
papajtueshmërinë.

35. 34
Do të shënojmë katër fundamentale nga këto:
1. Problematika e modelit metodologjik e shkencës së drejtësisë – e
shprehur në pyetje: çfarë është lënda e dukurisë së të drejtës dhe me
cilat metoda kjo lëndë mund të mësohet?
2. Problematika e natyrës së definicionit – e shprehur në pyetje: çka do
të thotë ta definosh atë? Apo: a e shpreh definicioni esencën e vetë lëndës
apo marrëdhënia jonë vepruese ndaj lëndës?
3. Problematika e përmbajtës së nocionit të së drejtës – e shprehur në
pyetje: cilat janë karakteristikat më të rëndësishme të lëndës që e
shënojmë me shprehjen e “drejtë”,
4. Problematika e kritereve të drejtësisë – shprehur në pyetje: sipas
cilave karakteristika e konstituojmë apo e dallojmë në analizën
përfundimtare lëndën e shënuar me shprehjen “e drejtë” si unitet
specifik ndaj lëndëve tjera simotra (morali, zakoni)?
Këto katër problematika sado që reciprokisht gërshetohen dhe
supozohen në çdo teori të së drejtës, kanë një kuptim relativisht të
pavarur teorik, prandaj për këtë arsye është e nevojshme të studiohen
veçmas. Këtë sidomos është e nevojshme ta theksojmë për arsye se
debatet për të drejtën çojnë në një drejtim mjaftë të pa rregulluar
“impresionist”. E vërteta, qasje të veçantë ndaj këtyre çështjeve më së
shpeshti, nuk hasim as në mësimet për nocionin e së drejtës as në
indikatorët e tyre klasifikues. Duke vlerësuar trajtimin e tyre implicit
është e qartë se diskutimet e deritashme për të drejtën rëndësinë më të
madhe ia kanë kushtuar nocionit të së drejtës, kurse më pak vëmendje
kriterit të drejtësisë dhe modeleve metodologjike, kurse më së paku
vëmendje çështjes së natyrës së definicionit. Kjo pikërisht është shkak i
një pjese jo të vogël të mospajtimeve dhe kundërshtimeve ndërmjet
autorëve sepse ata të vetmit theksojnë njërën kurse të tjerët tjetrën
problematikë duke menduar kështu gabimisht edhe njëra edhe tjetra
pallë se po flisnin për të njëjtën gjë.
Të gjithë popujt ndër të cilët sundojnë ligjet dhe zakonet, shërbehen me
një pjesë të së drejtës autentike, dhe me një pjesë të së drejtës që është e
përbashkët për të gjithë njerëzit. Të drejtën të cilën ndonjë popull e ka
krijuar për vete është e drejtë e tij e posaçme dhe quhet e drejtë civile
(ius civile),. Si e drejtë karakteristike për qytetarët e atij shteti (civitas);
kurse ajo që është e përgjithshme ndër të gjithë njerëzit dhe di diçka me
pajtim me natyrën e arsyes dhe që tek të gjithë popujt njësoj respektohet
quhet e drejta e popullit (ius gentium), si e drejtë me të cilën shërbehen
të gjithë popujt kështu edhe populli romak shërbehej me pjesën e së

36. 35
drejtës së vetë autentike, pjesën e së drejtës së përbashkët për të gjithë
njerëzit. Në cilën kategori bënë pjesë e drejta individuale do ta
demonstrojmë në vendet gjegjëse.
4 Karakteristikat themelore dhe llojet e së drejtës
Këto norma paraklasore apo para juridike të sjelljes zakonisht quhen
zakone apo e drejtë zakonore sepse në pjesën dërmuese të tyre kanë
lindur nga një proces i gjatë përmes praktikës shekullore të presionit
shoqëror mbi individët dhe janë bartur nga gjenerata në gjeneratë me
anë të përcjelljes apo traditës, me gojë (sepse shkrime ende nuk kishte).
Përveç kësaj me krahasimin e pjesës tjetër të së drejtës para juridike me
të drejtën e shoqërisë moderne klasore, në pjesën dërmuese janë norma
të shkruara dhe më së shpeshti norma nga lartë, na ana e shtetit, të
quajtura zakone apo e drejtë zakonore. Emri i tillë sidomos është
rrënjosur për shkak të ekzistimit të mbeturinave të shumta të së drejtës
së rentës në vendet bashkëkohore më të prapambetura të shoqërisë
klasore.
Për shkak të dominimit të së drejtës të normuar dhe të shkruar në
shoqëritë e zhvilluara klasore me pushtet të centralizuar shtetëror është
potencuar emri zakon dhe e drejta zakonore edhe në çdo të drejtë e cila
ka lindur apo vije nga lartë nga praktika e presionit shoqëror mbi
individët madje e dhe nga praktika e organeve gjyqësore të shteteve
bashkëkohore apo gjykatave të pajtimit, të profesioneve të ndryshme.
Gjithashtu ekziston dallimi ndërmjet zakonit dhe të drejtës zakonore.
Atje ku ekziston e drejta e shtetit, rregullave tjera u mohohet karakteri
juridik dhe quhen thjeshtë zakone të cilat organi shtetëror në disa raste
kur ligjet e shtetit lejojnë, mund ta zbatojnë. Me të drejtën zakonore
megjithatë quhet çdo e drejtë e cila nuk është e diktuar nga lartë por ka
lindur nga praktika, nga poshtë. Me të drejtën zakonore gjithashtu quhet
edhe e drejta e vjetër feudale.
Definitivisht zakone quhen edhe rregullat bashkëkohore të sjelljes (p.sh.
rregullat e mirësjelljes, moda etj.), të cilat nuk garantohen me sanksionet
e shtetit apo me garancitë tij por lindin nga praktika apo presioni i
grupeve në individ etj. me analizën e nocionit të së drejtës në kuptimin
formal janë të caktuar karakteristikat e sajë, të cilat përmbahen me të
gjitha normat juridike (ligjet) pozitive si dhe në të drejtën natyraliste dhe
të drejtën pozitive vetvetiu. Grupi i rregulluar në mënyrë logjike i këtyre
karakteristikave, natyrisht duhet ta bëjë kuptimin e genusit të të gjitha
normave juridike, gjegjësisht nocioni i së drejtës. Një gjë do të jetë
themelore (substanciale) kurse të tjerat atributive (adjektive). Çështja
është vetëm se si do të formulohen ato, për të hy në definicionin e
nocionit të së drejtës. Ndër të gjitha karakteristikat e cekura të së drejtës

37. 36
na paraqitet një si nocioni i latë si genus i tij dhe kështu si
karakteristikë themelore (substanciale) e tij. Ky është nocioni i normës
(norma, ligji). E drejta pra sipas karakteristikës së sajë të parë është një
lloj i veçantë i normës. Ajo bënë pjesë nga sa u tha në normat e vullnetit
gjegjësisht normat imperative. Imperativi është karakteristikë e
përbashkët i normave morale konvencionale (kanonike). Mirëpo kjo
veçori e normës e cila në praktikë normën (morale dhe konvencionale) e
dallon nga normat tjera gjegjësisht urdhri (abstrakt) nuk është e
domosdoshme të futet në vetë definicionin e së drejtës. Definicioni i vetë
normës në definicionin e së drejtës nuk është i nevojshëm për tu dalluar
e drejta me definicion nga dukuritë simotra sepse ajo qartë dallohet siç
kemi vërejtur përmes dy veçorive tjera. Si arsye për këtë mund të ceket
edhe ajo se ekziston përballë të ashtuquajturave norma premise,
kontesti rreth asaj se a është imperativi karakteristikë e përgjithshme e
normave juridike.
Të gjitha normat juridike nga ajo që kemi parë janë norma shtetërore (për
dallim nga ato morale dhe konvencionale), qoftë direkt apo indirekt në
bazë të pranimit heshtazi apo me zë të njëjta nga ana e tyre apo
toleranca e tyre (si e drejta zakonore dhe kanonike /religjioze/). Në anën
tjetër prapë normat juridike mund të kuptohen për shkak se ato janë
llojet e normës së vullnetit dhe deklarata të vullnetit të përgjithshëm.
Rrjedhimisht, qoftë shtetësia e normës juridike, qoftë atributi i tyre
deklaratë e vullnetit të përgjithshëm ato mund të futen në definicionin e
të drejtës. Në definicione të ndryshme të së drejtës sipas asaj që u thamë
përbëjnë njërën apo tjetrën, kurse është përmendur se Stammler e futë
vetëm dashjen e jo deklaratën e sajë as karakterin e së drejtë se norma
është definicion i së drejtës. Mirëpo logjikisht është më mirë të futet
shtetësia në këtë definicion për shkak se në atë element përmbahet edhe
atributi i normave juridike, se janë deklarata të vullnetit të përgjithshëm.
Normat juridike njëherazi janë deklarata pak a shumë të bindjes së
përgjithshme. Por siç është e thënë kjo bindje është vetëm përcjellës i
vullnetit të përgjithshëm e jo e kundërta siç disa e kuptojnë pa vend
duke futur në definicionin e së drejtës deklaratën e bindjes së
përgjithshme në vend të vullnetit të përgjithshëm, sepse kjo e prodhon
normën juridike e kurrsesi bindja.
5. E drejta si normë e sjelljes njerëzore
Nocioni i së drejtës nëse ka të bëjë me domosdoshmërinë e cila i
përgjigjet (kuptimi i sajë moral), së drejtës gjegjësisht vetëm së jashtmi,
raportit praktik të nj individi ndaja tjetrit nëse veprimet e tyre si fakte
mund të kenë ndikim njeri në tjetrin (direkt apo indirekt). Mirëpo kjo nuk
do të thotë raport dashjeje ndaj dëshirës (pra edhe ndaj vetë nevojës) së
tjetrit sikurse mbase me veprimet humanitare apo mëshiruese, por
vetëm ndaj dashjes së tjetrit. E treta, në atë raport dashjeje të ndërsjellë

38. 37
gjithashtu Vjenë në shprehje materia dashje, gjegjësisht qëllim të cilën
secili e ka synim në pikëpamje të qëllimit apo objektit të cilin e dëshiron
p.sh. nuk pyetet pse a do të ketë ndokush nga malli të cilin e blenë prej
meje për tregti, dobi apo jo por pyet vetëm për formën dhe raportin e
dashjes së ndërsjellë, nëse ajo thjeshtë konsiderohet si e lirë dhe
gjithashtu veprimi i njërit nga të dy sipas ligjit të përgjithshëm a lejon që
të shkelë lirinë e tjetrit. E para është pra grup nën të cilat dashja e njërit
sipas ligjit të përgjithshëm të lirisë mund të shtypë dashjen e tjetrit. E
drejta është sistem i sjelljeve njerëzore, fjala “sistem paraqet sistemin e
normave. Së këndejmi e drejta nuk është siç thuhet nga një herë, rregull.
Ajo është grup rregullash të cilat kanë atë lloj uniteti e që ne e kuptojmë
si sistem. Është e pa mundur të kuptohet natyra e së drejtës nëse
vëmendjen tonë nuk e kufizojmë në një normë të izoluar. Marrëdhëniet të
cilat i ndërlidhin rregullat individuale të një sistemi juridik gjithashtu
janë të rëndësishme për natyrën e së drejtës. Vetëm në bazë të kuptimit
të qartë të atyre marrëdhënieve që përbëjnë sistemin juridik mund të
kuptohet plotësisht natyra e së drejtës. E drejta është sistem i sjelljeve
njerëzore dhe asgjë përveç sjelljes njerëzore nuk hynë në përmbajtjen e
normave juridike. P.sh. norma e cila vrasjen e shpall si delikt të
dënueshëm i përket sjelljes njerëzore që ka për pasojë vdekjen e ndonjë
njeriu apo qenie njerëzore. Vetë vdekja ndërkaq nuk sjellje njerëzore por
proces fiziologjik. Çdo normë e së drejtës i obligon qeniet njerëzore në
mënyrë të caktuar dhe në rrethana të caktuara. Ato rrethana nuk është e
domosdoshme të jenë sjellje njerëzore. Ato mund të jenë p.sh. ajo që ne e
quajmë ngjarje – ndodhi natyrore. Norma juridike mund ti obligoj fqinjët
ti japin ndihmë viktimës në një vërshim. Vërshimi nuk është sjellje
njerëzore por është kusht i sjelljes njerëzore të definuar me sistemin
juridik. Në këtë kuptim faktet që nuk janë fakte të sjelljes njerëzore
mund të hyjnë në përmbajtjen e një norme juridike. Mirëpo kjo nuk
mund të ketë të bëjë vetëm me sjelljen njerëzore, qoftë si kusht apo si
pasojë.
Kapitulli IV
NOCIONI, OBJEKTI DHE METODA E SHKENCËS
HYRJE NË DREJTËSI
1. Nocioni si së drejtës
Shprehjet qe e karakterizojnë të drejtën në gjuhën indoevropiane më së
shpeshti janë nxjerrë nga fjalët latine “directum” që shprehë
parafytyrimin për ambientin (“drejtë”) apo megjithatë për mënyrën e
veprimit (“drejtë”). 1
__________________________________
1) Kështu shprehjes shqipe “e drejtë” në gjuhët tjera i përgjigjet termi : “Recht” gjer., “Droight”
fr., “Dirito” ital., “Derecho” sp., dhe në anglishte “Right” i cili megjithatë do të thotë e drejtë
subjektive, ndërsa për të drejtën objektive përdoret fjala “Law”.

39. 38
Në anglishte fjala “Law” orienton në të kuptuarit se e drejta në esencë
është ligj (greq. Normos; lat. Lex). Në antikë shprehja e së drejtës jo rrallë
ka të bëjë me “drejtësi” (greq. Dika dhe Di-kaion apo në zakonin në
përgjithësi lat. mores; konsuetudo).
Në përpjekjet për ta definuar në pikëpamje të nocionit fenomenin e së
drejtës shkenca bashkëkohore e drejtësisë kryesisht fillon nga supozimet
si vijon:
a) e drejta është dukuri normative dhe si e tillë ajo përcakton ndonjë
“nevojë” (kelsen) dhe norma juridike përbëhet nga dëshmitë
perspektive e jo nga pohimet për faktet.
b) Qëllimi i të gjykuarit juridik (argumentimi, logjika e së drejtës)
nxjerrja e vendimeve në harmoni me kërkesën që parashtron norma e
jo kërkimi i së vërtetës si të tillë. Përveç dëshmive (të vërteta dhe të
rrejshme) të gjykuarit moral, politik dhe juridik mbështetet edhe në
arritjen e pajtueshmërisë (parelman).
c) Drejtësia është pjesë e komunikimit shoqëror që përmban porosi me
të cilat rregullohet ndonjë kuptim, kurse kjo arrihet me përdorimin e
shprehjeve gjyqësore. Funksionet e gjuhëve janë të ndryshme kurse
shqiptimi i qëndrimeve për faktet është vetëm njëra nga ato
(Wittgenstein). Kështu në gjuhën e së drejtës jo vetëm se pohohet
diçka por edhe kërkohet ajo, urdhërohet, ndahet, rregullohet, etj.
d) Prandaj komunikimi ndodh midis subjekteve të cilat janë dhënësit
(adresarmët) dhe marrësit (adresantët) e normave juridike.
e) Subjektet kryesore të komunikimit të së drejtës janë organe shtetërore
të cilët i drejtojnë porositë e detyrueshme adresantëve (qytetarëve). Për
dallim nga sistemet më të vjetra sot shteti është faktori kryesor i
krijimit dhe zbatimit të së drejtës. Për këtë arsye pikëpamja normative
në drejtësi duhet të plotësohet edhe me procedurën institucionale
(funksionimi i shtetit dhe institucioneve tjera shoqërore politike).
f) E drejta është dukuri specifike edhe në kuptimin që ajo vlen në
mënyrë të veçantë; domosdoshmërinë e normave juridike e garanton
dhuna e shtetit kurse kriteret e vlefshmërisë së akteve individuale i
ofron vetëm e drejta sipas rregullave të saja të brendshme (autonomia
dhe tërësia e sistemit juridik). Më i rëndësishmi ndër këto kritere
është parimi i ligjshmërisë (kushtetutshmërisë).
g) Përveç rregullave të brendshme të vlefshmërisë për sistemin juridik
janë me rëndësi të madhe edhe vlerat dhe morali si dhe legjitimiteti i
sistemit politik. E drejta pra vlen vetëm nëse miratohet nga ana e
anëtarëve të bashkësisë (legjitimiteti demokratik dhe racional). Ne do
të definojmë nocionin e së drejtës ashtu që do ta karakterizojmë atë si
dukuri normative e cila shënon teknikën e posaçme të rregullimit të
sistemit shoqëror kurse mbështetet në garancinë e dhunës shtetërore.

40. 39
Ndonëse dhuna mundëson efikasitet të së drejtës si sistem normativ
legjitimiteti i saj bazohet në vlerat dhe legjitimitetin e vet sistemit politik.
Përveç politikës, drejtësia përfshinë sferën e ekonomisë, kulturës dhe
familjes dhe me to institucionet përkatëse. Është e pakontestueshme se e
drejta paraqet sistem të normave shoqërore të cilat në mënyrë legjitime i
sanksionon shteti. Krahas këtij përcaktimi i cili është miratuar në
kuptimin më të gjerë të së drejtës i jepen edhe kuptime tjera. Kështu
p.sh. një numër i madh të drejtë i quajnë edhe disa norma të cilat kanë
sanksion shoqëror e jo shtetëror apo të cilat nuk kanë kurrfarë
sanksioni. Këto dallime rezultojnë nga pasaktësia vet termit e drejtë dhe
nuk kanë kurrfarë rëndësie shkencore. Derisa në pikëpamje të
sanksionit shtetëror si element i jashtëm pjesa më e madhe e
teoricienëve pajtohen deri në masën kur hasin në mospajtim në
pikëpamje të elementit të saj të brendshëm gjegjësisht çështjes që nxitë
elementi i tillë i jashtëm. Kërkimi i esencës së brendshme të së drejtës
kufizohet kryesisht në analizën e marrëdhënieve shoqërore gjegjësisht
veprimin, sjelljen e njerëzve dhe këtë e rregullon e drejta. Disa nga ato
marrëdhënie (sjellje) i theksojnë drejtpërdrejt kurse disa indirekt ashtu
që përcaktojnë të ashtuquajturin qëllim të së drejtës. Pikëpamja e parë e
cila përkufizon të drejtën nga normat tjera shoqërore sipas
marrëdhënieve gjegjësisht sjelljeve njerëzore të cilat i rregullon e drejta,
konsiderohet se ajo rregullon vetëm së jashtmi veprimet fizike (trupore),
sjelljen njerëzore, kurse normat tjera para së gjithash morali rregullojnë
veprimet e brendshme psikike të njeriut. Pikëpamja e dytë është ajo e
cila konsideron se e drejta rregullon lirinë e veprimit të njerëzve në rastet
kur ajo liri do të mund të vinte në konflikt me lirinë e njerëzve tjerë. Nga
pikëpamjet të cilat përcaktojnë esencën e së drejtës me qëllimin e saj, më
i rëndësishmi është grupi i pikëpamjeve që konsideron se mjeri i vërtetë
për mbrojtjen e marrëdhënieve të përgjithshme shoqërore dhe interesit
publik. Këtu hyjnë pikëpamjet sipas së cilave e drejta mbron të mirat e
përgjithshme, kushtet e përgjithshme të ekzistimit të shoqërisë, rendin
shoqëror, paqen, drejtësinë etj. Të gjitha këto pikëpamje në të vërtetë
kanë të bëjnë me të njëjtën gjë të cilën e rregullon e drejta e këto janë
marrëdhëniet shoqërore në të cilat mund të vihet deri tek shkelja e
interesave të përgjithshme shoqërore (publike). Sipas disave ato përbëjnë
rendin kurse sipas të tjerëve paqen, sipas të tjerëve në drejtësi etj.
mirëpo esenca është e njëjtë, prandaj edhe vështirësitë janë të njëjta, së
këndejmi shtrohet pyetja; përse do të ishte e nevojshme dhuna shtetërore
nëse e drejta mbron interesat e përgjithshme shoqërore. Mirëpo, kjo
çështje shtrohet edhe me rastin e përcaktimit të esencës së shtetit.
Karakteristikë e jashtme e shtetit është dhuna shtetërore dhe ajo
karakteristikë tregon esencën e brendshme të tij.

41. 40
1.1. E drejta formale dhe materiale
Kategorizimi në të drejtë formale dhe materiale bëhet në bazë të
përmbajtjes së normave juridike të cilat përbëjnë ato grupe të së drejtës.
Grupin e të drejtave materiale përbëjnë ato norma juridike të cilat
përcaktojnë sjelljet themelore të subjekteve juridike gjegjësisht të drejtat
dhe detyrimet e tyre të cilat janë të rregulluara në fushat e ndryshme të
drejtësisë duke përcaktuar me këtë rast edhe sanksionet kundër atyre që
shkelin këto norma. Këto norma quhen edhe sot e kësaj dite norma
primare sepse ato përcaktojnë autorizimet, detyrimet juridike, deliktet
dhe sanksionet në marrëdhëniet themelore ndërmjet të gjitha llojeve të
subjekteve. Grupin e të drejtave formale apo procesuale e përbëjnë ato
norma që e përcaktojnë formën, mënyrat dhe procedurat me anë të së
cilave zbatohen në jetë normat primare të së drejtës materiale. Ato norma
quhen norma sekondare.
2. Lënda e së drejtës
Siç kemi vërejtur objekt kryesor i hyrjes në drejtësi janë elementet
themelore të teorisë së shtetit dhe së drejtës, prandaj edhe do të njihemi
më për së afërmi me to. Çdo shkencë paraqet një grup të organizuar
njohurish (të vërtetash) mbi botën objektive (qoftë jashtë vetëdijes qoftë
brenda saj), mbi materien në kuptimin e gjerë të fjalës e cila përfshinë
edhe të ashtuquajturat dukuri (shpirtërore gjegjësisht dukuri të filozofisë
njerëzore). Në qoftë se hyrjen në drejtësi e shikojmë nga këndvështrimi i
epërm do të konstatojmë se objektin e saj e bën shteti dhe e drejta si
dukuri objektive në botë. Gjithashtu kemi vërejtur se edhe shkencat tjera
të drejtësisë kanë për lëndë të studimit shtetin dhe të drejtën. Meqenëse
hyrja në drejtësi dallohet nga këto shkenca kjo prandaj edhe duhet të
ketë një lëndë tjetër për studim. Vërtetë shteti dhe e drejta janë dukuri
tepër komplekse dhe mund të vështrohen nga pikëpamje të ndryshme,
kështu që përmbajnë lëndë të shkencave të ndryshme.
Në çfarë aspekti i studion këto hyrja në drejtësi, cilat pjesë të tyre? Teoria
e shtetit dhe së drejtës është pikërisht shkencë e tillë e përgjithshme
juridike. Së këndejmi, lëndën e saj mund ta karakterizojmë si kualitete të
përgjithshme (karakteristika, veti) dhe si lidhje të përgjithshme të shtetit
dhe së drejtës. Këto kualitete të përgjithshme dhe lidhje të përgjithshme
ajo i shpreh përmes nocioneve të përgjithshme dhe ligjeve të
përgjithshme për shtetin dhe të drejtën të cilat paraqesin njohurinë tonë
për to. Meqenëse hyrja në drejtësi përmban elemente themelore të teorisë
së shtetit dhe së drejtës, këto janë edhe objekt kryesor pikërisht studimi
të këtyre nocioneve më të përgjithshme dhe lidhjeve të shtetit dhe së
drejtës. Mirëpo, siç thamë, në hyrjen në drejtësi futen edhe lëndë tjera të
caktuara që i nevojiten studentit i cili i fillon studimet e tij në drejtësi në

42. 41
mënyrë që më lehtë të gjendet në shumë lëndë tjera të cilat do t’i studiojë
më vonë. Kështu shpesh përpunohen dukuri të caktuara të cilat
përndryshe më gjerësisht i studion historia e shtetit dhe së drejtës. Në
programin e hyrjes në drejtësi kjo nuk është paraparë sepse në vitin e
parë si lëndë e posaçme studiohet edhe historia e shtetit dhe së drejtës.
Krahas kësaj shpesh parashihen edhe njohuri të caktuara nga shkencat
pozitive-juridike. Kjo është e paraparë edhe me programin tonë të hyrjes
në shkenca juridike.
3. Metoda e së drejtës
Ndonëse metodat për çdo shkencë janë të ndryshme, prapëseprapë
kuptohet se ekzistojnë metoda të caktuara pak a shumë të përbashkëta
për të gjitha shkencat. Këto janë metoda më të përgjithësuara shkencore
të cilat në pajtim me këtë përmbajnë vetëm udhëzimet më të
përgjithshme mbi njohurinë e dukurive në botë. Metoda e tillë shkencore
më e përgjithësuar që aplikohet në të gjitha shkencat ndonëse, kuptohet,
me modifikime të ndryshme në secilën prej tyre është metodë dialektike-
materialiste gjegjësisht historike-materialiste.
Metoda dialektike materialiste aplikohet në të gjitha shkencat kurse
metoda historike materialiste vetëm në shkencat shoqërore. Meqenëse
shkenca e drejtësisë është edhe shkencë shoqërore, edhe në të aplikohet
kjo metodë si metodë më e përgjithësuar. Metoda e së drejtës (qoftë
dogmatike apo ekzegjetike) është metodë specifike për studimin e së
drejtës. Kjo është metoda më e vjetër dhe kryesorja e shkencave juridike.
Ndonëse nuk është e mjaftueshme për njohurinë e plotë mbi të drejtën,
megjithatë kjo është metodë themelore fillestare për çdo studim të së
drejtës. Kjo për faktin se është e përshtatur lëndës së posaçme që
studion të drejtën. Kjo metodë është përshtatur ashtu që në të drejtën
përfshinë atë që është specifike për të si dukuri shoqërore e cila dallohet
nga të gjitha dukuritë tjera shoqërore. Ku qëndron ajo specifikë e së
drejtës dhe lidhur me këtë edhe e shtetit e cila është e përshtatur që të
shfaqë metodën e së drejtës?
4. Teoritë themelore mbi të drejtën
Ç’është e drejta? Cili është roli i saj në shoqëri? Cilat janë themelet dhe
burimet e së drejtës? Cila është struktura e së drejtës? Këto dhe pyetje
tjera imponohen që nga civilizimi i lashtë grek deri në ditët tona të
gjithëve të cilët mendojnë për dukuritë shoqërore, sidomos atyre të cilët u
përkushtohen shkencave shoqërore. Në diskutimet për nocionin e së
drejtës vihet deri tek përgjigjet shumë të ndryshme në disa nga ato
pyetje. Kështu p.sh. derisa disa nga teoricienët konservativ të së drejtës
(përfaqësuesit e teorive klasike të së drejtës) dëshmojnë se e drejta është
grup rregullash (normash) të cilat pjesërisht janë hyjnore dhe pjesërisht

43. 42
krijesë njerëzore. Autorët tjerë (përfaqësuesit e teorive bashkëkohore të
së drejtës) dëshmojnë se ajo është ekskluzivisht krijesë e njerëzve. Për
disa e drejta është mjet për realizimin e vlerave të përgjithshme njerëzore
dhe principit absolut të drejtësisë, kurse për të tjerët është një mjet me
anën e të cilit grupet më të forta shoqërore nënshtrojnë ato më të dobëta
dhe me dhunë ua imponojnë interesat e veta të posaçme egoiste. Për disa
autorë shteti është krijesa e vetme e së drejtës; për të tjerët ai realizon
dhunën e së drejtës (sanksionin) ndërsa të tretët theksojnë se e drejta
nuk është fort e lidhur për shtetin për arsye se rezulton drejtpërdrejt nga
bashkësia shoqërore e kështu me radhë. Prej nga gjithë këto mospajtime,
gjithë këto dallime në mendime mbi të drejtën? Përgjigjen para së
gjithash duhet kërkuar në dy drejtime. Së pari duhet pasur parasysh se
edhe këtu vlen supozimi se kushtet materiale të ekzistencës njerëzore
(qenia shoqërore) esencialisht përcaktojnë idetë e njerëzve (vetëdijen
shoqërore), që do të thotë se të mendimin për të drejtën, përgjithësisht e
kushtëzon sistemi klasor dhe pozita e teoricienëve të së drejtës në të.
Çdo teori e së drejtës historikisht është njohuri e përcaktuar dhe e
kufizuar, gjegjësisht njohuria me karakteristikat ideologjike apo të
vetëdijes klasore të cilën e bartë autori i saj. Në historinë e sotme
shumica e shkencëtarëve të cilët kanë studiuar të drejtën kanë qenë
pjesëtarë të klasave sunduese. Secili prej tyre ka vërejtur dhe shpjeguar
mu ashtu siç kjo i përgjigjej klasës së tij objektivisht. Shkaku i dytë i
dallimeve të mëdha ndërmjet teorive ekzistuese mbi të drejtën duhet
kërkuar në faktin se vetëm e drejta është një dukuri shoqërore shumë e
ndërlikuar e cila krahas saj është edhe në transformim të vazhdueshëm.
E drejta, në të vërtetë nuk është vetëm grup rregullash, normash dhe
paragrafësh. Ajo padyshim është e përbërë nga normat mirëpo gjithashtu
përmban edhe krijesa tjera shpirtërore siç janë vlerat shoqërore dhe
bindjet, pastaj interesat e njerëzve (dhe në esencë çdo gjë, vullneti dhe
sjellja reale në të cilën njerëzit bashkëpunojnë ndër veti, kacafyten,
këmbejnë të mirat, sundojnë njëri mbi tjetrin etj. Në anën tjetër e drejta
në të vërtetë është ngushtë e lidhur për shtetin sepse krijon shumë
norma ligjore dhe zbaton dhunën ligjore, mirëpo ai gjithashtu pas lindjes
dhe pas zbatimit të normave ligjore të lidhura për të tjerat është subjekt
joshtetëror. Më tutje e drejta lind dhe ruhet jo vetëm me ndihmën e
dhunës por mbështetet pjesërisht edhe me pranimin me vullnet nga
njerëzit. Pastaj në të drejtën realizohen para së gjithash interesat e
grupeve shoqërore sunduese, sidomos klasave sunduese mirëpo në të
gjithashtu realizohen edhe disa interesa të përgjithshme shoqërore.
Shumica e juristëve dhe studentëve shikon vetëm disa anë të këtij
realiteti unik dhe të ndërlikuar duke harruar rëndësinë e anëve tjera
njësoj të rëndësishme madje mbase edhe më të rëndësishmet, prandaj
për këtë arsye gabimisht reduktohen në nocionin e së drejtës në këto
aspekte individuale të dukurisë së vërtetë të së drejtës. Studimi i teorive

44. 43
të së drejtës është i dobishëm për juristët jo vetëm për shkak të nevojës
së zgjerimit të kulturës së tyre të përgjithshme të juristit por para së
gjithash për aftësimin e tyre themelor për kryerjen e detyrave
profesionale. Varësisht nga ajo se si do t’i zotërojnë njohuritë mbi të
drejtën, juristët në një shoqëri më pak ose më shumë gabimisht apo
mirë, varet edhe ajo se si do ta kryejnë ata funksionimin e tyre shoqëror
e kjo do të thotë çfarë do të jetë veprimtaria e tyre profesionale dhe
politike si dhe në përgjithësi roli në shoqëri.
4.1. Studimi i të drejtës natyrore në antikë
Në civilizimet e lashta skllavopronare të Lindjes (Mesopotami, Egjipt,
Persi etj.) e drejta si dukuri dhe si nocion nuk ndahej nga morali i
religjionit “të gjitha normat e sjelljes shoqërore përbënin sistemin unik
normativ për të cilin besohej se është pjesë e Zotit, gjegjësisht sunduesit
me cilësi të Zotit. Po në Mesopotami p.sh. konsiderohej se Kodin e
Hamurabit ka pranuar sunduesi nga Zoti Shamashe, kurse sipas Biblës
hyjnia i thotë Mosiut “do të të japë pllaka guri me ligje dhe urdhëresa të
cilat i kam shkruar për këshillim të tyre”. Kur më tej kihet parasysh se të
drejtën atëherë e zbatonin kryesisht priftërinjtë, se marrëdhëniet juridike
ishin normat dhe sanksionet, kishin atribute religjioze dhe se shkallës së
ultë të atëhershme kulturës materiale i përgjigjej edhe vetëdija shumë e
pazhvilluar shkencore dhe në përgjithësi kritike, atëherë është e
kuptueshme se edhe atyre civilizimeve të lashta edhe as nuk ka mundur
tu shfaqet shkenca e së drejtës, prandaj së këndejmi as shkëmbimi i së
drejtës si krijesë historike dhe shoqërore – teoritë e para shkencore për të
drejtën dhe shtetin u lindën në Greqi.
Duke ndërtuar marrëdhënie të zhvilluara ekonomike dhe politike dhe
duke e zotëruar në vetëdije natyrën grekët filluan të heqin velën e
fshehtësisë dhe iracionalitetit të cilat deri atëherë pamundësonin
shpjegimet shkencore të realitetit shoqëror dhe natyror. Ata formuan
vetëdijen për pozitën dhe fuqinë e njeriut në botë prandaj kështu edhe në
sistemin e drejtësisë filluan të duken veprat e njerëzve. Aq më tepër,
filozofia e të menduarit grek nga ajo e sofistëve deri tek Platoni dhe
Aristoteli në sferën e teorisë së shtetit dhe së drejtës shtron shumë pyetje
dhe zgjidhje të cilat u bënë burime të qëndrueshme të filozofisë
shkencore të drejtësisë deri në ditët tona. Karakteristika më e
rëndësishme e mendimit shkencor të së drejtës me siguri është më e
rëndësishmja për arsye se ai e mbështet mësimin mbi të drejtën natyrore
– kjo shkollë do të vazhdojë të dominojë në shkencën evropiane të
drejtësisë më tepër se 2000 vjet. Për studimin e së drejtës natyrore është
e rëndësishme bindja se e drejta nuk është një sistem i vetëm dhe unik
normash por se ajo përbëhet nga dy sisteme relativisht të pavarura të
normave të sjelljes shoqërore. Sistemin e parë e përbëjnë normat me
origjinë mbinatyrore të cilat janë dhënë në natyrë njeriut, janë të

45. 44
shkruara, vlejnë përgjithmonë, janë të drejta në mënyrë të përkryer dhe
të pavarura nga vullneti i njerëzve. Sistemi i dytë është ai i normave të
cilin e ka krijuar vetë njeriu, ligjvënësi, prandaj së këndejmi rregullat e
tilla kanë vetëm vlerë kalimtare historike dhe mund të jenë në një masë
më të vogël apo më të madhe të padrejta dhe të papërsosura. Rregullat e
para quhen e drejtë natyrore kurse rregulla e dytë e së drejtës pozitive.
Konsiderohet se njëri dhe tjetri lloj i normave, e drejta në përgjithësi i
shërben të njëjtit qëllim: realizimit të të mirave dhe fatit në bashkësinë
njerëzore dhe përsosjen morale të njeriut. Megjithatë e drejta natyrore
është në pikëpamje etike e papërcaktuar për të drejtën njerëzore apo
pozitive, e kjo do të thotë se këtë të dytën gjithmonë duhet harmonizuar
me të drejtën natyrore apo në të kundërtën duhet vlerësuar si
“kundërnatyrore”, “amorale”, apo madje si të drejtë të pavlefshme.
Mendimi i këtillë dualist i së drejtës haset qysh në qëndrimet e heroinës
mitologjike Antigonës sipas së cilës është e lejuar të shkelet ligji pozitiv i
shtetit nëse ai i kundërvihet ligjeve të pashkruara të Zotit të cilat nuk
janë “të sotme as të deridjeshme por me shekuj dhe për shekuj jetojnë
dhe askush nuk e di prej nga u paraqitën”.
Disa sofistë (shek. V p.e.s) edhe stoikët (shek. IV dhe III p.e.s.) theksonin
megjithatë se barazia ndërmjet njerëzve duke përfshirë edhe robërit janë
ligj i natyrës të cilit duhet nënshtruar e drejta e ligjvënies së njerëzve.
Caqet e saj më të mëdha dhe më të plota lirimin nga religjioni ia arriti
teoria greke e së drejtës në veprat e Platonit dhe Aristotelit. Edhe në to
hasim në mënyra të ndryshme mësimin natyror-juridik për atributet e së
drejtës natyrore dhe pozitive. Duke përjetuar krizën e thellë dhe rënien e
fuqisë së shtetit të Athinës Platoni (427-347 p.e.s.) në veprat “Shteti” dhe
“Ligji” është përpjekur që ta mendojë një model të rregullimit
skllavopronar i cili do të garantonte stabilitet të marrëdhënieve shoqërore
me forcë të madhe të klasave ndërmjetësuese. Filozofia e tij idealiste
mësonte se ekzistojnë dy kategori realitetesh: a) bota e ideve objektive
dhe absolute apo realiteti i së vërtetës dhe b) bota e dukurive
perceptuese të cilat janë shprehje e hijes mashtruese të ideve. Në pajtim
me këtë duhet dalluar sistemi ideal, i vërtetë apo sistemi i përkryer
shtetëror juridik nga sistemi ekzistues dhe jo i përkryer shtetëror
juridik). Me këtë rast Platoni shpjegon sistemin e përkryer shtetëror
juridik duke filluar nga natyra e njeriut. Ai thekson se shpirti i njeriut
përmban tri aftësi themelore të cilat janë të ndara në mënyrë të
pabarabartë ndërmjet individëve: arsyeja, vullneti dhe ndërgjegjja prej
nga rrjedhin edhe virtytet gjegjëse të mendjemprehtësisë, guximit dhe
përmbajtjes “Ideale është ajo bashkësi njerëzore, pohon Platoni, në të
cilën njerëzit janë bartës të këtyre tri virtyteve të ndarë klasa të posaçme
shoqërore me të drejta dhe detyrime krejtësisht të ndryshme – në klasë të
udhëheqësve apo filozofëve, luftëtarëve dhe prodhuesve. Drejtësia është
parim ideal që detyron që në shoqëri të vendoset marrëdhënie e
harmonishme ndërmjet këtyre virtyteve dhe klasave shoqërore që atyre u

46. 45
përgjigjen dhe atë në atë mënyrë “që çdo njëra nga këta tre lloj njerëzish
të cilët gjenden në shtet, do të punonte punën e vet...”. Detyrë e ligjvënies
së mençur është të organizojë shoqërinë ashtu që në të në masën më të
madhe të mundshme të realizohet kjo ide e së drejtës dhe të bëhet ndarja
e harmonishme e punëve ndërmjet njerëzve sipas aftësive të tyre
natyrore. Mjet për veprimtarinë e tillë të ligjvënësit është e drejta pozitive
apo sistemi i imperativit shoqëror (sistemi ligjor) përmes të cilit
sundimtarët me dhunë rregullojnë marrëdhëniet ndërnjerëzore sipas
parimit të drejtësisë. Gjithsesi, këto marrëdhënie shtetërore mund të jenë
më pak ose më shumë të përsosura apo korrekte varësisht nga ajo sa
janë të harmonizuara me idenë e drejtësisë.
Aristoteli (384-322 p.e.s.) largohet nga teoria idealiste-utopike e Platonit
mbi shtetin dhe në masën më të madhe e shfrytëzon metodën e vrojtimit
empirik të realitetit mirëpo megjithatë ruan idenë mbi lidhjet e
rëndësishme të së drejtës dhe korrektësisë dhe sjell teoritë mbi dualitetin
e të drejtës natyrore dhe pozitive deri tek formulimi përfundimtar klasik i
tij. E drejta natyrore përbëhet sipas Aristotelit nga normat e shkruara,
absolutisht të vlefshme dhe të pandryshueshme të cilat janë të lindura
tek njeriu si qenie shoqërore (“politike”), ndërsa e drejta pozitive është
grup rregullash që i krijon ligjvënësi shtetëror dhe vlejnë (detyrimisht)
duke iu falënderuar dhunës së shtetit. “E drejta natyrore është ajo e cila
e ka gjithkund të njëjtën vlerë dhe nuk varet nga ajo se a është miratuar
apo jo. E drejta pozitive është ajo për të cilën është sporadike ajo se a
thuhet kështu apo ashtu, mirëpo një gjë e tillë edhe nuk qëndron që nga
vendosja e ligjit” (Etika e Nikomahut, 1134 b).
E drejta pozitive mund të jetë në harmoni me të drejtën natyrore, mund
t’i kundërvihet asaj, kurse mund të ketë të bëjë me lëndët të cilat për të
janë indiferente. Gjithsesi, e drejta pozitive duhet ta realizojë të drejtën;
në të kundërtën ajo nuk do të ishte e vërtetë por vetëm mashtruese dhe e
drejtë e shëmtuar. Mirëpo, drejtësinë, si vlerë themelore të së drejtës dhe
bazën e nocionit të së drejtës Aristoteli e kupton ndryshe nga Platoni. Ai
së pari flet për të drejtën e përgjithshme si parim etik i cili kërkon që të
gjithë njerëzit t’i respektojnë ligjet dhe së bashku të japin sa është e
nevojshme për t’i realizuar të mirat e përgjithshme. Pastaj flet për të
drejtën e veçantë, madje në dy forma: në formën e parimeve të
shkëmbimeve të barabarta (ekuivalente të të mirave – të ashtuquajturën
“e drejtë kumulative” dhe në pikëpamje të proporcionalitetit të meritës
dhe shpërblimit – të ashtuquajturën “e drejtë distributive”. Bie në sy
karakteristika e filozofisë greke të së drejtës në përgjithësi në të cilën
ende nuk dallohen qartë e drejta dhe morali. Në të me shprehjet “ligj”, “e
drejtë” dhe “drejtësi” shënohen në mënyrë të barabartë rregullat e sjelljes
së njerëzve të cilat i përkasin sistemit të së drejtës dhe atij moral.
Ndërkaq shkenca e drejtësisë ishte e zhvilluar edhe në civilizimin tjetër
antik evropian – në Romë. Mirëpo, për dallim nga grekët, romakët

47. 46
aplikonin aftësitë e tyre krijuese dhe frymën hulumtuese shumë më tepër
në fushën praktike të veprimit shtetëror-juridik kurse më pak në fushën
e studimit teorik-juridik. Ata ndërtuan një sistem juridik madhështor
institucionet e të cilit shërbejnë edhe sot si themele nocionesh të së
drejtës qytetare dhe si të tilla ende studiohen në shumë fakultete juridike
në mbarë botën (e drejta private romake). Mirëpo, romakët nuk ndërtuan
një koncept më origjinal të së drejtës dhe nuk lanë pas vetes vepra të
rëndësishme teorike-juridike. Njësoj sikurse edhe në art dhe religjion ata
edhe në filozofinë e drejtësisë kryesisht morën dhe kultivuan frytet e
kulturës helene. Nga grekët trashëguan si dallimin e rëndësishëm të
moralit dhe së drejtës ashtu edhe mësimin dualist mbi të drejtën
natyrore dhe pozitive – ashtu që futen edhe dallimin ndërmjet ius civile
apo së drejtës e cila vlen vetëm për romakët, dhe ius gentiuma apo të
drejtën e cila ishte e përbashkët për të gjithë popujt me të cilët romakët
hynin gjithnjë e më shpesh në marrëdhënie ekonomike e juridike. Së
këndejmi më e theksuara është veçoria e filozofisë së të drejtës romake
pikërisht realizmi dhe orientimi praktik i saj.
Duke pranuar nga perandori, senati dhe pretori norma juridike të cilat
ata nuk guxonin t’i vlerësonin në mënyrë kritike e aq më pak t’i
kundërshtonin, juristët romak gradualisht gjithnjë e më tepër iu
kushtuan përsosjes së teknikës së zbatimit dhe interpretimit të atyre
normave juridike, duke miratuar kështu atë mënyrë të mendimit dhe
sjelljes e cila në historinë më të re evropiane do të quhet dogmatizëm
pozitivist. Në të vërtetë ata ishin pozitivist aq sa edhe faktikisht silleshin
sikurse të mos kishte dualitet të së drejtës pozitive dhe natyrore
gjegjësisht sikurse e drejta e tërësishme të reduktohej në norma të
vendosura nga njerëzit (positum = emëruar) dhe mbi të gjitha nga
pushteti shtetëror; njëkohësisht ishin edhe dogmat për shkak se
konsideronin se juristët si ekspert në shërbim të shtetit nuk guxojnë t’i
vlerësojnë “normat juridike” nga aspekti i parimit etik (p.sh. nga aspekti i
drejtësisë apo nga oportuniteti politik), porse kanë për detyrë që në
mënyrë besnike dhe pa kundërshtime t’i zbatojnë (“dogma”, d.m.th. të
vërteta të pakontestueshme) normat e parashtruara juridike në ato
marrëdhënie konkrete shoqërore të cilat rregullohen me norma.
3.2. Teoritë pozitiviste të së drejtës
Në shkencën e drejtësisë të shek. XIX dhe XX dominon mendimi se
teoritë e të drejtës natyrore shpjegojnë gabimisht dukurinë e së drejtës.
Shumica e juristëve asokohe fillon të shikojë në të drejtën si në krijesë
ekskluzivisht njerëzore dhe historike në të cilën nuk ka mbinatyrore dhe
atribute të pandryshueshme. Njëkohësisht përpiqen të shpjegojnë edhe
vet teorinë natyrore-juridike si shprehje e synimit të studiuesve që me
çdo kusht të interpretojnë rregullat e qëndrueshme të cilat në të vërtetë
ekzistojnë në institucionet e ngjashme dhe bazueshmërinë e

48. 47
institucioneve të së drejtës në vlerat etike dhe vlerat tjera shoqërore. Në
të vërtetë, vërehet se studiuesit qysh në të kaluarën e lashtë perceptuan
dy dukuri të rëndësishme në drejtësi:
• Së pari vërejtën se disa shtete dhe subjekte tjera krijojnë rregulla të
ndryshueshme dhe të llojllojshme për të njëjtat marrëdhënie shoqërore
mirëpo që shumë rregulla të tyre megjithatë kanë përmbajtje të ngjashme
apo edhe identike – p.sh. rregullat për ndalimin e vrasjeve brenda
bashkësisë, për ndalimin e martesave ndërmjet të afërmve, mbi
respektimin e fjalës së dhënë, mbi ekuivalencën e shkëmbimit etj.
• Dhe e dyta ata vërejtën se pas çdo rregulle ligjore ekziston ndonjë
ideal njerëzor apo vlerë të cilën subjektet dëshirojnë ta realizojnë, mirëpo
në realitet ato ideale ato pothuaj kurrë nuk realizohen plotësisht në
marrëdhëniet shoqërore.
Këto perceptime ishin të sakta dhe shumë të rëndësishme për njohjen e
së drejtës mirëpo në të kaluarën njerëzit nuk mund t’i shpjegonin në
mënyrë të pranueshme. Për shkak të mos zhvillimit të shkencave
shoqërore ata nuk kuptonin se rregullat ligjore të disa shteteve kanë
përmbajtje të njëjtë apo identike për shkak se bëhej fjalë për shoqëritë të
cilat ishin në shkallën e afërt apo të njëjtë të zhvillimit material dhe
kulturor gjegjësisht për shoqëritë në të cilat njerëzit kishin nevoja të
përgjithshme pothuaj të të njëjtit lloj, interesa dhe konflikte interesash
gjë që domosdo kushtëzonin mënyrën e rregullimit shoqëror të
marrëdhënieve të tyre. Gjithashtu ata nuk mund ta dinin se në çfarë
mënyre lindin vlerat shoqërore si gërshetohen ato ndër vete, si
kundërshtohen vlerat e klasave shoqërore dhe përse nuk është e mundur
që në shoqëri të realizohen plotësisht vlerat e disa subjekteve. Në
pamundësi që të shpjegohet shkencërisht korrektësia objektive në
përmbajtjen e normave ligjore dhe në mënyrën e veprimit të vlerave
shoqërore në sistemin juridik, shkencëtarët në mënyrë naive shpjegonin
ato dukuri, me ekzistimin e një sistemi jashtë historik dhe të përkryer të
rregullave shoqërore (bota e ideve, vullneti i Zotit, parimet e arsyes
njerëzore) të cilat dominojnë me ekzistencën e njerëzve dhe në të cilën
duhet (por kurrë plotësisht nuk arrihet) që të themelohen rregullat ligjore
pozitive shtetërore.
Teoritë natyrore-juridike zbuluan dhe shfaqën disa probleme themelore
të shkencës së drejtësisë, mirëpo siç konsiderojnë pozitivistët ato nuk
kanë mundur t’i zgjidhin drejtë ato probleme. Aq më tepër, ato
kontribute, mistifikime apo mbulime të themeleve të vërteta shoqërore të
së drejtës dhe rolit të vlerave të shoqërisë në të. Ato mbulojnë të vërtetën
si objektive dhe bazë e së drejtës para së gjithash si veprimtari krijuese
historike e njeriut dhe se vlerat në drejtësi së drejti janë shprehje

49. 48
shpirtërore e interesave konkrete historike dhe konflikteve midis
njerëzve.
Në fillim të shek. XIX kur shoqëria civile krejtësisht ishte konsoliduar
dhe kur shkencat shoqërore kishin filluar në mënyrë sistematike të
ndërtohen duke filluar nga metodat empirike, vjen deri tek kthesa më e
madhe në historinë e teorive të së drejtës – deri tek dominimi i
pozitivizmit juridik mbi mësimin për të drejtën natyrore.
Shkaktarët e drejtpërdrejt të kësaj kthese në shkencën e drejtësisë duhet
kërkuar në argumentet si vijon:
1. Studiuesit civil konsideronin se shpjegimi i bazave objektive të së
drejtës mund të jepet nga shkencat shoqërore të cilat krejtësisht në
empirizëm sidomos sociologjia për çka bie nevoja e kërkesave të çfarëdo
shpjegimeve filozofike.
2. Ideologët civil besonin se revolucioni borgjez në të vërtetë ka realizuar
parimet e të drejtës natyrore për ç’arsye zhduket jo vetëm dallimi
ndërmjet të drejtës pozitive dhe natyrore por edhe vet mundësia e
konfliktit të idealeve shkencore, shoqërore në pikëpamje të arsyes dhe
sistemit politik dhe juridik ekzistues borgjez-demokratik. Për teoritë
pozitiviste të së drejtës me rëndësi është të kuptuarit se ekziston vetëm
një sistem i së drejtës: ai të cilin e vendosin shteti dhe subjektet tjera
shoqërore dhe i cili së këndejmi është i kufizuar në shoqëri të caktuara
dhe historikisht ka përmbajtje të ndryshueshme. Detyrë e juristit dhe
shkencës juridike është që të studiojnë ekskluzivisht “të drejtën pozitive”
gjegjësisht të drejtën franceze, angleze, gjermane apo të ndonjë shteti
tjetër, ta harrojnë krejt atë çka nuk është e mundur në pikëpamje
empirike të vërtetohet ndër të tjera edhe hipotezën mbi ekzistimin e të
drejtës natyrore. Të gjithë pozitivistët e së drejtës pajohen se në
pikëpamje të qëndrimit të formuar i cili edhe sot është dominues në
teorinë e së drejtës në tërë botën. Ata megjithatë nuk pajtohen në
shpjegimin e mëtejmë të së drejtës së këtillë të caktuar pozitive. Ata kanë
qasje shumë të ndryshme apo metoda të studimit të së drejtës
(dogmatike, historike, sociologjike dhe metoda integrale) dhe japin
përgjigje të ndryshme në pyetjen : “Çka është e drejta pozitive?”. Në
vazhdim do të japim një shfaqje të shkurtër të disa nga drejtimet më të
rëndësishme të pozitivizmit juridik.
3.3. Teoritë normative – dogmatike të së drejtës
Të kuptuarit normativ – dogmatik të së drejtës është gjëja më e thjeshtë
dhe njëherazi forma më e përhapur e pozitivizmit juridik. E drejta sipas
këtij mendimi është grup rregullash të cilat janë të vendosura dhe me
dhunë të mbrojtura (të sanksionuara) nga shteti , kurse shkenca e
drejtësisë duhet vetëm ti përshkruajë dhe ti komentoj ato rregulla duke
mos u lëshuar as në analizimin e rrethanave të tyre shoqërore por as në

50. 49
kritikën e vlerave të tyre as në efektet e tyre në jetën shoqërore. Të
kuptuarit e tillë të së drejtës dhe metodave të shkencës së drejtësisë në
Evropë u bë e njohur e pastaj edhe dominues nën ndikimin e shkollës
franceze ekzogeze (shkolla e interpretimeve) dhe juridiksionit konceptor
gjerman. Këto dy shkolla dogmatike u lindën në fillim të shekullit 19
atëherë kur borgjezia fillon të formuloj të drejtën e sajë në veprimtarinë e
madhe ligjvënëse, që kishte për model kodet e Napolonit. Juristët e
atëhershëm ishin aq të përshpejtuar në hartimin e të drejtës së re të
cilët nën moton “liri barazi dhe vëllazëri”me të zëvendësuam të drejtën
feudale të privilegjeve dhe arbitrarizmit dhe në mes të tyre dominonte
bindja se kjo e drejtë në të vërtetë realizon të gjitha ato ideale për të cilat
kishte luftuar qytetërimi me shekuj. Së këndejmi aso kohe u konkludua
se juristi nuk kishte më për detyrë që të analizojë burime shoqërore të së
drejtës pozitive dhe të bëjë kritikën e të drejtës nga aspekti i idealeve
shoqërore, sidomos ideale të së drejtës. Kjo ishte e pa nevojshme qysh
kur e drejta pozitive u fut në kodet e përsosura dhe korrekte që ishin
shprehje e vërtetë e interesit dhe vullnetit të “popullit”. Tash i detyrë e
juristëve ishte të zbulojnë se cilat norma vlejnë për raste të caktuara të
së drejtës, që ato norma ti interpretojnë në mënyrë logjike, ti komentojnë
për shkaqe të shpjegimit të tyre sa më të mirë, për ti zbatuar ato më në
fund në marrëdhëniet konkrete shoqërore. Normat ligjore të ligjvënësit
për juristin janë një soj të paprekshme sikurse edhe dogma fetare që
është e pa prekshme për besimtarin. Nuk është punë e juristit të
hulumtojë origjinën dhe ti vlerësojë normat ligjore, kurse edhe më pak që
ato ti krijojë vetë por puna e tij është që vetëm të jetë besnik i tyre dhe
ti zbatojë ato në mënyrë precize në pajtim me intencën e ligjvënësit.
Kështu Robesoierre kërkonte që rreptësishtë të ndalohet ndryshimi dhe
plotësimi i normave ligjore sepse gjyqtari duhet të jetë “Viva vox legës”
(zëri i gjallë i ligjit) dhe asgjë më tepër. I dyti është autori i famshëm i së
drejtës nga shkolla ekzegete i cili i pyetur se çka është e drejta civile,
deklaroj: “nuk di për të drejtën civile (qytetare) di vetëm për kodin e
Napolonit”. Të kuptuarit të tillë të së drejtës nga aspekti marksist nuk
ishte i pranueshëm dhe në përgjithësi nga aspekti i qasjes shkencore të
dukurive shoqërore. Është e vërtetë se këtij mendimi i kemi për obligim
disa fryte të mendimit modern të së drejtës: e para, lirimi nga mësimi
mbi të drejtën natyrore dhe pozitive; e dyta përforcimi i parimeve të
ligjshmërisë, gjegjësisht respektimit të ligjit si akti më i lartë i së drejtës:
dhe e treta, përsosja e metodave logjike teknikave tjera të zbatimit të
normave ligjore.
Ndërkaq, mangësia e këtij mendimi të së drejtës është e pa
përmirësueshme sepse redukton lëndën e shkencës së drejtësisë në
analizimin e normave ligjore të shtetit dhe heqë dorë nga çfarëdo
hulumtimi të burimeve shoqërore dhe funksionet e së drejtës si dhe nga
vlerësimet kritike të normave ligjore shtetërore. Ajo e redukton dukurinë
e ndërlikuar të së drejtës në normativitet apo shprehje filozofike të

51. 50
realitetit shoqëror kurse normativizmi prapë reduktohet me normat e
përgjithshme shtetërore, në ligje. Të kuptuarit e këtillë të ngushtë
normativisht të së drejtës në të vërtetë nuk është e rastit. Kjo është e
kushtëzuar me nevojën e shoqërisë borgjeze që të ketë jurist dhe shkencë
juridike të cilët do të shërbejnë në mënyrë servile dhe jo kritike kapitalit
dhe pushtetit politik pavarësisht nga përmbajtja dhe funksioni i normave
të tyre (dogmatizmi) dhe të cilët do të kenë mirëkuptim vetëm për normat
ligjore si “forma” të jetës juridike, por jo edhe për marrëdhëniet
shoqërore, konfliktet e interesave dhe idealeve të cilat “përbëjnë” e jetën
juridike dhe të cilët kushtëzojnë normativitetin e së drejtës (formalizmin,
normativizmin). Teoria normative – dogmatike e së drejtës si e tillë ka një
rrol jashtëzakonisht konzervativ shoqëror dhe mistifikues. Ajo mbulon e
nuk zbulon seriozitetin e së drejtës. Ajo shmangë e nuk thekson
zhvillimin e njohurive mbi të drejtën. përpunimin më të përsosur e mori
të kuptuarit normativisht dogmatik të së drejtës në të ashtuquajturën
teorinë e pastër të së drejtës të juristit austriak N. Z. Hans Kelsen (l381-
1973). Duke filluar nga premisat se në të vërtetë ekziston ndarje e pa
kapërcyeshme ndërmjet asaj që është (botës kauzave) dhe asaj që duhet
të jetë (botës normative), kurse pastaj duke i ndanë në mënyrë precize
nevojat ligjore nga nevojat etike Kelseni deri në fund “e pastroi” nocionin
e së drejtës dhe shkencën e drejtësisë nga çdo shqyrtim sociologjik i
vlerave.
Kelsen shkruante: “Shkenca e drejtësisë ndahet nga filozofia e së drejtës
dhe nga sociologjia e së drejtës” e drejta është vetëm sistem hierarkik i
normave të cilat parashohin sanksionin fizikë, gjegjësisht sistem në të
cilin secila normë më e vogël krijohet në mënyrën se si është caktuar ajo
me normën më të lartë. Kelsen shkon përtej normativistëve paraprak në
formalizimin e së drejtës: aji më normat e së drejtës nuk sheh prodhim
vullneti të ligjvënësit apo të cilit do subjekt tjetër. Normat juridike vlejnë
(obligojnë) pavarësisht nga ajo se cilët faktorë shoqëror i kanë sjellë
krijimin e tyre dhe pa marrë parasysh atë se a dëshiron dikush që ajo të
vlejë apo jo; ato vlejnë thjeshtë për shkak se normat më të vogla janë të
mbështetura në normat më të larta. Drejtësia është normë e kulluar,
ekskluzivisht një sistem i normave më të larta dhe më të ulëta, të
përgjithshme dhe individuale të cilat juristi i merr, i interpreton dhe i
zbaton duke mos u ndaluar në burimet e tyre shoqërore, efektet dhe
vlerat e tyre. Kështu shkencës së drejtësisë gradualisht i mbyllet qasja në
analizimin e të drejtën sociologjike politike dhe etike.
3.3.Shkolla historike – juridike
Shkolla historike – juridike është forma tjetër e pozitivizmit juridik. Ajo
paraqitet në fillim të shekullit të kaluar në Gjermani, duke iu
kundërvënë njësoj mësimit për të drejtën natyrore dhe të menduarit
normativ – dogmatik të së drejtës si sistem i normave shtetërore.

52. 51
Paraqitja e teorisë historike – juridike është e lidhur për kontestet të
cilat në shekullin e 19 i ndanë juristët gjerman në ty grupe të mëdha.
Asokohe në njërën anë u gjetën juristë të cilët konsideronin e programi
nacional politik i bashkimit të shteteve gjermane sa më parë duhet të
konfirmohet me hartimin e kodit unik civil i cili do ta kishte për model
kodin civil të Napolonit, kurse në anën tjetër ishin juristët të cilët iu
kundërvunë kodifikimit të përshpejtuar si i ngutshëm dhe i dëmshëm
për zhvillimin e të drejtës gjermane. Ky grup i dytë i juristëve bënte pjesë
në shkollën historike juridike, kurse personaliteti qendror në te ishte F.
Von Savigny.
Savigny sikurse edhe dogmatët e flaku mendimin mbi ekzistimin e të
drejtës natyrore si sistem universal. Ai, në të drejtën shihte vetëm një
dukuri shoqërore dhe historike por të ndryshuar. Prandaj, edhe vepra e
tij i takon pozitivizmit juridik, mirëpo ajo që e karakterizon Savigny dhe
shkollën historike të së drejtës në përgjithësi duke iu kundërvënë
dogmatëve, është flakja e mendimit se e drejta është krijesë apo rrjedhojë
e vullnetit të lirë të individit apo shtetit. Savigny thekson se e drejta
pozitive lindë dhe ekziston pavarësisht nga ligjvënësi dhe shteti, në
kulturë apo në të ashtuquajturën „shpirt popullor“ (Volksgeist) të çdo
shoqërie nacionale. E drejta përbëhet nga zakoni, parimet etike dhe
ndjenjat e drejtësisë të cilat janë prodhim spontan i ekzistencës historike
të çdo populli të veçantë. Shteti dhe ligjvënësi nuk e krijojnë të drejtën,
ata e trashëgojnë atë në kulturën e popullit njësoj sikurse që e
trashëgojnë në kulturën e popullit edhe rregullën e dhunshme të gjuhës,
religjionit, artit etj.
Shteti dhe ligjvënësi krijojnë vetëm norma të shkruara të cilat janë
shprehje e të drejtës ekzistuese popullore; ata formulojnë në mënyrë
precize të drejtën popullor edhe e sforcojnë atë obligim me anë të dhunës
së organizuar fizike (shtetit). Mirëpo për të mundur ligjvënësi që të
shprehë drejtë atë të drejtë popullore, Sevigni konsideron se është e
nevojshme që shkenca e drejtësisë të zhublojë dhe konstatoj të drejtën e
sajë duke pasur parasysh se kodifikimit të tillë nuk i paraprinë
hulumtimi detaj shkencor i të drejtës popullore prandaj për këtë arsye
ajo mund të jetë vetëm një krijesë artistike më pak apo më shumë
arbitrare dhe e pa jetë në pikëpamje të ligjvënies dhe e cila duhet të jetë
e gjykuar në mos sukses dhe mos efikasitet. Kritika bashkëkohore e
teorisë historike – juridike kryesisht pajtohet si në pikëpamje të
kontributit të sajë në të kuptuarit e të drejtës ashtu edhe në pikëpamje
të mangësive të sajë. Meritë e qëndrueshme e Savignit dhe
bashkëmendimtarëve të tij është se ishin ndër të parët jurist pozitivist
që i dalluan nocionet së drejtës nga normat ligjore të shtetit, duke e
flakur në këtë mënyrë voluntarizmin e dogmatëve dhe reduktimin e tyre
të së drejtës në ligj, si dhe për atë se ata ishin të parët që vendosën
parimet e çështjes së kushtëzimit shoqëror – historik të normave ligjore.

53. 52
Me këtë ata futën në vetëdije të juristëve modern të vërtetën se e drejta
është realitet historik dhe i përvojave të cilat janë të kushtëzuara nga
rrethanat e çdo shoqërie dhe se normat shtetërore janë vetëm një nga
aspektet e atij realiteti, gjegjësisht vetëm shprehjen konceptuare të jetës.
Përveç kësaj shkolla historike me të madhe ka zhvilluar metodën
historike në teorinë e së drejtës dhe ka ngritur historinë juridike në
rangun e disiplinave të pjekura dhe të pa varura shkencore. Mirëpo në
anën tjetër mangësitë e teorisë historike – juridike janë në atë se ajo
paraqet reaksionin ideologjik në revolucionin borgjez dhe nuk arriti të
përgjigjet shkencërisht në pyetjen e burimeve shoqërore të së drejtës të
cilën pyetje ajo vetë e kishte shtruar. Me të vërtetë teza e sajë për
“shpirtin popullor” si bazë shoqërore e së drejtës pothuajse është e pa
qartë dhe romantike, nuk tregon burime konkrete dhe reale të sistemit
juridik (sidomos nuk tregon interesat dhe konfliktet shoqërore) deri sa
nënçmimi i rrolit krijues të ligjvënies dhe vlefshmërisë së ligjit në
shoqërinë moderne është mjaftë konservativ, jo demokratik, sepse është
bërë kundër kodifikimit borgjez të së drejtës gjermane dhe për eliminimin
e privilegjeve feudale të cilat janë sanksionuar me ligjin zakonor.
Kapitulli V
NORMAT SHOQËRORE DHE JURIDIKE
1. Nocioni i normës shoqërore
Norma shoqërore është rregull e sjelljes në shoqëri / në shtet por mund
ta definojmë si çdo porosi tjetër e cila mbanë një kërkesë për sjellje të
caktuar. Me këtë rast duhet të kihet parasysh se porositë janë pjesë e
komunikimit të njerëzve të cilat bëjnë përmbajtjen e jetës shoqërore
ashtu që të gjithë njerëzit në mes vete shkëmbejnë mendime, synime dhe
ndjenja. Specifik e komunikimit të njerëzve e cila e dallon atë nga
komunikimi ndër të tjera nga pjesa e botës së gjallë, është se ajo bazohet
në vetëdije e jo në epshe, ose në ligjshmëritë e natyrës jo të gjallë.
Kështu porosia e manifestimit të jetës shoqërore sipas rregullit u
drejtohet njerëzve dhe më së shpeshti përmes gjuhës – të folurit. Prandaj
gjuha është mjeti më i rëndësishëm i komunikimit ndër njerëz, kurse
porositë gjuhësore mënyrë e zakonshme e tij.2 sikurse që mësohet në
sociologji, njerëzit në shoqëri sillen me vetëdije e kursesi jo,
ekskluzivisht, me shenja natyrore. Që të mund të rregullohen ato sjellje
të lira të vetëdijshme të njerëzve, shërbejnë normat shoqërore apo
rregullat e sjelljes së njerëzve. Kjo do të thotë se njeriu në situata të
caktuara shoqërore, e para së gjithash në raport me anëtarët tjerë të
shoqërisë, nuk mund të sillet ashtu siç do të kishte dëshiruar por ashtu
siç kërkon shoqëria me rregullat dhe normat e sajë nga ai. Norma
shoqërore, pra është rregull e sjelljes së njerëzve në shoqëri të cilën e

54. 53
parashtron vetë shoqëria, dhe e cila është e drejtuar tek vetëdija dhe
vullneti i njeriut. Me këtë ajo edhe dallohet nga ligjet natyrore. P.sh.
nëse dikush e hedh njeriun për dritare, ai do të bije në tokë sipas ligjit të
natyrës, pa marrë parasysh e a dëshiron këtë apo jo, pra kjo do të
ndodhë pa marrë parasysh vetëdijen dhe vullnetin e tij. Në të kundërtën,
nëse ekziston norma shoqërore se është e ndaluar të gënjehet, respektimi
i asaj norme varet nga vetëdija dhe vullneti i njeriut, ai, në të vërtetë,
këtë normë mund ta respektoi, por edhe mund ta shkelë nëse donë.
Ligjet natyrore veprojnë pa përjashtime, në mënyrë të pashmangshme
natyrore, kurse nëse ka përjashtime ato nuk varen nga vullneti dhe
vetëdija e njeriut dhe prapë paraqesin kuptimin e ligjeve natyrore;
normat shoqërore nuk veprojnë në një mënyrë të tillë të pa shmangshme
(ligjin natyror të vdekjes për çdo qenie të gjallë, njeriu nuk mund ta
“shkelë”; norma shoqërore mbi ndalimin e vrasjes mundet).
1.1. Legjitimiteti dhe fuqia e normës shoqërore
Karakteristikë e të gjitha normave shoqërore është legjitimiteti gjegjësisht
miratimi i tyre nga ana e adresantëve, kurse kjo sipas rregullit janë
shumica e pjesëtarëve të një bashkësie politike. Kjo rregull vlen edhe për
sistemin juridik i cili nuk përbëhet vetëm prej rregullave të rastit të
dhunshme por edhe prej rregullave të cilat janë në pikëpamje shoqërore,
të arsyeshme dhe si të tillë të pranueshme. 3. Legjitimiteti është
parakusht për fuqinë e kushtetutës dhe ligjit he Hegeli për këtë
konstaton se Kushtetutën askush nuk mund tija imponoj popullit nëse
ai e refuzon këtë apo nëse nuk është i pjekur apo i gatshëm që ta zbatojë.
Legjitimiteti është, thënë përgjithësisht, parakusht themelor për
funksionimin e sistemit politik pa çarje të thella dhe konflikte të cilat do
të ishin të pa pajtueshme dhe do ta kishin një rrjedhojë të keqe për
ekzistimin e shtetit. Kjo vlen edhe për rregullime të tjera të qëndrueshme
të marrëdhënieve shoqërore të cilat i quajmë “institucione” siç është
familja, martesa, miqësia, ndërmarrjet, institucionet fetare etj.
1.2. Raporti i normës dhe realitetit
Ndonëse norma i adresohet vullnetit të njeriut, ajo megjithatë është e
kushtëzuar me gjendjen reale, d.m.th. ajo që, sipas normës, duhet të
ekzistojë, është e kushtëzuar me atë që realisht veç ekziston.
____________
2) Në kuptimin e gjerë të fjalës mund të flitet për shumë lloje të komunikimit (p.sh. ndërmjet
shtazëve), mirëpo, tashti ky perceptim për temën tonë nuk ka rëndësi. Do përmendur se përveç
rëndësisë gjuhësore, komunikimi, gjithashtu ka edhe rëndësinë jo gjuhësore e cila manifestohet
përmes shenjave. V. P. Guiraud: “la semiologije”, botim i 3. Paris 1977, f. q. 5-7. përdorimin e
shenjave konvencionale e hasim edhe në drejtësi (p.sh. shenjat e komunikacionit). Shih për
këtë më hollësisht në: N. Viskoviq: “Jezik prava”, Zagreb 1989.
3) V. H. Hovmann. Legitimitat u. Rechtsgeltung, Belin 1977. Hegeli në veprën “Vijat kryesore të
filozofisë së të drejtës” tërheq vëmendjen tek vetëdija e popullit si themel i kushtetutshmërisë
dhe tek opinioni publik si bazë e ligjvënies (Grundhnien...., 4. 1955, fq. 239 dhe 273).

55. 54
Dhepse normat përcaktojnë atë që duhet të ndodhë dhe ndonëse njeriu
ato i krijon lirisht, prapë, kjo nuk do të thotë se ai mund të vendos
norma të tilla çfarë do vet. Me fjalë tjera, njeriu nuk i vendos normat
sipas dëshirave dhe tekeve të tij, arbitrarisht, por përkundrazi edhepse
është i lirë, atë liri të tij, ai, edhe këtu sikurse gjëkundi, duhet ta kuptojë
si mundësi për përshtatje të vetëdijshme ndaj realitetit, e jo kurrsesi si
arbitraritet të thatë. Me anë të normave mund të kërkohet që njerëzit ta
bëjnë vetëm atë që vërtetë është e mundur në realitetin e dhënë e asgjë
tjetër. Nuk mund të urdhërohen njerëzit ta bëjnë atë që faktikisht është e
pa mundur si për nga pikëpamja e “natyrës”, pamundësia në kuptimin e
ngushtë, qoftë nga pikëpamja e pamundësisë shoqërore (p.sh. të kërcejnë
5 metra apo të vendosin sot marrëdhënie skllavopronare).
Normat e tilla do të mbeteshin të pa realizueshme dhe janë të pa
kuptimta, sepse nuk mund të ndikojnë në sjelljen e njerëzve. Kështu,
Kaligulla vendosi kalin e tij për konsull, i caktoi vend special në Senat
etj., mirëpo prapë me këtë realisht nuk mundi ta bëjë atë konsull, sepse
norma mbeti faktikisht e pa zbatueshme, sepse nuk i përgjigjej realitetit.
Nga kjo rezulton edhe nocioni i rregullimit normativ gjegjësisht i sistemit
të tillë ekzistues real të marrëdhënieve njerëzore dhe shoqërore (sjellja e
njerëzve njeri ndaj tjetrit), që është e rregulluar me norma dhe në të cilën
normat bëjnë ndikimin e caktuar. Sistemi normativ pra si sistem i sjelljes
së njerëzve është i ndryshëm nga sistemi spontan në të cilin normat nuk
kanë kurrfarë ndikimi.
Për sistemin normativ është me rëndësi ajo se ky është sistem shoqëror,
pra sistem i sjelljeve të njerëzve në shoqëri, sistem i cili është efikas, dhe
i cili realizohet. Ky nuk është kurrfarë sistemi ideal i paramenduar.
Elementi më i rëndësishëm përbërës i tij prandaj është sjellja e njeriut.
2. Llojet e normave shoqërore
Të gjitha normat së pari ndahen në dy grupe të mëdha: 1) të
ashtuquajturat normat teknike dhe 2) normat shoqërore në kuptimin e
ngushët të fjalës gjegjësisht ligjet shoqërore.
Këto dy grupe dallohen kryesisht për nga mjetet me të cilat ndikojnë në
njerëz që ti zbatojnë ato por edhe sipas disa elementeve të tjera.
1) normat teknike rregullojnë mënyrën e sjelljes së njeriut kryesisht ndaj
natyrës, me ndihmën e kësaj sjellje ai mund të arrijë një qëllim të
caktuar teknik, gjegjësisht ndryshimin e caktuar kryesisht në natyrë,
rreth vetes, i cili ndryshim për te do të jetë i mirë.

56. 55
2) Normat shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalës e rregullojnë
mënyrën e sjelljes së njeriut ndaj anëtarëve tjerë të shoqërisë, pra
sjellja e tij shoqërore në kuptimin e ngushtë, e cila do të duhej të sillte
deri tek një gjendje e tillë shoqërore, të cilën, shoqëria që e formon
normën, e konsideron si të dobishme dhe të mirë për vete. Së
këndejmi ato mund të quhen urdhëresa shoqërore (dekrete) apo ligje.
Më tutje me shprehjen normat shoqërore do ta përfshijnë vetëm këtë
lloj norme.
2..1. Llojet e normave shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalës
Normat shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalës gjegjësisht normat të
cilat janë të mbuluara me sanksione shoqërore gjithashtu janë të
llojllojshme dhe të numërta dhe kur shoqëria zhvillohet më tepër edhe
ato bëhen më të shumëllojta. Është e vështirë që ta bëjmë ndarjen e tyre
e cila do të mund ti përfshinte në mënyrën më të plotë dhe ti shprehte
specifikat e tyre. Normat shumë shpesh bashkohen në një grup sipas
veçorive të caktuara, kurse po ato norma prapë ndahen sipas veçorive
tjera. Veçoritë e normave sipas të cilave ato mund të klasifikohen janë
tepër të shumta. Pa u lëshuar në numërimin e tyre, do theksuar se
normat më së shpeshti klasifikohen sipas sanksioneve të tyre sepse
sanksionet janë pikërisht shprehja më e thuktë e veçorive tjera të tyre.
Përmbajtja e normës, mënyra e krijimit të saj dhe interesat të cilat i
mbron ajo dhe zbatimi i sajë dhe numri i anëtarëve të shoqërisë interesat
e të cilëve mbron ajo si dhe fuqia relative e atyre anëtarëve etj. – të
gjitha ato në mënyrën më të qartë shprehen pikërisht në sanksionin e
normës. Së këndejmi edhe këtu do të bëhet klasifikimi i normave sipas
sanksioneve të tyre. Më në fund ai që e zbaton sanksionin – është i
kushtëzuar edhe me llojin e të mirave që me sanksion merren e sidomos
nëse zbatohet detyrimi fizik. Dhe pikërisht sipas këtij kriteri të fundit,
sipas asaj se kush i zbaton sanksionet, më së miri edhe i dallon ato
sepse në këtë kriter në mënyrë të thuktë shprehen edhe llojet e të mirave
të cilat me sanksion merren dhe mjetet me ndihmën e të cilave ato
merren apo konfiskohen. Së këndejmi të gjitha normat shoqërore, sipas
asaj se kush e zbaton sanksionin për kundërvajtjen e tyre, mund të
ndahen në tri grupe si vijon:
1. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton shoqëri e paorganizuar;
2. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton ndonjë organizatë shoqërore;
3. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton organizata e posaçme që quhet
shtet
Sipas rregullit, në qoftë se të mirat të cilat konfiskohen apo merren me
normë janë më të vlefshme dhe nëse me rastin e atij konfiskimi më tepër
zbatohet detyrimi fizik gjithashtu aq më i madh është edhe qëllimi që

57. 56
sanksionin ta zbatojë organizata gjegjësisht shteti e jo shoqëria e
paorganizuar.
2.1.1.Normat të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuar
Me shoqëri të paorganizuar nënkuptojmë shoqërinë (qoftë e plotë apo
bashkësi e pjesshme – klasë, komb, shtresë, vendbanim, familje etj), pa
marrë parasysh se a është përndryshe e organizuar apo jo në qoftë se
vepron si e organizuar gjegjësisht në qoftë se nuk ka kurrfarë anëtarësh
të saj posaçërisht të caktuar për t’i kryer detyrat e caktuara shoqërore,
por kjo i është lënë veprimit të lirë të ndërgjegjes së vet anëtarëve.
Normat të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuar janë të shumta. Në to
bëjnë pjesë normat e modës, mirësjelljes, qëndrimit të mirë, taktit,
kodeksit të mirësjelljes etj. Normat më të rëndësishme janë ato norme të
cilat janë në lidhje më të ngushtë me të drejtën sikurse që është p.sh.
zakoni dhe morali.
Zakoni
Zakoni është normë shoqërore i cili paraqet rezultatin e konstruksionit të
gjatë dhe stihik nga ana e masës shoqërore. Kjo masë, prapë, vepron në
mënyrë difuze, pa ndonjë organizim të posaçëm për këtë qëllim. Mënyrat
e caktuara të veprimit të njerëzve në situatat e caktuara dhe të duhura
përsëriten shumë herë ashtu që me përsëritjen e dytë kalojnë në shprehi
dhe më vonë fillohet të konsiderohet e domosdoshme që të veprohet edhe
në të ardhme. Zakoni, pra, është norma e cila krijohet me përsëritjen e
dytë dhe i cili fuqinë e vet të detyrueshme e merr mu nga përsëritja e
dytë. Prandaj, zakoni krijohet në bazë të ekzistencës së elementeve të
caktuara dhe të qëndrueshme shoqërore, gjegjësisht elementi i cili
shpesh përsëritet. Kusht i rëndësishëm për lindjen dhe ruajtjen e zakonit
është qëndrueshmëria e marrëdhënieve të pikërishme shoqërore atje ku
ato marrëdhënie shpesh ndryshohen, zakoni nuk ka kohë që të krijohet.
Zakonet mund të krijohen edhe në të sferat shoqërore të jetës. Këtu nuk
është i rëndësishëm lloji i marrëdhënies por vetëm realiteti i tyre,
qëndrueshmëria, në mënyrë që zakoni të ketë kohë për t’u krijuar.
Dhepse zakoni në të shumtën e rasteve është fryt i shoqërive të
paorganizuara që cilat ruhen vetëm në ndërgjegjen e anëtarëve të tyre kjo
edhe nuk do të thotë se ai nuk mund të marrë edhe disa tipare të llojeve
tjera të normave shoqërore. Kështu, ndonëse edhe më tutje mbetet pjellë
stihie dhe rezultat i përsëritjes së gjatë të sjelljes së caktuar, krijesa e
masës shoqërore, pa autorë të caktuar pra zakonin mund ta përvetësojë
organizata e caktuar dhe ta zbatojë atë në mënyrë të organizuar, madje
këtë mund bëjë edhe vet shteti, siç do të shohim, me ç’rast zakoni
shndërrohet pjesërisht në ato lloje tjera të normave shoqërore.

58. 57
Morali
Për dallim nga zakoni morali nuk e tërheqë fuqinë e vet të detyrueshme
me përsëritje apo veprime të gjata por nga vetëdija se ajo që morali e
urdhëron është e mirë kurse ajo që morali e ndalon është e keqe. Prandaj
në mënyrën krejtësisht të re të sjelljes, gjegjësisht norma e cila përcakton
sjelljen e këtillë mund të jetë e detyrueshme nëse sjellja e këtillë
konsiderohet e mirë, dhe e dëshirueshme nga pikëpamja e moralit. Për
këtë arsye mund të vijë deri tek konflikti ndërmjet moralit dhe zakonit
me ç’rast morali mund ta ndalojë atë që zakoni e urdhëron dhe
anasjelltas. Mirëpo, edhe normat morale si të tilla janë të privuara nga
sanksioni i organizuar. Se a do të ketë sanksion apo jo dhe çfarë do të
jetë ajo kjo varet nga reaksioni i anëtarëve të bashkësisë shoqërore.
Morali fuqinë e obligueshme të tij e bartë vetvetiu nga fakti se realizon
ideali njerëzor pa ndonjë nevojë të posaçme që nga jashtë të jetë i
detyruar në realizim. Së andejmi normat morale në rend të parë janë
norma të lira të cilat veprojnë me bindjen e vet, dhe pikëpamjen e vet.
Rregullat morale në esencë janë evidente për secilin. Kundër normave të
pranuara morale është vështirë të fitohet dhe të dëshmohet parregullsia
e tyre. Prandaj ato vazhdojnë vetvetiu. Ato për nga natyra e tyre janë
autonome (d.m.th. subjekti me të cilin kanë të bëjnë vet iu nënshtrohet
për arsye se ai i pranon), e jo heteronome (nuk iu nënshtrohet atyre për
shkak se të tjerët i imponojnë). Nga autonomia e moralit rezulton
sanksioni i tij më karakteristik: vrasja e ndërgjegjes. Ky është sanksion
të cilin subjekti e zbaton në vetvete duke u penduar për veprën e tij
amorale. Vrasja e ndërgjegjes gjithashtu nuk është kurrfarë dukurie e
fshehtë dhe as “zëri i Zotit” brenda nesh, por ajo është rezultat e të
vërejturit se është bërë diçka që është e keqe, rezultat i faktit se morali
kur pranohet, duket diçka që është evidente korrekte dhe e mirë.
2.1.2. Normat të cilat i zbatojnë organizatat shoqërore
Organizatat shoqërore janë shumë të llojllojshme dhe shumë të numërta
kurse shkalla e organizimit të tyre gjithashtu është e ndryshme; prej
atyre shumë precize të përcaktuara dhe hollësisht të përpunuara deri tek
organizatat të cilat kalojnë në organizata spontane, stihike, difuze dhe
shoqëri të paorganizuara. P.sh.: organizata fisnore në bashkësinë
primitive, kisha, organizata banditiste, shoqata shkencore, ndërmarrja
ekonomike, partia politike, klubi sportiv, shoqatat për mbrojtjen e
shtazëve, kryqi i kuq, organizata e rinisë etj. Gjithashtu janë shumë të
ndryshme dhe të numërta edhe normat të cilat i zbatojnë organizatat si
dhe organet për zbatimin e tyre por edhe mjetet me të cilat zbatohen ato.
Sidomos, normat të cilat zbatohen me detyrim fizik, në së shpeshti i
zbatojnë organizatat.

59. 58
2.1.3.Normat të cilat i zbaton shteti
Më në fund llojin e tretë të normave shoqërore e bëjnë normat të cilat i
zbaton shteti. Sikurse që është rasti edhe me normat që i zbaton
organizata shoqërore, edhe këtu mund të jetë shteti apo organizata
shtetërore që zbatojnë normën por edhe organizata e cila e krijon dhe e
zbaton atë. Në rastin e parë normat i krijon ose shoqëria e paorganizuar
difuze ose ndonjë organizatë shoqërore. Për nocionin e së drejtës nuk
është me rëndësi se a e krijon shteti por me rëndësi është që shteti ta
zbatojë. Pikërisht normat të cilat i zbaton shteti, zakonisht quhen e drejtë
(drejtësi). Në të vërtetë ka edhe përdorim tjetër fare të fjalëve për
drejtësinë (të drejtën) në kuptimin e ngushtë dhe të gjerë të fjalës. Kështu
p.sh. shpesh drejtësi (e drejtë) quhen edhe normat të cilat nuk i zbaton
shteti por ndonjë organizatë tjetër shoqërore (p.sh. kisha) apo madje
edhe ato të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuar. Gjithashtu shumë
shpesh me fjalën drejtësi (e drejtë) nuk quhen as edhe të gjitha normat të
cilat i zbaton shteti por vetëm disa prej tyre.
Ndërkaq, ne shprehjen drejtësi (e drejtë) do ta përdorim pikërisht për
shënimin e atyre normave të cilat i zbaton shteti siç është më së shpeshti
në përdorim. Në bazë të kësaj mund të japim një përkufizim paraprak të
nocionit të së drejtës: e drejta (ligji) është grup normash të cilat i zbaton
shteti me ç’rast me zbatimin në rend të parë kuptohet aplikimi i
sanksioneve. Siç shihet ky nocion i së drejtës nuk është i plotë. Për ta
pasur më të plotë nocionin mbi të drejtën duhet të dimë se ç’është shteti.
Meqenëse shteti nuk është e domosdoshme t’i krijojë normat, kjo do të
thotë se edhe normat tjera shoqërore mund të bëhen juridike apo ligj
vetëm nëse ato shteti i sanksionon. Dhe kështu vërtet shpesh ndodh që
zakoni, morali dhe normat tjera shoqërore të bëhen ligj duke i
sanksionuar shteti. Mirëpo, me këtë, nuk do të thotë se ato duhet të
pushojnë që të mos jenë njëkohësisht edhe më tutje ajo që ka qenë më
parë si p.sh. zakoni, morali etj. Me atë rast vjen deri tek përputhja e
zakonit moralit dhe normave shoqërore, në njërën anë dhe ligjit
(drejtësisë) në anën tjetër. Kështu p.sh. norma e cila ndalon vrasjen sipas
rregullit është njëkohësisht edhe normë morale edhe normë ligjore.
Kapitulli VI
STRUKTURA E SË DREJTËS
1. Struktura e së drejtës
Me strukturën e së drejtës nënkuptojmë përbërjen e lëndës të së drejtës
gjegjësisht ato elemente prej të cilave përbëhet e drejta. Duke analizuar
strukturën e së drejtës duhet të japim përgjigje në pyetjen: prej çka

60. 59
përbëhet e drejta, cila është lënda (“materia”) e saj. Është evidente se pa
këto njohuri nuk është e mundur të japim përkufizim të drejtë dhe të
tërësishëm mbi të drejtën.
Lëndët të cilat na rrethojnë janë të përbëra nga disa materie: shtëpia
është prej guri, tavolina prej druri etj. Mirëpo, e drejta megjithatë nuk
është lëndë në kuptimin e thjeshtë të fjalës. Ajo është krijesë e
superstrukturës shoqërore. Dhepse e drejta nuk është lëndë materiale,
ajo përmbahet në lëndët materiale (sikurse janë kodet, dokumentet, aktet
ligjore). Mirëpo, e drejta me ndikimin e saj udhëheqë me botën objektive,
njerëzit dhe marrëdhëniet e tyre. Kur themi “drejtësi”, atëherë kemi
shprehur një nocion. Mirëpo ai nocion e ka edhe realitetin e vet. Realiteti
i parë i së drejtës na imponon obligimin të analizojmë se prej cilëve
elemente përbëhet e drejta dhe çfarë strukture ka ajo. Kjo gjithsesi është
çështje themelore e teorisë të së drejtës. Për këtë çështje në teori
ekzistojnë dy mendime të kundërta themelore: sociologjike dhe
normativiste.
Normativistët janë teoricienë të cilët konsiderojnë se e drejta përbëhet
nga normat të cilat i krijon pushteti shtetëror; materien e së drejtës ata e
gjejnë në norma për ç’arsye edhe quhen normativistë. Sociologët janë
teoricienë të cilët konsiderojnë se drejtësi nuk janë ato norma që cilat i
krijon pushteti shtetëror porse sistemi juridik është marrëdhënie
shoqërore (i fakteve apo argumenteve sociale) e jo i normave. Për këtë
arsye ata quhen sociologë.
A është ndonjëra nga këto pikëpamje kundërthënëse e saktë dhe a është
korrekte të përcaktohemi për të?
E vërteta mbi strukturën dhe përmbajtjen e të drejtës gjendet në sintezën
e atyre dy elementeve: edhe normës edhe marrëdhënies. Pra, e drejta nuk
përbëhet vetëm nga normat as vetëm nga marrëdhëniet por edhe nga
njëra edhe nga tjetra prandaj, qëndrimet e normativistëve dhe
sociologëve janë të njëanshme prandaj si të tilla edhe të gabuara. Tërë
studimi ka për qëllim dhe detyrë që të tregojë se si në strukturën e të
drejtës sinteza edhe e normës edhe e marrëdhënies është shkencërisht e
arsyeshme. Ajo i përgjigjet gjendjes objektive të çështjes, ruan jetën e
shumëfishtë dhe të ndërlikuar të së drejtës. Sikur e drejta të mund të
shprehej shkurt me formulë, ajo do të ishte kësisoj: drejtësia = norma +
marrëdhënia. Qoftë edhe pushteti shtetëror ta ketë krijuar normën, ajo
nuk është e drejtë nëse nuk realizohet. Si duhet të “realizohet” ajo? Ajo
duhet të realizohet në atë mënyrë që me kërkesat e saj dhe sipas
kërkesave të saj të marrëdhënieve konkrete shoqërore. Norma të cilën e
nxjerrë pushteti shtetëror nëse është aq efikase që të mund të drejtojë
me marrëdhëniet në shoqëri, vetëm atëherë bëhet normë ligjore. Ajo
duhet të zbatohet në jetën praktike, përndryshe norma mbetet “shkronjë
e vdekur në letër”. Me të drejtë pohonte Hegeli: “Ajo që duhet të jetë e

61. 60
nuk është – ajo edhe nuk ka të vërtetë”. Juristi sovjetik Pashukanis
gjithashtu analizon bukur marrëdhënien faktike dhe normative në sferën
e së drejtës. Ai thotë: “Studimi shkencor gjegjësisht analiza teorike mund
të mbështetet vetëm në fakte. Në qoftë se marrëdhëniet e caktuara
vërtetë janë krijuar do të thotë se ka lindur e drejta gjegjëse; por nëse ka
qenë mbi ligjin dhe dekretin kurse në praktikë nuk kanë lindur
marrëdhëniet gjegjëse, do të thotë se ka qenë përpjekje për krijimin e së
drejtës por ajo përpjekje ka mbetur pa sukses. Kjo pikëpamje kurrsesi
nuk shënon mohimin e vullnetit të klasës si faktor i zhvillimit ose
hedhjen e ndërhyrjes planore në rrjedhën e zhvillimit shoqëror,
“ekonomizmi”, fatalizmi dhe gjëra të tjera të tmerrshme. Aksioni politik
revolucionar mund të bëjë shumë që t’i japë ekzistencën asaj që vërtetë
në realitet nuk ka ekzistuar në të kaluarën. Në anën tjetër nëse ne
pohojmë se qëllimi i murimit të ndërtesës apo madje plani i atij murimi
ende nuk është realitet, së andejmi kurrsesi nuk rezulton se për murimin
e ndërtesës nuk janë të nevojshme qëllimi dhe plani.
Ndërkaq, nëse nuk është bërë asnjë hap përtej planit, ne nuk mund të
themi se ndërtesa ka qenë e ndërtuar. “Efikasiteti kështu bëhet tipar i
rëndësishëm i së drejtës. Prandaj, për të drejtën nuk është e
mjaftueshme vetëm të jetë ndërtim normash por duhet të realizojë edhe
sistemin e caktuar të marrëdhënieve në shoqëri. Formula: e drejta =
struktura e normave + sistemi i marrëdhënieve. Sistemi nuk mund të
lindë pa strukturën e normave të cilat e rregullojnë atë, kurse as sistemi
i normave vërtetë asgjë nuk vlen nëse nuk nxitë sistem të qëndrueshëm
të marrëdhënieve shoqërore. Pra, përkufizimi i plotë i së drejtës është në
sintezën e elementeve normative (normat) dhe faktike (marrëdhëniet).
Marrëdhëniet shoqërore me të cilat realizohet e drejta quhen
marrëdhënie juridike. Në bazë të asaj që kemi vërtetuar se e drejta është
e përbërë nga normat dhe marrëdhëniet gjegjësisht se ajo njëherazi është
strukturë e normave dhe sistem i marrëdhënieve, mësimi për strukturën
e së drejtës në këtë libër ndahet në:
1. Mësimi për normën juridike
2. Mësimi për marrëdhënien juridike dhe
3. Mësimi për aktin juridik.
Nocioni i së drejtës në shkencë sillet ndërmjet nocionit (e drejtë) të
vetëdijes dhe nocionit organizatë. Për njërën esenca e së drejtës shterohet
në vetëdijen sociale, kolektive apo vetëdijen e përhapur në masë ose
thjeshtë ajo është norma, gjegjësisht krejt ndryshe nga ajo që është (që
faktikisht ekziston, e përcaktuar me ligjin e shkakut), pra, diçka ideale e
kulluar. Për të tjerët, e drejta është organizatë shoqërore. Mirëpo edhe
këta të cilët konsiderojnë se e drejta në këtë mënyrë dallon me atë se
është e vetmja prej tyre e cila ka vetëm një shtab administrativ kurse të

62. 61
tjerët dhe ata janë të shumtë mendojnë se ky shtab disponon me forcën
fizike.
2. Zbatimi i normave në drejtësi
Siç thamë normat juridike janë kërkesa të llojit të vet të cilat subjektet e
caktuara krijuesit e normave apo adresantët ua drejtojnë subjekteve tjera
apo adresantëve tjerë për t’i motivuar sjelljet e tyre. Organet ligjvënëse
dhe të tjerat që nxjerrin norma kërkojnë dhe presin që njerëzit (subjektet
juridike) të sillen sipas atyre normave gjegjësisht që ato norma t’i
zbatojnë në sistemin e caktuar shtetëror-juridik në marrëdhëniet e tyre
reciproke. Aplikimi i së drejtës pra paraqet realizimin e sjelljes së tillë të
njerëzve që është në pajtim me rregullat që i përmbajnë normat juridike.
Nëse normat juridike në drejtimin e caktuar vërtetë kanë motivuar
vullnetin e adresantit dhe se ata sillen në mënyrë faktike në kuptim të
kërkesave normative, atëherë mund të themi se ato norma juridike janë
efikase. Në të kundërtën ato janë joefikase dhe si të tilla shpejt humbin
karakterin e tyre juridik (ligjor). Normat juridike nuk guxojnë të mbeten
“fjalë të thata apo mendime të kota në letër” (law in books) por duhet të
aplikohen dhe të bëhen pjesë e aksionit të njerëzve dhe jetës (law in
action, siç thonë teoricienët amerikanë të së drejtës – realistët). Në pajtim
me dispozicionet dhe sanksionet e normave juridike duhet të sillen të
gjitha subjektet juridike – qytetarët dhe organet shtetërore të cilat
zbatojnë normat juridike në punën e përditshme.
Zbatimi i normave juridike nga ana e organit shtetëror bëhet:
a) në marrëdhëniet juridike të tyre reciproke apo të ndërsjella dhe
b) me rastin e nxjerrjes së normave ligjore më të ulëta me të cilat
përpunohet përmbajtja e normave juridike më të larta.
Tek marrëdhëniet e thjeshta juridike zbatimi i normave juridike nuk
paraqet ndonjë vështirësi sepse shpesh bëhet fjalë për zbatimin
krejtësisht rutinor të normave përkatëse. Ndërkaq, adresantët më së
shpeshti me rastin e zbatimit të normave janë të detyruar të kryejnë një
varg veprimesh të ndërlikuara. Çdo proces i zbatimit të së drejtës kërkon
domosdo: konstatimin dhe njohjen e normës juridike dhe përmbajtjes së
saj, interpretimin e normës juridike, konstatimin e situatës faktike të çdo
rasti në të cilin zbatohet norma dhe definitivisht vet veprimin njerëzor
nga i cili përbëhet zbatimi i normës. Në këtë kapitull do t’i kushtohemi
atyre veprimeve (akteve) të cilat, me rastin e aplikimit të normave
juridike në raste të ndërlikuara duhet kryer të gjithë juristët profesional,
kriminalistët, ekonomistët etj. gjatë procedurës ligjvënëse, gjyqësore dhe
administrative si dhe në sferën e qarkullimit ekonomik-pronësor.

63. 62
Që të zbatohen normat juridike në raste konkrete gjegjësisht në
marrëdhënie shoqërore në përgjithësi është e nevojshme të kryhen
veprimet themelore si vijon:
a) konstatimi i normës juridike në fuqi;
b) interpretimi i normës juridike
c) plotësimi i vakuumeve në sistemin juridik dhe
d) sjellja në pajtim me normën.
3. Standardet juridike (ligjore)
Standardet juridike janë grup i posaçëm i nocioneve të pacaktuara
juridike të cilat përmbajnë disa norma të përgjithshme të sjelljes e të cilat
vetëm përcaktojnë se subjektet juridike në situatën e caktuar duhet të
sillen ashtu sikurse ishte dashur të sillet njeriu mesatar (njeriu
standard). Në të vërtetë krijuesi i normës së përgjithshme juridike disa
sjellje të njerëzve nuk mund t’i definojë që në fillim për të gjitha rastet
prandaj kjo për çdo rast veç e veç me normë individuale përcaktohet.
P.sh. nëse me ndonjë normë të përgjithshme urdhërohet subjekti që të
sillet “ndërgjegjshëm” kurse në këtë rast në normë nuk e përshkruan
konkretisht sesi duhet të jetë ajo sjellje, atëherë ajo normë juridike “është
standard juridik”. Do të thotë se subjekti në çdo situatë gjegjëse
komplete duhet të sillet ashtu siç ishte dashur të sillet “njeriu mesatar”.
Ky standard “ndërgjegjshëm” gjegjësisht “pandërgjegjshëm” shpesh
përdoret në të drejtën penale kur p.sh. kërkohet që mjekët “me
ndërgjegje” t’i shërojnë të sëmurët, që farmacistët “me ndërgjegje” të
veprojnë me rastin e përgatitjes së ilaçeve, që veterinari “me ndërgjegje”
ta kryejë kontrollin e mishit etj. Në të kundërtën nëse këtë detyrë të
veten do ta kryenin “pa ndërgjegje” do të përgjigjeshin për vepër penale.
Ta shohim më mirë se çka është ky “standard juridik (ligjor)” në
shembullin e mjekut i cili duhet “me ndërgjegje” ta mjekojë pacientin.
Këtu mund të paraqiten situata të ndryshme konkrete të cilat do të
ndikojnë në vlerësimin për këtë se a ka vepruar në rrethanat e
pikërishme mjeku “me ndërgjegje” gjegjësisht ashtu siç do të vepronte
çdo mjek mesatar të themi p.sh. se kirurgu kryen operacionin i cili nuk
është urgjent mbi pacientin në një spital bashkëkohor dhe mirë të
pajisur. Ai atëherë do të jetë i detyruar të ndërmarrë të gjitha masat e
nevojshme higjienike, t’i përdorë të gjitha mjetet gjegjëse dhe zbatojë
metodën më të mirë të përmasave operative. Në atë rast kirurgu do të
veprojë sipas standardit “me ndërgjegje”. Mirëpo, nëse për arsye objektive
kirurgu nuk mund të veprojë ashtu sepse p.sh. bëhet fjalë për rast
urgjent ose operon në repartin industrial apo në rrugë, natën etj pa
instrumente dhe mjete të duhura, do të konsiderohet se edhe në rastin e
tillë ka vepruar sipas standardit ligjor “mjekim i ndërgjegjshëm” dhe nuk
do të përgjigjet për dëmet dhe pasojat eventuale. Standardi ligjor është

64. 63
edhe nocioni “ngasja e shpejtë e rrezikshme” sepse edhe ai standard
ndryshohet varësisht nga rrethanat e ndryshme. Gjatë ditës nuk do të
jetë e rrezikshme shpejtësia 100 km/h kurse tjetër herë edhe shpejtësia
prej 20 km/h do të jetë e rrezikshme. Kjo në të vërtetë do të varet nga ajo
se a ngitet natën apo ditën, përmes hapësirës së pabanuar apo përmes
vendbanimit, nëpër rrugë të mirë apo të keqe etj. Fjalë të ngjashme të
papërcaktuara dhe nocionet janë p.sh.: “i pandershëm”, “i moralshëm”,
“amoral”, “morali publik”, “interesi publik”, etj. Po shohim se “standardet
juridike” janë të domosdoshëm në të gjitha fushat e së drejtës. Në të
gjitha ato situata interpretuesit dhe zbatuesit të së drejtës për çdo rast
konkret duhet ta përcaktojnë mu atë kuptimin e vetëm dhe të vërtetë të
normës se si i përgjigjet saktë natyrës së rastit përkatës.
4. Rregullimi i marrëdhënieve në shtet
4.1. Nocioni i normës juridike dhe shoqërore
Siç kemi mundur të shohim nga shpjegimet e mëparshme nocioni
drejtësi, ngushtë është i lidhur me nocionin shtet, kurse gjithashtu edhe
me nocionet tjera prej të cilave disa do të mund t’i dallonim edhe si
nocione qendrore apo kryesore të shkencës së drejtësisë.
Gjithashtu kemi thënë se ky para së gjithash është nocion i normës
juridike apo ligjore, marrëdhënies juridike, vlerave dhe nocion i aktit
ligjor (juridik). Të gjitha ato nocione ndërlidhen në një tërësi e cila e
përbën sistemin juridik. Për sistematizimin e njohurive mbi drejtësinë,
pikërisht ai nocion i strukturës është me rëndësi të veçantë. E drejta
është sistem normativ sepse përbëhet nga grupi i normave reciprokisht të
ndërlidhura të cilat e bëjnë një tërësi.
4.2. Nocioni i rregullacionit
Në kuptimin e përgjithshëm etimologjik, shprehja “rregullacion”
nënkupton “tërheqjen e vijave në letër me anë të vizores” (la regle), për t’u
drejtuar çështja. Në fiziologji, rregullacioni nënkupton ruajtjen e
baraspeshës reciproke të proceseve fiziologjike në organizëm, në teknikë
nënkupton mënyrën e udhëheqjes së procesit, në hidroteknikë ai
nënkupton mënyrën e rregullimit të lumit etj. Në drejtësi, rregullacioni
është vështirë të definohet sepse bëhet fjalë këtu për formulim jopreciz,
meqenëse drejtësia është sistem normash i cili vepron nga maja deri në
fund dhe të cilat janë të lidhura për vullnetin i cili prapë gjendet në majë.
Zbatimi i vullnetit të dikujt nënkupton dëgjueshmëri.
Nga gjithë sa u tha mund të përfundohet se nocioni i rregullacionit në
shtet nënkupton para së gjithash ekzistimin e një rendi (sistemi) pra, ato
forma të jetës të cilat janë relativisht të përhershme dhe realizohen sipas
disa normave apo ligjshmërive të cilat është e mundur t’i njohim. Pjesën
dërrmuese të dukurive natyrore dhe shoqërore mund ta zbulojmë edhe

65. 64
me përvojën e drejtpërdrejt gjegjësisht për çdo njeri është e kapshme
edhe ndonjë njohuri mbi të drejtën dhe shtetin deri tek e cila vihet. Para
së gjithash me perceptimin e përditshëm dhe porositë të cilat ia drejton
mjedisi i tij i afërt shoqëror. Megjithatë njohuria e tillë me përvojë nuk
mjafton për njohjen e ligjshmërive më të thella të brendshme të formave
të jetës gjegjësisht qenien (strukturën) e tyre. Siç po shihet, rregullacioni
ka kuptime të ndryshme sepse paraqitet në sfera të ndryshme të
profesionit dhe shkencës si dhe në gjuhët e ndryshme dhe sferat e jetës
shoqërore. Që të mund të rregullohet diçka atëherë kjo duhet të jetë e
organizuar, që do të thotë të kihet pikëqëndrimi personal në shoqëri
gjegjësisht ndër njerëz.
5. Llojet e normave shoqërore
Të gjitha normat së pari ndahen në dy grupe të mëdha: në të
ashtuquajturat norma teknike dhe norma shoqërore në kuptimin e
ngushtë të fjalës gjegjësisht në ligje shoqërore. Këto dy grupe dallohen
kryesisht në bazë të mjeteve me të cilat ndikohet mbi njerëzit që t’i
kryejnë ato mirëpo edhe sipas disa elementeve tjera. Normat teknike
rregullojnë mënyrën e sjelljes së njeriut kryesisht sipas natyrë. Me anë të
kësaj sjelljeje ai mund të arrijë një qëllim të caktuar teknik gjegjësisht
një ndryshim të caktuar kryesisht në natyrë përreth vetes i cili ndryshim
do të jetë i mirë për të. Normat shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalës
rregullojnë mënyrën e sjelljes së njeriut ndaj anëtarëve tjerë të shoqërisë.
Pra, sjellja e tij shoqërore në kuptimin e ngushtë, e cila duhet ta sjellë
deri tek një gjendje e tillë shoqërore të cilën, shoqëria që krijon normën e
konsideron si të dobishme dhe të mirë për vete. Prandaj edhe nuk mund
të quhen këto urdhëresa shoqërore apo ligje. Në të ardhmen me
shprehjen normë shoqërore do të përfshijmë vetëm këtë lloj të normës.
5.1. Llojet e normave shoqërore në kuptimin e ngushtë
Normat shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalës gjegjësisht normat e
furnizuara me sanksione shoqërore gjithashtu janë të shumta dhe të
llojllojshme dhe nëse shoqëria zhvillohet më tepër edhe llojllojshmëria e
tyre shtohet. Është vështirë të bëhet ndarja e tyre në kategori të cilat do
t’i përfshinin ato në mënyrë të plotë dhe të shprehnin specifikat e tyre.
Shumë shpesh normat bashkohen në një grup sipas tipareve të caktuara
kurse edhe normat e njëjta ndahen përsëri sipas tipareve tjera. Tiparet e
normave sipas të cilave mund të klasifikohen ato janë të shumta. Duke
mos u lëshuar në numërimin e tyre do theksuar se më së shpeshti
normat klasifikohen sipas sanksioneve të tyre sepse sanksionet janë
pikërisht shprehje e thuktë e tipareve tjera të tyre. Edhe përmbajtja e
normave edhe mënyra e krijimit, edhe interesat të cilat i mbrojnë ato,
edhe zbatimi i tyre, edhe numri i anëtarëve të shoqërisë interesat e të
cilëve i mbron edhe fuqia relative e atyre anëtarëve etj, krejt kjo më së

66. 65
miri mbahet pikërisht në sanksionin e normës. Prandaj edhe këtu do të
kryhet klasifikimi i normës sipas sanksionit të saj. Në fund, ai që e
zbaton sanksionin është i kushtëzuar edhe me llojin e të mirës e cila me
sanksion merret sidomos nëse zbatohet detyrimi fizik. Dhe pikërisht
sipas kriterit të fundit, më së qarti sanksionet dallohen sepse në atë
kriter është shprehur thuktë edhe lloji i të mirës e cila me sanksion
merret, edhe mjetet me anën e të cilave ato merren. Prandaj të gjitha
normat shoqërore varësisht se kush zbaton sanksionin për kundërvajtjen
e tyre, mund të ndahen në tri grupe të mëdha si vijon:
1. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton shoqëri e paorganizuar;
2. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton ndonjë organizatë
shoqërore;
3. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton organizata e posaçme që
quhet shtet
Sipas rregullit, në qoftë se të mirat të cilat konfiskohen apo merren me
normë janë më të vlefshme dhe nëse me rastin e atij konfiskimi më tepër
zbatohet detyrimi fizik gjithashtu aq më i madh është edhe qëllimi që
sanksionin ta zbatojë organizata gjegjësisht shteti e jo shoqëria e
paorganizuar.
5.2. Normat të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuar
Me shoqëri të paorganizuar nënkuptojmë shoqërinë (qoftë e plotë apo
bashkësi e pjesshme – klasë, komb, shtresë, vendbanim, familje etj), pa
marrë parasysh se a është përndryshe e organizuar apo jo në qoftë se
vepron si e organizuar gjegjësisht në qoftë se nuk ka kurrfarë anëtarësh
të saj posaçërisht të caktuar për t’i kryer detyrat e caktuara shoqërore,
por kjo i është lënë veprimit të lirë të ndërgjegjes së vet anëtarëve.
Normat të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuar janë të shumta. Në to
bëjnë pjesë normat e modës, mirësjelljes, qëndrimit të mirë, taktit,
kodeksit të mirësjelljes etj. Normat më të rëndësishme janë ato norme të
cilat janë në lidhje më të ngushtë me të drejtën sikurse që është p.sh.
zakoni dhe morali.
5.2.1 Zakoni
Zakoni është normë shoqërore i cili paraqet rezultatin e konstruksionit të
gjatë dhe stihik nga ana e masës shoqërore. Kjo masë, prapë, vepron në
mënyrë difuze, pa ndonjë organizim të posaçëm për këtë qëllim. Mënyrat
e caktuara të veprimit të njerëzve në situatat e caktuara dhe të duhura
përsëriten shumë herë ashtu që me përsëritjen e dytë kalojnë në shprehi
dhe më vonë fillohet të konsiderohet e domosdoshme që të veprohet edhe
në të ardhme. Zakoni, pra, është norma e cila krijohet me përsëritjen e
dytë dhe i cili fuqinë e vet të detyrueshme e merr mu nga përsëritja e

67. 66
dytë. Prandaj, zakoni krijohet në bazë të ekzistencës së elementeve të
caktuara dhe të qëndrueshme shoqërore, gjegjësisht elementi i cili
shpesh përsëritet. Kusht i rëndësishëm për lindjen dhe ruajtjen e zakonit
është qëndrueshmëria e marrëdhënieve të pikërishme shoqërore atje ku
ato marrëdhënie shpesh ndryshohen, zakoni nuk ka kohë që të krijohet.
Zakonet mund të krijohen edhe në të sferat shoqërore të jetës. Këtu nuk
është i rëndësishëm lloji i marrëdhënies por vetëm realiteti i tyre,
qëndrueshmëria, në mënyrë që zakoni të ketë kohë për t’u krijuar.
Dhepse zakoni në të shumtën e rasteve është fryt i shoqërive të
paorganizuara që cilat ruhen vetëm në ndërgjegjen e anëtarëve të tyre kjo
edhe nuk do të thotë se ai nuk mund të marrë edhe disa tipare të llojeve
tjera të normave shoqërore. Kështu, ndonëse edhe më tutje mbetet pjellë
stihike dhe rezultat i përsëritjes së gjatë të sjelljes së caktuar, krijesa e
masës shoqërore, pa autorë të caktuar pra zakonin mund ta përvetësojë
organizata e caktuar dhe ta zbatojë atë në mënyrë të organizuar, madje
këtë mund bëjë edhe vet shteti, siç do të shohim, me ç’rast zakoni
shndërrohet pjesërisht në ato lloje tjera të normave shoqërore.
Kapitulli VII
NORMAT JURIDIKE
1. Nocioni i normës juridike
Nocionit të normës juridike i takon vend qendrorë në teorinë e së drejtës.
Madje kjo është rast edhe me ato teori të cilat minimizojnë apo hedhin
poshtë rëndësinë e normës juridike për përcaktimin e normës të së
drejtës sikurse që është rasti me variantet e ndryshme të teorive
sociologjike të së drejtës apo me teoritë socio juridike. Të gjitha llojet
tjera të rëndësishme të teorive, ose normën juridike ose e fusin në
nocionin e së drejtës ose të drejtën e identifikojnë plotësisht me nocionin
e normës juridike siç është rasti me variante të ndryshme të teorive
normative,normative sociologjike dhe të atyre integrale juridike ose me
normativimin juridik.
Ky rast ndodh edhe me teoritë të cilat normën juridike e studiojnë dhe e
analizojnë nga ana e saj linguistike.
Mirëpo sidoqoftë është shumë e vështirë madje edhe e pamundur të
imagjinohet nocioni i së drejtës pa normën juridike.
Norma juridike më së shpeshti përcaktohet si rregull e sjelljes së njerëzve
e cila është e mbrojtur me aparatin shtetëror të dhunës.
Me fjalë tjera norma juridike është norma shoqërore . Kjo është normë e
veçantë shoqërore ,rregull e sjelljes së njerëzve në shoqëri me qëllim të
realizimit synimit të caktuar dhe kjo rregull është e orientuar në
vetëdijen dhe vullnetin e njerëzve të cilin e krijon shteti dhe shoqëria

68. 67
kurse e sanksionon gjithmonë shteti. Kjo është kuptimi normativ apo
imperativ me të cilën përcaktohet “jo që duhet të qëndroj”.Kuptimi i dytë
kryesor i normës juridike është kuptimi i saj indikativ me të cilën
përcaktohet “ajo që është ,që ndodh,që gjendet.(realiteti objektiv)
Normat juridike sipas kritereve të ndryshme ndahen dhe dallohen nga
normat tjera shoqërore(rregullat shoqërore).Midis tyre ajo që më së
tepërmi vërehet është sanksioni i shtetit i cili më së shpeshti përdorët për
dallimin e normave juridike nga ato shoqërore. Prandaj,për tu bërë
normë juridike një normë shoqërore,nuk është edhe aq me rëndësi se a e
krijon atë shteti apo jo ,por me rëndësi është se a kujdeset shteti për
zbatimin e saj. Sanksioni i shtetit përndryshe është kriter i jashtëm për
dallimin e përmendur .Mirëpo shumë më vështirë është të dallohet
norma juridike nga ajo shoqërore në bazë të përmbajtjes. Ai dallim më
parë do të mund të ndjehej me intuitë se sa racionalisht të shpjegohet,
sepse një raport i njëjtë shoqërorë do të mund të rregullohet njëkohësisht
edhe me normë juridike ,por edhe me ndonjë normë tjetër shoqërore .
Norma juridike është pjesë e pandashme e rëndësishme e elementit
normativ të sistemit juridik dhe ajo vet është element themelor i sistemit
juridik. Norma juridike si pjesë e rregullativës juridike dhe element i
sistemit juridik hynë në fuqi në momentin kur bëhet pjesë përbërëse e së
drejtës pozitive ,pa marrë parasysh se a zbatohet ajo apo jo. Rregullimi
juridik, prapë, vazhdon gjithnjë përderisa zbatohet dhe është efikas.
Siç do të shohim në shpjegimin e mëvonshëm normat juridike kanë një
strukturë të ndërlikuar në teorinë juridike numri i elementeve
përcaktohet në mënyrë të ndryshme .Disa autorë konsiderojnë se norma
juridike i ka tri elemente kurse te disa të tjerë ajo i ka katër elemente
por ka edhe të tillë që mendojnë se ajo i ka gjashtë apo tetë elemente.
Mirëpo zakonisht konsiderohet se norma juridike i ka katër elemente, me
përjashtim të normave juridike të pakushtëzuara të cilat i kanë tri
elemente. Ato elemente janë : dispozicioni, hipoteza e dispozicionit,
hipoteza e sanksionit dhe sanksioni.
Hipoteza e dispozicionit dhe hipoteza e sanksionit e përshkruajnë
gjendjen faktike e cila ende nuk ekziston por e cila besohet që do të
krijohet. Hipoteza e dispozicionit i cakton kushtet për zbatimin e
dispozicionit të normës juridike, kurse hipoteza e sanksionit përcakton
shkeljen e dispozicionit të normës juridike . Edhe hipoteza e dispozicionit
edhe hipoteza e sanksionit paraqesin elemente faktike të normës
juridike.
Dispozicioni dhe sanksioni i normës juridike kanë karakter juridik.
Dispozicioni paraqet rregullën primare të sjelljes me të cilën subjektit të
së drejtës i urdhërohet veprimi i caktuar apo mosveprimi (kacere dhe non

69. 68
kacere). Dispozicioni paraqet edhe rregull me të cilën subjektit të së
drejtës i lejohet që të vendosë vet se si do të sjellët dhe sipas cilës rregull
normative në normë do të sjellët . Për këtë arsye dispozicioni paraqet
rregullën e normës por jo edhe të së drejtës në normë që do të thotë
dispozicion mund të jetë cilado normë shoqërore.
Sanksioni është element tjetër normativ i normës juridike, rregull
sekondare e sjelljes apo i ashtuquajturi dispozicion sekondar. Ai është ai
është rregull i sjelljes së personit i cili ka shkelur dispozicionin dhe
rregullën e sjelljes të organit kompetent shtetëror i cili ndaj atij personi
duhet ta zbatoj masën e dhunës shtetërore nëse ai person nuk dëshiron
që të sjellët as pas sanksionit. Për këtë arsye sanksioni normës i jep
karakter juridik ndonëse ai vetvetiu nuk paraqet normë juridike. Nga
kuptimi i sanksionit duhet dalluar kuptimin faktik i cili ka të bëjë me
masën që organi shtetëror e ndërmerre ndaj mospërfillësit të sanksionit.
Normat juridike mund të kategorizohen edhe në bazë të kritereve tjera
sikurse që janë objekti i rregullimit , periudha kohore e aplikimit të
normës juridike, territori ku aplikohet etj .
2. E drejta dhe detyrimi
Kur flasim për detyrimin e në raport me të drejtën , atëherë duhet të
kemi parasysh detyrimin fizik gjegjësisht kërcënimin me përdorim të
dhunës i cili shqiptohet në formën e sanksionit .Në nocionin
“sanksion”kuptojmë çdo pasojë (më së shpeshti të pakëndshme)e cila
vazhdon mbi deliktin në kuptimin më të gjerë të fjalës. Disa norma
përmbajnë edhe sanksione të veçanta ,dhe edhe nëse ato nuk janë
theksuar, prapë mund të përcaktohen më vonë. Dispozitat juridike
shpesh nuk përmbajnë norma të plota në të cilat do të përshkruheshin
sanksionet por ato gjenden në tekstin tjetër (p.sh: shkeljen e dispozitave
kushtetuese mbi ndalimin e torturës e sanksionon e drejta penale dhe
ajo e mbron edhe pasurin me sanksionet mbi vjedhjen, shkatërrimin e
qëllimshëm të sendeve të huaja grabitjen etj.1
Nëse i kthehemi çështjes së përmbajtjes së normës juridike atëherë para
së gjithash shtrohet pyetja : a ekziston ndonjë përmbajtje si tip i sjelljeje
e cila u takon normave juridike? Me fjalë tjera, siç thekson Bobbio
”përmbajtja e rregullave të shahit është loja e shahut sikurse që është
përmbajtja e gramatikës të folurit, përmbajtja e retorikës bindja e
estetikës krijimi i vargjeve ,i logjikës mendimi i modës veshmbathja...etj.
A ekziston një sjellje juridike rregull e së cilës është e drejta sikurse që
ekziston sjellja linguistike që e ka për rregull gramatikën?”2 në shikim të
parë është e pamundur të përcaktohet ndonjë përmbajtje tipike e së
drejtës si rregull e sjelljes shoqërore.

70. 69
Normat zakonore dhe morale sikurse edhe rregullat juridike kanë të
bëjnë me jetën shoqërore. Në këtë kuptim të gjithë këta janë mohues
normativ të rregullimit shoqërorë apo kontrollit.
Që të mund të funksionoj si mekanizëm efikas e drejta si grup normash
të cilat rregullojnë çështjen e detyrimit është e nevojshme që të caktohen
kushtet e zbatimit të detyrimit në mënyrë sa më precize, hipotezat në
bazë të të cilave aplikohet detyrimi, dispozitat mbi personat.
Kjo do të thotë të përgjigjemi në pyetjet kur? Kush? Si ?dhe sa?
Me fjalë tjera është e nevojshme që normat juridike të përmbajnë të cilët
e caktojnë dhe e zbatojnë atë , dispozitat mbi procedurën lidhur me të
dhe masën e dhunës e cila vije në konsiderim. Këto hollësi në pjesën më
të madhe i përmbajnë sanksionet.
Normat të cilat përmbajnë sanksione dhe u dedikohen gjykatave dhe
organeve ekzekutive quhen edhe norma sekondare. Ato janë sekondare
në raport me normat primare të cilat përmbajnë rregullat e sjelljes dhe të
cilat në parim u adresohen qytetarëve. Këtë pikëpamje apo qasje e ka
përpunuar sidomos filozofi anglez i së drejtës Hart.
Aplikimi i detyrimit në drejtësi nuk është njëkuptimësi dhe format në
bazë të cilave aplikohet detyrimi në raport me sjelljet e synuara janë të
ndryshme.
Në këtë mënyrë në drejtësi do të mund të dallonim kështu dy forma të
aplikimit të dënimit:
a) fuqia që me anë të forcës të vendoset apo të zbatohet diçka të cilën
nuk e kanë kryer ata që kanë qenë të detyruar ta bëjnë (zbatimi i
detyrueshëm)
b) fuqia që të dënohen ata të cilët kanë bërë atë që nuk guxohet të bëhet
(dënimi). Kështu p.sh. obligimi tatimor mund të paguhet me detyrim (zbatimi i
dhunës), por mund edhe të shqiptohet dënimi për mospagesën e tij. 3 Prandaj,
vetëm kur ato të gjitha bashkohen në norma juridike bëhen e drejtë.
3. Karakteristikat e normës juridike
Norma juridike është pjesa më e rëndësishme dhe element i së drejtës . E
drejta përbëhet nga normat juridike siç kemi thënë ajo është grup
normash juridike . Norma juridike do të mund të quhej atom i së drejtës.
Kjo është element i fundit dhe më i thjeshti i së drejtës, i cili nuk mund
të zbërthehet mate në elemente më të thjeshta juridike.
__________________
1)Në këtë kuptim mund të thuhet se e drejta penale”i siguron “me sanksione juridike të tjerat degë të drejtësisë ,madje edhe të drejtën civile .
2)N.Bobbio: ” E drejta dhe Forca “cit. fq. 333

71. 70
Kur ajo ndahet në elementet e saj përbërëse atëherë ato elemente
vetvetiu nuk janë atë, siç do të shihet kur të flasim për to.
Norma juridike mund të definohet si rregull e sjelljes së njerëzve e cila
është e mbrojtur me aparatin shtetërorë të dhunës ajo është një rregull
pra rregull mbi një sjellje të caktuar: p.sh. është: ndalohet vrasja me
sanksion të caktuar,kush shkakton dëm është i detyruar ta kompensoj
atë.
Normën juridike nuk duhet ngatërruar me nenet apo paragrafët e ligjit
apo me aktet tjera juridike. Ajo shumë rrallë përputhet plotësisht me nen
përmban ose një pjesë të një norme ose pjesë të shumë normave apo
ndonjëherë më rrallë të disa normave kurse rrallë shumë normën e plotë
juridike. Ndarjen e normave juridike nga materia juridike (ligji ,urdhëresa
dhe aktet tjera juridike të cilat i përmbajnë ato ), e bënë shkenca juridike
si dhe praktika gjyqësore gjatë zbatimit praktik të së drejtës .
4. Vlefshmëria e normës juridike
Nga gjithë kjo rezonon se rëndësia e një norme mund të kuptohet në
mënyra të ndryshme. Mund të kuptohet në aspektin material:atëherë një
normë në rastin e tillë vlen vetëm nëse ajo zbatohet; mund të kuptohet
në kuptimin moral: atëherë një normë është e vlefshme në qoftë se ata të
cilët duhet ta zbatojnë ndjejnë obligim që ta bëjnë atë. Dhe në fund vlera
e një norme juridike mund të kuptohet edhe në kuptim të së drejtës:
atëherë një normë është e vlefshme vetëm aq sa shteti kërkon zbatimin e
saj. Siç e dimë normat juridike janë norma të cilat i ka hartuar shteti ,si
rrjedhojë, ato e kanë vlerën juridike në çdo rast. Zakonisht krahas vlerës
juridike ato kanë edhe vlerën materiale.
Në një shtet të rregulluar atë që kërkon pushteti popullor ajo edhe
zbatohet; rastet kur norma juridike mbetet një shkronjë e vdekur në
letër, nuk janë të pamundshëm por janë të rralla.
Në një masë të caktuar normat juridike kanë edhe vlerë morale. Mirëpo
krahas asaj që ka mjaft ligje arsyeja dhe kuptimi i të cilave është qytetari
i zakonshëm, tek shumica e qytetarëve ekziston bindje më e madhe apo
më e vogël që ligjet jo vetëm se duhet por është edhe e domosdoshme të
zbatohen . Mirëpo për dallim nga vlera juridike vlera materiale dhe
morale e normave juridike nuk është siguruar gjithmonë. Sado që dhuna
shtetërore të jetë mirë e organizuar, ajo megjithatë mbetet e pa përkryer
__________________
3) N. Bobbio thekson edhe dy forma të përdorimit të forcës:forca e detyrimit dhe forca e pengimit .Në vendin e dytë dallon dënimin në kuptimin
juridik kurse kjo është shkaktimi i ndonjë të keqeje, privimi nga ndonjë pasuri .me rastin e privimit apo ndalimit fjala është edhe për parregullsinë
juridike për shkak të parregullsive vepra nuk ka efekt juridik (p.sh. vendosja në banesë të huaj). Në literaturë ende është e kontestueshme se a
mund të konsiderohet sanksion vetëm shfuqizimi(anulimi)

72. 71
ndonjë nen të tillë. Një dhe nuk mund të jetë gjithmonë e suksesshme.
Nëse shteti nuk është në gjendje që çdo herë të sigurojë zbatimin
material të urdhrave të veta atëherë ai dhe më pak është në gjendje që në
çdo rast tek ne ta shtyj bindjen e brendshme se urdhrat e tij duhet
zbatuar. Bindja jonë brendshme është më vështirë të detyrohet se sa vet
veprimet e jashtme .
4.1. Vetëdija ligjore
Që njeriu të mund ta drejtojë veprimtarinë e vetë me anë të së drejtës ai
duhet të jetë subjekt i vetëdijshëm dhe ta ketë një gatishmëri të zhvilluar
për këtë: pra, ta ketë vetëdijen përkatëse që të mund të kuptojë se çfarë
kërkon norma prej tij dhe së dyti ta ketë gatishmërinë dhe vullnetin që të
mund të vendosë që të veprojë sipas normës apo kundër saj. Nëse njeriu
nuk është i vetëdijshëm për veprimet e veta, ai mund edhe të veproj në
pajtim me të drejtën , por që ajo realisht nuk ka lidhje me të , sepse
veprimi i tirk i tij nuk është shtyrë nga vetëdija. Vetëdija për të drejtën
apo vetëdija ligjore së këndejmi është shumë e rëndësishme për
drejtësinë sikurse edhe për çdo normë. Pa të nuk mund të ketë zbatim të
së drejtës .
4.2. Mosnjohja e normës juridike
Që të mund të jetë e zbatueshme norma juridike ajo së pari duhet të
arrijë deri tek vetëdija e subjektit , pra të jetë e kuptuar. Për këtë qëllim
ndërmerren masa të posaçme siç janë:publikimi i normës ,shpjegimi i
saj, etj.
Në anën tjetër, prapë, nëse do të miratohej parimi se normë juridike nuk
është i detyruar të zbatojë, ai që nuk e ka kuptuar , atëherë secili do të
mund të mbështetej apo arsyetoj në mosnjohjen e normës në mënyrë që
ti shmangej sanksionit, kurse është vështirë të dëshmohet se a e ka
njohur normë ndokush apo jo. Në këtë mënyrë çdo kush do të mund ti
shmangej zbatimit të normës dhe me këtë rendi juridik do ta kishte
humbur efikasitetin dhe specifikën e tij gjegjësisht zbatimin e sanksionit.
Një gjë e tillë nuk mund të tolerohet dhe për këtë arsye ekziston rregulli
se për shkeljen e normës askush nuk mund të kërkoj falje as të lirohet
për mosnjohje të normës(ignoratia legis nocet) mosnjohja e ligjit dëmton.
Pra subjekti është i detyruar që normën ta njohë, por nëse këtë nuk e ka
bërë dhe ka kryer kundërvajtje nga mosnjohja, edhe për këtë përgjigjet
sikurse ta kishte ditur. Shumë të rralla janë rastet kur mos dija i
pranohet si rrethanë lehtësuese.

73. 72
5. Vlefshmëria e normës juridike në hapësirë dhe kohë
Normat juridike miratohen për rregullimin e sjelljeve njerëzore. Ato vlejnë
nëse janë miratuar nga organet kompetente në një procedurë legjitime
dhe përbëjnë dhe janë pjesë të rendit juridik efikas. Fuqia e normës
juridike së këndejmi, nuk është asgjë tjetër vetëm se formë specifike e të
ekzistuarit e saj .
Normat të cilat ekzistojnë dhe vlejnë kanë fuqi detyruese për ata sjelljen e
të cilëve e rregullojnë. Çdo normë juridike i ka katër sfera të vlefshmërisë
së saj . Në sferën a parë normat juridike rregullojnë llojet e caktuara të
marrëdhënieve shoqërore dhe të sjelljes njerëzore. p.sh kështu lëndë e
normave të caktuara juridike janë edhe marrëdhëniet martesore, pastaj e
normave tjera mbrojtja e punëtorëve në punë, kurse të tretave veprimet e
palejueshme të njerëzve etj. Marrëdhëniet e tilla të cilat janë lëndë e
rregullimit të normës juridike paraqesin sferën e saj materiale të
vlefshmërisë.
Në sferën tjetër normat juridike gjithmonë obligojnë personat e caktuar
për një sjellje të caktuar (veprimi i njerëzve i cili mund të jetë bërë qoftë
me veprim apo mosveprim). Rrethi i njerëzve me të cilët ka të bëjë norma
juridike mund të jetë i ndryshëm . Normat e caktuara vlejnë për të gjithë
personat ( të tilla janë normat penale-juridike ) ndërkaq të tjerat vlejnë
vetëm për grupin e caktuar të personave ,të tilla janë normat që përmban
Ligji Mbi Organet të Punëve të Brendshme ,kurse të tretat vlejnë vetëm
për individët e caktuar(p.sh. normat të cilat kanë lindur nga punët
juridike). Vlefshmëria e tillë e normave juridike për personat e caktuar
paraqet sferën të tyre personale të vlefshmërisë. Dh e krejt në fund sferën
e tretë dhe të katërt e bëjnë normat juridike të cilat ,natyrisht,prapë janë
të lidhura për sjelljet e njerëzve,por përfshijnë atë që ndodh në hapësirë
dhe kohë. Normat e tilla e kanë vlefshmërinë e vet në hapësirë dhe në
kohë gjithashtu. Vlefshmëria në hapësirë (ratione loci ) do të thotë që
normat juridike vlejnë në territorin e bashkësisë politike – territoriale
,organi i së cilës e ka miratuar atë.
Kjo zgjidhe është kompatibile me vlefshmërinë territoriale të normës dhe
sipas caktimit të kompetencave me anën saj, ashtu që çdo normë
juridike të cilën e përmban akti normativ vlen vetëm për territorin e
organit shtetëror i cili e ka miratuar atë . Njësoj është edhe vlefshmëria
në kohë të caktuar (ratione tempori) e cila nënkupton se vlefshmëria e
normave juridike është e kufizuar në kohë.

74. 73
6. zbrazësia juridike dhe krijimi i lirë i së drejtës
Do të ishte ideal i sistemit të zhvilluar juridik që burimet e tij juridike ti
rregullojnë të gjitha çështjet të cilat duhet rregulluar juridikisht duke e
lënë me akte individuale që të rregulloj vetëm konkretizimin e normave të
cilat gjenden në burimet e së drejtës. Ndërkaq edhe për kundër të
shumësisë së burimeve juridike ,kurrë nuk është e mundur që të
rregullohen të gjitha krejtësisht me burime juridike. Sidomos kështu ky
është rast me sistemet primitive juridike apo me ato sisteme të cilat ende
janë “të vogla” dhe jo mjaft të përpunuara sikurse që është sistemi ynë .
Pra , në sistemet e tilla, sidomos ka marrëdhënie të caktuara që nuk janë
rregulluar me burime juridike, për të cilat nuk janë miratuar normat e
përgjithshme kurse prapë për to duhet të miratohen norma individuale.
Marrëdhëniet e tilla rregullohen vetëm me norma individuale e jo të
përgjithshme .
Mirëpo mund të pohohet gjithashtu se në bazë të parimeve të
ligjshmërisë ,(sipas të cilave norma individuale mund të nxjerrët vetëm
në bazë të asaj të përgjithshmes ),norma të tilla individuale edhe nuk
mund të nxjerrën gjegjësisht që marrëdhëniet përkatëse të cilat nuk janë
të rregulluara me burimet juridike dhe nuk janë marrëdhënie juridike
por marrëdhënie të lira shoqërore. Prandaj, konkludimi do të mund të
ishte se zbrazësia juridike edhe nuk ka fare .Së këndejmi është e
domosdoshme që më për së afërmi të definohet nocioni i zbrazëtirës
juridike ,gjegjësisht të dëshmohet se sipas esencës të së drejtës mund të
ketë marrëdhënie të cilat nuk janë të rregulluara me normat e
përgjithshme , kurse është e domosdoshme që (edhe juridikisht e
obligueshme)të rregullohen me norma individuale
7. Supozimet juridike (praesumtiones)
Supozimet juridike janë argumente të tilla ose fakte të tilla juridike të
cilat nuk mund të dëshmohen, por në bazë të normës juridike
konsiderohen (supozohet) se ekzistojnë apo nuk ekzistojnë. Me supozime
kumtohen ato fakte që i përgjigjen rrjedhës së rregullt të çështjes siç
është me numrin më të madh të rasteve në jetë. Supozimet juridike
ekzistojnë kur në bazë të ligjit pa argumentime, merret se ekzistojnë
faktet e caktuara apo nuk ekzistojnë ato në bazë të lidhjeve që kanë me
faktet tjera, ekzistimi i të cilave gjegjësisht mungesa e ekzistencës së tyre
argumentohet sipas rregullave të përgjithshme. P.sh. personi i zhdukur i
shpallur si i vdekur konsiderohet se ka vdekur ,mbajtësi konsiderohet se
ka të drejtë ta bëjë,kurse për mbajtësin i vili nuk ka të drejtë
konsiderohet se nuk e din dhe nuk mund ta dijë se ai nuk ekziston, për
personat më të ri se shtatë vjet merret se janë të paaftë për të gjykuar,
për fëmijë të lindur në martesë konsiderohet se është fëmijë martesor,
për personat të cilëve u është pezulluar aftësia e veprimit konsiderohet se

75. 74
deri sa të mos u kthehet aftësia e veprimit janë të paaftë të kujdesën për
interesat e veta etj. Apo siç është rasti p.sh. nga marrëdhëniet familjare,
dy argumente të cilat kanë një lidhje të caktuar mes veti: njëri që
vështirë argumentohet (p.sh. se gruaja është mbarësuar nga mashkulli i
caktuar saktësisht) dhe ekzistimin e tij (mosekzistimin) ligji e presumon
dhe tjetri, i cili me të sipas rrjedhës së rregullt të çështjes është në
marrëdhënie të caktuar ,kurse është më lehtë për tu dëshmuar por që
sipas rregullave të përgjithshme duhet të argumentohet(se në kohën e
mbarsjes, personi i caktuar ka qenë martesë me nënën e fëmijës).Në bazë
të faktit të argumentuar kështu nxirret përfundim pa argumentim mbi
ekzistimin (gjegjësisht mos ekzistimin) e argumentit tjetër në pajtim me
rrjedhën e rregullt të çështjes (supozohet se me fjalë tjera , është e saktë
ajo që sipas rregullit edhe është e saktë).
Ekzistojnë dy lloj supozimesh juridike: 1)supozimet e rrëzueshme
(praesumptio iuris tantum) dhe të pa rrëzueshme (praesumtio juris et de
iure) në rastin e parë mund të argumentohet e kundërta nga ajo që
supozohet( p.sh. Se babai i fëmijës të lindur në martesë , burri i nënës së
fëmijës në kohën e mbarsjes është shkaktar i pasojës dhe fajtor për
lindjen e dëmit ,se i mbajtësi është i ndërgjegjshëm që i mituri nga
mosha shtatë deri në moshën 14 vjeçare të jetës ka qenë i paaftë për të
gjykuar në kohën e shkaktimit të dëmit); në rastin e dytë që është më i
rrallë argumenti i tillë përjashtohet me çka këto prezumime u ofrohen
fiksoneve megjithatë midis tyre ekziston dallimi i madh në atë se çdo
prezumim juridik (qoftë edhe i pa rrëzueshëm )në pajtim me rrjedhën e
rregullt të çështjes ,deri sa tek fiksioni merret me vetëdije se ekziston një
argument edhe pse nuk dihet se ai a ekziston po nuk është argumentuar
(dhe e kundërta se nuk ekziston ndonëse ai ekziston). Kështu në mënyrë
të pamohueshme prezumohet se i mituri deri në moshën shtatë vjeçare
të jetës së tij nuk është i aftë për të gjykuar( prandaj nuk përgjigjet për
dëmin e shkaktuar ),kurse në realitet një numër i madh i këtyre
personave janë të paaftë për të gjykuar; në të kundërtën ku vendoset
fiksioni sipas të cilit fetusi konsiderohet tashmë i lindur ,atëherë merret
si e saktë diçka për të cilën dihet se nuk është e saktë.
Prezumimet janë mjet i racionalizimit të së drejtës në atë kuptim se nuk
argumentohet ajo që sipas rregullit përndryshe është e saktë(sepse
shpesh është edhe vështirë të argumentohet.),kurse fiksionet kërkohen
atëherë kur për shkaqe të arsyeshme dëshirohet të zgjerohet pjesa
doracake e një norme në rastin i cili në të vërtet nuk ka lidhje (është
rregull që të trashëgojnë ata të cilët veç kanë lindur dhe ende nuk janë të
vdekur, mirëpo do të ishte e kundërt me barazinë e fëmijëve si
trashëgues nëse nuk do të trashëgonte edhe fëmija i lindur pas vdekjes
së babait).

76. 75
Mund të përfundojmë se prezumimet juridike zakonisht definohen si
urdhëresa të ligjvënësit lidhur ma atë se si duhet vepruar nëse është e
nevojshme të zgjidhet ndonjë problem juridik, kurse argumentet nga të
cilat varet vendimi mungojnë .
Bazë e çdo prezumimi juridik është ajo që më së shpeshti ndodh në
rastet e tilla (quod plenum que fit )duke filluar nga e drejta romake e deri
në ditët e sotme4,të gjitha sistemet juridike u japin shumë të madhe dhe
i përdorin supozimet (preziumimet) juridike.
Nganjëherë ato kanë për qëllim që të mundësojnë zgjidhjen e ndonjë
problemi i cili përndryshe është i pazgjidhshëm. Siç kemi mundur të
shohim më lartë , rasti i tillë është me prezumimin e ndodhjes së vdekjes(
personi i humbur shpallet i vdekur),sepse më së shpeshti ndodh që të
gjithë personat që kanë mbijetuar luftën,fatkeqësitë elementare e
fatkeqësitë tjera të ngjashme iu lajmërohen familjeve miqve dhe
organeve të shtetit pas disa muaj pasi që të ketë ndodhur ngjarja.
Në rastet të tilla sistemi i drejtësisë urdhëron që të gjithë personat të cilët
nuk janë lajmëruar deri në atë afat të konsiderohen si të vdekur ,kurse
një gjë[ e tillë do të thotë se martesat e tyre janë shuar, dhe se (me faktin
e vdekjes) është hapur çështja e trashëgimisë së tyre etj.
Ndërkaq ligjvënësi shumë më shpesh shërbehet me prezumime për ta
përforcuar sigurinë juridike të qytetarëve p.sh. të liroj personat për dobi
të të cilëve prezumimet prodhojnë detyrime, që të drejtat e tyre ti
argumentojnë ,që do të thotë se barrën e provave ta hedhin tek personat
të cilët e kontestojnë atë të drejtë, të cilët japin prova kundër
prezumimeve.
Kjo është p.sh. prezumimi i së drejtës për ti mbajtur sendet: për shkak se
më së shpeshti ndodh që personi i cili mban ndonjë send apo shfrytëzon
ndonjë të drejtë e ka edhe të drejtën në të, qysh në të drejtën romake u
krijua prezumimi i cili edhe sot aplikohet; që secili që mbanë një send
apo shfrytëzon të drejtën, ai edhe e ka të drejtën në të , prandaj ai edhe
është i liruar nga argumentimi për të drejtën e tij. Me këtë barra e provës
i hidhet personit i cili pohon të kundërtën. Rasti i ngjashëm është edhe
me prezumimin e atësisë dhe me shumë të drejta të tjera.
____________
4.prezumimet më së shpeshti veprojnë deri sa nuk dëshmohet e kundërta . prezumimet e tilla tek të cilat është e lejuar argumentimi i kundërt, në
të drejtën romake janë quajtur praesumptio iuris (në të drejtën pandekiste: praesumtio iuris tantum. Mirëpo në disa raste ligjvënësi ka ndaluar
argumentimin e kundërt dhe prezumimin e ka bërë të pa rrëzueshëm. Në të drejtën romake prezumimi i tillë është quajtur preasumtio iuris et de
jure .kjo p.sh. është rast me prezumimin e aftësisë së veprimit të të miturit: për shkak se të miturit më së shpeshti janë të paaftë që të gjykojnë
për pronën ,punët juridike,duke filluar nga e drejta romake e deri më sot është krijuar prezumimi i parrëzeshëm se të gjithë të miturit janë të
paaftë për punë

77. 76
8. llojet e normave juridike
8.1 llojet e normave juridike në bazë të strukturës së tyre të
brendshme
Si mjet për kualifikim dhe për orientim të dhunshëm të marrëdhënieve
juridike i cili veç e ka të përshkruar strukturën e ndërlikuar logjike-
semantike, norma juridike sipas përvojës na paraqitet në forma dhe
mënyra shumë të ndryshme. Harti, në mënyrë precize vëren se
nganjëherë “hulumtimi teorik i definicionit të përgjithshëm mbi të drejtën
vë mjegull mbi dallimet në format dhe funksionet e disa tipeve të
rregullave juridik”. Le të përmendim këtu disa nga tipet më të
rëndësishme të normave juridike;
a). sipas mënyrës së krijimit të normave juridike dhe të disa përmbajtjeve
të tyre empirike–dogmatike (nga detyrimi, autorizimi, subjekti etj,)
dallojmë normat e zakonshme të së drejtës, të cilat lindin nga sjelljet e
barabarta afatgjate, (lunga consuetudo)dhe me krijimin e vetëdijes për
domosdonë e sjelljes së tillë (opinion necessitatis) në një masë difuze
njerëzish dhe normës së vendosur juridike të cilat lindin saktë në kohën
e caktuar dhe tek të cilat është i mundur të caktohet në mënyrë precize
krijuesi. Në sistemet e vjetra juridike dominon norma e së drejtës kurse
në sistemet e shekujve më të ri dominon tjetër lloj i normës juridike. Në
zhvillimin e sistemeve juridike normat zakonore në një masë të madhe
janë huazuar (inkorporuar)nga aktet juridike me norma të vendosura
juridike , por edhe e kundërta, disa elemente të normës së vendosur
arrihen në marrëdhëniet reale juridike,në fuqinë zakonore,siç mundën
gjithashtu edhe të çrrënjosen.
b).sipas mënyrës themelore të shfaqjes të disa apo të gjitha elementeve të
normës juridike dallohen normat e pashkruara juridike dhe normat e
shkruara juridike,gjegjësisht aktet normative juridike. Normat zakonore
në masën më të madhe janë (të nevojshme) të pashkruara , derisa
normat juridike të vendosura rregullisht janë të shkruara, por megjithatë
përputhja e këtyre formave nuk është e plotë sepse normat zakonore
mund të paraqiten në formën e shkruar zyrtarisht dhe jo zyrtarisht(p.sh.
në përmbledhje ),dhe gjithashtu ekzistojnë edhe normat e vendosura të
cilat nuk janë dhënë në formën e shkruar ose siç kemi parë janë dhënë
në mënyrë precize vetëm disa elemente karakteristike të tyre në
dispozitat e shkruara juridike.
c).sipas mënyrës së caktimit të subjekteve normative d.m.th. subjekteve
C1. C2. C3 .dallojmë normat juridike të përgjithshme dhe ato
individuale: në normat e përgjithshme subjektet shpjegohen si kategori
njerëzish apo organizatash –p.sh. qytetarët ,meshkujt , studentët,
fakultetet juridike, e kjo do të thotë përmenden me emër dhe mbiemër

78. 77
gjegjësisht me firmë; kurse në normat individuale ,përkundrazi subjektet
shënohen si individ , do të thotë identifikohen me emër dhe mbiemër
gjegjësisht me firmë, vendbanim, seli ,status juridik etj.-p.sh. Petrit
taraku me vendbanim në Halabakë, rr. e Patave nr,1, i pamartuar ...etj,
Fakulteti Juridik AAB. në Prishtinë ,zona industriale numër 10000.
Norma e përgjithshme juridike, të cilën kishte me qenë drejtë ta quanim
edhe rregull mund të jetë edhe universale nëse i referohet tërë popullsisë
apo të gjitha ndërmarrjeve të një sistemi shtetëror juridik(“ai i cili privon
tjetrin nga jeta..”);(”palët kontraktuese...”);(”personat juridik janë të
detyruar ..”) ,apo partikulare nëse i referohet ndonjë grupi të caktuar
funksional , gjeografik, apo tjetër të popullsisë gjegjësisht
ndërmarrjes”(pensionistët kanë të drejtë..”) ; “(studentët janë të
obliguar)”;”(kompetencat e Gjykatave Komunale )”.
Norma individuale mund ti përkasë një apo më shumë subjekteve C1.
C2. C3. për të është me rëndësi vetëm ajo që ato subjekte janë
identifikuar saktë.
d).Sipas fuqisë juridike dallojmë normat juridike më të larta dhe normat
juridike më të ulëta, karakteristikë e tyre është mbështetja në hierarki
të” sistemit faktik juridik “.
e).Sipas llojeve të marrëdhënieve juridike të vilat janë objekt i kualifikimit
normativ –juridik dhe i orientimit, dallojmë ato politike- kushtetuese,
pronësore, afariste, familjare, ndërkombëtare publike ,ekonomike,
penale, norma penale procedurale etj; në këtë ndarje mbështetet “sistemi
shkencorë i normave juridike i hartuar nga institucionet juridike,
branohet juridike dhe fushat juridike.
8.2. Klasifikimi i normave juridike në bazë të masave
Normat juridike mund të ndahen në lloje të ndryshme me ç’rast përdorën
masa të ndryshme .Për këtë me gjerësisht do të flasim në vazhdim të
shpjegimit. Klasifikimi i normave juridike varet nga ajo se me çfarë
situatash kanë të bëjnë ato do të thotë varësisht nga ajo se a është
caktuar rregulla e sjelljes me kusht apo pa kusht . Së këndejmi normat
juridike ndahen në norma kushtëzuese dhe jo kushtëzuese. Pastaj ato
ndahen sipas rrethit të personave me të cilët kanë të bëjnë ,pra sipas
lartësisë dhe gjerësisë së përfshirjes së marrëdhënieve shoqërore ,normat
juridike ndahen në norma konkrete dhe në parime juridike.
Gjithashtu, normat juridike sipas mënyrës se si është formuluar
urdhëresa ndahen në urdhëruese,ndaluese dhe autorizuese. Sipas
shkallës së caktuar të dispozicionit normat juridike ndahen në
kategorike ,norma juridike me nocione të pacaktuara ,norma alternative,
norma me diskrecion pushteti dhe norma të ndryshueshme

79. 78
(dispozitave).Sipas fuqisë juridike ndahen në norma të larta dhe të ulëta
kurse sipas krijuesve ato ndahen në norma shtetërore,shoqërore,dhe
norma me origjinë të përzier.
Në teorinë e së drejtës , për dallimin e normave juridike nga to morale
dhe zakonore janë propozuar kritere shumë të ndryshme: orientimi
vlerësues (Radbruc), përmbajtja e normës,autonome dhe heteronome
bilaterale dhe unilaterale, lidhur me shtetin dhe sanksionet fizike,
mënyrat e lindjes dhe sanksionimit (Digi, realistët etj).
Nuk është e nevojshme këtu të tregohen të gjitha ndërmarrjet për ta
kuptuar se si janë të koncentruara në to pothuaj të gjitha problemet e
mëdha të teorisë së të drejtës .Prandaj nuk është për tu befasuar që
pikërisht rreth kësaj çështje ka më së paku pajtime ndërmjet
autorëve.”marrëdhënia ndërmjet së drejtës dhe moralit e cila sipas
I.Heringut, kepi i stuhisë së shkencës juridike sipas nesh është në të
vërtetë kep i lundërthyesit shkruante Srose.
1. Të gjitha normat shoqërore parimisht kanë të njëjtën strukturë të
përgjithshme (hipoteza subjekti C1, C2, obligimi dhe autorizimi, objekti,
kundërvajtja, subjekti i sanksionit dhe objekti i detyrimit ), por
qenësisht dallojnë sipas shkallës së formalizmit të elementeve të tyre apo
të objekteve normative. Së pari tek normat morale dhe zakonore
gjithmonë është e pamundur caktimi preciz i (që në fillim, kurse
ndonjëherë edhe retroaktivisht), se cilët janë subjekt bartës të obligimeve
dhe autorizimeve,deri sa për normat juridike mund të thuhet se edhe në
fillim dhe relativisht në mënyrë precize është e mundur të caktohen këto
elemente. Megjithëkëtë, vetëm në normat juridike subjekti autorizues ka
kërkesa të parapara formale dhe të garantuara si ndaj subjektit C1 ashtu
edhe ndaj subjektit C3 i cili është i obliguar ta caktoj zbatimin e
sanksionit. Sistemi juridik nuk lejon papërcaktueshmëri në treguesit
normativ të marrëdhënieve juridike gjë që është e kushtëzuar me të
shënuarit e mëtejmë të normativit juridik.
2. Të gjitha normat shoqërore janë gjykime preskriptive të mbështetura
nga detyrimi shoqërorë (sanksioni )i cili garanton zbatimin e tyre.
Megjithatë derisa vlefshmëria e normave morale dhe zakonore bazohet në
besueshmërie e dënimit psikik kundër shkelësit vlefshmëria e normave
juridike bazohet në b3sueshmërinë e detyrimit material. Me të vërtet
edhe tek normat juridike është e drejtpërdrejtë baza e efikasitetit të
detyrimit psikik,por kjo në të vërtet përbëhet nga të kuptuarit dhe pritja
e subjekteve juridike që më në fund ti nënshtrohen sanksionit material
në rast të kundërvajtjes.
3. Specifika e mëtejme e normës juridike qëndron në atë se normat
juridike janë të lidhura për organizimin politik dhe ekonomik të pushtetit

80. 79
shtetëror dhe se në këtë lidhje ato edhe lindin zbatohen dhe
sanksionojnë në një mënyrë më pak apo më shumë institucionale do të
thotë sipas disa veprimeve më parë të përcaktuara –me ç’rast procedura
e sanksionimit është e caktuar në mënyrë më precize dhe në masën më
të madhe e zotuar nga pushteti politik. Kjo karakteristik me siguri së
bashku me rrethanën e përmendur se normat juridike përcaktojnë
zbatimin e atyre materiale dhe rregullisht gjithmonë edhe të detyrimit
fizik mbi kundërvajtësin C1,por edhe më thellë edhe me funksionin
specifik të normave juridike në shoqëri.
4. Pastaj, vetëm sistemi juridik e ka shkallën e ngritur të normave me
fuqi të ndryshme në të cilën normat e larta për nga përmbajtja po edhe
formalisht i përcaktojnë normat e ulëta. Në sistemin moral dhe zakonor
lidhja vertikale e normave nuk është e zhvilluar dhe këtu ekziston vetëm
në formë të përcaktimit përmbajtjesor të normave të ulëta ndaj parimeve
të larta . Kjo karakteristik është një nga aspektet e ndërlidhjes së
normave juridike me organizimin ekonomik dhe të pushtetit politik dhe
është pasojë e njohjes se disiplinimi i marrëdhënieve juridike me detyrim
material mund të jetë efikas me kusht që të zbatohet në organizatë të
zgjeruar dhe me norma të fuqisë së ndryshme prej të cilave ajo e ulëta në
veprim dhe përmbajtje i nënshtrohet normave të larta .
5. për normat juridike është karakteristik sepse ato përbëjnë një sistem
dëshmisë të përshkruara ku parimet e koherencës, plotnisë dhe
përcaktimit realizohen me anë të formave më të fuqishme të dhunës
shoqërore dhe teknikave të veçanta të cilat përforcojnë lidhjet hierarkike
të normave. Për normat juridike nuk është karakteristik që të ndërtojnë
sistem në të cilin dominojnë parimet e përmendura sepse ato janë të
ndërtuara në të gjitha sistemet normative. Gjithashtu për sistemin e
normave juridik nuk është karakteristik që në tërësi të jetë e nevojshme
koherencë tërësi dhe përcaktim më i madh sesa sistemi i normave morale
dhe zakonore, gjegjësisht që normat juridike të jenë më efikase dhe më të
fuqishme (“më pozitive”)nga normat morale dhe zakonore e vetmja gjë e
saktë është se koherenca tërësia dhe saktësia realizohen në sistemin
juridik me mekanizma të posaçëm të cilat nuk janë të njohur për
zakonoret dhe moralitetet.
Nocioni i normës juridike është siç thekson Kelzen, nocion qendror i
shkencës juridike 5 .Për filozofinë e së drejtës nocionet themelore të
vlerave të cilat qysh në filozofinë antike tregojnë kuptimin e jetës
shoqërore të njerëzve në shtet (drejtësia) . Përveç përmes normave dhe
vlerave e drejta realizohet edhe nëpërmjet marrëdhënieve shoqërore duke
e realizuar sistemin faktik . Në këtë kuptim për funksionimin e së drejtës
janë të nevojshme institucionet shtetërore dhe jo shtetërore (gjyqësia
shkolla familja kisha ,respektimi kontratës dhe pronësisë etj). Me këto

81. 80
nocione vazhdon edhe çështja e krimit të së drejtës si (nomodinamik)
gjegjësisht i ashtuquajturi “burim i së drejtës “ dhe zbatimi i tij .
Në bazë të asaj që e thamë deri tash do të theksojmë pesë lloje të
çështjeve themelore apo probleme me të cilat merret shkenca e drejtësisë
dhe të cilat do ti definojmë në vazhdim.
Ato janë:
a).nocioni dhe struktura e normës juridike (“teoria e së drejtës”);
b).raporti i vlerës moralit dhe së drejtës(“filozofia e së drejtës “);
c).marrëdhënia juridike dhe nocionet e subjektit ,detyrimit dhe
autorizimit që i takojnë atij si dhe autorizimit dhe objektit juridik (“teoria
dhe sociologjia e së drejtës “);
d).çështjet e krijimit dhe zbatimit të së drejtës (akt juridik burimet,
argumentimi, interpretimi=nomodinamika dhe teknika juridike );
e).nocioni i sistemit dhe sistemimit të së drejtës(“teoria e së drejtës ).
Përfundim: norma juridike është kërkesë shoqërore e sanksionuar me
dhunë materiale e cila me lindjen zbatimin dhe shuarjen është e lidhur
me organizatën ekonomike dhe politike të pushtetit dhe me pikëpamje
formale-përmbajtjesore e definuar në një sistem hierarkik të kërkesave të
një kohëshme në të cilat koherenca tërësia dhe saktësia arrihen me
teknika të posaçme dhe i cili ka funksionin e realizimit të interesave dhe
qëllimeve specifike shoqërore.
9. Ndarja themelore e normave juridike në bazë të funksionit të
realizimit të interesave dhe qëllimeve shoqërore.
9.1. Normat kushtëzuese dhe jo kushtëzuese .
Normat mund të jenë të krijuara në kostelacion të afërt apo të largët me
situatën konkrete me të cilën ka të bëjë. Ajo gjendje apo ato fakte me të
cilat ka të bëjë norma mund të gjenden tashmë këtu mu në vend të
ngjarjes para krijuesit të normës si diçka që tashmë ekziston ,si diçka
konkrete dhe e vërtetë , por mund edhe të mos gjendet, mund të
imagjinohet vetëm në mënyrë abstrakte se do të jetë dhe do të vijë .Pra
norma mund të reflektohet që në fillim . Që në fillim norma e nxjerrë nuk
mund të zbatohet nëse nuk ndodh situata e tillë çfarë parashihet në të.
Normat të cilat kanë të bëjnë me situatat që tek do të vijnë janë norma
kushtëzuese (kurse quhen , në njëfarë mase në mënyrë jo adekuate edhe
abstrakte) , kurse normat që kanë të bëjnë me situatat momentale janë
norma jo kushtëzuese (komplete).
______________________
5. Nocionet tjera janë sanksionet deliktet,detyrimet juridike ,e drejta subjektive ,subjekti juridik dhe sistemi juridik.(”Kelzen 1951: 61)

82. 81
Kuptohet se mund të merret me mend sistemi juridik edhe pa norma
kushtëzuese meqenëse ato nuk janë të domosdoshme. Mirëpo ai nuk
mund të paramendohet pa normat jo kushtëzueshme meqenëse ato janë
domosdo të nevojshme për shkak se kanë lindur situata të cilat është e
domosdoshme të rregullohen me norma të së drejtës .
9.2. normat e përgjithshme dhe individuale.
Ndarja e dytë e rëndësishme e normave juridike, e cila për kuptimin në
kuptim të përbërjes së sistemit juridik është më e rëndësishëm se sa
ndarja në norma kushtëzuese dhe jo kushtëzuese ,është pra ndarja në:a)
normat e përgjithshme dhe b)normat individuale apo të veçanta.
a)normat e përgjithshme kanë të bëjnë me numrin e caktuar të rasteve
gjegjësisht personave që gjenden në një situatë të njëjtë apo mund të
vijnë në situatë të tillë të paraparë me normën . Të tilla janë normat të
cilat pohojnë : të gjithë qytetarët janë të detyruar ta paguajnë tatimin,
secili është detyruar ta kryej shërbimin ushtarak, prindi është i detyruar
ta edukoj fëmijën .Siç thamë norma e përgjithshme juridike është normë
që ka të bëjë me numrin e pacaktuar të personave dhe ]numrin e
pacaktuar të situatave . Kjo është normë e cila u drejtohet të gjithë
qytetarëve në shtet p.sh. norma e cila gjendet në ligjin penal të Bosnjës
dhe Hercegovinës e cila ka të bëjë me ndalimin e kryerjes së veprave
penale u drejtohet të gjithë qytetarëve të B. H. nëse ata janë penalisht
përgjegjës .
Normat e përgjithshme juridike janë të formuluara në mënyrë të
përgjithësuara pikërisht për shkak se kanë të bëjnë me numrin e
pacaktuar të subjekteve dhe se janë të zbatueshme në një numër të
pacaktuar rastesh identike. P.sh. norma juridike me të cilën ndalohet
vjedhja do të zbatohet në secilin që vjedh dhe çdoherë kurë ka ndodhur
vjedhje . Norma e përgjithshme juridike ka strukturë të caktuar. Sipas
një teorie struktura e normës juridike është e definuar trefish që do të
thotë se përbërja e normës është definuar si hipotezë e dispozicionit, si
dispozicion dhe sanksion , Sipas kuptimit të dytë struktura e normës
juridike është e definuar si katërpalëshe dhe përbëhet nga hipoteza e
dispozicionit, dispozicioni , hipotezës së sanksionit dhe vetë sanksionit.
Siç po shihet në të dy ndarjet është përfaqësuar sanksioni si element i
strukturës së normës juridike. Mirëpo nga vet nocioni i normës juridike
shumë qartë rezulton se sanksioni nuk është pjesë e normës juridike dhe
nuk bënë pjesë në strukturën e saj.
b), Normat individuale kanë të bëjnë vetëm me një rast konkretë dhe ai
sipas rregullit normativ emëron Hasani është i detyruar ta paguaj
tatimin: Tahiri dënohet me tre muaj burg ,Hasani dhe Tahiri janë të
detyruar ti paguajnë 5000. euro etj. Pra, norma individuale ka të bëjë me

83. 82
një rast e jo me një numër të pacaktuar rastesh sikurse norma e
përgjithshme (pa marrë parasysh se sa është numri i individëve sjellja e
të cilëve rregullohet.)
Zakonisht normat e përgjithshme juridike konsiderohen si kushtëzuese
kurse ato individuale si jo kushtëzuese. Mirëpo,kjo nuk do të thotë se
është e saktë edhe se më së shpeshti ashtu është . Një normë e
përgjithshme nuk është e domosdoshme të jetë kushtëzuese p.sh. secili
njeri personalisht është i lirë . Pra ajo është më e përgjithësuara e cila na
shtynë të paramendojmë, por nuk është kushtëzuese, sepse ka të bëjë
me njerëzit konkret ekzistues. Në të kundërtën norma individuale mund
të jetë kushtëzuese:nëse Tahiri martohet do ti fitojë 5000 euro.
10. Struktura e normës juridike
Se në çfarë mase është e përcaktuar norma juridike nuk varet nga forma
e hipotezës. Në këtë pikëpamje forma e dispozicionit është e pavarur. Në
këtë kuptim dallojmë dispozitat: 1. të përcaktuara-jokushtëzuese, 2. të
papërcaktuara dhe 3. të përcaktuara-relativisht. Dispozicioni i
përcaktuar i pakushtëzuar e konstaton sikurse detyrën ashtu edhe
obligimin në mënyrë të plotë të saktë dhe precize. P.sh.: “Në rastin kur
borxhliu apo debitori nuk e paguan borxhin në kohën e duhur kreditorit,
gjykata do ta nxjerrë vendimin për interesin mbi interes nga koha kur
huadhënësi kthimin e borxhit e ka kërkuar me gjyq”. Dispozicioni i
papërcaktuar lë mundësinë ndonjë organi shtetëror të pushtetit apo
personave privat gjegjësisht palëve në marrëdhëniet juridike t’i
përcaktojnë detyrimet dhe obligimet. P.sh.: “Policia është e detyruar të
ndërmarrë të gjitha masat në suaza të kompetencave të saj që vepra të
hetohet dhe kryesi të zbulohet”.
Nëse përcaktimi e detyrimeve dhe obligimeve të përmendura nga
ligjvënësi u lihet organeve shtetërore të pushtetit, atëherë ajo bie në të
drejtën diskrete të këtyre organeve për të cilën kemi folur më lart.
Përgjegjësia e përgjithshme e organeve shtetërore për mbarëvajtjen e
punës së tyre ofron garancinë që në rastin e duhur organet të drejtën e
tyre diskrete ta realizojnë dhe ta bëjnë atë ashtu siç duhet. Mirëpo, kur
përcaktimi i detyrimeve dhe obligimeve u lihet nga ligjvënësi personave
privat apo palëve në marrëdhëniet juridike atëherë nuk mund të ketë
besueshmëri se këta persona doemos do të definojnë çdo gjë që është e
nevojshme. Për këtë arsye në ligjvënie krahas dispozicionit të
papërcaktuar shpesh është rregulluar edhe një dispozicion i caktuar i cili
do të hyjë në fuqi nëse palët vet nuk i kanë definuar detyrimet dhe
obligimet e veta reciproke.
Ato norma juridike të cilat përmbajnë dispozicionin e caktuar vetëm për
rastin e caktuar, nëse palët nuk janë të interesuara që vetë t’i definojnë

84. 83
obligimet dhe detyrimet reciproke, quhen dispozitave (norma në
dispozicion). Marrëdhënia ndërmjet dispozicionit të përcaktuar dhe të
papërcaktuar tek këto norma është e shprehur shumë mirë në një fjalë të
urtë të vjetër të drejtësisë gjermane: Willkur Bricht Recht (vullneti e
mposht të drejtën).
Normat të cilat përmbajnë dispozicionin kategorikisht të përcaktuar dhe
nuk lejojnë që ai të zëvendësohet me ndonjë dispozitë arbitrare të palëve,
quhen norma perceptive apo të detyrueshme (të dhunshme).
Dispozicioni relativisht i përcaktuar gjithashtu organit të caktuar
shtetëror apo palëve në marrëdhënie juridike u lë mundësinë që të
përcaktojnë detyrat dhe obligimet e përmendura mirëpo kufizon të
drejtën diskrete dhe deklarimin e lirë të këtyre personave dhe këtë e bën
në atë mënyrë që përcakton një minimum të detyrimeve dhe obligimeve i
cili duhet të ruhet apo maksimum përtej të cilit nuk guxohet të dilet ose
zgjidhje vetëm brenda kufijve të alternativave të caktuara.
Hipoteza dhe dispozicioni përbëjnë, siç kemi thënë, pjesë të
domosdoshme për konstruimin e çdo norme juridike. Në normat e së
drejtës penale këto pjesë quhen ndryshe. Hipoteza e një norme penale-
juridike quhet dispozicion, kurse dispozicioni quhet sanksion. P.sh.: “Ai i
cili tjetrin e privon nga liria (dispozicioni), do të dënohet me burg prej 3
muaj deri në 5 vjet” (sanksioni). Emrat e veçantë për pjesët përbërëse të
normës penale juridike shpjegohen në mënyrën si vijon:
- hipoteza e normës së drejtës penale e përcakton qenien e krimit, kurse
dispozicioni i saj përshkruan dënimin e përcaktuar për këtë krim.
- Përcaktimi i qenies së krimit përmban në formë implicite (të fshehur)
ndalimin e veprimit, i cili është kualifikuar si vepër penale apo me fjalë
tjera përmban urdhëresën që të gjithë të përmbahen nga veprimet e
ndaluara. Për këtë arsye ajo pjesë e normës penale juridike e cila
përcakton qenien e krimit quhet dispozicion (obligim, detyrim).
- Dënimi paraqet një lloj të atyre pasojave të padobishme të cilat janë
shkaktuar me shkeljen e së drejtës. Përcaktimi i pasojave të
padobishme për atë i cili e ka shkelur të drejtën, quhet siç e kemi thënë
edhe më lart sanksion. Për këtë arsye ajo pjesë e normës së drejtës
penale e cila rregullon dënimin quhet sanksion.
11. Elementet e normës juridike
Në shikim të parë shumë norma shoqërore janë të ngjashme ose madje
kanë edhe përmbajtje të njëjtë (p.sh. gjykimi apo ndalimi i vrasjes). Mund
të thuhet edhe se të gjitha normat shoqërore janë preskriptive (do të

85. 84
thotë përmbajnë ndonjë kërkesë apo obligim), hipotetike (kanë të bëjnë
me diçka që mund të ndodhë por jo domosdo) dhe se përmbajnë
sanksione si reagim në kërkesën që përmban norma. Në anën tjetër edhe
disa norma juridike dallohen ndërmjet veti dhe atë sipas lindjes,
përmbajtjes, vlefshmërisë dhe sipas shpalljes së lirisë të cilën ua lejojnë
të adresuarve. Shtrohet pyetja se a mund të përcaktohen disa shenja
specifike të normave juridike të cilat i dallojnë ato apo i ndajnë nga
rregullat tjera shoqërore (diferenttia specifica), gjegjësisht të qëndrojnë së
bashku për të gjitha normat juridike?
E drejta është sistem specifik normativ dhe sipas asaj që rregullat e së
drejtës të cilat përshkruajnë nocionin “struktura e së drejtës”ndërlidhen
dhe harmonizohen në mënyrë specifike. Parimet e hierarkisë, unitetit,
tërësisë dhe përcaktueshmërisë përbëjnë strukturën e së drejtës kurse
ndër to për zbatimin e së drejtës me rëndësi të veçantë është parimi i
përcaktueshmërisë. Kjo do të thotë se e drejta disponon me nocione dhe
teknika më pak ose më shumë precize të cilat mundësojnë që rregullat e
përgjithshme pa vështirësi të mëdha të zbatohen në rastet konkrete.
Me fjalë tjera, çdo normë juridike duhet të jetë ashtu e hartuar në
mënyrë që ajo të shihet se kujt i adresohet, cilat të mira juridike (objekte)
i merr ajo nën mbrojtje, cilat lloje të kërkesave në të parashtrohen dhe
çfarë janë pasojat ligjore të atij tipi të sjelljes i cili i kundërvihet kërkesës
së përmbajtur në pjesën kryesore të normës.
Ato pjesë përbërëse të normës juridike i quajmë “elemente” të saj. Teoria
klasike e së drejtës dallon tri elemente të normës juridike: hipotezën,
dispozicionin dhe sanksionin.
Ndërkaq është më mirë të dallohen 4 pjesë përbërëse të normës:
hipoteza, dispozicioni, delikti dhe sanksioni.
T’i shqyrtojmë shkurt çdo njërin nga këto elemente veç e veç, sepse në
vazhdim të shpjegimit do t’i arsyetojmë më gjerësisht.
1. Hipoteza është prezumim (supozim) e cila vetëm përshkruan gjendjen
apo faktet që kanë të bëjnë me subjektet apo të adresuarit. Ajo është
kusht për zbatimin e dispozitës.
2. Dispozita apo kërkesa (obligimi) është pjesa kryesore e normës
juridike. Ajo është pikërisht e vetmja e cila përcakton esencën
kryesore të normës e cila është identike me (sollen) “nevojën”. Ky
obligim apo kërkesë mund të përbëhet nga:
a. kërkesa, urdhëresa
b. ndalesa apo
c. autorizimi

86. 85
Norma juridike e cila urdhëron ka përmbajtje pozitive sepse nga të
adresuarit kërkon që të ndërmarrin ndonjë hap (p.sh. pagimin e tatimit,
kryerjen e obligimit ushtarak), derisa me rastin e ndalimit norma ka
përcaktim negativ sepse nga të adresuarit kërkon që të përmbahen nga
ndonjë sjellje (p.sh. “mos vrit”, “mos vjedh”). Këto ndalesa mund t’u
adresohen edhe aktiviteteve të organeve shtetërore (p.sh. ndalimi i
torturës, diskriminimit e të ngjashme). Ndërkaq, rast i veçantë janë
normat juridike autorizuese të cilat ofrojnë mundësinë të adresuarve që
të shërbehen apo të mos shërbehen me ndonjë të drejtë. Edhe këtu është
fjala për kërkesë, por të llojit të vet e cila supozon se organet shtetërore
mundësojnë, mbrojnë dhe lejojnë kryerjen e autorizimeve të tilla. 6 Për
atësi dispozicioni përmban autorizimet të cilat njëkohësisht janë edhe
detyrime (kujdesi për fëmijën është e drejtë dhe obligim i prindit).
3. Sanksioni është ajo pjesë e normës juridike e cila përcakton pasojat të
cilat vijnë nëse veprohet kundër dispozicionit. Meqenëse sanksionet sipas
rregullit i shqiptojnë dhe zbatojnë organet shtetërore, ato prandaj janë
pjesë relativisht të pavarura të normës të cilat para së gjithash kanë të
bëjnë edhe me to. Megjithatë, ekzistojnë norma juridike të cilat nuk
përmbajnë sanksione apo ato janë të përcaktuara me normën tjetër
(leges imperfecta). Ai element i normës quhet dënim.
Çdo normë juridike, pamarre parasysh se a është kushtëzuese apo
jokushtëzuese, e përgjithshme apo individuale përbëhet nga dy elemente
themelore: dispozicionit dhe sanksionit. Edhe dispozicioni dhe sanksioni
janë rregulla të mirësjelljes. Ndërkaq këto janë rregulla alternative
d.m.th. ose
zbatohet njëra ose tjetra e kurrsesi që të dyja dhe pikërisht moszbatimi i
të parës nga ato – dispozicionit është kusht për zbatimin e së dytës –
sanksionit. Në anën tjetër vet dispozicioni në rastet e caktuara – kur
është fjala për normën kushtëzuese – zbatohet vetëm kur të jenë
plotësuar kushtet e caktuara. Rezulton se që të dy rregullat e sjelljes të
cilat i përmban çdo normë juridike mund të zbatohen vetëm nëse janë
plotësuar kushtet gjegjëse për zbatimin e tyre. Këto kushte prapë
gjithashtu janë të përfshira me normë juridike, do të thotë ato vet i
përshkruajnë kushtet për zbatimin e rregullave të tyre të sjelljes.
Ndërkaq, meqenëse normat juridike kushtëzuese zbatohen vetëm kur të
jetë plotësuar kushti për zbatimin e tyre, të vetmet ato edhe e përmbajnë
atë pjesë të normës (prezumimin) e cila përshkruan kushtin për zbatimin
e dispozicionit, ndërkaq ato jo kushtëzuese këtë nuk e kanë.
_______________
6) Më hollësisht në: B. Periq: “Struktura prava”, 12 izdanje, 1994, fq. 13-14.

87. 86
Mirëpo, meqenëse sanksioni gjithmonë zbatohet me kusht që të mos jetë
zbatuar dispozicioni kjo në çdo normë duhet të ekzistojë si pjesë e cila
përshkruan atë kusht për zbatimin e sanksionit (prezumimi i sanksionit).
11.1. Hipoteza e normës juridike (prezumimi i dispozicionit)
Hipoteza apo supozimi (prezumimi), është kusht dhe për këtë arsye
quhet kështu sepse ajo definon ngjarjen e cila ende nuk është prezente, e
cila parashikohet si e mundshme, e cila duhet të ndodhë. Ajo që
parashihet, tek duhet të ndodh në mënyrë që pastaj për subjektin të
lindë obligimi që të veprojë sipas dispozicionit, do të thotë detyrimi që të
sillet në mënyrë të caktuar. Kemi vërejtur se zakonisht normat e
përgjithshme kanë hipotezën e dispozicionit apo atë mund ta kenë edhe
ato individuale por nuk është e domosdoshme që atë ta kenë normat e
përgjithshme.
Hipoteza zakonisht shprehet qartë në formën kushtëzuese. Mirëpo, në
shumë norma hipoteza nuk është qartë e shprehur. P.sh.: nëse norma
thotë “secili që ka pronë është i obliguar ta paguaj tatimin”, këtu
hipoteza është shkurtuar sepse sikur të ishte thënë e plotë do të ishte
“nëse dikush ka pronë”. Edhe hipoteza (sikurse edhe pjesët tjera të
normës) mund të jetë më shumë ose më pak e definuar, që praktikisht do
të thotë se në zbatimin e saj, subjekti me të cilin ka të bëjë, mund të ketë
më shumë ose më pak liri vendosjeje. Kur hipoteza është plotësisht e
definuar kjo do të thotë se është kusht për zbatimin e dispozicionit, e
definuar ashtu që subjekti i cili duhet ta zbatojë dispozicionin nuk ka se
çfarë të vendosë as të zgjedhë, gjegjësisht që pjesërisht vet të parashtrojë
kushte.
Hipotezat e normave juridike dallohen edhe me atë se sa janë shprehur
preciz. Në këtë pikëpamje ato ndahen në: 1. precize-jokushtëzuese
(absolutisht precize), 2. të papërcaktuara dhe 3. relativisht precize.
Hipoteza precize jokushtëzuese rreptësisht dhe saktësisht përcakton ato
marrëdhënie faktike sipas të cilave ndahen ata dy individë të cilët
dispozicioni i normës reciprokisht i lidhë me detyrime dhe obligime të
caktuara.
Hipoteza joprecize është atëherë kur ligjvënësi ndonjë organi shtetëror të
pushtetit i kalon mundësinë të caktojë rrethanat faktike në të cilat do të
realizohej norma e dispozicionit të së drejtës. Në rastin e tillë organi
përkatës shtetëror i pushtetit fiton të ashtuquajturën “e drejtë diskrete”
në bazë të së cilës vendos se a ka ardhur momenti i duhur për realizimin
e normës ligjore. P.sh.: “Kryetari i kryesisë së Bosnjës dhe Hercegovinës,
sipas nevojës në çdo kohë mund të konvokojë kuvendin parlamentar të B
dhe H, nëse ai e ka shtyrë mbledhjen e vet”. Fjalët “sipas nevojës së
paraqitur” përmbajnë në trajtën e shkurtuar hipotezën e cila në trajtën e

88. 87
plotë do të ishte: “Nëse ndodhë nevoja”. Kjo hipotezë është joprecize dhe
përcaktimi i vërtetë i momentit përkatës nga ana e ligjvënësit i është lënë
në të drejtën diskrete mbretit.
Hipoteza relativisht precize, ngjashëm sikurse edhe ajo joprecize, lë
mundësinë diskrete një organi shtetëror që t’i caktojë rrethanat në të
cilat duhet të realizohet rregulli i dispozicionit të normës juridike, por
dallohet sipas asaj që kufizon të drejtën diskrete me ndonjë kusht të
posaçëm.
11.2. Dispozicioni
Dispozicioni është pjesë e rëndësishme e normës dhe esenca e saj,
gjegjësisht ajo pa të cilën norma nuk mund të ekzistojë dhe ajo për
shkak të së cilës ekzistojnë edhe të gjitha elementet tjera të saj.
Dispozicioni është vetëm rregull e sjelljes së njerëzve. Ai vetvetiu ka
karakter normativ por jo ende juridik. Në shembullin e përmendur
dispozicioni përmbahet në rregullin e sjelljes e cila precizon pagimin e
tatimit. Mirëpo, ndonëse kjo është normë, ende nuk është normë juridike
sepse normë juridike do të jetë atëherë asaj i shtohet edhe sanksioni.
Vetëm dispozicionin do të mund ta përmbante norma morale, zakonore
apo ndonjë normë tjetër shoqërore por kurrsesi normë juridike. Shpesh
vetëm dispozicioni quhet normë gjë që është e pasaktë (gabim).
11.3. Delikti (supozimi apo hipoteza e sanksionit)
Prezumimi (hipoteza) e sanksionit përmbahet në përshkrimin e shkeljes
së dispozicionit(apo në delikt) kurse ky prapë përmbahet mosrespektimin
e dispozicionit që do të thotë në sjelljen e cila është në kundërshtim me
këtë sjellje që e definon dispozicionin. Prandaj, meqenëse edhe kjo
hipotezë vetëm e përshkruan argumentin e caktuar, sjelljen kurse vet
nuk precizon kurrfarë sjellje atëherë ajo nuk ka karakter normativ.
Norma e përmendur përfundon me fjalët: “në të kundërtën do të
dënohet”, ku fjalët “në të kundërtën” janë hipoteza të sanksionit sepse
përshkruajnë deliktin.
11.4. Sanksioni
Sanksioni përbëhet në rregullën e sjelljes së atij personi të cilit i
adresohet dispozicioni por i cili e ka shkelur këtë rregull (d.m.th. nuk
është sjellë sipas saj) si dhe për sjelljen e organit gjegjës shtetëror i cili
ndaj atij personi do të përdorë masën përkatëse të dhunës shtetërore
nëse ai person nuk sillet sipas sanksionit. Sanksionin e përbëjnë fjalët
“do të dënohet”.

89. 88
Në një anë personit i është lënë që të sillet sipas vullnetit ose nëse nuk
sillet sipas dispozicionit atëherë ai duhet patjetër të sillet ashtu siç
kërkon sanksioni sepse përndryshe do të detyrohet për këtë me zbatimin
e dhunës shtetërore. Meqenëse norma është rregull e sjelljes zbatimi i së
cilës varet nga vullneti i njeriut, vullneti i tij pra duhet të motivohet që ta
respektojë normën. Ky motivim normalisht ekziston atëherë kur subjekti
me vetëdije synon normat dhe kur ai qëllim arrihet do të thotë kur edhe
vet dëshiron që ai të realizohet dhe gjatë kësaj edhe respektohet norma
d.m.th. sillet sipas saj.
Mjetet me të cilat ndikohet në njerëz për t’i respektuar normat e caktuara
shoqërore quhen sanksione në kuptimin e gjerë. Siç kemi parë normat,
nga ligjet natyrore dallohen pikërisht për nga ajo se mund të shkelen,
prandaj nëse për këtë ka sanksione, prapë ato dallohen edhe për nga kjo
d.m.th se sanksionohen. Ligjet e natyrës kurrë nuk kanë sanksione
sepse për ato sanksionet janë të pakuptimta; normat shoqërore sipas
rregullit janë sanksionuar. Sanksionet në kuptimin e gjerë të fjalës janë
të dyfishta.
Në të vërtetë, që të respektohet një normë, mund të përdoren 2 lloj
mjetesh. Së pari, mund të ndahet shpërblimi për përmbushjen
gjegjësisht respektimin e normës dhe kjo është sanksion pozitiv; së dyti,
mund të shqiptohet dënimi (në kuptimin e gjerë) për mospërmbushjen
apo mosrespektimin e normës dhe kjo është sanksionim negativ apo
sanksion në kuptimin e ngushtë (për këtë arsye, kur thuhet sanksion, pa
ndonjë sqarim më të afërt, gjithmonë mendohet në sanksion negativ).
Edhe me njërin edhe me tjetrin lloj të sanksionit subjekti shtyhet që ta
respektojë normën. Nëse i ndahet shpërblimi për respektimin e normës ai
normën do ta zbatojë nëse vlerëson se e mira të cilën ia sjellë shpërblimi
është më e madhe sesa e keqja të cilën do ta ketë nëse normën nuk e
respekton; në të kundërtën, kur zbatohet dënimi për moszbatimin e
normës, ai normën do ta zbatojë nëse konsideron se e keqja e cila i
kërcënohet nga dënimi është më e madhe sesa e keqja e cila e kërcënon
me zbatimin e normës.
12. Dispozicioni si elementi më i rëndësishëm i normës juridike
12. 1. Nocioni i dispozicionit
Duke folur për elementet e normës juridike dispozitën e kemi definuar si
pjesën më të rëndësishme të normës juridike. Esenca e saj qëndron në
atë se ajo është urdhëresë mbi sjelljen e njerëzve, urdhër i një vullneti
(vullnetit të pushtetit gjegjësisht klasës sunduese) drejtuar vullnetit
tjetër. Dispozicioni është rregull primare e sjelljes e cila shpreh interes
primar të klasës sunduese për çka do të flasim më vonë.
Dispozicioni përmban urdhra udhëzuese gjegjësisht relative sepse
subjektit i urdhërohet që të veprojë sipas saj vetëm nëse ai dëshiron t’i

90. 89
shmanget zbatimit të sanksionit. Nëse ai nuk dëshiron atëherë ai me
dispozitë detyrohet që të sillet ashtu siç kërkohet. Mirëpo, kjo nuk do të
thotë se edhe vet norma juridike si tërësi është një urdhër i kushtëzuar
sepse ajo i ka dy urdhëresa alternative prej të cilave njëra duhet të
respektohet.
Mënyrat sipas të cilave është formuluar urdhri në dispozicion mund të
jenë të ndryshme, në formë të: a) urdhëresave, b) ndalesave dhe c)
autorizimeve.
a) në rastin e parë kemi të ashtuquajturat dispozicione urdhëruese
(gjegjësisht normat), në të dytin ndaluese, kurse në të tretin –
autorizuese. Dispozicioni urdhërues urdhëron subjektin që të sillet në
mënyrë të caktuar do të thotë e urdhëron që të zbatojë një veprim të
caktuar pozitiv.Dispozitat e tilla janë p.sh.: “Prindi është i detyruar të
edukojë fëmijët e vet”, “Qytetarët janë të detyruar ta paguajnë tatimin”,
“Secili është i detyruar t’i përmbahet kushtetutës dhe ligjit”.
b) dispozicionet ndaluese i ndalojnë subjektit të kryejë ndonjë veprim do
të thotë e urdhërojnë veprimin me negacion (mosbërje) si p.sh.: “Është e
ndaluar vrasja”, “Është e ndaluar vjedhja”, etj. Ja p.sh. norma të tilla:
“Çdo arbitraritet i cili dëmton ose kufizon të drejtën e njeriut është
kundërkushtetues dhe i dënueshëm, pa marrë parasysh se kush e kryen
atë” (neni 198), “keqpërdorimi i fesë dhe veprimtarisë fetare për qëllime
politike është kundërkushtetues”.
c) dispozicionet autorizuese autorizojnë subjektin për ndonjë sjellje, nuk
e urdhërojnë atë, as ia ndalojnë. Dispozita e tillë në kushtetutë është:
“secili ka të drejtë në mbrojtje shëndetësore”.
Norma juridike autorizuese autorizon adresantin që të realizojë apo të
mos realizojë ndonjë të drejtë. Ndonëse norma autorizuese nuk mund të
konsiderohet si kërkesë koncize megjithatë me interpretimin e saj të gjerë
mund të konkludohet se edhe në normat juridike të cilat përmbajnë
autorizim nënkuptohet kërkesa e cila zakonisht i drejtohet organeve
shtetërore që të lejojnë apo t’i mundësojnë adresantit të normës realizim
të lirshëm apo mosrealizim të ndonjë të drejte. Me interpretimin e tillë,
vjen në shprehje problemi i vetkufizimit të pushtetit shtetëror që
pasqyrohet në atë se shteti njëkohësisht edhe adresanti si dhe adresanti
i normës juridike, gjegjësisht ajo vet, norma juridike pra, vetvetes dhe
atyre ua kufizon pushtetin. Norma juridike tipike autorizuese do të ishte
p.sh. autorizimi qytetarit që të votojë, ta kryejë ndonjë veprimtari, ta
regjistrojë automobilin etj.

91. 90
12.2. Përcaktueshmëria e dispozicionit
Sikurse hipoteza edhe dispozicioni mund të jetë i ndryshëm varësisht
nga shkalla e përcaktueshmërisë. Kjo sidomos vazhdon për dispozicionin
e përgjithshëm, gjegjësisht normat kushtëzuese. Ai i cili nxjerrë normat
duhet që në fillim t’i parashohë një varg rastesh në esencë identike dhe
të përshkruajë sjelljen e subjektit në të gjitha ato raste. Ndërkaq,
plotësisht është e qartë, ndonëse identike në esencë, situatat në të cilat
nga këto subjekte kërkohet që të sillen sipas të njëjtit dispozicion
megjithatë në një varg rastesh individuale, nganjëherë edhe të
rëndësishme mund të dallohen në mes veti.
Kuptohet se përveç aplikimit të dispozicioneve të papërcaktuara si dhe
masave të përcaktueshmërisë së tyre d.m.th masave të lirisë e cila lihet
në dispozicion subjektit, gjegjësisht subjekteve me rastin e zbatimit të
dispozicionit, varet nga qëllimi i cili dëshirohet që me këtë të arrihet. Ka
fusha shoqërore ku është e nevojshme dhe e dobishme që të lihet një
masë më e madhe e lirisë por ka edhe të tilla ku është rasti i kundërt.
Kështu sipas rregullit, në të drejtën penale dispozicionet në mënyrën më
të përcaktueshme, kurse liria e subjekteve të cilat i zbatojnë-organet
shtetërore për dhunë – është më e vogla.
Kjo është plotësisht e kuptueshme sepse këtu janë në pyetje masat më të
rënda – sanksionet, madje penale – të cilat rëndë e qëllojnë qytetarin
prandaj dispozicionet duhet që të formulohen në mënyrën më të saktë,
në mënyrë që të sigurojnë më tepër ato liri. Pothuaj në fusha të së drejtës
administrative, me të cilën rregullohet veprimtaria e organeve të
administratës shtetërore, dispozicionet shpesh janë më pak të
përcaktuara (precizuara) ndonëse edhe këtu edhe sot e kësaj dite janë
mjaft të përcaktuara sepse edhe këtu mund të vijë deri tek shkelja e lirisë
së qytetarit, nëse i jepet liri së tepërmi organit të administratës.
Në të kundërtën në fushat tjera sikurse që është e drejta qytetare,
ekonomike apo familjare dispozicionet e papërcaktuara janë shumë më të
shpeshta sepse në ato fusha (të cilat qytetarët vet vullnetarisht i
rregullojnë, me pak ose fare intervenim shtetit) me këtë vetvetiu jepet liri
më e madhe qytetarëve.
12.3. Dispozicioni me nocione të papërcaktuara
Do të ishte normale dhe më së miri sikurse secili dispozicion të mund të
përdorte vetëm nocione plotësisht të përcaktuara, do të thotë ato nocione
për të cilat nuk është e nevojshme kurrfarë përcaktimi plotësues.
Nocionet e tilla janë p.sh. numri i saktë i shënuar apo gjërat tjera. Ja
disa shembuj të tillë të dispozicionit plotësisht të përcaktuar nga e drejta
jonë: “Personit i cili është arrestuar duhet t’i përcillet vendimi me shkrim
i arsyetuar në momentin e arrestimit apo më së voni brenda 24 orësh

92. 91
nga momenti i arrestimit”. Me këtë dispozicion me përdorimin e
nocioneve tërësisht të përcaktuara sikurse që janë 24 orë, vendim i
arsyetuar me shkrim etj përcaktohet plotësisht dhe saktë sjellja e
organeve shtetërore. Kjo është domosdo e nevojshme sepse fjala është
për lirinë – njërën nga gjërat më të çmueshme të qytetarit e cila mund të
jetë e kufizuar dhe e keqpërdorur nga pushteti dhe organet pa ndonjë
nevojë. Gjithashtu plotësisht është dispozicioni i përcaktuar, nëse me të
thuhet p.sh. se ngasja e automjetit është e lejuar deri në 30 km/h apo
dispozicioni me të cilin caktohet afati prej 8 ditësh për parashtrimin e
ankesës, etj.
Sidomos janë të shpeshta dispozicionet e papërcaktuara të cilat përdorin
nocione të papërcaktuara e të cilat veç i kemi përmendur, kurse ato
quhen standarde juridike. Këto janë nocionet të cilat e ndërrojnë
përmbajtjen e tyre konkrete varësisht nga çdo rast konkret, mirëpo
megjithatë esenca u mbetet e njëjtë. Meqenëse është e mundur që ajo
përmbajtje të caktohet më parë për çdo rast konkret, atëherë përdoren
nocionet përkatëse të papërcaktuara. Kështu për çdo situatë konkrete
kërkohet që njerëzit përkatës të sillen ashtu sikurse që njeriu mesatar
(“standard”) do të sillej. Nocionet e këtilla “i ndërgjegjshëm”, “familjar i
mirë”, “ngasja e shpejtë”, “i rrezikshëm”, “rendi publik”, “liri”, “morali
publik”, “qytetari i mirë”, “baba i mirë i familjes”, etj.
Së këndejmi organi i cili zbaton dispozicionin përkatës për çdo situatë
konkrete duhet të vlerësojë se si do të sillej njeriu mesatar i vetëdijshëm,
çka do të konsideronte njeriu mesatar si shpejtësi të palejueshme të
ngasjes etj, dhe kështu ta përcaktonte plotësisht dispozicionin.
12.4. Dispozicionet alternative
Është normale që subjektit në çështjen e dispozicionit t’i caktohet një
sjellje si e detyrueshme për të. Dispozicionet e tilla quhen dispozicione
kategorike. Sjellja e paraparë me dispozicionin e tillë siç kemi parë mund
të jetë më pak ose më shumë e përcaktuar varësisht nga ajo se në
dispozicion a janë përdorur nocione më shumë ose më pak të
përcaktuara. Mirëpo, dispozicioni mund të parasheh edhe dy apo më
tepër sjellje të cilat janë njësoj të lejueshme dhe në atë rast subjektit i
lihet mundësia që të zgjedhë në mes tyre. Me rëndësi është që ai ta
përmbushë obligimin e vet madje edhe duke e zgjedhur cilëndo prej tyre.
Në të kundërtën në rastin e dispozicionit të papërcaktuar, subjekti nuk e
ka lirinë e zgjedhjes ndërmjet një apo më shumë sjelljesh – këtu ekziston
vetëm një sjellje e cila për të është e detyrueshme, por nuk është e
përcaktuar në mënyrë precize dhe së këndejmi atë do ta caktojë subjekti
i cili është i autorizuar për këtë. Nëse dispozicioni parasheh 2 apo më
tepër sjellje këto janë plotësisht të përcaktuara – e vetmja që është e

93. 92
papërcaktuar është cilën sjellje subjekti do ta ndjekë sepse kjo varet nga
vullneti i tij. Dispozicionet e tilla quhen dispozicione alternative.
12.5. Dispozicionet diskrete
Kemi vërejtur vetëm se dispozicionet alternative autorizojnë subjektet për
detyrime në marrëdhëniet juridike që të zgjedhin ndërmjet një apo më
tepër alternativash të sjelljes së tyre. Një autorizim i tillë i tyre për të
zgjedhur njërën nga të dyja apo më tepër alternativa u jep prandaj atyre
të drejtë në vendim të pavarur i cili për të tjerët është i detyrueshëm dhe
një gjë e tillë zakonisht quhet pushtet diskret.
Ndërkaq, në kohet e fundit dëshirohet që kësaj shprehje t’i iket sepse
dëshirohet sidomos të nënvizohet se kjo nuk është kurrfarë pushteti
arbitrar por zbatim i një funksioni shoqëror, prandaj në vend të kësaj
përdoret shprehja “e drejta diskrete”, “vlerësim diskret”, “vlerësim i lirë”,
e të ngjashme. Në realitet, nuk ka kurrfarë arsye për t’iu shmangur
shprehjes “pushtet diskret” sepse edhe ky pushtet është sikurse edhe
çdo pushtet tjetër, pasi që as të gjithë pushtetet tjera nuk janë asgjë
tjetër veçse funksione shoqërore ku nuk guxohet të punohet arbitrarisht
por duke pasur kujdes për interesin publik gjegjësisht klasor.
Dispozicionet e tilla më së tepërmi hasen midis atyre të cilat rregullojnë
kompetencat e organeve gjyqësore dhe administrative do të thotë të cilat
rregullojnë punën e këtyre organeve me rastin e nxjerrjes së akteve
individuale juridike gjë që paraqet kompetencë të tyre specifike.
Me fjalë tjera në kuadër të autorizimeve të tij diskrete organi është i lirë
të vlerësojë oportunitetin e sjelljes së tij gjegjësisht të akteve të tij juridike
dhe mbi atë vlerësim nuk guxohet të kryhet kurrfarë kontrolli nga ana e
organeve tjera. Këto organe tjera mund të bëjnë vetëm mbikëqyrje të
ligjshmërisë së akteve të tilla. Në të vërtetë mu në këtë është edhe
autorizimi apo kompetenca e organit i cili është bartësi i pushtetit diskret
– në kuadër të ligjit vendimi i tij është definitiv. Pushteti i tillë nuk
ekziston nëse është fjala për nocionin e papërcaktuar sepse organi
mbikëqyrës këtu në tërësi vlerëson se masa përkatëse a është në
harmoni me ligjin apo jo, do të thotë se nga ana e subjektit kompetent në
rastin konkret të përcaktuar saktë a është nocioni i papërcaktuar.
12.6. Dispozicionet imperative dhe dispozitive
Është krejtësisht normale që dispozicionet të përmbajnë rregullat e
sjelljes të cilat janë të obligueshme për subjektet përkatëse sepse pas
tyre qëndron shteti me dhunën legjitime. Me vet këtë fakt, dispozicionet e
tilla janë të dhunshme (imperative) dhe obligojnë adresantët të cilëve ato
u drejtohen. Nëse këto dispozicione do të përdoreshin me nocionet jo
mjaft të përcaktuara, sjellja e rregullt nuk do të ishte më parë saktë e

94. 93
përcaktuar, por megjithatë do të ishte e obliguar. Ata subjekti duhet në
mënyrë të pakushtëzuar t’i respektojë ashtu siç janë të miratuara pa të
drejtë që në ta të ndryshojë çfarëdo gjegjësisht të cilat janë të formuluara
ashtu që nuk i lejojnë subjektit mundësinë e zgjedhjes në mes të sjelljeve
të ndryshme, pra duke ia caktuar vetëm një sjellje rreptësisht. Normat
imperative janë të kundërta me normat dispozitive gjegjësisht normat
alternative dhe normat me drejtën diskrecionale.
Normat imperative janë mjet të cilin e përdor drejtësia kur dëshiron të
arrijë qëllimet që janë aq të rëndësishme për pushtetin dhe shtetin ashtu
që ai në këtë pikëpamje nuk mund të lejojë kurrfarë lirie subjekteve të së
drejtës por drejtpërdrejt dhe në mënyrë të rreptë përcakton sjelljen e tyre
gjë e cila u mundëson realizimin e atyre qëllimeve. Së këndejmi rezultatet
imperative më së tepërmi në fushën e së drejtës publike e cila rregullon
çështjen e bartësve të pushtetit shtetëror, si dhe në ato fusha të së
drejtës private që janë me rëndësi të veçantë për sistemin përkatës
shoqëror-ekonomik (këto janë para së gjithash normat themelore mbi
pronën dhe normat mbi të drejtën sendore në përgjithësi). Krejtësisht
është e kuptueshme se përdorimi i normave imperative duhet të
zvogëlohet në mënyrë që shteti përmes organeve të veta të ketë rol më
pak arbitrar.
Nëse megjithatë dispozicionet janë alternative apo japin pushtet
diskrecional po aq edhe subjekti sjellja e të cilit me to rregullohet mund
të zgjedhë ndërmjet dy apo më tepër sjelljesh të ndryshme mirëpo ato
janë në mënyrë të saktë të përcaktuara me dispozicion – ai pra në rastin
e tillë nuk krijon kurrfarë norme për sjelljen e tij. Kuptohet se
lidhshmëria me dispozicionin është më e vogël në dispozicionin alternativ
dhe diskrecional sesa në ato me nocione të papërcaktuara sepse në
rastin e parë subjekti mund të zgjedhë ndërmjet dy apo më shumë
sjelljesh të cilat duhet t’i ndjekë. Ndërkaq, është e mundur lidhja më e
vogël e subjekteve me dispozicionin, gjegjësisht më e madhe me lirinë e
vet. Në të vërtetë është e mundur që dispozicioni realisht të përmbajë një
rregull të sjelljes së subjektit por njëkohësisht e autorizon këtë (apo
ndonjë tjetër subjekt i cili është i interesuar dhe sjellja e të cilit indirekt
është e përcaktuar me dispozicion) dhe në vend të dispozicionit konkret
ta krijojë vet tjetrin. Dispozicionet e tilla quhen dispozitive (ose të
zëvendësueshme). Është e qartë se këtu liria e subjektit i cili është i
autorizuar që vet të krijojë dispozicionin në vend të atij i cili tashmë
është dhënë shumë më i madh sesa në cilindo nga të tri rastet e
mëparshme. Sepse në asnjërin nga ato rastet e mëparshme asnjë subjekt
nuk është i autorizuar që vet ta krijojë dispozicionin (autorizimi më i
madh është që të zgjedhë në mes dy alternativash të dispozicioneve të
përcaktuara), kurse mu për këtë është i autorizuar me dispozicionin
alternativ. Në rastin e dispozicionit dispozitiv subjekti me të cilin ka të

95. 94
bëjë dispozicioni vet e krijon dispozicionin me të cilin rregullon sjelljen
personale apo sjelljen e subjekteve të tjera.
Do të ishte gabim të konsiderohet se dispozicionet dispozitive nuk janë të
obligueshme. Ato janë të obligueshme sepse marrëdhënia përkatëse
domosdo duhet të rregullohet në mënyrë të detyrueshme gjegjësisht
subjekti është i detyruar të sillet sipas njërës nga dispozicionet, qoftë
nëse vet e ka përcaktuar, por edhe nëse nuk e ka përcaktuar ta zbatojë
atë i cili është dhënë në normë. Nëse subjekti përdor të drejtën e vet që
vet të nxjerrë dispozicionin atëherë dispozicioni i tij nuk është asgjë më
pak i obligueshëm sesa dispozicioni i detyrueshëm.
13. Delikti (supozimi i sanksionit – kundërvajtja)
13.1. Nocioni i deliktit
Delikti paraqet konstatimin se ndonjë sjellje njerëzore është e kundërt
me normën juridike (kundërligjore në kuptimin formal). Delikti apo
kundërligjorja ka rëndësi të posaçme në të drejtën penale sepse kryerësi i
veprës penale bie në konflikt me normën e cila ndalon (norma
prohibitive) apo imponon (norma preceptive) veprimin apo sjelljen e
caktuar. Kështu p.sh. me kryerjen e veprës penale të vrasjes kryerësi i
kundërvihet normës ndaluese (“është e ndaluar që tjetri të privohet nga
jeta”), kurse me kryerjen e veprës penale për mospërgjigje thirrjes për
shërbim ushtarak kryerësi vepron në kundërshtim me normën preceptive
e cila përcakton se qytetarët, nën kushte të caktuara, janë të detyruar që
ta kryejnë shërbimin ushtarak. Varësisht nga kjo se kryerësi i aktit a bie
në konflikt me normën prohibitive apo preceptive edhe veprat penale
dallohen në delikte komisive dhe omisive. Për mbajtjen e normës së cilës
kryerësi i është kundërvënë e kuptojmë nga norma me të cilën është
caktuar vepra penale (dispozicioni), mirëpo ajo normë nuk është pjesë
përbërëse e ligjit penal por burimi i saj është në ndonjë fushë tjetër të
drejtësisë, kurse ligji penal vetëm sanksionon shkeljen e asaj norme.
Përjashtimisht, ligji penal e konstituon normën dhe njëkohësisht
sanksionon kundërvënien ndaj asaj norme. P.sh. përcaktimi i dënimit
për atë person i cili nuk ia ofron ndihmën personit tjetër i cili gjendet në
rrezik të drejtpërdrejt të jetës, kurse ka mundur atë ndihmë t’ia ofrojë pa
ndonjë rrezik për vete apo për tjetrin, ligji penal e cakton edhe si detyrë
ligjore të qytetarit që nën rrethanat e përmendura t’i ofrojë ndihmë tjetrit,
kurse kjo normë e përcaktuar me ligjin penal mbështetet në normën
kushtetuese mbi detyrimin e çdonjërit që t’i ofrojë ndihmë personit tjetër.
Meqenëse edhe sanksioni është normë e sjelljes, këtë e kemi parë edhe
me rastin e zbatimit të saj ku mund të jetë i paraparë kushti apo thënë
më saktë ai duhet gjithmonë të jetë i paraparë sepse sanksioni mund të
zbatohet vetëm po që se është kryer shkelja e dispozicionit.

96. 95
Shkelja e dispozicionit, gjithmonë është kusht për zbatimin e sanksionit.
Kjo shkelje quhet kundërvajtje apo delikt dhe është paraparë me
supozimin e sanksionit i cili përmban përshkrimin e tij. Ndonëse delikti
është kusht i domosdoshëm për zbatimin e sanksionit krahas tij mund të
jenë të parapara edhe kushtet tjera për zbatimin e tij sidomos kur është
fjala për aktin individual të përcaktimit të sanksionit. Kështu p.sh.
sanksioni mund të jetë i kushtëzuar nga kryerja e ndonjë delikti tjetër (të
ashtuquajtur dënim i kushtëzuar) apo dënim me afat dhe kështu me
radhë.
Delikti duhet të jetë akt njerëzor kurse kjo do të thotë sipas rregullit akt i
kryer me vetëdije. Delikti përbëhet nga akti i cili është në kundërshtim
me normën e sjelljes i cili me dispozicion është paraparë si i obligueshëm
për subjektin.
Ai akt mund të jetë ose pozitiv (kryerje) ose negativ (moskryerje). Delikti
është një gjë e nevojshme në drejtësi dhe është vështirë ta marrim me
mend sistemin juridik në të cilin nuk do të kryheshin delikte (ndonëse
teorikisht një sistem i tillë është i mundur pa e humbur karakterin e
sistemit juridik). Delikti rezulton nga vet esenca e së drejtës, do të thotë
nga partitizmi i tij (ndonëse, kuptohet se jo gjithmonë dhe vetëm prej
saj). E drejta, pra dispozicioni, paraqet vullnetin e klasës sunduese e cila
i imponohet klasës së shtypur me anë të dhunës. Kjo klasë, megjithatë i
kundërvihet zbatimit të dispozicionit dhe sillet në kundërshtim me atë që
ai e kërkon – pra kryen delikt.
Pesha e deliktit prandaj përcaktohet me peshën e shkeljes së interesit të
klasës sunduese i cili bëhet me të. Së këndejmi nga klasifikimi i deliktit
varet edhe klasifikimi i sanksionit. Kuptohet se klasifikime të
pandryshueshme dhe të përhershme të delikteve nuk ekzistojnë – nuk
ka.
13.2. Delikti si hipotezë sekondare
Fjala “delikt” rrjedh nga gjuha latine dhe atë nga emri “delictum” të
nxjerrë nga folja delinquere që do të thotë “lëshim në kryerjen e ndonjë
obligimi, obligimi ligjor apo moral”. 7
Nocionin e deliktit mund ta definojmë edhe në mënyrën e cila është në
përputhje me definicionin normativ dhe ekzistencën e së drejtës.
Definicioni i tillë e deliktit do të ishte: Delikt quajmë çdo klasifikim
normativ (përcaktim) të ndonjë sjellje të njerëzve në kundërshtim me
dispozicionin e normës juridike për të cilën sistemi juridik e lidh
sanksionin ose të cilën është e mundur ta sanksionojë. Në këtë mënyrë
njëherazi përcaktohet në mënyrë më precize kufiri i atij delikti; delikti
mund të jetë vetëm sjellje e njeriut dhe atë madje vetëm ajo sjellje që
është e mundur të sanksionohet. Kjo do të thotë se dukuritë natyrore,

97. 96
sjelljet e qenieve tjera të gjalla (shtazët) dhe mendimi dhe ndjenja e
njerëzve nuk mund të jenë të kualifikuara si delikte kurse sipas rregullit
edhe nuk rregullohen me normë juridike. Meqenëse delikti është objekt i
sanksionit ai edhe mund të konsiderohet si hipotezë sekondare. Në këtë
mënyrë përpiqet ta zëvendësojë me atë juridik teoricieni Hans Kelsen 8.
Shikuar nga aspekti i teorisë së të drejtës, më së miri do të ishte që
çështjes së deliktit në perspektivë t’i qaset norma juridike. Siç kemi
theksuar, delikti është njëri nga 4 elementet e normës juridike ndër të
cilat për nga rëndësia rëndësisë e shpreh dispozicioni.
Ai përbëhet nga ndonjë kërkesë gjegjësisht përcakton sjelljen e dëshiruar
shoqërore dhe ligjore. Delikti është kundërvënie logjike ndaj dispozitës së
dëshiruar juridike të dispozitivit. Ai vështrohet si diçka që është në
kundërshtim me të drejtën apo “kundërligjore”. Meqenëse pjesa
dërmuese e subjekteve juridike sillet në pajtim me kërkesat dispozitive të
normës juridike, vetëm një pjesë e vogël e sjelljeve përbën delikte.
Ndërkaq, me të drejtë do të mund të mbrohej edhe pikëpamja kundër;
delikti është element i rëndësishëm i normës sepse nga ai rrjedh
sanksioni. Së këndejmi, sanksioni si element i normës juridike gjithmonë
vazhdon në delikt kurse në të përmbahet edhe karakteri detyrues i së
drejtës. Kështu delikti është një parakusht i nevojshëm i cili duhet të
ekzistojë që të mund të zbatohet (shqiptohet) sanksioni.
13.3. Ndarja (klasifikimi) i delikteve në të drejtën bashkëkohore
13.3.1. Vepra penale
Vepra penale është forma më e rëndë, jo vetëm e deliktit në të drejtën
penale por edhe e delikteve në përgjithësi. Në terminologjinë e vjetër të së
drejtës ajo shënohej si “krim”(crimina) për të cilin shpeshherë ishte
paraparë edhe dënimi me vdekje.9 Veprat e tilla sot do të mund t’i
definonim si shkelje e rëndë e vlerave themelore të së drejtës apo vlerave.
Këto janë sidomos vepra kundër jetës dhe trupit (vrasja, lëndimi i rëndë
trupor etj), vepra kundër lirive dhe të drejtave të njeriut (kidnapimi,
torturimi, dhuna etj.), vepra kundër dinjitetit të personalitetit dhe moralit
(dhunimi etj), vepra kundër pronës private dhe publike (vjedhja, grabitja
_____________________
7) Në gjuhën latine për deliktin hasen edhe terme të tjera si p.sh. crimen, maleficium, pecattum,
scelus, krahas emrit për disa vepra të dënueshme. Në kohën romake lloji më i rëndë i deliktit
ishte “crimen” (krimi) i cili i vetmi është që i nënshtrohej sanksionit publik (poena). V.S. Publiati:
Dei Delitti in Generale, edicioni XII, fq. 1-3. Ky termin në gjuhën shqipe më së afërmi do të
përshkruhej si “kundërvajtje” me ç’rast vështirësi shkakton fakti se shprehja e njëjtë tek ne
përdoret për lloje të posaçme të veprave të dënueshme e të cilat nuk janë vepra penale. Më e
përshtatshme është shprehja “delikt” (shih më gjerësisht në: N. Viskoviq, “Shteti dhe e drejta”: B.
Periq, “Struktura e së drejtës”; D. Verban, “Shteti dhe e drejta”).
8) “Nga aspekti teorik i cili është objekti i vetëm pozitiv juridik nuk ka kurrfarë kriteri tjetër të
deliktit përpos faktit se sjellja gjithmonë është sanksion. Pra, delikt vetvetiu nuk ka.” (Kelsen),
1951; fq. 62

98. 97
etj.), vepra kundër sigurisë së përgjithshme (përdorimi i eksplozivit,
helmit etj.) e të ngjashme.
Vepra të tilla sipas rregullit dënohen më ashpër mirëpo me këtë rast
merren parasysh të gjitha rrethanat dhe pasojat konkrete të sidomos
personalitetit të akuzuar. Që të mund t’i qasemi përcaktimit të
përgjegjësisë është e nevojshme të plotësohen 4 kushte.
Këto kushte janë elementet e veprës penale si vijon:
a) sjellja e njerëzve e cila është e vetëdijshme (vullnetare) qoftë e përbërë
nga veprimi aktiv apo pasiv,
b) përcaktimi me ligj (i përbërë në dispozitën ligjore),
c) kundërligjorja dhe
d) ekzistimi i qëllimit apo padashjes (përgjegjësia subjektive).
Siç po shohim këto elemente të veprës penale të natyrës objektive dhe
subjektive, përndryshe përfshihen në nocionin e të ashtuquajturës
“ekzistim i veprës penale” i cili do të thotë përshkrim ligjor. Disa vepra
penale mund të kryhen me veprim kurse të tjerat me mosveprim. Duke
pasur parasysh këtë ato mund t’i kryejnë cilido person (çdo njeri apo
vetëm disa kategori qytetarësh), dhe dallohen së këndejmi si vepra penale
të posaçme dhe të përgjithshme.
Kështu vepra të posaçme penale janë ato të cilat mund t’i kryejë vetëm
personi ushtarak nëse vepra e tillë është e përshkruar si e tillë në ligjin
penal Nëse e vështrojmë veprën përmes fazës së saj atëherë ajo mund të
ndahet në vepër që është në tentim apo tentim vepre dhe vepër e kryer
penale. Në disa raste përgjigjet edhe për të ashtuquajturën vepër
përgatitore. Prandaj, në kryerje të veprës marrin pjesë në njëfarë mënyre
edhe persona tjerë dhe kjo dallohet si vepër penale e kryer me ndihmesë
dhe nxitje. Themelimi i shoqatës së kriminelëve (“krimi i organizuar”)
është një vepër e posaçme nga ky grup i veprave penale.
13.3.2. Kundërvajtjet dhe deliktet ekonomik
Përkundër veprës penale, kundërvajtjet dhe deliktet ekonomike përbëjnë
ato sjellje dhe akte të njerëzve të cilat janë në pikëpamje shoqërore më
pak të rrezikshme apo të dëmshme. Kundërvajtja paraqet shkelje të
rendit publik. Sikurse edhe delikti ekonomik kundërvajtjet janë vepra të
___________________
9) Nganjëherë për këtë shkak e drejta penale e konsideronte këtë edhe si “zbatim ligjor të dënimit
me vdekje”, kurse vetë legjislacionin penal e quanin si “jus gladii”(drejtësia e shpatës) gjegjësisht
“jurisdictio sanguinis” kështu Ivan Matkoviq nga Pozhega më 1787 e përkthen shprehjen vepër
kriminale kështu “glavo krivno... ili tako rečeno kod izgubljenjem glave zločinstva” (cit. tek V.
Bayer: “Dënimi me të rrahura në Kroacinë kontinentale, përmbledhje PFZ, XXIII, 1973/1, fq. 34).

99. 98
dënueshme të natyrës më të lehtë prandaj u nënshtrohen edhe
sanksioneve më të buta kurse ato nuk i caktojnë gjykatat por organet e
administratës. E njëjta gjë vlen edhe për deliktet ekonomike të cilat
kufizohen në shkeljen e rregullave mbi afarizmin ekonomik dhe
financiar. Sanksionin për to e shqiptojnë gjykatat tregtare.
13.3.3. Deliktet disiplinore
Deliktet disiplinore janë kategori e posaçme e sjelljeve të dënueshme të
cilat në shkencën e drejtësisë ende nuk janë definuar në mënyrë precize.
Mund të thuhet se ky nocion më së shpeshti përdoret në kuptimin e
ngushtë si lëndim i detyrës zyrtare të njerëzve në shërbimin shtetëror
dhe i nëpunësve shtetëror (publik) dhe personave tjerë zyrtarë si dhe në
përgjithësi të të punësuarve në shërbimet publike dhe organet shtetërore.
Pozitën e tyre si dhe shkeljen e detyrës e përcaktojnë ligjet nga fusha e së
drejtës administrative (p.sh. ligji mbi nëpunësit shtetëror; ligji mbi punët
e brendshme). Në anën tjetër nocioni delikt disiplinor përdoret edhe më
gjerë në shkeljet e disiplinës së punës gjegjësisht në rregullat nga
marrëdhënia e punës.
13.3.4. Veprat penale politike
Veprat penale politike janë një kategori e posaçme dhe interesante ndarja
e të cilave në grup të posaçëm ka pasuar pas revolucionit francez nën
ndikimin e rrymave liberale-borgjeze (guizot). Në të vërtetë, ishte
propozuar aso kohe që veprat e kryera për qëllime politike të mos
dënohen ashpër sepse nuk janë kryer për qëllime përfitimi por nga ideali
kurse jeta politike e kombit njerëzit e tillë mund t’i sjellë përsëri në skenë
apo madje edhe në pushtet. Për këtë arsye në Francë ato vepra
trajtoheshin si vepra të dënueshme të privilegjuara për të cilat nuk mund
të shqiptohej dënimi me vdekje por vetëm dënimet e lehta si dhe kushte
të posaçme për mbajtjen e tyre. Kjo është në kundërshtim me traditën e
monarkive absolute dhe qeverive despotike në përgjithësi në të kaluarën
ku delikti politik vështrohej si “tradhti e madhe” apo si “fyerje e
lartmadhërisë”.
Përveç kësaj ndarjeje janë të njohura edhe kritere tjera për klasifikimin e
veprave penale sipas peshës së veprave ato ndaheshin në themelore
(p.sh. vjedhjet e vogla), të kualifikuarat (p.sh. vjedhjet e rënda) dhe në të
privilegjuara (shembujt e lartpërmendur të veprave politike).
13.3.5. Deliktet e të drejtës qytetare
Në fund mund të thuhen edhe disa fjalë për deliktet qytetare (pronësore)
të së drejtës. Në drejtësinë bashkëkohore të shteteve evropiane
kontinentale këto delikte më së shpeshti paraqiten në formë të dëmit.

100. 99
Dëmi (lat. Damnum, fr. Domage, ang. prejudice, gjer. Schaden) më së
miri mund të definohet si pasojë e ndonjë akti të dëmshëm kurse ai akt
mund të ketë për objekt gjërat, gjendjen apo madje edhe personin e
dëmtuar. Kurse duke pasur parasysh pasojat e këtyre delikteve ato i
dallojmë në delikte të llojeve kryesore të dëmshme, pronësore dhe dëme
jomateriale (jopronësore).
14. Sanksioni
14.1. Nocioni i sanksionit
Në kohërat e lashta historike, kur ende nuk ekzistonin institucionet të
zhvilluara politike, sidomos ato gjyqësore, sanksioni ishte hakmarrje.
Deliktin dhe sanksionin e shqiptonin dhe zbatonin si formë mbrojtjeje
individët e dëmtuar ndaj personave dhe pronës së delinkuentit. Asokohe,
në vend të garancisë shtetërore dominonte vetëmbrojtja, kurse
sanksionet apo dënimet nuk shqiptoheshin nga ana e organeve
shtetërore, por nga individët privat. Termi sanksion ka dy lloj
domethëniesh. Ai së pari do të thotë pjesë e normës juridike, e cila i jep
karakter specifik juridik, që do të thotë se përmban rregullat e sjelljes, si
të subjektit i cili shkelë dispozitën, ashtu edhe të organit shtetëror i cili
ka për detyrë që mbi delinkuentin të zbatojë masën përkatëse të dhunës,
për shkak të kundërvajtjes. Sanksioni aplikohet si masë e sjelljes edhe
ndaj organit shtetëror të dhunës, nëse me kundërvajtje e shkelë interesin
e klasës sunduese, e cila tenton që atë ta ruaj pjesërisht duke zbatuar
sanksionin. Me këtë, me sigurinë më të madhe, garantohet se sanksioni
do të zbatohet në çdo rast. Kuptohet, mund të ndodhë që sanksioni edhe
të mbetet i pazbatuar (p.sh. për arsye se organi shtetëror, i cili është i
obliguar ta zbatojë sanksioni, nuk e zbaton atë dhe me këtë vet bënë
kundërvajtje).
Meqenëse norma është rregull e sjelljes e cila varet nga vullneti i njeriut,
atëherë edhe vullneti i tij duhet të jetë i motivuar për ta zbatuar normën.
Ky motivim, natyrisht ekziston atëherë kur subjekti është i vetëdijshëm
për qëllimin e normës dhe atëherë kur atë qëllim e miraton, që do të
thotë, kur ai vet dëshiron që atë qëllim ta realizojë, prandaj si rrjedhojë e
kësaj edhe e respekton normën, pra, sillet sipas saj. Mjetet me të cilat
ndikohet në njerëz që ta respektojnë normën e caktuar shoqërore, në
kuptimin e gjerë, quhen sanksione. Siç e kemi parë, normat dallohen nga
ligjet natyrore, pikërisht sipas asaj se ato mund të shkelen, prandaj për
këtë edhe ekzistojnë sanksionet. Ato dallohen edhe për atë se
sanksionohen. Ligjet e natyrës, kurrë nuk sanksionohen për shkak se
sanksionet për to janë të pakuptimta, kurse normat shoqërore janë të
sanksionueshme. Sanksionet, në kuptimin e gjerë janë të dyfishta. Në të
vërtetë, për tu respektuar një normë, mund të përdoren dy lloj mjetesh,
si vijon:

101. 100
a) mund të jepet shpërblimi për zbatimin apo plotësimin e normës, e ky
është sanksion pozitiv;
b) mund të shqiptohet dënimi (në kuptimin e gjerë) për mosrespektimin
epo moszbatimin e normës, e ky është sanksion negativ apo sanksion
në kuptimin e ngushtë të fjalës.
Së këndejmi, kur thuhet sanksion pa ndonjë dallim të afërt, atëherë
gjithmonë mendohet në sanksionin negativ. Mirëpo, edhe me njërin edhe
me tjetrin lloj të sanksionit subjekti nxitet për respektimin e normës.
Nëse atij i jepet shpërblimi për respektimin e normës, ai edhe do ta
zbatojë normën, por nëse vlerëson se e mira të cilën ia sjell shpërblimi
është më e madhe se sa e keqja që ia shkakton sanksioni për
moszbatimin e normës. Në të kundërtën, sikur të zbatohej dënimi për
moszbatim të normës, ai normën do ta zbatojë, natyrisht, nëse
konsideron se e keqja që i kërcënohet nga dënimi është më e madhe se
sa e keqja që i kërcënohet me zbatimin e saj.
14.2. Llojet e sanksioneve
Kur sanksioni të shkohet nga pikëpamja tjetër, në kuptimin tjetër, do të
thotë si masë dhune kundër shkelësit të dispozitës, e cila duhet të
zbatohet, atëherë kemi shumë lloje sanksionesh, a kjo do të thotë se
edhe pesha e tyre është e ndryshme, varësisht nga lloji i ndryshëm i të
mirave të cilat me aplikimin e dhunës shtetërore, merren nga
kundërvajtësi. Në anën tjetër, varësisht se a ndërmerren sanksionet
kundër individit apo aktit, ato dallohen në sanksione kundër personave
dhe sanksione kundër akteve.
Kjo sidomos vlen për sanksionet penale, sepse ato janë edhe më të
rëndat, prandaj atje edhe zbatohet parimi: “zullum crimen, nulla poena
sine lege”, që do të thotë “sanksioni nuk mund të zbatohet në veprat të
cilat nuk janë përcaktuar që më parë me ligj”, as nëse ai vet (sanksioni)
që më parë nuk është përcaktuar me ligj edhe atë madje i përcaktuar
saktë me ligj i ashtuquajturi parim i legalitetit (ligjshmërisë) në të drejtën
penale.
Më në fund, ka fusha të tëra juridike, ku sanksionet për nga natyra e
tyre nuk mund të jenë kështu të përcaktuara dhe të organizuara. Rasti i
tillë është p.sh. në të drejtën ndërkombëtare, kur sanksioni mund të jetë
vetëm lufta dhe kur nuk është e sigurt se a do ta fitojë atë ai i cili ka të
drejtë, pra ai i cili lufton për shkak të shkeljes së drejtës, apo ai që e ka
kryer deliktin. Së këndejmi edhe me të drejtë, shpeshherë shtrohet pyetja
se e drejta ndërkombëtare a është vërtetë e drejtë. Prandaj, edhe shumë
mendojnë se ajo nuk është e drejtë, sepse nuk është e sanksionuar.
E drejta moderne e zhvilluar, e shteteve bashkëkohore, njeh dy lloj
sanksionesh të së drejtës: 1. sanksione penalo-juridike dhe 2. sanksione
qytetare-juridike. Kjo ndarje përputhet edhe me ndarjen e së drejtës në

102. 101
dy sfera themelore: e drejta publike dhe e drejta private, me ç’rast,
sanksionet më të rënda i përmban ligji penal, i cili është burimi i vetëm
formal i së drejtës penale si degë e veçantë.
14.2.1. Sanksionet penali-juridike
Sipas mendimit të përgjithshëm, të cilin e pranon pjesa më e madhe e
legjislacionit evropian, sanksionet penalo-juridike ndahen në: dënime,
masa siguri, masa edukimi dhe masa paralajmërimi.. Si dënime, sot më
së tepërmi aplikohen dënimet me burg dhe me të holla. Ky sistem i
masave ndëshkuese më së tepërmi i përgjigjet parimeve dhe kërkesave të
së drejtës bashkëkohore, e cila themelohet mbi parimet e preventivës së
përgjithshme dhe speciale, gjë që është edhe qëllimi kryesor i dënimit.
Preventiva e përgjithshme mëton që të pengohet sjellja delikuente, kurse
preventiva speciale është e drejtuar në pamundësimin kryerjes së
mëtejme të veprave të tilla nga ana e delinkuentit. Me fjalë tjera, qëllimi i
preventivës speciale është “përmirësimi apo korrigjimi i delinkuentit”. Ajo
pra, ka rol edukativo-preventiv, i cili interpretohet dhe parimisht
realizohet edhe në institutin e rehabilitimit të të dënuarve. Të dy këto
institute kanë të bëjnë me periudhën e pas mbajtjes së dënimit, me
qëllim që ish delinkuenti të zë atë vend që i takon në bashkësinë
shoqërore, si qytetar. Pra përpiqet që t’i ndihmojë të “integrohet në
shoqëri”, e kurrsesi që edhe më tutje të sillet si tip asocial. Lidhur me
këtë, pra edhe “anulohet” evidenca e gjykimit mbi deliktin nga evidenca
rehabilituese.
14.2.2. Sanksionet civile - juridike
Sanksionet e sferës qytetare, apo thënë përgjithësisht të së drejtës
private, dallohen dukshëm nda sanksionet e lartpërmendura të sferës
penalo-juridike. Kështu, sanksionet qytetare-juridike, kryesisht janë të
natyrës pronësore, kurse më së tepërmi kanë të bëjnë me përcaktimin e
kompensimit e dëmit. 10
Sanksionet qytetare-juridike do të mund t’i gruponim në tri grupe të
mëdha:
a) kompensimi i dëmit;
b) anulimi i kontratave; dhe
c) veprime neutrale.
_________________________________
10 Në gjuhën latine takojmë edhe termine tjera si: crimen, maleficium,peccatum,scelus krahas
emrit për disa vepra të dënueshme. Në kohën romak, delikti më i rëndë ka qenë „crimen“ (krimi), i
cili ka qenë i vetmi që i është nënshtruar sanksionit publik. V. S. Pugliati: „Dei delitti in generale“,
E D, XII, 1-3. Ky termin në shqipet më së afërmi do të mund të quhej „kundërvajtje“, me ç’rast
vështirësi shkakton fakti se shprehja e njëjtë lloje të posaçme të veprave të dënueshme të cilat
nuk janë edhe të dënueshme. Prandaj do të ishte më e përshtatshme të thuhet “delikt” (shih më
gjerë: N. Visković, „Država i pravo“; B. Perić, „Struktura prava“, D. Vrban, „Država i pravo“).

103. 102
Kompensimi i dëmit është sanksion tipik dhe i shpeshtë i cili shqiptohet
me rastin e kërkesave-padive në kontestet qytetare.
Përveç sanksioneve penale dhe qytetare, në shtetet moderne, gjithnjë e
më të shpeshta janë edhe sanksionet e tipit administrativ, që do të thotë
se ato janë sanksione të cilat i shqiptojnë dhe zbatojnë organet e
administratës. Këto janë pra sanksione administrative të cilat shqiptohen
për delikte të llojit të posaçëm, të cilat ndër ne quhen kundërvajtje.Ato i
shqipton policia (dënimet mandatore), gjykatata e kundërvajtjes, organet
doganore, tatimore, etj. Këto sanksione sipas rregullit janë të natyrës
financiare (me të holla), por mund të aplikohen edhe dënime me burg
(privim lirie).11
Përse aplikohen përgjithësisht sanksionet administrative?
Me siguri, njëra nga arsyet e kësaj është që të lehtësohet puna e
gjykatave nga lëndët më pak të rëndësishme dhe për efikasitet të
represionit, sepse, pa ndonjë formalitet të madh, procedura
përshpejtohet.
Në fund do të përmendim vetëm edhe dënimet procesuese, të cilat mund
t’i shqiptojë gjykata, gjegjësisht organi i cili zbaton ndonjë procedurë,
kryesisht për ruajtjen e rendit dhe nevojën e respektimit të gjykatës.
Duhet të përmendim se në të drejtën anglo-amerikane, gjyqtari ka
autorizime të gjera në këtë drejtim; personi i cili nuk e respekton
gjykatën ose refuzon të zbatojë ndonjë urdhër, kryen delikt të llojit të
posaçëm që quhet “përbuzje e gjykatës” (cont-tempt ofcourt). Sipas kësaj
të drejte, ftesa për gjykatë dërgohet me kërcënim dënimi (sub poena). Në
sanksione të llojit të posaçëm, të cilat i kemi përmendur kur folëm për
deliktet, e të cilat nuk bëjnë pjesë në sanksionet e përmendura
administrative që u shqiptohen qytetarëve për kundërvajtje, duhet të
përmendim edhe masat ndëshkuese disiplinore. Këto masa shqiptohen
ndaj personave në vendin e punës, sidomos ndaj nëpunësve. Ndaj këtyre
personave, përveç masës disiplinore mund të shqiptohen edhe masa të
tjera siç është suspendimi, etj.
14.3. Rëndësia normative e sanksionit
Sanksioni është ajo pjesë e rregullës së të drejtës (normës) me të cilin
përcaktohen pasojat e juridike të një sjelljeje që është e kualifikuar si
delikt. Delikti pra është kusht për përcaktimin dhe zbatimin e
sanksionit, kurse ka zakonisht vështrohet si akt kundërligjor. Kjo do të
thotë ndonjë veprim asocial apo vepër e rrezikshme shoqërore ose
mosveprim. Sanksioni nuk është vetëm pjesë e normës si një rregull
___________________
11 I shpeshtë është rasti kur ndaj të huajve të cilët banojnë ilegalisht apo presin vendimin për
largim, zbatohet masa e privimit të përkohshëm nga liria. Duhet theksuar këtu se

104. 103
abstrakte (e përgjithshme), por ai duhet edhe të përcaktohet dhe
zbatohet sipas rastit konkret.
Kjo do të thotë se duhet të ekzistojë subjekti i cili është i autorizuar që
sanksionin ta caktojë. Në shtetet moderne, është rregull që organi i
posaçëm shtetëror e jo qytetari si individ i cili nuk i përket aparatit
shtetëror. Kjo veprimtari më së shpeshti shënohet si gjykim, kurse
sanksioni, çështje me të cilën merren organet gjyqësore. Në kompetencë
të gjykatës gjegjësisht juridiksionit të saj, bie edhe obligimi i shqiptimit të
sanksionit.
Ajo lidhje ndërmjet deliktit, sanksionit dhe personit me të cilin ka të bëjë
ai, përpunohet në kuptimin e përgjegjësisë juridike. Pra përgjegjës është
ai, i cili është në çfarëdo lidhje me deliktin (lidhja shkakore), si dhe ai i
cili e ka fshehur këtë e qëllim apo edhe nga moskujdesi. Në drejtësi,
sanksioni nënkupton gjithmonë mundësinë e përdorimit të dhunës fizike.
14.3.1. Normat juridike pa sanksione
Kodi i moralit, zakonor, madje edhe disa rregulla të së drejtës zakonore
janë sanksione të papërcaktuara apo edhe pothuaj nuk ekzistojnë fare.
Në shtetet të cilat e njohin kushtetutën, gjykatën kushtetuese, ky organ i
lartë shtetëror na paraqitet si garanci kushtetuese e cila guxon të
shqiptojë sanksionet madje edhe në rastet e shkeljes së kushtetutës nga
ana e organeve të larta shtetërore. Me fjalë tjera, ky perceptim do të
mund të përmblidhej me kështu: E drejta kushtetuese përmban edhe
norma juridike në kuptimin të zakonshëm edhe ato kërkesa të cilat është
e mundur të sanksionohen vetëm në kuptimin politik (përgjegjësia
politike) apo edhe nuk mund të sanksionohen ato fare.
15. Faktet juridike
Fakti juridik është ai që është paraparë në prezumimin e kushteve të
normave juridike në bazë të së cilave lindin gjegjësisht pushojnë
marrëdhëniet juridike. Ato dallohen nga faktet tjera. Vetëm kur ato
ekzistojnë mund të lindë apo të pushojë marrëdhënia juridike. Siç kemi
mundur të shohim nga shpjegimi i deritashëm faktet juridike janë shumë
të llojllojshme dhe mund të klasifikohen sipas kritereve të ndryshme në
grupe të ndryshme. Në teori ekziston një numër i madh i kualifikimeve të
tilla si dhe diskutimi për të në çka ne nuk do të hyjmë. Aktet njerëzore
gjithashtu ndahen në dy grupe kryesore – pikërisht në akte juridike dhe
akte të tjera. Çka janë aktet juridike, këtë tashmë e dimë. Aktet tjera janë
të gjitha aktet tjera njerëzore të cilat nuk janë akte juridike. Këto akte
tjera gjithashtu mund të ndahen në dy lloje: në akte trupore (qëndrimi i
trupit, lëvizja e trupit) dhe akte psikike. Aktet trupore p.sh. janë ecja,
gjetja e sendeve të caktuara etj. Aktet psikike: të menduarit, ndjenjat etj.

105. 104
Kuptohet se edhe kjo ndarje në akte trupore dhe psikike është relative.
Duhet përmendur gjithashtu se si fakte juridike shumë më shpesh
merren aktet trupore sesa ato psikike meqenëse këto të dytat
pretendojnë të vërejturit dhe konstatimin (përjashtimisht kur së jashtmi
shprehen në një formë të caktuar do të thotë kur këto janë akte juridike).
16. Normat juridike të disa degëve të së drejtës
Disa degë të së drejtës përfshijnë normat e së drejtës materiale dhe
normat e së drejtës formale. Edhe njëra edhe tjetra gjenden në çdo degë
të drejtësisë, gjegjësisht nëndegë. Kështu p.sh. në të drejtën familjare
dominojnë normat materiale-juridike, siç janë normat mbi mënyrën e
lidhjes martesore dhe shkëputjes së martesës, procedurave të birësimit
dhe formale-juridike. Në të drejtën kushtetuese shumica e normave është
e natyrës materiale-juridike dhe e karakterit abstrakt, mirëpo normat me
të cilat është përcaktuar procedura ligjvënëse janë formale-juridike.
Gjithashtu dega e së drejtës penale, kryesisht, përmban normat e së
drejtës materiale-penale të cilat kryesisht i përmban ligji penal dhe të
cilat i përcaktojnë veprat penale dhe sanksionet kundër kryesve të tillë të
veprave të rrezikshme shoqërore. Gjithashtu normat e së drejtës penale-
procesore (formale) i përmban ligji mbi procedurën penale dhe ato
përcaktojnë procedurën (procesin) gjatë të cilit do të vërtetohet se a ka
kryer vepër penale i akuzuari gjegjësisht i fajësuari dhe a do të aplikohet
sanksioni kundër tij dhe çfarë sanksioni do t’i shqiptohet dhe zbatohet.
Kjo procedurë formale (proces) përfshinë shumë faza duke filluar nga
procedura paraprake, hetimi ngritja e aktakuzës, seancës kryesore,
shqiptimit të aktgjykimit, procedurat sipas këshillave juridike dhe
plotëfuqizimi i aktgjykimit. Ngjashëm është edhe me degët tjera të së
drejtës siç është ajo e së drejtës pronësore, administrative etj. Para së
gjithash pjesët kryesore të së drejtës formale të degës së procedurës
penale, civile dhe administrative.
KAPITULLI VII
STRUKTURA E SISTEMIT JURIDIK
1. Sistemi juridik
Sistemi shoqëror është grup i gjitha marrëdhënieve shoqërore gjegjësisht
i të gjitha marrëdhënieve ndërmjet njerëzve. Ai përfshinë edhe normat
shoqërore por edhe sjelljen reale të njerëzve në bazë të tyre dhe lidhur me
to. Sistemi shoqëror përfshin një rregullim të posaçëm siç është ai moral,
ekonomik, shtetëror, politik dhe juridik. Sipas analogjisë së gjërave,
sistemi shoqëror i cili ekziston në cilindo shtet dhe i cili është i rregulluar
me të drejtën në kuptimin e ngushtë të fjalës paraqet sistem juridik. Në

106. 105
çdo shtet ekziston grupi konkret i normave juridike të lidhura fort
ndërmjet veti e që më pak ose më shumë realizohen në marrëdhëniet
shoqërore ndërmjet njerëzve të cilët sillen sipas tyre.
Normat të cilat nuk do të kishin kurrfarë ndikimi në sjelljet e njerëzve do
të ishin shkronjë e vdekur në letër e jo norma të vërteta juridike. Lidhur
me këtë, sistemi juridik është rezultat i unifikimit të normave juridike
dhe sjelljes njerëzore sipas atyre normave. Në këtë mënyrë sistemi juridik
është një aspekt i sistemit shoqëror gjegjësisht një pjesë e pandashme e
tij. Duke pasur parasysh se sistemi juridik përbëhet nga normat juridike
dhe sjellja e njerëzve sipas atyre normave ai mund të zbërthehet në dy
elemente përbërëse siç janë:
1. elementi normativ
2. elementi faktik
1. Elementi normativ është element i cili përbëhet nga normat juridike
siç janë normat e sjelljes së njerëzve në situata të caktuara dhe nga
aktet juridike gjegjësisht aktet psikike me të cilat realizohen normat
juridike apo parashtrohen kushtet për zbatimin e tyre.
2. Elementi faktik i sistemit juridik në esencë përbëhet nga aktet
njerëzore materiale (trupore) me të cilat normat juridike realizohen
gjegjësisht zbatohen. Këto akte materiale, njerëzit i kryejnë si subjekt i
së drejtës të cilët ndër vete janë në marrëdhënie juridike gjegjësisht në
marrëdhënie shoqërore të rregulluara me norma juridike. Në fund,
ndërmjet akteve juridike gjegjësisht normave të së drejtës si dhe
ndërmjet tyre dhe akteve materiale ekzistojnë marrëdhënie të caktuara
të rregulluara me të drejtën të cilat quhen ligjshmëri. Së këndejmi
ligjshmëria hyn në sistemin juridik si një element i pandashëm i tij.
Elementet e sistemit juridik janë të sistemuara sipas rendit të saktë
logjik. Përmbajtjen e tyre të brendshme e përbëjnë normat e së drejtës të
cilat realizohen në sjelljen njerëzore si element faktik. Qëllimi i atyre
normave qëndron në atë se ato realizohen në jetën e përditshme
gjegjësisht në sjelljen e njerëzve.
Sistemi juridik nuk është asgjë tjetër përveç krijim i normave të së
drejtës dhe realizim i tyre. Ai përbëhet ashtu që fillon me krijimin e
normave të së drejtës kurse përfundon me realizimin e tyre në sjelljet
njerëzore.
Thënë më saktë sistemi juridik fillon veprimin e tij me krijimin e normave
më abstrakte të përgjithshme të së drejtës gjegjësisht akteve juridike
kurse përfundon me realizimin e tyre në sjelljet njerëzore gjegjësisht me
normat më konkrete individuale të së drejtës të cilat zbatohen në sjelljet

107. 106
e njerëzve. Sistemi juridik nuk është dukuri statike e cila njëherë e
përgjithmonë jepet dhe nuk lëviz, por ai është kategori dinamike i cili
është në lëvizje dhe krijim të përhershëm. Meqenëse sistemi juridik nuk
është asgjë tjetër veçse një aspekt i sistemit shoqëror dhe meqë sistemi
shoqëror të cilin e përbëjnë marrëdhëniet njerëzore reale, sjellja
njerëzore, vazhdimisht ndryshohen duke ndryshuar kështu edhe
sistemin juridik. Në të vazhdimisht krijohen por edhe largohen
marrëdhëniet e gjegjëse, ndryshohet pozita e subjekteve të së drejtës. Ata
kryejnë akte të ndryshme materiale dhe sillen në mënyrën e caktuar në
pajtim me normat juridike. Sjellja e tillë e vazhdueshme rrjedh sipas një
rendi të caktuar prandaj edhe quhet sistem. Së këndejmi, në sistemin
juridik gjegjësisht në vet të drejtën janë të përmbajtura normat sipas të
cilave ajo rrjedhojë dhe lëvizje kryhet.
2. Burimet e së drejtës
Sipas teorisë të së drejtës burimi i së drejtës ka dy kuptime: i pari është
kuptimi material kurse i dyti formal. Burimet materiale të së drejtës
(burimet e së drejtës në kuptimin material) shënojnë faktin shoqëror nga
i cili lind e drejta për çka janë shumë më afër studimit të shkencës mbi
teorinë dhe sociologjinë juridike. Burimet materiale të së drejtës
padyshim nxisin krijimin e së drejtës por për ne shumë më të
rëndësishme janë burimet formale (burimet e së drejtës në kuptimin
formal) sepse ato janë të lidhura për normat juridike me të cilat krijohen
normat e përgjithshme e së drejtës. Sipas kësaj domethënie burimi
formal i së drejtës shënon aktin e përgjithshëm juridik gjegjësisht mjetin
me të cilin shprehet burimi material i së drejtës.
Ekzistojnë mospajtime ndërmjet teoricienëve lidhur me burimet materiale
të së drejtës sepse ata nganjëherë u japin kuptime të ndryshme. Një palë
e tyre konsideron se ato janë shkak i nxitjes së krijimit të së drejtës
(vullneti i Zotit, natyra, arsyeja njerëzore, e drejta objektive) ndërsa pala
tjetër mendon se ato paraqesin faktorët shoqëror (shteti, shoqëria,
shkenca shoqërore, praktika juridike etj) të cilët nën ndikimin e këtij
shkaktari e krijojnë të drejtën. E drejta, padyshim realizohet me lindjen e
normave të përgjithshme juridike, kurse pastaj edhe përmes atyre
individuale rezultojnë nga ato të përgjithshmet. Burimet e së drejtës, pra
përmbajnë normën e përgjithshme e cila vlen për të gjitha rastet që janë
paraparë në të pamarre parasysh se sa herë do të ndryshohen (asnjëherë
nëse asnjë rast i tillë nuk ndodh, një herë apo shumë herë) – ato vlejnë
për të gjitha rastet derisa të mos shteren. Nga tërë kjo rezulton se burimi
formal i së drejtës nuk është asgjë tjetër përveçse “konstatimi” i normës
së kushtëzuar materiale “ekzistuese” e cila është e varur nga faktorët
shoqëror të cilët e kërkojnë. Është ideal i çdo sistemi të zhvilluar juridik
që burimet e tij të së drejtës t’i rregullojnë të gjitha çështjet të cilat duhet
rregulluar juridikisht duke ua lënë akteve individuale vetëm

108. 107
konkretizimin e normave që i përmbajnë burimet e së drejtës. Mirëpo,
edhe përkundër shumësisë së burimeve të së drejtës kurrë nuk është e
mundur që krejtësisht, që në fillim të rregullohen burimet e së drejtë.
Ekzistojnë gjithmonë vakuume juridike të cilat duhet plotësuar me disa
norma të tjera, më së shpeshti me ato individuale gjë që tek ne është në
kundërshtim me parimet ligjore, mirëpo p.sh. në Francë dhe Zvicër një
gjë e tillë është e mundur. E drejta zakonore na paraqitet gjithnjë e më
pak si burim, dhe e cila është gjithnjë e më prezente por që nuk luan
ndonjë rol të rëndësishëm, derisa precedentët gjyqësorë në një numër të
madh shtetesh janë të përgjithësuar dhe nuk ekzistojnë.
Në shtetet anglosaksone në të cilat edhe më tutje dominon zakoni dhe
precedenti gjyqësor (Anglia dhe ish-kolonitë e saj si dhe SHBA-të), mirëpo
është interesant se në të drejtën anglosaksone vërehet sforcimi gjithnjë e
më i madh i rolit të ligjit dhe së drejtës së shkruar e cila duket si
konfirmim i qëllimit të së drejtës së zhvilluar drejt ligjit si burim “natyror”
i tij i së drejtës. Përkundër kësaj me të drejtën kontinentale vërehet një
dobësim i caktuar i ligjit dhe sforcim i burimeve të tjera para së gjithash
shtimi i rëndësisë së akteve shtetërore nënligjore dhe praktikës gjyqësore
e cila bëhet një lloj i burimi i pavarur i së drejtës. Krijuesi i burimit të së
drejtës si dhe akteve tjera juridike mund të jetë shteti gjegjësisht organi i
tij apo ndonjë person i cili nuk është organ shtetëror si subjekt
joshtetëror. Në këtë kuptim është e mundur që burimet e së drejtës të
ndahen në tri lloje përkatëse siç janë: shtetëror, joshtetëror dhe të
përziera.
Nga aktet e përgjithshme të cilat i nxjerrin organet shtetërore padyshim
kushtetuta është e para dhe akti më i rëndësishëm në shtet e me këtë
edhe burim themelor i së drejtës me të cilën duhet të jenë të
harmonizuara edhe të gjitha aktet tjera juridike me fuqi më të vogël
juridike. Pas saj pasojnë ligjet pastaj aktet nënligjore të cilët kanë fuqi
më të vogël juridike sesa ligji etj. Në bazë të një radhitjeje të tillë të
burimeve të së drejtës administrative është e mundur që të bëhet ndarja
e tyre sipas organeve të cilat janë kompetente për nxjerrjen e tyre si
vijon:
1. aktet e përgjithshme të organeve përfaqësuese,
2. aktet e përgjithshme të organeve politike-ekzekutive,
3. Aktet e përgjithshme të organeve përfaqësuese
Aktet juridike nënligjore të organeve përfaqësuese mund t'i nxjerrin
organet me titull të ndryshëm dhe nivele të ndryshme siç janë:
Parlamenti, Kuvendi, Konventa etj. Ato mund t'i nxjerrin aktet e
përgjithshme juridike siç janë: 1. kushtetuta, 2. ligji, 3. akti nënligjor

109. 108
(interpretimet autentike, vendimet, deklaratat, rezolutat, rekomandimet,
buxheti, statuti etj.)
Kushtetuta
Kushtetuta është akt i përgjithshëm dhe me fuqinë më të madhe juridike
me të cilin duhet të harmonizohen të gjitha aktet tjera juridike.
Kushtetuta paraqet burimin më të rëndësishëm të së drejtës në një shtet.
Dispozitat e saj janë burim i drejtpërdrejt për degët tjera për shkak se
paraqesin kornizën në të cilën ligjvënësi i rregullon të gjitha çështjet
tjera.
Nocioni i kushtetutës është i përcaktuar në mënyrë të dyfishtë si vijon: 1)
formalisht dhe 2) në kuptimin material.
1. kushtetuta në kuptimin formal është e caktuar me arkitekturën e saj
sipas llojit dhe strukturës së organit i cili e nxjerrë atë, procedurës së
nxjerrjes, mënyrës së votimit etj.
Është rregull që kushtetutën ta nxjerrë organi i posaçëm kushtetues
sipas procedurës së posaçme kushtetuese apo organi ligjvënës (forumi
përfaqësues) por sipas procedurës së posaçme.
Kushtetuta në kuptimin formal më së paku përmban norma juridike që
kanë të bëjnë me organizimin e organeve të pushtetit shtetëror
gjegjësisht strukturën organizative të sistemit shoqëror. Së këndejmi
është e parëndësishme e atyre normave për arsye se ato përbëjnë
kushtetutën në kuptimin material.
2. Kushtetuta në kuptimin material është e përcaktuar me përmbajtjen e
normave juridike të cilat ajo i përmban. Janë në pyetje normat juridike
të parashtruara në mënyrën më të gjerë dhe abstrakte me të cilat
rregullohet organizata e tërësishme e quajtur shtet. 12
Ligji
Ligji është akt i përgjithshëm juridik më i vogël se kushtetuta por i cili në
raport me të ka zbatim shumë më të madh. Nga kushtetuta dallohet
sipas karakteristikave të caktuara para së gjithash, sipas llojit të
marrëdhënieve shoqërore të cilat i rregullon ai në pajtim me kushtetutën.
Ndarja themelore e ligjit është:
1. ligjet në kuptimin formal dhe,
2. ligjet në kuptimin material

110. 109
1. Në kuptimin formal definicioni i ligjit është i përcaktuar me
karakteristikat formale dhe fuqinë juridike të cilat nuk janë në
korrelacion me përmbajtjen e cila është e caktuar me normat ligjore. Pa
marrë parasysh kuptimin përmbajtësor të dispozitave të tij ligji mund të
përmbajë norma juridike të përgjithshme dhe individuale. Në kuptimin
formal ligji konsiderohet si burimi më i rëndësishëm juridik i së drejtës
administrative tek ne sidomos për shkak se dispozitat kushtetuese nuk
e trajtojnë pozitën e administratës dhe organizimit të pushtetit, prandaj
ligji ka primat absolut në raport me të gjitha burimet tjera juridike.
2. Në kuptimin material nocioni i ligjit përcaktohet sipas përmbajtjes së
aktit gjegjësisht sipas normave që i përmban, prandaj dallojmë atë akt
juridik i cili përmban norma të përgjithshme pa marrë parasysh atë se
çfarë forme kanë. 13
Ligji formal
Tashmë kemi parë se ligji në kuptimin formal nuk është e domosdoshme
të jetë ligj në kuptimin material gjegjësisht nuk është e domosdoshme të
përmbajë normën e përgjithshme por atë individuale. Ligji i tillë është
vetëm formal dhe jo ligj i vërtetë.
Çfarë roli luan ligji i tillë në hierarkinë e akteve juridike gjegjësisht
normave juridike?
Ai ka fuqinë ligjore sikurse edhe çdo ligj tjetër meqenëse ligji në kuptimin
formal është akti më i lartë juridik. Meqenëse nuk është akt i
përgjithshëm fuqia e tij nuk shtrihet në një varg rastesh identike por
vetëm në një rast të vetëm i cili është paraparë me të.
Mirëpo, sipas rregullit ai rast do të mund të rregullohej edhe me ndonjë
normë të përgjithshme të cilitdo ligj tjetër sikur të mos nxirrej ai ligj
formal. Kjo do të thotë se ligji formal në të vërtetë vendos një përjashtim
në raport me ndonjë tjetër ligj të përgjithshëm.
____________________________
12) Sipas R. Lukiq kuptimi material i kushtetutës përcaktohet kryesisht përmes 3 kritereve. Sipas
të parit, atij organizativ shtetëror, kushtetuta përcaktohet si grup normash me të cilat rregullohet
organizata e shtetit apo vetëm organizata supreme e pushtetit shtetëror gjegjësisht raporti i
popullit ndaj saj. Sipas kriterit të dytë juridik ajo përcaktohet si grup normash me të cilat
përcaktohet se kush e ushtron pushtetin ligjvënës. Sipas kriterit të tretë, atij politik, si grup
normash për bartësin e pushtetit politik gjegjësisht sistemit politik. Ekziston edhe kriter i
posaçëm politik sipas të cilit kushtetuta është vetëm ai grup normash me të cilat rregullohen dhe
garantohen të drejtat politike dhe demokratike dhe liritë gjegjësisht themelohet regjimi
demokratik-politik. Më në fund, sipas kriterit të katërt, kriterit shoqëror-ekonomik kushtetuta
rregullon (i) sistemin shoqëror-ekonomik gjegjësisht pronën (R. Lukiq, “Teoria e shtetit dhe së
drejtës”, Ibid, fq. 203).
13) P.sh. urdhëresa nuk mund të quhet ligj. Ajo është akt i përgjithshëm juridik sikurse edhe ligji
por nga ligji dallohet sipas fuqisë juridike, procedurës së nxjerrjes etj. Ndërkaq, në kuptimin
material në bazë të përmbajtjes urdhëresa është ligj sepse është akt i përgjithshëm.

111. 110
Aktet nënligjore të organeve përfaqësuese
Në këtë lloj akti të përgjithshëm normativ të cilin e nxjerrin organet
përfaqësuese, bëjnë pjesë: interpretimi autentik 14 – vendimet –
deklaratat – rezolutat – rekomandimet – buxheti dhe statuti.
Interpretimet autentike
Me interpretime autentike përcaktohet e vërteta, autenticiteti, burimi dhe
kuptimi korrekt i dispozitës jo mjaft të kuptueshme të ligjit dhe aktit
tjetër gjegjësisht aktit të përgjithshëm. Interpretimin autentik e nxjerrë
dhoma dhe ai bëhet pjesë përbërëse e ligjit, aktit tjetër gjegjësisht aktit të
përgjithshëm i cili interpretohet.
Vendimet
Vendimi është akt me të cilin rregullohet një çështje nga kompetenca e
parlamentit. Kryesisht këto janë çështje që kanë të bëjnë me zbatimin e
ligjit apo aktit të përgjithshëm më të vogël për nga fuqia juridike për
rregullimin e punës, organizimit të brendshëm etj. Më së shpeshti
vendimet nxirren për emërime dhe shkarkime të funksionarëve të
caktuar dhe punëtorëve udhëheqës.
Deklaratat
Deklarata është akti i organit përfaqësues të pushtetit në një shtet e cila
përmban mendimet parimore për çështjet e rëndësishme të cilat ky
forum i shqyrton.
Rezolutat
Rezoluta si akt i përgjithshëm juridik është akt të cilin e nxjerrë forumi
përfaqësues dhe ka ngjashmëri të mëdha me deklaratën. Rezoluta
përmban mendimin parimor për çështje të rëndësishme të cilat nuk kanë
karakter juridik por pa marrë parasysh këtë, deklaratat dhe rezolutat si
akte politike janë të obligueshme për organet shtetërore të administratës.
Rekomandimet
Rekomandimi është akt me të cilin tregohet rëndësia e një çështjeje
lidhur me zbatimin e ligjit. Në fjalë është akti me të cilin organi
përfaqësues shpreh mendimin e vet për çështjet nga një lëmi e caktuar.
Së këndejmi rekomandimi në vete përmban qëndrime të caktuara
politike. Për shkak të faktit se rekomandimi mund të përmbajë sanksione
të caktuara të cilat adresantët i obligojnë për respektimin e tij, ai

112. 111
gjithashtu konsiderohet si akt i përgjithshëm juridik dhe burim i së
drejtës.
Buxheti
Buxheti është akt i përgjithshëm me të cilin përcaktohet plani i të hyrave
dhe të dalave në një shtet gjatë një viti buxhetor. Atë e nxjerr organi për
çdo vit dhe shërben për mbulimin e shpenzimeve të domosdoshme për
kryerjen e obligimeve ndërkombëtare të institucioneve kompetente.
Konkluzion
Konkluzioni është akt i cili nxirret për çështje të caktuara që kanë të
bëjnë me procedurat e gjërave individuale (veç e veç).
4. Aktet e përgjithshme të organeve ekzekutive-politike
Organet politike ekzekutive dhe organet shtetërore të administratës në
një shtet mund të nxjerrin akte juridike nënligjore (normative) në pajtim
me kompetencat e veta. Karakteri normativ i këtij lloji të akteve të
përgjithshme nënligjore rezulton nga baza juridike për nxjerrjen e tyre.
Fjala është për kompetencën në bazë të së cilës ky lloj i akteve të
përgjithshme normative nënligjore mund të ndahet në dy grupe
themelore si vijon:
1. akti spontan (kushtetues) nënligjor dhe,
2. akti nënligjor sipas kompetencave të posaçme të normës më të lartë
juridike.
4.1. Akti spontan (kushtetues) nënligjor
Akti spontan (kushtetues) nënligjor si i tillë është akt i përgjithshëm për
nxjerrjen e të cilit nuk është i nevojshëm autorizim i posaçëm nga akti
më i lartë juridik gjegjësisht ligji por ai nxirret në bazë të kushtetutës si
bazë e përgjithshme ligjore. Në këtë kuptim ato i ndajmë në dy grupe
themelore:
a) akti i pavarur nënligjor dhe
b) akti i varur spontan nënligjor.
4.1.1. Akti i pavarur nënligjor
Akti i pavarur nënligjor është akt i tillë juridik i përgjithshëm i cili
zëvendëson ligjin sikurse edhe burimi i tij më i lartë juridik. Si akt
nënligjor ai nuk e përpunon ligjin dhe nuk e plotëson atë por e ndryshon.
Qoftë fjala për rregullimin e materies që nuk është rregulluar apo

113. 112
ndryshimin e dispozitës së caktuar ligjore ose madje edhe suspendimin e
ndonjë dispozite kushtetuese aktet e tilla juridike nënligjore spontane
dhe të pavarura janë dispozita me fuqi ligjore.
4.1.2. Aktet spontane nënligjore të jo të pavarura
Aktet nënligjore spontane jo të pavarura janë akte të përgjithshme
juridike të cilat nxirren për zbatimin e ligjit. Në grupin e tyre bëjnë pjesë
dispozitat e organeve ekzekutive (qeverisë). Këto lloj dispozitash duhet të
jenë në harmoni me kushtetutën dhe ligjin.
4.2. Aktet nënligjore sipas autorizimeve të veçanta të normës më të
lartë juridike
Akti nënligjor sipas autorizimit të normës më të lartë juridike është si i
tillë akt i përgjithshëm juridik i cili për t’u nxjerrë duhet të përmbajë
autorizim të posaçëm në normën më të lartë juridike (“klauzola
ekzekutive”). Këto akte të përgjithshme nënligjore mund t’i nxjerrin
organet ekzekutive dhe të administratës qoftë për zbatimin e ligjit
(organet ekzekutive dhe organet e administratës, qoftë për zbatimin e
normës së organit ekzekutiv (organi i administratës). Edhe njëri edhe
tjetri rast për nxjerrjen e tyre është i nevojshëm autorizimi i posaçëm që
do të thotë se këto norma nuk mund të nxirren spontanisht por vetëm
nëse për këtë janë të autorizuar enkas në normën juridike me fuqi më të
lartë ligjore. Autorizimet e këtilla quhen “klauzola ekzekutive”. Në këtë
kategori të akteve të përgjithshme bëjnë pjesë: rregulloret, udhëzimet dhe
urdhëresat. Këto nuk mund t’i nxjerrin organet përfaqësuese për arsye se
aktet e atyre organeve kanë karakter të akteve ligjvënëse.
Aktet juridike normative nënligjore të përgjithshme me autorizimin e
organit shtetëror të administratës mund t’i nxjerrin edhe institucionet të
cilat kanë autorizime publike. Autorizohen për ta ushtruar veprimtarinë
normative në kuadër të veprimtarisë së vet. Është interesant se disa nga
aktet e përmendura të përgjithshme nuk mund t’i nxjerrin organet
politike-ekzekutive të nivelit më të lartë sikurse që është rasti me
nxjerrjen e urdhëresave me fuqi ligjore. Ato mund t’i nxjerrin qeveritë e
entiteteve por nuk mund t’i nxjerrin p.sh. kryesia e shtetit.
4.2.1. Aktet e përgjithshme nënligjore të organeve politike-
ekzekutive në nivel të shtetit
Organet politike ekzekutive (kryetari i shtetit, kryesia, këshilli i
ministrave, qeveria etj.) gjatë kryerjes së aktiviteteve të veta mund të
autorizohen që të nxjerrin aktet normative si vijon:

114. 113
a) dekret me fuqi ligjore,
b) dekret
c) vendim
d) rregullore pune
e) rregullore dhe norma mbi sistematizimin e brendshëm dhe
f)akte të tjera nga kompetencat e tyre.
Qeveria si organ politik-ekzekutiv i shtetit në ushtrimin e kompetencave
të veta të caktuara me kushtetutë:
a) dekrete me fuqi ligjore,
b) dekrete
c) vendime
d) aktvendime dhe
e) konkluzione.
a) Dekreti me fuqi ligjore
Qeveria është e autorizuar të nxjerrë dekretin me fuqi ligjore në pajtim
me kushtetutën e shtetit. Dekretet nxirren në rast të rrezikut për vendin
kur parlamenti nuk ka mundësi ta bëjë këtë. Çdo dekret në këtë rast ka
fuqi ligjore por nuk mund t’i derogojë (pezullojë) të drejtat dhe liritë e
garantuara me këtë kushtetutë. Me përcaktimin e afatit të caktuar, çdo
dekret pushon së vazhduari me skadimin e afatit. Zakonisht dekretet e
tilla skadojnë më së voni 30 ditë nga data e shpalljes së tyre duke
pushuar menjëherë së vazhduari me pezullimin e tyre me vendim të
parlamentit ose pas periudhës së caktuar nga data e shpalljes së tyre.
Pas skadimit të afatit të vazhdimit të tyre dekreti nuk mund të vazhdohet
më, as të nxirret përsëri por as të ndryshohet pjesërisht pa vendimin e
parlamentit të shtetit dhe pëlqimin e tij.
b) Dekreti
Dekreti është akti më i lartë i përgjithshëm juridik pas ligjit. Pothuajse
nuk dallohet fare nga ligji dhe çështja e përkufizimit të tij është para së
gjithash çështje praktike. Dikur ligji përmbante vetëm normat më
themelore kurse çdo gjë tjetër rregullohej me dekret. Kryesisht, sikurse
që dekreti ka të bëjë me ligjin gjithashtu edhe ndaj saj kanë të bëjnë edhe
të gjitha aktet tjera të përgjithshme juridike të cilat janë më të ulëta sesa
ai dhe të cilat përpunojnë gjërat që i përmban dekreti. Dekreti është akt i
cili gjithnjë e më shpesh nxirret nga qeveria për zgjidhjen e çështjeve
praktike. Ky ka lindur për shkak të nevojës për nxjerrjen e një numri të
madh të akteve juridike në fusha ndër më të ndryshmet. Nëse do të
kërkohej që të gjitha këto norma t’i nxjerrin organet ligjvënëse me ligje do
të vinte deri tek ngarkesa e madhe e atyre organeve dhe ato organe kurrë
nuk do të mund ta kryenin punën e vet. Prandaj një numër gjithnjë e më

115. 114
i madh i normave nxirret përmes dekreteve për arsye se këtë qeveria e
bën me procedurë të shpejtuar. Kështu në të drejtën bashkëkohore
dekretet gjithnjë e më tepër lënë anash ligjin kurse gjithnjë e më tepër në
qeveri, thënë kushtimisht, bartet pushteti ligjvënës i cili në parim i takon
parlamentit. Në disa vende siç është p.sh. Franca një varg i tërë i fushave
të së drejtës i lihet ekskluzivisht në kompetencë qeverisë
(urdhërdhënësit) me çka ngushtohet kompetenca e parlamentit. Dukuria
e zgjerimit të pushtetit urdhërdhënës në dëm të atij parlamentar nuk
është në pajtim me demokracinë, mirëpo në një masë të madhe apo më
të vogël është e domosdoshme për shkak të ngarkesës së organeve
përfaqësuese si organe ligjvënëse.
c) Vendimet e qeverisë
Me vendim rregullohen disa çështje apo nxirren disa masa të qeverisë,
jepet pëlqimi apo vërtetohet akti i organit tjetër apo organizatës dhe
vendoset për çështjet tjera për të cilat nuk vendoset me dekret.
d) Aktvendimi i qeverisë
Me aktvendim vendoset për emërimet dhe shkarkimet si dhe për çështje
të tjera veç e veç që janë në kompetencë të qeverisë.
e) Konkluzionet
Me konkluzion përcaktohen qëndrimet për çështjet e rëndësishme për
zbatimin e politikës së përcaktuar, rregullohen marrëdhëniet e
brendshme në qeveri si dhe caktohen detyrat e organeve federale
shtetërore të administratës dhe shërbimeve të qeverisë.
f) Rregullorja e punës
Është akt juridik nënligjor i përgjithshëm i organit kolektiv ekzekutiv-
politik e cila nxirret në pajtim me dispozitat e kushtetutës dhe ligjit. Me
rregullore të punës rregullohet: organizimi i brendshëm, zyret, shërbimet
dhe trupat e punës; programi i punës; mbajtja e seancave, çështjet
lidhur me aktet normative, si dhe çështjet tjera të rëndësishme për
punën e organit ekzekutiv-politik (qeverisë, këshillit të ministrave etj.).
g) Rregullorja
Rregullorja është akt i përgjithshëm juridik nënligjor me të cilin
rregullohen çështjet e sistemimit të brendshëm të organit shtetëror dhe
atij të administratës si dhe rregullat tjera për organizimin e brendshëm.

116. 115
h) Aktet tjera
Organet ekzekutive-politike mund të nxjerrin edhe akte të tjera si dhe
disa nënakte të tjera të përgjithshme juridike në rast nevoje, kur duhet të
japë vërtetime, certifikata etj.
4.2.2. Aktet nënligjore juridike të përgjithshme të organeve të
administratës
Këtu është fjala për nënaktet e përgjithshme juridike të organeve të
administratës të cilat kanë fuqi juridike më të vogël se ligji. Ato i nxjerrë
administrata ligjore në kuadër të kompetencave të veta prandaj
veprimtaria e saj në pikëpamje të nxjerrjes së këtyre akteve juridike na
përkujton kompetencën ligjvënëse të organeve përfaqësuese.
Aktet e përgjithshme nënligjore juridike të organeve të administratës i
ndajmë në dy grupe.
Në grupin e parë hyjnë aktet të cilat nxirren për rregullimin e ndonjë
marrëdhënie shoqërore. Këtu është fjala për marrëdhënien e cila është e
rregulluar juridikisht, por që lidhur me të përpiqet të mundësohet
gjegjësisht të lehtësohet zbatimi apo aplikimi i ndonjë ligji.
Në grupin e dytë hyjnë aktet që shërbejnë për realizimin e qëllimit i cili
dëshirohet të arrihet përmes aktit të përgjithshëm juridik nënligjor. Siç
po shohim me aktet normative të përgjithshme nënligjore të cilat i
nxjerrin organet e administratës bëhen përpjekje për të rregulluar ndonjë
marrëdhënie shoqërore e cila nuk është fare e rregulluar ose dëshirohet
që të rregullohet ndryshe nga që ka qenë e rregulluar më herët. Këtu
bëjnë pjesë: 1. aktet e përgjithshme të karakterit ekstern: a) rregulloret,
b) udhëzimet dhe c) dekretet; si dhe 2. aktet e përgjithshme të karakterit
intern: d) instruksionet dhe udhëzimet profesionale.
a) Rregulloret
Këto janë aktet më të rëndësishme të karakterit të përgjithshëm të cilat i
nxjerrë organi i administratës për aplikimin e normës së caktuar që
përmban ligji gjegjësisht akti i përgjithshëm i organit përfaqësues apo
norma e organit ekzekutiv. Me këto rregullore nuk mund të zbatohen në
tërësi rregullativat më të larta juridike qoftë ai edhe ligj gjegjësisht akt i
përgjithshëm i organit përfaqësues apo akti i përgjithshëm nënligjor i
organit ekzekutiv.
b) Udhëzimet
Me udhëzime caktohen rregullat për veprim dhe afarizëm të organeve të
administratës apo institucioneve të cilat disponojnë me autorizime

117. 116
publike për zbatimin e ligjeve. Me këto akte gjithashtu mund të zbatohen
vetëm disa dispozita të aktit të përgjithshëm të cilin e nxjerrin organet
përfaqësuese apo ato ekzekutive të pushtetit. Me udhëzim nuk mund të
vendosen marrëdhëniet e drejtpërdrejta administrativo-juridike ndërmjet
organeve shtetërore dhe institucioneve të cilat disponojnë me autorizime
publike në njërën anë dhe subjekteve të atyre marrëdhënieve (qytetarët,
personat civil dhe juridik, organizatat, bashkësitë, shoqatat dhe organet
tjera shtetërore) në anën tjetër.
c) Dekreti
Me dekret rregullohet ndonjë situatë e caktuar në aktin e përgjithshëm
për ekzekutimin e normës së caktuar që përmban ligji gjegjësisht akti i
përgjithshëm i organit përfaqësues apo norma e organit ekzekutiv. Pra,
ky është akt i karakterit të përgjithshëm të cilin e nxjerrin organet e
administratës kur dëshirojnë të urdhërojnë apo ndalojnë veprimin në
raste të caktuara me karakter të përgjithshëm. Norma të cilën e përmban
dekreti ka karakter më të ngushtë sesa normat në rregullore. P.sh. me
dekret mund të ndalohet përdorimi i ujit për pije për shkak të
parregullsisë së tij.
d) Instruksionet dhe udhëzimet profesionale
Udhëzimi profesional paraqet aktin e përgjithshëm të karakterit intern të
cilin e nxjerrin organet e administratës për dhënien e udhëzimeve
profesionale nëpunësve të shtetit dhe të emëruarve në organe të
administratës gjegjësisht për kryerjen e mirë të punëve të organeve të
administratës në kuadër të zbatimit të ligjit. Këto mund t’i japin organet
më të larta atyre më të voglave (p.sh. organet qendrore organeve lokale).
4.2.3. Aktet e përgjithshme me të drejtën autonome të organizatave
dhe bashkësive
Organizatat joshtetërore të formave të ndryshme dhe mënyrave të
ndryshme të organizimit rregullojnë një numër të madh çështjesh në
mënyrë plotësisht të lirë dhe natyrisht në pajtim me ligjin dhe me aktet
nënligjore. Autonomia e vullnetit të tyre në kuadër të zbatimit të normave
të dispozitivit u mundëson këtyre subjekteve të shoqërisë të rregullojnë
marrëdhëniet me subjektet tjera apo edhe brenda vet organizatës. Për
këtë arsye këto mund të nxjerrin dy lloj aktesh të përgjithshme juridike
siç janë: a) statuti; b) rregulloret.

118. 117
Statuti/Rregulloret
Statutin e nxjerrin organet joshtetërore siç janë: shoqatat ekonomike të
ndërmarrjeve publike, entet etj. Këto akte ato i nxjerrin në kuadër të
autorizimeve që i përmban ligji.
5. Burimet tjera të së drejtës administrative
Në burimet tjera të së drejtës administrative bëjnë pjesë:
1. E drejta zakonore;
2. Doktrina juridike dhe
3. Precedenti gjyqësor.
5.1. E drejta zakonore
Në teorinë dhe strukturën e së drejtës na është i njohur nocioni i
përgjithshëm zakon si normë shoqërore por jo edhe si burim i së drejtës.
Zakoni, sipas formës së tij deri diku është nocion i papërcaktuar. Ai
paraqet normën e cila lind nga një përsëritje e shpeshtë e një mënyre të
njëjtë të sjelljes së njerëzve në situata të caktuara. Kështu që në grupin
shoqëror i cili këtë mënyrë të sjelljes e zbaton krijohet bindja për
ekzistimin e vetëdijes se ajo normë është e domosdoshme (e
detyrueshme) dhe se duhet domosdo të respektohet (opinio juris sine
necesitatis).
Pa këtë vetëdije mbi obligueshmërinë e tillë të sjelljes ndonjë mënyrë e
krijuar e sjelljes nuk do të kishte karakter “normativ”, por vetëm
karakter të faktit të zakonshëm dhe eventualisht do të mund të
shërbente vetëm si normë teknike në raport me të cilën siç e dimë nuk
ka kurrfarë vetëdije për obligueshmërinë shoqërore.
5.2. Doktrina juridike
Doktrina juridike rregullon të drejtën pozitive administrative ashtu që në
mënyrë dogmatike paraqet përmbajtjen e saj, e shpjegon atë, interpreton
apo e vlerëson nga aspekti i praktikës. Ajo përpiqet të japë propozime të
dobishme për zbatimin e saj me çka plotëson dhe perfeksionon një
sistem juridik në shtet.
Duke dhënë shpjegimet për paqartësitë e shumta dhe duke i pajtuar
kundërthëniet e shumta doktrina juridike ndikon shumë në aplikimin e
së drejtës nga ana e organeve kompetente shtetërore dhe krijon një
praktikë të unifikuar juridike sidomos në pikëpamje të krijimit të
praktikave gjyqësore dhe precedentit juridik.

119. 118
5.3. Precedenti gjyqësor (e drejta anglosaksone)
Aktgjykimi gjyqësor është akt individual i së drejtës me të cilin nxirren
norma individuale të cilat zgjidhin një kontest konkret dhe të cilat, së
këndejmi, vlejnë vetëm për atë rast, gjegjësisht vetëm për personat të
cilët kanë qenë në kontest. Me këtë rast duket se gjyqi nuk krijon të
drejtën por e zbaton atë ekzistuese. Ndërkaq, bazat e precedentit juridik
në të drejtën anglosaksone (common law) parashohin që gjykatat, në
vend se të jenë interpretues të ligjit, në të vërtetë të bëhen krijues të tij.
Ç’është e vërteta ato janë të kufizuara me të drejtën ekzistuese
gjegjësisht me vendimet e mëhershme gjyqësore por kanë edhe mundësi
që të heqin dorë nga vendimet e mëhershme dhe precedentin e ri ta
rregullojnë. Sidomos kur zgjidhin rastin e ri, akt gjykimi i tyre bëhet
precedent, në rast se në procedurën e shkallës së dytë para gjykatës nuk
bien. Aktgjykimi gjyqësor është burim i së drejtës atëherë kur norma me
të cilën zgjidhet rasti konkret (dhe e cila është nxjerrë qoftë në bazë të
zakonit apo ligjit apo edhe krejtësisht në mënyrë të pavarur nga gjykata)
konsiderohet e obligueshme për të gjitha rastet e tilla që pasojnë,
gjegjësisht kur norma individuale në aktgjykim shndërrohet në normë të
përgjithshme. Aktgjykimi i tillë quhet precedent kurse e drejta e krijuar
në bazë të precedentit quhet precedent juridik.
5.4. Kontratat
Kontrata është akt dy apo shumëpalësh gjegjësisht akt i tillë juridik i cili
krijohet në pajtim me vullnetin e dy apo më shumë palëve (në çdo anë
mund të ketë një apo më tepër subjekte). Sikurse edhe akti tjetër juridik
ashtu edhe kontrata mund të jetë e përgjithshme apo individuale dhe me
të mund të krijohet norma juridike e përgjithshme apo individuale.
Kontrata e përgjithshme është burim i së drejtës atëherë kur atë e
ratifikon shteti i cili e ka nënshkruar. Roli më i rëndësishëm i kontratës
është në të drejtën ndërkombëtare. Ato janë burimi më i rëndësishëm
gjithsesi i së drejtës në atë fushë. Marrëveshjet ndërkombëtare nga
aspekti i së drejtës së brendshme janë ligje për arsye se siç shihet ato të
tilla bëhen me ratifikimin e tyre nga ana e organit ligjvënës, mirëpo nga
aspekti i së drejtës ndërkombëtare konsiderohen si akt i posaçëm juridik.
5.5. Zakoni
Siç e kemi cekur më lartë zakoni është normë e cila lind me përsëritjen e
vazhdueshme e cila përsëritje atë mënyrë të sjelljes njerëzore e zbaton me
ekzistimin e vetëdijes se ajo normë është e obligueshme. Pa këtë vetëdije
të obligueshmërisë të mënyrës së tillë të sjelljes një mënyrë e krijuar e
sjelljes nuk ka karakter norme, karakter “normativ” por vetëm karakter
të faktit të zakonshëm, karakter “faktik” dhe eventualisht mund të

120. 119
shërbejë vetëm si normë teknike në raport me të cilën, siç e dimë, nuk
ekziston kurrfarë vetëdije për obligueshmërinë shoqërore.
Shtrohet pyetja kur dhe nën cilat kushte një zakon bëhet zakon juridik
gjegjësisht burim i së drejtës?
Përgjigja e zakonshme në këtë pyetje është: kur atë shteti e sanksionon
gjegjësisht kur shteti fillon ta përdor sanksionin e vet për shkeljen e tij, e
të cilin e zbatojnë organet e administratës apo në radhë të parë organet
gjyqësore.
5.6. Praktika gjyqësore dhe praktika e organeve tjera
Fakti që organet të cilat nxjerrin akte më të vogla në bazë të atyre më të
larta (e sidomos aktet individuale në bazë të atyre të përgjithshme) kanë
një liri të caktuar për nxjerrjen e tyre (ashtu që akti i njëjtë më i lartë për
të njëjtin rast mund të zbatohet ndryshe nga ana e atyre organeve të
ndryshme) e ka edhe të metën e saj, sepse thyen parimin e barazisë që
është një ndër parimet themelore të së drejtës.
Pavarësisht nga kjo gjykatat mund të fillojnë që spontanisht dhe në
mënyrë të barabartë të veprojnë në raste të caktuara në të cilat deri
atëherë kanë vepruar në mënyrë të pabarabartë. Veprimi i barabartë i
gjykatave gjegjësisht nxjerrja gjithmonë e aktgjykimeve të njëjta për
rastet autentike quhet praktikë gjyqësore. Asaj praktike gjyqësore
gjykatat zakonisht i përmbahen për një kohë të gjatë sepse ndryshimi i
shpeshtë i saj për to është i detyrueshëm, për shkak se konsiderojnë se
duhet t’i përmbahen asaj, dhe gjithmonë janë të lira që nga kjo të
largohen. Ato këtë vërtetë edhe e bëjnë në një moment kurse pastaj
zakonisht prapë vendoset praktika e re gjyqësore dhe kështu me radhë.
Së këndejmi, praktika gjyqësore nuk është burim i së drejtës siç e marrin
disa këtë, dhepse në fakt është shumë e ngjashme me burimin e së
drejtës, sepse deri atëherë sa e miratojnë këtë praktikë gjykatat edhe i
përmbahen sikurse të ishte vërtetë burim i së drejtës. Në të vërtetë në
këtë mënyrë mund të krijohet edhe një lloj i zakonit gjyqësor të cilin
duhet konsideruar të krijuar atëherë kur praktika gjyqësore aq shumë e
ka ngulitur saqë në gjykata krijohet vetëdija për obligueshmërinë e saj
ashtu që të konsiderojnë se janë të lidhura për të dhe se ajo nuk guxon
të ndryshohet.
6. Kodifikimi
Sipas vëllimit të tyre, gjegjësisht sipas marrëdhënieve shoqërore që i
përfshinë, ligjet mund të jenë të ngushta dhe të gjera. Ato mund të
përfshijnë vetëm një marrëdhënie shoqërore por edhe një tërësi të madhe
sferash të asaj marrëdhënie. Madje në rrethana të caktuara ka ekzistuar
dëshira që jeta e tërësishme shoqërore të përfshihet me një ligj të vetëm
të madh ashtu që tërë sistemi juridik të futet në atë ligj të vetëm.

121. 120
Kuptohet një gjë e tillë praktikisht është e pamundur prandaj edhe nuk
ka mundur të krijohet kurrë plotësisht. Ndërkaq, nevoja për ligje
relativisht të mëdha të cilat do të përfshinin një fushë të tërë të
marrëdhënieve të ngjashme shoqërore ekziston edhe së këndejmi ligje të
tilla edhe hartohen, kështu që pothuaj në të gjitha sferat e drejtësisë ka
ligje të tilla. Këto ligje të mëdha që përfshijnë një fushë të tërë madje
edhe shumë fusha të drejtësisë gjegjësisht degë të drejtësisë (për
nocionin e degës juridike do të flasim më vonë kur do të bëhet fjalë për
sistemin juridik), quhen kode, kurse nxjerrja e kodeve të tilla quhet
kodifikim. Në historinë e shtetit dhe së drejtës për këto kodifikime
mësohet në drejtësi të ndryshme duke filluar nga Hamurabi deri tek
Napoloni e këndej. Atje theksohen edhe rrethanat që kanë sjellë deri tek
ajo. Këtu vetëm po përmendim se nevoja për kodifikim ndjehet edhe tek
ne dhe madje ne pjesërisht e kemi përmbushur këtë me nxjerrjen e
ligjeve të mëdha të së drejtës penale, procedurës gjyqësore (penale dhe
civile), administrative dhe kuptohet para së gjithash të drejtën
kushtetuese.
Kapitulli VII
AKTI JURIDIK
1. Aktet njerëzore në raport me të drejtën
Aktet njerëzore në raport me të drejtën mund të ndahen në të lira dhe në
të rregulluara me ligj. Aktet e lira janë ato në drejtim të të cilave ligji ua
lë lirinë e plotë subjekteve, gjegjësisht nuk përcakton se si duhet të
sillen. Këto veprime mund të konsiderohen të rregulluara me normë deri
në atë masë sa e përcakton atë se është e lirë (e ashtuquajtura e drejtë
negative e normimit). Veprimet e rregulluara me ligj janë ato që
rezultojnë nga norma ligjore gjegjësisht ato të cilat norma ose i urdhëron
ose i ndalon ose i lejon. Veprimet e lejueshme përbëjnë esencën e
autorizimit (e drejta subjektive dhe kompetente), veprimet e urdhëruara
përbëjnë përmbajtjen e obligimeve ligjor, kurse veprimet e ndaluara
përbëjnë kundërvajtjet (deliktet). Në pikëpamje të strukturës, kemi
vërejtur se veprimet njerëzore janë ose psikike ose trupore (fizike).
Veprimet psikike janë akt ligjor apo akt tjetër psikik gjegjësisht gjendje
psikike. Ato vetëm në raste jashtëzakonisht të rralla bëjnë pjesë në
grupin e veprimeve të ndaluara sepse është vështirë që ato të urdhërohen
sepse urdhëresat në to nuk mund të ndikojnë shumë që ato të kryhen
apo të mos kryhen.
2. Nocioni i aktit juridik (ligjor)
Akti juridik si akt psikik, zakonisht i kundërvihet veprimit material të
njerëzve i cili është akt trupor (fizik). Ky akt psikik është nxjerrje e
vendimit të caktuar i cili ose përmban normë të caktuar, rregull të

122. 121
sjelljes apo paraqet kusht për zbatimin e ndonjë norme tjetër. Së
këndejmi akti juridik zakonisht konsiderohet akt vullneti prandaj edhe
quhet kështu, deklarim i vullnetit. Në të vërtetë, meqenëse çdo vendim i
vullnetit është i caktuar në një farë mënyre dhe pasi që ato mënyra
mund të jenë të ndryshme, kurse akti juridik është i përcaktuar me
arsyen, së këndejmi më parë mund të thuhet se ky është më tepër akt i
arsyes sesa akt i vullnetit. Vullneti prandaj vetëm i shtohet një
përmbajtjeje e cila është e përcaktuar me arsyen. Meqenëse akti juridik
është akt psikik, ai i ka dy cilësi të cilat e vështirësojnë veprimin e tij
efikas në sistemin juridik. Së pari, ai është akt i brendshëm të cilin si të
tillë nuk mund ta kuptojnë njerëzit tjerë dhe së dyti, ai është
afatshkurtër për shkak se përjetimet psikike ndërrohen shpejtë njëra pas
tjetrës. Kur psikika krijon një akt juridik, kur nxjerrë një vendim, atëherë
ajo kalon në akt tjetër. Një akt i pa hetueshëm dhe afat shkurtër nuk do
të mund të nxiste kurrfarë veprimi në sistemin juridik sepse për këtë
është e nevojshme që ai të ndjehet dhe të zgjatë më shumë. Së këndejmi
prandaj përdoren mjete të caktuara që ai të shprehet së jashtmi
gjegjësisht të materializohet dhe kështu në njërën anë të bëhet i
kapshëm njerëzve që ata të mund ta njohin kurse në anën tjetër, të
mund të zgjatë më shumë. Kështu mund të thuhet se çdo akt juridik
përbëhet nga 2 elemente; atij të brendshëm – aktit psikik dhe atij të
jashtëm – materializues të atij akti psikik.
Akti materializues juridik është ai me të cilin do të ketë punë në jetën
juridike i cili vërtetë vepron në drejtësi prandaj për këtë shkak, me emrin
akt juridik zakonisht nënkuptohet mu ajo shprehja e jashtme e aktit
psikik e jo akti psikik. Akti i materializuar ndahet nga akti i tij psikik dhe
fiton një pavarësi të caktuar në raport me të. Ai, sidomos nëse zgjatë,
paraqitet si krijesë e posaçme, i pavarur jo vetëm nga subjekti por edhe
nga akti i tij psikik.
2.1. Akti normativ juridik
Një lloj të veprimit juridik apo akti në kuptimin më të gjerë të kësaj
përbëjnë aktet normative juridike: veprimet juridike me të cilat krijohen
kërkesat specifike shoqërore të cilat i quajmë “norma juridike”. Këto
veprime mund të jenë, duke pasur parasysh bazën psiko-fizike të tyre
ose akte gjuhësore, të folurit dhe shkrimi ose akte materiale – p.sh.
vendosja e shenjave të komunikacionit dhe lëvizjet e policit në
komunikacion, veprimet konkludente të palëve, deklarimi me ngritje
dore, shenjat me tinguj në procesin e punës ose në luftë etj. Të gjitha
këto akte zhvillohen kryesisht sipas rregullave të caktuara të procedurës
(kompetenca, propozimet, dëshmimet, shqyrtimet dhe vendimmarrjet,
formulimet dhe kumtimet e vendimeve etj) të cilat janë të vendosura me
ndonjë akt më të lartë normativ juridik. Ato janë publike apo private
varësisht prej subjekteve të cilat i nxjerrin ato, dhe legale ose ilegale

123. 122
varësisht nga përputhshmëria e tyre me normat juridike materiale dhe
procedurale, kurse mund të jenë edhe të përgjithshme dhe individuale.
3. Forma e aktit material
Siç kemi theksuar veprimet psikike janë akt juridik. Ato rezultojnë nga
aktet njerëzore të cilat i rregullon e drejta. Të gjitha ato veprime janë të
përcaktuara si për nga përmbajtja (materia) ashtu edhe për nga forma, e
sidomos aktet juridike dhe veprimet (aktet) materiale.
Midis akteve të organeve shtetërore megjithatë sidomos aktet e aplikimit
të dhunës fizike janë të rregulluara hollësisht. Rreptësisht sipas
rregullave, asnjë organ i cili zbaton dhunë nuk guxon ta bëjë atë
arbitrarisht dhe sipas vlerësimit të tij por vetëm në mënyrën e saktë dhe
precize në bazë të ekzekutimit të ndonjë akti paraprak juridik i cili në
mënyrë precize përcakton mënyrën e zbatimit të aktit të dhunës. Tri
elementet të cilat i përmban çdo formë e aktit juridik janë: 1. kompetenca
e subjektit për nxjerrjen e tij, 2. procedura e nxjerrjes dhe 3.
materializimi i aktit.
3.1. Kompetenca për nxjerrjen e aktit juridik
Kompetenca për nxjerrjen e aktit juridik është autorizim i subjekteve të
caktuara për të nxjerrë akte të caktuara. Për çdo akt përcaktohet
subjekti i cili do ta nxjerrë atë. Kryesisht janë dy lloje të këtyre
subjekteve: organet shtetërore dhe subjektet joshtetërore. Se cili subjekt
do të jetë kompetent për aktin e caktuar varet nga shumë rrethana për të
cilat kemi folur kur është bërë fjalë për krijimin e së drejtës. Kompetenca
i jepet atij subjekti për të cilin konsiderohet se më së miri do ta nxjerrë
aktin sidomos kur kihen parasysh interesat e klasës sunduese. Së
këndejmi ndarja e mire e kompetencave është kusht shumë i
rëndësishëm që akti të jetë i nxjerrë më së miri gjegjësisht që ai të nxirret
ashtu siç i përgjigjet interesit të klasës sunduese.
Së këndejmi prandaj pasojnë edhe sanksionet e rënda për shkeljen e
kompetencave. Subjektet të cilave u është lënë në kompetencë lloji i
caktuar i akteve shpeshherë specializojnë në 3 grupe për nxjerrjen e tri
llojeve të akteve juridike shtetërore – ligjvënëse, administrative dhe
legjislative (gjyqësore). Organet përkatëse janë të organizuara në atë
mënyrë që u sigurohet nxjerrja e akteve të tyre në mënyrën më të mirë.
3.2. Procedura
Procedura sipas së cilës krijohet akti përfshin: ato veprime konkrete me
anën e së cilave krijuesi i aktit (adresanti) duhet të veprojë me rastin e
nxjerrjes së tij. Ato veprime gjithashtu kanë për qëllim që të sigurojnë që
akti të nxirret në mënyrën më të mirë. Të tilla janë p.sh. dispozitat që një

124. 123
akt mund të jetë nxjerrë vetëm pas dëgjimit të caktuar të ndonjë subjekti
apo pas debatit kontraindikator apo me qasje të lirë publikut etj.
Mënyrat e nxjerrjes së akteve janë të numërta gjë që studiohet në kuadër
të shkencave konkrete – juridike siç është normoteknika (teknika e
hartimit të normave juridike). Procedura ka për qëllim ose të kontestojë
ose të përshpejtojë nxjerrjen e aktit apo të mundësojë grumbullimin e të
gjitha fakteve në bazë të të cilave duhet të nxirret akti dhe analizimi i
mjaftueshëm dhe i mirë i tij, apo të mundësojë ndikimin e faktorëve
subjektiv në nxjerrjen e aktit në mënyrë që ai të jetë në tërësi i
harmonizuar me interesat objektive të klasës sunduese (udhëheqëse).
Nëse procedura nuk është më parë e përcaktuar, atëherë ai është i lirë
gjegjësisht ai që e nxjerrë aktin është i lirë që ta përcaktojë.
3.3. Materializimi
Materializimi i aktit është veprimi trupor (fizik) me të cilin akti shprehet
së jashtmi, si dhe mjeti material përmes të cilit sigurohet qëndrimi
(zgjatja eventuale e tij). Më së shpeshti akti shprehet me gjuhë. Mirëpo,
kjo mund të bëhet edhe me veprime të tjera – lëvizje të ndryshme. Mjeti
me të cilin sigurohet zgjatja e aktit të caktuar është i paraparë për ato
akte të cilat duhet të zgjasin. Ky mjet duhet të jetë i lehtë sensualisht, i
kujdesshëm dhe relativisht i qëndrueshëm. Më së shpeshti kjo është
shkresa (në letër, në gur etj.) në këtë mënyrë sigurohet që aktin ta
kuptojnë ata të cilët për të kanë interes dhe ta kuptojnë saktë dhe kurdo
që dëshirojnë (nëse akti është afatgjatë), e jo vetëm në momentin e
nxjerrjes së tij gjegjësisht materializimit të tij.
4. Përmbajtja (materia) e aktit juridik
Përmbajtja e aktit juridik ka dy pjesë: kryesoren dhe sekondaren.
Elementi kryesor është një vendim i arsyeshëm dhe vullneti (i
ashtuquajtur deklarata e vullnetit) të cilat shkaktojnë pasoja të caktuara
juridike do të thotë sjellin ndryshime në sistemin juridik që praktikisht
do të thotë krijojnë, ndryshojnë apo anulojnë të drejtat dhe obligimet e
caktuara të subjekteve juridike gjegjësisht marrëdhëniet juridike
ndërmjet tyre. Sipas elementit kryesor të përmbajtjes aktet juridike
ndahen në dy lloje themelore – në akte me të cilat krijohen normat
juridike dhe në akte me të cilat parashtrohen kushtet për zbatimin e
normës juridike. Aktet me të cilat krijohen normat juridike përmbajnë
normën përkatëse juridike e cila është e krijuar me vendim të vullnetit i
cili përbën esencën e aktit. Aktet me të cilat parashtrohen kushtet për
zbatimin e normës juridike përmbajnë vendimin gjegjësisht deklaratën e
vullnetit e cila është e paraparë në prezumimin e ndonjë norme juridike
si kusht për zbatimin e saj. Elementet tjera sekondare të përmbajtjes së
aktit juridik janë shënimi i vet aktit në mënyrë që sa më saktë të
përcaktohet vendi i tij në sistemin juridik e me këtë edhe veprimi i tij.

125. 124
Aktet me të cilat krijohen normat juridike ndahen: në njërën anë, në të
përgjithshme dhe individuale, kurse në anën tjetër, në të tilla me të cilat
krijohet norma e plotë juridike dhe në ato me të cilat krijohet vetëm një
element i normës juridike. Të përgjithshme janë aktet juridike të cilat
kanë të bëjnë me normat e përgjithshme juridike, kurse individuale ato
me të cilat nxirren norma juridike individuale (veç e veç).
Zakonisht aktet e përgjithshme janë të plota, kurse ato individuale jo të
plota (jo të tërësishme), mirëpo ka edhe akte individuale të tërësishme
me përjashtime. Edhe aktet e përgjithshme edhe individuale më tutje
ndahen në lloje të ndryshme për të cilat do të flasim më vonë.
Për çdo shkelje të dispozitave për formën dhe përmbajtjen e aktit juridik
zbatohen sanksionet ndaj aktit kurse shpeshherë edhe ndaj subjektit i
cili e ka nxjerrë aktin. Ekziston parregullsia formale e aktit në rastet kur
nxirret në formë tjetër nga ajo që është rregulluar (e ka nxjerrë atë p.sh.
subjekti jokompetent apo sipas procedurave të tjera nga ato që janë
paraparë), kurse parregullsia përmbajtsore (materiale) – atëherë kur
përmbajtja e tij është e kundërt me atë e cila është përcaktuar me ligj
(p.sh. është e ndaluar kontrata për shit-blerje të mallit të caktuar, kurse
ai megjithatë e ka lidhur kontratën).
5. Nocioni formal dhe material i aktit juridik
Të gjitha aktet të cilat kanë formën e njëjtë bëjnë pjesë në të njëjtin lloj të
akteve juridike siç është rasti edhe me të gjitha aktet të cilat kanë të
njëjtën përmbajtje. Prandaj, secili akt i përket llojit të caktuar të aktit
juridik si për nga forma ashtu edhe për nga përmbajtja (materia). Për
këtë arsye për secilin akt juridik mund të krijohen dy nocione prej të
cilave me njërin mund të përfshihet forma e tij kurse me tjetrin
përmbajtja e tij. Nocioni i parë quhet formal kurse i dyti quhet nocion
material i aktit juridik.
Për përcaktimin e nocionit formal të aktit juridik elementi më i
rëndësishëm është kompetenca e subjektit. Vetëm në rend të dytë
qëndron procedura. Së këndejmi në llojin e njëjtë të akteve juridike, në
kuptimin formal, bien të gjitha aktet për nxjerrjen e të cilave është
kompetent i njëjti subjekt. Në qoftë se për dy lloje të akteve është
kompetent i njëjti subjekt atëherë procedura për nxjerrjen e tyre është e
ndryshme, prandaj ata edhe bien në dy lloje të ndryshme të akteve.
Forma e aktit juridik është e rregulluar sipas përmbajtjes prandaj këtu
edhe pohohet se përmbajtja është më e rëndësishme sesa forma dhe se
përmbajtja e përcakton atë. Sepse, edhe subjekti kompetent, edhe
procedura për nxjerrjen e aktit dhe materializimi i tij para së gjithash
përcaktohen sipas përmbajtjes së aktit.

126. 125
Në qoftë se akti sipas përmbajtjes është më i rëndësishëm, atëherë ai u
jepet në kompetencë numrit më të vogël të subjekteve të afta për ta
nxjerrë, dhe procedura është aq më e rreptë, më e ngadalshme, më e
kujdesshme, dhe mjetet për materializimin e aktit janë më afatgjate dhe
më të besueshme.
6. Fuqia juridike (veprimi ligjor) e aktit
Çdo akt juridik siç e cekëm më lartë ka fuqinë e caktuar juridike në
raport me aktet tjera. Kjo në të vërtetë do të thotë se secili akt ka vendin
e caktuar në hierarkinë e akteve juridike dhe së këndejmi ka edhe
shkallën e caktuar të ndikimit në aktet tjera sikurse që prapë, është i
detyruar të bartë masën e caktuar të ndikimit nga aktet tjera mbi të.
Sa më të lartë që zë vend në hierarki akti juridik, aq edhe do të ketë më
të madhe fuqinë juridike dhe e kundërta. Akti me fuqi më të madhe
juridike ndikon në akte me fuqi më të vogël juridike në atë kuptim që
këta duhet të jenë të harmonizuar me të, pra nuk guxojnë të jenë në
kundërshtim (kolizion). Kurse ai vet, prapë, duhet të jetë në harmoni me
aktin që ka fuqi më të madhe juridike nga ajo e tij. Kuptohet, akti me
fuqi më të madhe juridike (kushtetuta) nuk ka asnjë akt mbi të, së
këndejmi pra ajo edhe mund të shqiptojë siç dëshiron, dhe në këtë
mënyrë duke mos u kujdesur për harmonizim me ndonjë akt tjetër. E
kundërta akti me fuqi më të vogël juridike nuk ka kurrfarë ndikimi në
aktet tjera, ndikimi i të cilit shprehet vetëm në akte materiale të cilat
aplikohen në bazë të tij.
Fuqia juridike është masa e ndikimit gjegjësisht e veprimit të një akti
juridik mbi aktet tjera të cilat më së tepërmi varen nga forma e tij, siç
kemi theksuar më lartë, në radhë të parë nga subjekti i cili është
kompetent për ta nxjerrë aktin kurse në radhë të dytë nga procedura e
nxjerrjes.
7. Marrëdhënia ndërmjet aktit psikik dhe shprehjes së tij të jashtme
Shprehjen e jashtme të materializuar të aktit juridik të brendshëm psikik
njerëzit e njohin në mënyrë të caktuar varësisht nga ajo se si është bërë
materializimi (nëse akti është i shprehur me gojë ai dëgjohet; nëse është
shprehur me shkrim ai lexohet etj. ) por, kuptohet akti i jashtëm shërben
vetëm për ta shprehur të brendshmin, ai është mjet me anën e të cilit
akti i brendshëm shprehet. Kjo është e qartë dhe nuk shkakton probleme
përderisa nuk paraqitet mospajtimi gjegjësisht dyshimi në
përputhshmëri ndërmjet aktit të brendshëm dhe shprehjes së tij të
jashtme.

127. 126
Për detyrën e dytë dhe pjesërisht të tretën do të flasim në vijim.
Rasti më i thjeshtë i mospajtimit të shprehjes së jashtme me esencën e
brendshme të aktit juridik dhe i vetmi i cili paraqet mospajtim të tillë
juridik është kur akti i brendshëm psikik (vendimi, “vullneti”) realisht
ekziston, është plotësisht i përcaktuar, mirëpo është shprehur në mënyrë
të pasaktë. Kjo quhet gabim në të shprehur.
8. Nxjerrja e aktit juridik
Një nga karakteristikat e sistemit juridik është se ai rregullon vet
gjendjen e vet. Në bazë të kësaj pra del se ai krijon vetveten. Për këtë
arsye shikuar formalisht drejtësia përbën një dukuri autonome, e cila
vetveten e krijon. Kuptohet, kjo ashtu është vetëm nëse shikohet së
jashtmi. Realisht, drejtësinë e krijojnë forcat e caktuara të klasave
shoqërore siç e kemi parë më lart. Mirëpo, ato këtë e bëjnë sipas
rregullave të cilat i normon vetëm drejtësia.
Praktikisht kjo do të thotë se normat juridike konsiderohen akte juridike
kurse vetë nxjerrja e aktit juridik rregullohet me ndonjë akt tjetër
paraprak juridik (ligjor).
9. Llojet e akteve juridike
9.1. Akti i përgjithshëm juridik (burimi i së drejtës)
Për ta kuptuar sistemin juridik më e rëndësishmja është ndarja e akteve
juridike në të përgjithshme dhe individuale. Rëndësia e kësaj ndarjeje ka
mundur të shihet nga shpjegimi i rëndësisë dhe ndërlidhjes reciproke të
normave juridike të përgjithshme dhe individuale. Normat juridike
individuale rezultojnë nga ato të përgjithshmet dhe u nënshtrohen atyre
kurse kjo vazhdon edhe për aktet juridike. Aktet juridike të përgjithshme
janë më të larta sesa ato individuale dhe konsiderohen si “burime” të
atyre individuale, meqenëse këto të fundit rezultojnë nga ato gjegjësisht
nxirren në bazë të tyre. Së këndejmi, aktet e përgjithshme edhe quhen
“burime të së drejtës”.
Ndërkaq, termi burim i së drejtës ka dy kuptime dhe vetëm me njërin
prej tyre ai e shënon aktin e përgjithshëm juridik. Kuptimi i parë është i
ashtuquajturi burim material i së drejtës (burim i së drejtës në kuptim
material). Në atë kuptim ky term karakterizon apo shënon faktin
shoqëror nga i cili realisht lind ose prej të cilit “del” e drejta. Kuptimi i
dytë është burimi formal i së drejtës (burimi i së drejtës në kuptimin
formal). Sipas këtij kuptimi burimi i së drejtës shënon aktin e
përgjithshëm juridik gjegjësisht mjetin me anën e të cilit shprehet burimi
material i së drejtës.

128. 127
9.2. Akti individual juridik
9.2.1.Nocioni i aktit juridik individual
Siç e kemi cekur akti individual juridik është ai akt juridik i cili përmban
apo krijon normën individuale qoftë në tërësi, qoftë pjesërisht. Nevoja e
ekzistimit të akteve individuale është shumë e madhe sepse me normën e
përgjithshme në aktin e përgjithshëm (burimin e së drejtës) nuk është
gjithmonë e mundur të përcaktohet kështu sjellja e njerëzve në të gjitha
situatat individuale (të cilat shpesh janë të llojllojshme), dhe nuk është e
mundur që subjektet e së drejtës vërtetë ta dinë në mënyrë precize se si
duhet të sillen. Ndonëse më së shpeshti ekziston një varg i tërë aktesh të
përgjithshme, në pikëpamje hierarkike, të cilat nxirren në bazë të të
njëjtave fakte shoqërore, ashtu që aktet më të vogla gjithnjë e më tepër
konkretizojnë normat e përgjithshme të përmbajtura në aktet më të larta,
prapëseprapë ato norma të përgjithshme për nga vet natyra e tyre
shpeshherë mbeten relativisht të papërcaktuara dhe nuk mund të
zbatohen pa u përshtatur paraprakisht çdo situate individuale me akt
individual gjegjësisht normë individuale. Në të vërtetë, krahas normave të
përgjithshme të cilave domosdo u duhet të jenë të konkretizuara e aktin
individual që të mund të realizohen, zbatohen, ekziston edhe një varg
normash të përgjithshme të cilave kjo nuk u duhet dhe të cilat munden
menjëherë drejtpërsëdrejti të realizohen pa pasur nevojë që të
konkretizohen me normën individuale. Kemi tërhequr vëmendjen se akti
individual në të drejtën e zhvilluar moderne sipas rregullit nxirret në
bazë të aktit të përgjithshëm mirëpo kjo edhe nuk është e domosdoshme
kur është fjala për vakuum juridik (ligjor). Me nxjerrjen e aktit individual
kryhet procesi i krijimit të normës juridike gjegjësisht elementit normativ
të sistemit juridik dhe mbetet ekzekutimi i tyre me veprimet trupore
(fizike) të njerëzve në marrëdhëniet juridike ndërmjet tyre – subjekteve të
së drejtës.
9.2.2.Llojet e akteve juridike individuale në bazë të normës të cilën
ato e përmbajnë
Në qoftë se vështrohet përmbajtja e aktit juridik individual dhe nëse
kihet parasysh struktura e normës së përgjithshme juridike në bazë të së
cilës edhe nxirret norma juridike individuale me anë të aktit juridik
individual duke pasur parasysh se norma e përgjithshme juridike ka dy
elemente normative – dispozicionin dhe sanksionin aktet juridike
individuale ndahen në dy grupe:
1. Në ato të cilat formojnë normën (gjegjësisht elementet normative –
dispozicionin dhe sanksionin) dhe
2. Ato të cilat krijojnë vetëm elemente të caktuara të vërtetuara në
prezumimin e normës juridike.

129. 128
Nëse ndalemi vetëm në të drejtat të cilat rezultojnë nga akti juridik
atëherë është e mundur të supozohen dy lloje kryesore të akteve të tilla si
vijon:
1. aktet plotësisht individuale të cilat krijojnë të dy elementet normative,
- pra dispozicionin individual dhe sanksionin individual;
2. aktet jo të tërësishme individuale të cilat krijojnë vetëm dispozicionin
individual apo sanksionin, prandaj edhe ndahen në dy nënlloje
përkatëse.
Kuptohet se me këtë rast vetvetiu ky krijim, nëse ekziston norma e
përgjithshme në bazë të së cilës ai kryhet nuk paraqet asgjë tjetër veçse
përpunim gjegjësisht konkretizim të elementeve përkatëse të normës së
përgjithshme, e kurrsesi krijimin e saj plotësisht të lirë.
Akti shtetëror me të cilin përcaktohet sanksionin individual në të
shumtën e rasteve është akt gjyqësor. Meqenëse akti individual i
tërësishëm nuk dallohet mjaft nga ai jo i tërësishëm, varësisht se kush e
nxjerr atë ai në praktikë konsiderohet, ose akt administrativ ose akt
gjyqësor.
Kjo ndërkaq, mund të ketë pasoja të dëmshme për implementim të mirë
të saj e gjithsesi edhe ne na pamundëson që ta shohim strukturën e
vërtetë të sistemit përkatës juridik.
Ne këtu aktet e përmendura do t’i paraqesim sipas radhës – së pari ato të
tërësishmet (të plotat), pastaj ato jo të plota.
Akti individual juridik jo i plotë (jo i tërësishëm)
Aktet e tilla në sistemin juridik janë shumë të rralla, për arsye se
dispozicioni dhe sanksioni dallojnë aq tepër ndërmjet veti saqë
përcaktimi i dispozicionit individual duhet të ndahet nga përcaktimi i
sanksionit individual në atë mënyrë që autorizimi gjegjësisht kompetenca
për këtë do t’u jepet subjekteve të ndryshme atëherë kur do të jenë ndarë
këto dy akte, subjektet të cilat i nxjerrin ato mund të specializojnë për
kompetencat e tyre të cilat gjithashtu kërkojnë edhe procedurë
krejtësisht të ndryshme. Kjo ndarje është e nevojshme edhe për arsye se
sanksioni individual mund të caktohet vetëm kushtimisht me aktin i cili
e përcakton dispozicionin individual, sepse në momentin e nxjerrjes së tij
ende nuk ekziston kushti për sanksion – shkelje – as nuk është e ditur
se do të jetë ai i krijuar. Shqiptimi i sanksionit për këtë arsye arrin më
vonë dhe nuk mund të zbatohet me të njëjtin akt. Së këndejmi
subjekteve të caktuara vetëm në raste të jashtëzakonshme u jepet
kompetenca që me një akt të njëjtë të përcaktojnë edhe dispozicionin
individual dhe sanksionin individual.

130. 129
Akti individual juridik jo i plotë
Fjala është për aktin individual juridik jo të plotë i cili përcakton
dispozicionin qoftë me rastin e përpunimit të dispozicioni të normës së
përgjithshme, qoftë kur është rasti për vakuum ligjor (juridik), përcakton
në mënyrë të pavarur.
Më herët kemi vërejtur se përse dhe kur është e nevojshme që me aktin
individual të përcaktohet dispozicioni individual. Për realizimin e pjesës
më të madhe të dispozicioneve janë të domosdoshme aktet e këtilla
individuale. Përderisa sistemi juridik mund të merret me mend pa aktet
të cilat e caktojnë sanksionin individual (ky do të ishte sistemi pa delikte,
për arsye se sanksionet e normave të përgjithshme do të ishin të
mjaftueshme për pengimin e delikteve), ndonëse një sistem i tillë në
realitet nuk mund të ekzistojë (gjatë luftës së klasave), është e pamundur
të merret me mend një sistem i tillë i cili do të mund të rregullonte tërë
jetën juridike vetëm me dispozicionet e normave të përgjithshme. Aktet
individuale të cilat caktojnë dispozicionet janë të nevojshme për çdo
sistem juridik. Madje më parë mund të merret me mend sistemi juridik
pa kurrfarë normash të përgjithshme sesa pa norma individuale. Tashmë
u cek se kompetenca e nxjerrjes së akteve të këtilla individuale ndahet
ndërmjet organeve shtetërore dhe subjekteve joshtetërore. Cila akte do
t’u jepen njërit apo tjetrit subjekt në kompetencë varet nga rrethanat për
të cilat kemi folur më lartë. Për çdo subjekt të tillë kompetent
përcaktohet forma e posaçme e aktit të tij. Kështu që për aktin e njëjtë
përmbajtjesor ekzistojnë dy akte formalisht të ndryshme gjegjësisht dy
akte në kuptimin formal të cilat janë: akti administrativ dhe puna
juridike (ligjore). Përjashtimisht, dispozicioni mund të përcaktohet edhe
me aktin gjyqësor (nëse ekziston kontesti ashtu siç theksohet në të).
9.2.3.Llojet e akteve juridike individuale në bazë të asaj se cili organ
i nxjerrë ato
Akti administrativ
Akti administrativ në kuptimin formal është çdo akt të cilin e nxjerrë
organi administrativ sipas procedurës së caktuar. Administrata është e
krijuar për të nxjerrë (krahas zbatimit të akteve të ndryshme materiale të
cilat janë në kompetencë të shtetit, para së gjithash akte të dhunës), akte
individuale me të cilat caktohet dispozicioni. Së këndejmi ajo edhe është
organizuar ashtu që në mënyrën më të mirë i nxjerrë ato akte. Për atë
organizim tashmë kemi shpjeguar – administrata është e përbërë nga
organet profesionale, burokratike të cilat sipas rregullit janë organe
inokos për të mundur që të punojnë më shpejtë, kurse shumë rrallë janë
kolektive, por edhe atëherë numri i anëtarëve të organeve të tilla është i

131. 130
vogël, dhe ajo është organizuar në pikëpamje hierarkike. Meqenëse
administrata është e krijuar që të nxjerrë akte të tilla individuale, për
këtë arsye në kuptimin material akti juridik është ai akt individual që e
përcakton dispozicionin. Kuptohet, përcaktimi i dispozicionit duhet të
paraprihet nga përcaktimi i ekzistimit të fakteve të cilat paraqesin kusht
për zbatimin e dispozicionit dhe të cilat janë të caktuara në prezumimin
e tij. Vërtetimi i këtyre fakteve për këtë arsye është element sekondar i
aktit juridik. Mirëpo, edhe këtu ka përjashtime. Ndonëse administrata
është e krijuar për të nxjerrë vetëm akte administrative në kuptimin
material, ajo së këndejmi është e organizuar në atë mënyrë që këtë ta
bëjë me suksesin më të mirë, megjithatë ndodh që asaj t’i jepen
kompetenca edhe për nxjerrjen e llojeve të tjera të akteve.
Ato akte të tjera, sipas rregullit, rregullisht janë lënë në kompetencë të
organeve tjera gjegjësisht subjekteve tjera. Kur administrata nxjerrë akte
të tilla, atëherë ato akte janë administrative vetëm në kuptimin formal,
sipas formës, e jo edhe në kuptimin material sipas përmbajtjes. Sipas
përmbajtjes, këto akte mund të jenë ose ligjvënëse (të përgjithshme) ose
individuale të plota apo më në fund akte gjyqësore. Përjashtimet
ekzistojnë në kuptimin që kur organi administrativ mund të nxjerrë akt i
cili për nga përmbajtja është punë juridike (ligjore). Akti i tillë është akt
juridik vetëm në kuptimin formal e jo edhe në atë material. Akti i tillë
p.sh. është vendosja e nëpunësve, i cili nuk obligon personin e emëruar
nëse ai me të nuk pajtohet. Kuptohet se organi administrativ mund të
nxjerrë akt i cili edhe sipas formës mund të jetë punë juridike (ligjore). Në
anën tjetër, prapë, në raste të caktuara subjekti joshtetëror mund të
ushtrojë pushtet. Në rastin e tillë ai në realitet nxjerrë akte të cilat për
nga përmbajtja janë akte juridike sepse obligojnë subjektin përkatës
edhe përkundër vullnetit të tij. Rast të tillë kemi p.sh. me të
ashtuquajturin pushtet prindëror, pushteti bashkëshortor (i burrit) etj.
Në drejtësinë moderne gjithnjë e më pak ka raste të dhënies së pushtetit
subjekteve joshtetërore.
Akti administrativ p.sh. është akt me të cilin individit i caktohet që në
kohën e caktuar të sjellë shumën e caktuar të tatimit apo të vijë në
kohën e caktuar në vendin e caktuar për të filluar shërbimin ushtarak
etj. Në çdo rast të tillë konkretizohen dhe precizohen dispozicionet e
normave të përgjithshme.
Një ndër parimet kryesore të punës së administratës është parimi i
ligjshmërisë gjegjësisht parimi që akti administrativ si individual duhet të
jetë domosdo konkretizim i akteve ekzistuese të përgjithshme. Ekzistojnë
përjashtime kur administrata nxjerrë akt administrativ për plotësimin e
vakuumeve juridike (ligjore). Është rast i shpeshtë kur akti administrativ
si dekret obligues i njëanshëm edhe zbatohet drejtpërdrejt me dhunë, të
cilën përndryshe e posedon organi administrativ. Puna juridike (akti

132. 131
privat) është akt individual i subjektit joshtetëror (individit apo
organizatës) e cila përcakton dispozicionin që për subjektin sjelljen e të
cilit e rregullon të bëhet obligim vetëm me shuarjen e tij. Përjashtimisht,
në formën e punës juridike mund të mbulohet akti administrativ për nga
përmbajtja gjegjësisht dispozicioni mund të jetë obligues për subjektet
edhe përkundër vullnetit të tyre. Kur themi këtu se punën juridike e bën
(apo e lidh) subjekti joshtetëror, atëherë me këtë mendojmë për secilin
subjekt i cili nuk është bartës i pushtetit shtetëror.
Shembuj të këtyre punëve juridike janë kontratat, testamenti, martesa
(dhepse në to ka edhe elemente të tjera) etj. Me këto akte juridike
konkretizohen dispozitat e normave të përgjithshme për martesën,
kontratën, trashëgiminë, gjegjësisht sidomos në rastin e fundit, ato
dispozicione zëvendësohen (për shkak se janë dispozitive).
Ka shumë lloje punësh juridike, varësisht nga kriteret e ndryshme sipas
të cilave ato radhiten. Ne tashti nuk do t’i hyjmë numërimit të tyre,
vetëm po tërheqim vërejtjen se për ne është më e rëndësishmja ndarja e
punëve juridike në punë të njëpalëshe dhe të dypalëshe (gjegjësisht
shumëpalëshe) të cilën veç e kemi cekë. Njëpalëshe janë ato punë të cilat
i nxjerrë vetëm njëra palë dhe e cila mund të jetë e përbërë nga një apo
më shumë subjekte (ky rasti i fundit është p.sh. lidhur me
bashkëpronarët). Këto akte janë të ngjashme me aktet administrative dhe
gjyqësore të cilat gjithashtu janë të njëanshme. Dypalëshe
(shumëpalëshe) janë punët të cilat i krijojnë së paku dy palë me
konkluzion të pajtueshëm (pajtueshmëria “e vullnetit”, siç thuhet për
këtë zakonisht). Këto janë kontratat.
Akti gjyqësor
Akti gjyqësor në kuptimin formal është akt të cilin e nxjerrë gjykata me
procedurë të posaçme gjyqësore, kurse në kuptimin material është akt
juridik individual me të cilin caktohet sanksioni. Kjo shumë qartë
rezulton nga ajo që u tha më lart. Mirëpo për të mundur të shqiptohet
sanksioni individual, paraprakisht duhet të vërtetohet se a ekziston
kushti për zbatimin e tij të paraparë në prezumimin e sanksionit,
gjegjësisht kundërvajtjes (deliktit). Për këtë arsye në aktin gjyqësor më
parë konstatohet ekzistimi i kundërvajtjes, deliktit, gjegjësisht sjelljes
kundërligjore (sjellja në kundërshtim me dispozicionin), e mandej
caktohet sanksioni. Nëse gjykata konstaton se kundërvajtja apo delikti
nuk ekziston, ajo atëherë nuk shqipton kurrfarë sanksioni me ç’rast akti
gjyqësor mbetet jo i plotë.
Së këndejmi, akti i plotë gjyqësor përbëhet nga këto dy elemente:
konstatimi i kundërvajtjes dhe shqiptimi i sanksionit. Akti jo i plotë
gjyqësor përbëhet nga dy elemente tjera: konstatimi se kundërvajtja apo

133. 132
delikti nuk ekziston dhe vendimi se sanksioni nuk mund të zbatohet.
Përjashtimisht, mund të nxirret vendimi se sanksioni nuk mund të
zbatohet, ndonëse është konstatuar se delikti ekziston. Edhe në aktin e
plotë dhe jo të plotë gjyqësor elementi i parë është konstatimi i një fakti
kurse tjetri vendimi (caktimi i rregullave të sjelljes, normave).
Në të shumtën e rasteve gjykata konstaton ekzistimin e deliktit vetëm
atëherë kur ekziston kontest ndërmjet dy palëve rreth asaj, kur njëra
palë pohon se ekziston delikti apo kundërvajtja dhe kërkon që të
caktohet sanksionin kurse pala tjetër e mohon këtë.
10. Ligjshmëria
10.1. Nocioni i parimit të ligjshmërisë
Siç kemi vërejtur sistemi juridik përbëhet nga shumë elemente – nga
aktet juridike dhe normat e krijuara me to si dhe nga aktet materiale të
sjelljes njerëzore. Të gjitha këto elemente janë të renditura në nivele
hierarkie ashtu që disa janë më të larta kurse të tjerat më të ulëta. Kjo do
të thotë se njëra palë duhet të jetë në harmoni me ato më të lartat të cilat
u caktojnë formën dhe përmbajtjen ndërsa aktet materiale (sjellja
njerëzore) duhet të jenë në pajtim edhe me aktet e përgjithshme dhe
individuale të cilat e përcaktojnë sjelljen. Kjo hierarki harmonizon të
gjitha këto elemente të numërta apo të shumta në një tërësi të vetme
unike, pra në sistemin unik juridik dhe kështu mundëson veprimin e tij
si mjet unik në duar të klasës sunduese (udhëheqëse) për mbrojtjen e
interesave të saja klasore. Parimi i ligjshmërisë përbëhet qëndron në atë
se të gjitha elementet më të ulëta të sistemit juridik duhet të
harmonizohen me elementet më të larta përkatëse.
10.2. Ligjshmëria e aktit juridik
I ligjshëm quhet ai akt (juridik apo material) i cili është në harmoni me
aktin më të lartë se vet, kurse i paligjshëm (apo kundërligjor) ai akt i cili
nuk është në harmoni me aktin më të lartë i cili paraqet shkelje të aktit
më të lartë. Akti kundërligjor është shkelje e sistemit juridik, dukuri jo e
shëndoshë, e cila rrënon tërësinë e tij dhe interesat e klasës sunduese
(udhëheqëse).
Së këndejmi, është e kuptueshme se aktet kundërligjore nuk mund të
qëndrojnë në sistemin juridik dhe se kundër tyre ndërmerren masa që
kanë për qëllim hedhjen e tyre jashtë këtij sistemi apo sa më tepër që
është e mundur të zvogëlojnë ndikimin e tyre të dëmshëm në sistem.

134. 133
Kapitulli IX
MARRËDHËNIA JURIDIKE
1. E drejta, norma juridike, marrëdhënia juridike
Në shikim të parë “për të drejtën” zakonisht lindin parafytyrimet mbi këtë
apo atë sistem dhe metodë ligjvënëse, për përmbledhjet dhe kodet ligjore
për normat të cilat rregullojnë jetën shoqërore për akëcilin paragraf etj.
Një parafytyrim i tillë është karakteristikë e tillë e praktikantit juridik për
të cilin procesi historik i “objektivizimit” të ideologjisë që moti ka
përfunduar, i cili në të drejtën, para së gjithash sheh materialin filozofik
të caktuar racionalist i cili duket se ka zhvillimin e vet autonom dhe në
atë zhvillim parapërcakton qenien sociale.
Në anën tjetër, pikëpamja e tillë nuk është realitet as për ata jurist të
cilët, duke filluar nga pozicionet e rregullta për nevojën e vendosjes së
lidhjes ndërmjet nocionit të së drejtës dhe nocionit të shtetit, synojnë atë
që për këtë arsye e paramendojnë të drejtën para së gjithash si dëshmim
të vullnetit të shtetit – dhunë ndaj së jashtmes gjegjësisht siç thuhet
zakonisht të normave juridike (ligjore). (Do të vërejmë në thonjëza këtë:
nëse në rastin e parë fjala është kryesisht për këto apo ato devijime
“civile”, për procesin e objektivizimit të së drejtës private, atëherë në
rastin e dytë pikënisje është e drejta shtetërore e cila zhvillohet si
disiplinë e pavarur). Definitivisht, të mendimit të njëjtë janë edhe shumë
teoricienë marksistë të cilët fillojnë nga nocioni i klasores – i cili për këtë
arsye i vendos edhe normat klasore të shtetit.
2. Nocioni i marrëdhënies juridike (ligjore)
Përveç normës juridike edhe marrëdhënia juridike bën pjesë në nocionet
qendrore të doktrinës juridike apo të shkencës juridike. Në të vërtetë e
drejta nuk shterohet vetëm në përcaktimet normative por ajo
interpretohet edhe si lidhje konkrete ndërmjet njerëzve apo thënë më
saktë si lidhje ndërmjet dy apo më tepër subjekteve të së drejtës.
Marrëdhënie juridike është çdo marrëdhënie shoqërore e cila është e
rregulluar me norma juridike kurse e dimë se ato norma të cilat janë të
vërtetuara me sistemin juridik dhe të cilat duhet të zbatohen sepse pas
tyre qëndron shteti me forcën e instrumentalizuar legjitime. Të gjitha
organet dhe personat të cilët veprojnë në marrëdhënien juridike janë të
obliguar që të sillen sipas atyre normave që përmbahen në marrëdhëniet
juridike gjegjësisht në normat me të cilat rregullohet marrëdhënia
përkatëse juridike. Nga kjo rrjedh se marrëdhënia juridike është çdo
marrëdhënie që vendoset ndërmjet së paku dy personave (fizik apo
juridik) të cilët përfaqësojnë subjekte të marrëdhënies juridike.
Marrëdhënia juridike ka elementet e veta themelore që e karakterizojnë

135. 134
atë duke i dhënë karakteristikat e posaçme të cilat disa marrëdhënie
shoqërore që nuk janë juridike, gjithsesi nuk i kanë. Normat juridike të
krijuara me aktet juridike realizohen në marrëdhëniet shoqërore
gjegjësisht në sjelljet e njerëzve ndaj të tjerëve.
E drejta është rregullator i atyre marrëdhënieve shoqërore kurse
rregullimi i tyre në mënyrë të caktuar pikërisht është edhe qëllimi i së
drejtës. Mirëpo, siç kemi vërejtur, nuk janë të gjitha marrëdhëniet
shoqërore të rregulluara me ligj. Shumë të numërta janë marrëdhëniet
shoqërore të cilat janë të rregulluara me disa norma të tjera, e jo me ato
juridike (ligjore). Së këndejmi rezulton nocioni marrëdhënie juridike:
marrëdhënia juridike është ajo marrëdhënie shoqërore e cila është e
rregulluar me të drejtën, normat e së drejtës gjegjësisht marrëdhënia në
të cilën njerëzit janë të obliguar që të sillen sipas normave juridike
(ligjore).
Marrëdhëniet juridike, pra janë një shkallë e nevojshme në procesin e
realizimit të normave juridike, dhe pjesë përbërëse e domosdoshme e
sistemit. Përmes tyre pjesa normative e sistemit juridik – normat juridike
– ndërlidhen me pjesën e tyre faktike – sjelljen njerëzore, veprimet
trupore (fizike).
Siç kemi vërejtur, kemi dy lloj normash juridike; të përgjithshme, të cilat
sipas rregullit nxirren më parë, para se të kenë lindur marrëdhëniet
konkrete shoqërore gjegjëse përkatësisht pa marrë parasysh ato, si
norma kushtëzuese dhe individuale të cilat sipas rregullit nxirren pasi që
marrëdhënia e tillë shoqërore të jetë krijuar, si norma jokushtëzuese. Së
këndejmi, në marrëdhënien juridike mund të ketë ose marrëdhënie të
rregulluar me një normë të përgjithshme (p.sh. të gjithë qytetarët kanë të
drejtë në lëvizje të lirë – kjo normë krijon marrëdhënie juridike në të cilën
qytetarët nuk guxojnë ta pengojnë lëvizjen e lirë), apo edhe me normë të
vetme individuale në mungesë të normave të përgjithshme (rasti i
vakuumit juridik-ligjor).
Marrëdhënia juridike, praktikisht, nga marrëdhëniet tjera shoqërore
dallohet për nga ajo se shteti do të intervenojë me aparatin e tij të
dhunës në mënyrë që subjekti i marrëdhënies ta zbatojë obligimin e vet
përderisa këtë nuk e bën në rastin e marrëdhënieve juridike. Kështu
është në rastin e marrëdhënies ndërmjet organit tatimor dhe obliguesit
tatimor, qiramarrësit dhe qiradhënësit, burrit dhe gruas, profesorit dhe
studentit etj. Marrëdhënia juridike ndërmjet miqve apo marrëdhënia
ndërmjet vajzës dhe djalit është marrëdhënie dashurie apo marrëdhënie
jojuridike.
Përmes marrëdhënieve juridike të cilat njëkohësisht janë edhe
marrëdhënie shoqërore ngjishet tërë jeta politike, ekonomike dhe

136. 135
kulturore në një masë të madhe të një shoqërie. Të drejtën këtu do të
mund ta vështronim edhe si një formë të jashtme apo formë juridike të
marrëdhënieve të tilla. Megjithatë, ndonëse ato marrëdhënie kanë edhe
karakteristika tjera përveç atyre juridike përmes tyre para së gjithash
vërehen ato vlera themelore apo të mira të cilat e drejta i mbron. Me
përfshirjen e interesave dhe vlerave të rëndësishme shoqërore në sferën e
së drejtës siç janë paqja, siguria, barazia, liria etj., plotësohet funksioni
shoqëror i së drejtës si mekanizëm i posaçëm selektiv i rregullativës
shoqërore.
Marrëdhënia juridike, ndonëse si marrëdhënie shoqërore, megjithatë
duhet karakterizohet edhe si marrëdhënie normative që do të thotë
marrëdhënie e përcaktuar me normë juridike. Këto janë norma juridike
para së gjithash abstrakte, të përgjithësuara apo parimore me të cilat
përcaktohet se cilat subjekte, kur dhe nën të cilat kushte mund të hyjnë
në marrëdhënie juridike. Sipas parimit të autonomisë së vullnetit të
gjitha marrëdhëniet e tilla janë të natyrës kundërligjore dhe si të tilla
shprehje e lirisë së individit kufijtë e së cilës i përcakton e drejta pozitive
(autonomia përballë heteronomisë). Me normat individuale të cilat p.sh. i
përmbajnë kontratat ndërmjet palëve me të cilat lidhen punë juridike me
deklaratën e vullnetshme, realizohen liria dhe konkretizimi i
marrëdhënieve juridike të cilat në mënyrë abstrakte të cilat objektivisht i
rregullon e drejta gjegjësisht normat e përgjithshme. Prandaj, mund të
dallohen marrëdhëniet juridike abstrakte dhe konkrete. Përmes
marrëdhënieve juridike është e mundur vetëm përfshirja e njerëzve –
individëve në sistemin juridik. Marrëdhënia juridike vetvetiu nuk krijon
të drejta as obligime por ato janë të përfshira në to si element i
rëndësishëm i asaj marrëdhënie. Për këtë arsye, ndonëse marrëdhëniet
juridike, sipas qëllimeve të tyre sociologjike, ekonomike dhe qëllimeve të
tjera dallohen, prapëseprapë ato në kuptimin juridik mund t’i grupojmë
në marrëdhënie të ndërsjella (ndërvarësie) apo korelative
(komplementare), gjendja e dy subjekteve. Në këtë gjendje një subjekt
fiton apo disponon me ndonjë objekt të së drejtës, kurse tjetri e humb
apo i urdhërohet që diçka të veprojë. Kjo gjendje në drejtësi
karakterizohet si korelativitet i autorizimit dhe obligimit. Kjo do të thotë
se një detyrim nuk mund të ekzistojë nëse atij nuk i përgjigjet ndonjë
autorizim. Prandaj, së këndejmi e drejta dhe obligimi janë përmbajtje por
edhe “të dy anët e medaljes” të të njëjtës marrëdhënie.
3. Elementi faktik i marrëdhënies juridike
Marrëdhënia juridike paraqet pjesë të rëndësishme, vërtetë, të elementit
faktit të sistemit juridik. Kjo rëndësi është aq e madhe sa që zhvillimi i
fuqishëm i sociologjisë dhe shtimi i interesimit për hulumtime
sociologjike të së drejtës kanë sjellë deri tek lindja e teorive të ndryshme
sociale dhe sociologjike. Me këtë dhe marrëdhënien juridike së bashku

137. 136
me pjesë tjera të së drejtës u takojnë ose vend me rëndësi të posaçme për
përcaktimin e nocionit të së drejtës ose prapë vetëm e drejta e
identifikimit me nocionin e marrëdhënies juridike. Ndërkaq, edhe aty ku
nuk është rasti i tillë, marrëdhënia juridike duhet që t’i lidhë normat
juridike me sjelljen e gjykatës dhe në këtë mënyrë sistemi juridik ta bëjë
si një tërësi të zakonshme. Çdo marrëdhënie shoqërore nuk është
marrëdhënie juridike dhepse çdo marrëdhënie juridike është
marrëdhënie shoqërore. Jashtë kuptimit të marrëdhënies juridike
gjenden marrëdhënie shoqërore të cilat asnjëherë nuk kanë qenë juridike
dhe as që do të jenë ndonjëherë si dhe vakuumet juridike gjegjësisht
rastet kur disa marrëdhënie shoqërore nuk janë të rregulluara me ligj
dhepse kjo ishte dashur. Marrëdhënia juridike me fjalë tjera është vetëm
ajo marrëdhënie shoqërore që është rregulluar me ligj gjegjësisht norma
ligjore-juridike. Kjo nga marrëdhëniet tjera shoqërore dallohet sipas
formës të cilën ia jep e drejta – ligji dhe sipas intervenimit të pushtetit
shtetëror deri tek i cili vjen si rrjedhojë e shkeljes së normave juridike.
Marrëdhënia juridike, ndërkaq është pothuajse e pamundur që të
dallohet për nga përmbajtja nga marrëdhëniet tjera shoqërore të cilitdo
kriter apo rëndësi dhepse nuk është vështirë të vërehet se zakonisht me
ligj janë të rregulluara vetëm marrëdhëniet më të rëndësishme shoqërore
gjegjësisht marrëdhëniet në të cilat ekzistojnë konfliktet më të mëdha
shoqërore.
Marrëdhënia juridike mund të jetë e rregulluar vetëm me normën e
përgjithshme juridike, me normën individuale apo vetëm me që të dyja.
Marrëdhënia juridike është e rregulluar vetëm me normën e përgjithshme
juridike atëherë kur është e mundur që të parashikohet ndonjë gjendje
shoqërore dhe atëherë kur normën e përgjithshme juridike është e
mundur ta zbatojmë drejtpërdrejt pa nxjerrjen e normave individuale
juridike. Marrëdhënia juridike më së shpeshti është e rregulluar me një
normë të përgjithshme dhe me një normë individuale të pakushtëzuar.
Kjo zakonisht bëhet atëherë kur është vështirë të parashikohen
marrëdhëniet në mënyrë precize për një kohë më të gjatë në të cilat
norma duhet të zbatohet. Ndërkaq më rrallë ndodh që marrëdhënia
juridike të rregullohet vetëm me normë individuale me të cilën plotësohet
vakuumi juridik. Çdo marrëdhënie juridike ka dy elemente kryesore:
autorizimi ligjor dhe obligimi ligjor.
Autorizimi ligjor karakterizon mundësinë e sjelljes së caktuar subjekteve
të së drejtës që mbron sistemin juridik. Ai ekziston si e drejtë subjektive,
kompetencë apo e drejtë për padi gjegjësisht për mbrojtje juridike. E
drejta subjektive është autorizim juridik i subjektit të së drejtës për
mbrojtjen e interesit personal të tij. Ajo gjithmonë ekziston kur subjekti
ka parasysh interesin e vet qoftë ai racional apo irracional. Kompetenca
prapë është autorizim i tillë juridik me të cilën subjekti i së drejtës
mbron interesin e huaj e jo të vetin. Për këtë arsye subjekti i autorizimit

138. 137
gjithmonë duhet të sillet racionalisht edhe kur është fjala për interesin e
huaj ndaj standardeve përkatëse. Më në fund e drejta në padi qëndron në
autorizimin e subjektit të së drejtës që të kërkojë nga organi kompetent
shtetëror të intervenojë në instancë të fundit me forcën e tij për mbrojtjen
e të drejtave të tij. Shfrytëzimin e autorizimeve ligjore duhet dalluar nga
keqpërdorimi i tyre i cili ekziston si keqpërdorim i të drejtës subjektive.
Keqpërdorimi i kompetencave apo keqpërdorimi i së drejtës në padi.
Keqpërdorimi ekziston në çfarëdo forme të autorizimit ligjor që është
fjala, atëherë kur të drejtën e vet e shfrytëzon ashtu që pjesërisht apo
plotësisht pamundëson zbatimin e të drejtave ndonjë subjekti tjetër.
Mirëpo, prapë nuk është lehtë të përcaktohet se kur është keqpërdorur
ndonjë autorizim ligjor gjatë zbatimit lidhur me çka ekzistojnë pikëpamje
të ndryshme juridike. Për drejtësinë është sidomos rrezik nëse organi
shtetëror keqpërdor kompetencën e vet. Në atë rast ekziston
keqpërdorimi pushtetit shtetëror.
Elementi i dytë i marrëdhënies juridike është detyrimi ligjor apo obligimi
që do të thotë detyrimi i subjektit të së drejtës që ta zbatojë normën
ligjore-juridike me kërcënim sanksioni. Edhe obligimi ligjor sikurse
autorizimi mund të bartet edhe të mos bartet gjegjësisht të jetë i bartur
ose i pa bartur. Autorizimi ligjor dhe obligimi ligjor plotësojnë njëri tjetrin
sepse nuk e mundur të paramendohet vetëm autorizimi ligjor i cili nuk
do të kishte korrelacionin e tij juridik me detyrimin dhe anasjelltas,
obligimin ligjor pa autorizimin ligjor. Ndërkaq, është e mundur të
paramendohet marrëdhënia e tillë juridike e pushtetit në të cilën njëra
palë ka vetëm obligimin apo marrëdhëniet e tilla në të cilat cilësitë e
subjektit të autorizimit dhe subjektit të obligimit njëkohësisht
gërshetohen tek të dy palët kontraktuese. Atje ku vërtetë autorizimit
ligjor nuk i përgjigjet obligimi ligjor nuk mund të ketë marrëdhënie
juridike as sistem juridik. Aty ekziston ose vetëm marrëdhënie shoqërore
me autorizime shoqërore dhe obligime shoqërore ose nuk ka kurrfarë
marrëdhënie shoqërore.
Grupi i të gjitha marrëdhënieve juridike gjegjësisht autorizimeve dhe
obligimeve juridike si dhe mundësia që të arrihen autorizime dhe
obligime të reja e bëjnë gjendjen juridike të subjektit të së drejtës
(situatën juridike, statusin juridik). Struktura e marrëdhënies juridike
dhe situata juridike kanë të bëjnë me palën statike të marrëdhënies
juridike. Anën tjetër të marrëdhënies juridike e bën dinamika e tij e cila
është shprehje e dinamikës së të drejtës. Marrëdhëniet juridike lindin,
ndryshohen dhe zhduken sipas nevojave të jetës shoqërore dhe
rregullave të cilat i rregullon e drejta. Ato nevoja dhe ato norma i
përcaktojnë faktet juridike në prezumimin e normës juridike kushtëzuese
në bazë të së cilës pikërisht lindin, ndryshohen dhe pushojnë
marrëdhëniet juridike. Faktet juridike më të rëndësishme janë
parashkrimi dhe të mbajturit. Faktet juridike nuk janë pjesë e nocionit të

139. 138
marrëdhënies juridike. Ky është rast edhe me subjektet e marrëdhënies
juridike. Pa subjektin e së drejtës – personat fizik dhe juridik – nuk ka
marrëdhënie juridike ndonëse subjekti i së drejtës nuk është pjesë e
marrëdhënies juridike por prezumimi i saj i domosdoshëm. Njësoj
vazhdon edhe për subjektin e së drejtës i cili duke filluar nga
jurispodenca romake përcakton lëndën materiale si send. Në nocionin e
marrëdhënies juridike më në fund nuk hyjnë as veprimet e njerëzve qoftë
fjala për ato të lirat qoftë për ato veprime të njerëzve që janë rregulluar
me normë ligjore. Të parat nuk janë relativisht për normë, derisa të tjerat
janë pasojë e sjelljes së njerëzve apo pasojë e shkeljes së të drejtës. Në
këtë rast veprimet e njerëzve lidhen për marrëdhëniet juridike gjegjësisht
rezultojnë nga marrëdhëniet juridike. Marrëdhëniet juridike, subjektet e
së drejtës, objektet e së drejtës, faktet juridike dhe veprimet e njerëzve
ndaj së drejtës, të gjitha së bashku e bëjnë elementin faktit të sistemit
juridik.
4. Përmbajtja juridike e marrëdhënies shoqërore
Karakteri i caktuar i marrëdhënies shoqërore i cili është i rregulluar me
normat juridike quhet marrëdhënie juridike. Ai në vete përmban
karakteristikat të cilat e dallojnë dhe e bëjnë atë të ndryshëm nga disa
marrëdhënie tjera. Kjo ka lindur nga procesi i realizimit të së drejtës me
rastin e rregullimit të marrëdhënieve shoqërore duke ua dhënë atyre
përmbajtjen juridike. Marrëdhënia juridike, praktikisht nga
marrëdhëniet tjera shoqërore dallohet sipas asaj që shteti intervenon
nëse subjekti nuk e kryen obligimin, ndërsa në rastin e marrëdhënies
jojuridike, marrëdhënies së zakonshme shoqërore një gjë e tillë nuk
ndodh.
Siç shihet fjala është për marrëdhënien shoqërore të rregulluar me ligj
gjegjësisht marrëdhënien me të cilën njerëzit janë të detyruar të sillen
sipas normave juridike. Normat e marrëdhënies juridike mund të jenë të
përgjithshme (p.sh. të gjithë qytetarët janë të obliguar ta paguajnë
tatimin në pronë) apo një normë e përgjithshme dhe një individuale gjë
që është rasti më i shpeshtë i rregullimit të marrëdhënies juridike. Në të
vërtetë, është rregull që marrëdhënia juridike të rregullohet edhe me
normën e përgjithshme dhe atë individuale gjegjësisht me normën
juridike kushtëzuese dhe jokushtëzuese. Pjesa normative e sistemit
juridik (normat juridike) përmes marrëdhënies juridike ndërlidhet me
pjesën e saj faktike (sjelljen e njerëzve) gjegjësisht veprimet fizike
(trupore).
Ato norma janë të përcaktuara me sistemin juridik dhe duhet të
zbatohen sepse pas tyre qëndron shteti me instrumentalizimin legjitim të
forcës. Të gjitha organet dhe personat të cilët hyjnë në marrëdhënie
juridike janë të obliguar të sillen sipas atyre normave të cilat i përmban

140. 139
marrëdhënia juridike gjegjësisht sipas normave me të cilat është
rregulluar marrëdhënia juridike.
Një pjesë e rregullativës juridike përcakton përmbajtjen juridike të
marrëdhënies shoqërore e cila në vete përmban domosdo të gjitha
elementet që janë të domosdoshme për të vendosur një marrëdhënie
juridike nga aspekti juridik (rregullativa materiale-juridike). Ndër to
bëjnë pjesë të gjitha ato norma të cilat hyjnë në cilëndo degë të drejtësisë
e të cilat kërkojnë nga subjektet e së drejtës sjelljen e caktuar për arsye
se për këtë janë të autorizuar apo sepse e kanë për detyrë si dhe për
arsye se në rast të shkeljes së asaj rregulle të sjelljes për ta është
paraparë sanksioni. (P.sh. përmbajtja juridike e një marrëdhënie
shoqërore e cila lind ndërmjet shoferit dhe udhëtarit me rastin e ofrimit
të shërbimit të transportit qytetar me taksi duhet të fillojë nga norma
juridike e cila rregullon ofrimin e shërbimeve për transportin publik të
qytetarëve si persona fizik). Në cilën mënyrë dhe në cilën formë do të
vendoset një marrëdhënie juridike e përcaktojnë normat tjera të cilat
janë të rregulluara me të drejtën materiale. Fjala është për aktet juridike
që përmbajnë norma juridike me të cilat rregullohet forma e jashtme,
forma, si dhe mënyra e veprimit në realizimin e të drejtave dhe kryerjen e
obligimeve. Në marrëdhënien juridike që vendoset me aktin ligjor nuk
mund të ekzistojë dallim i madh ndërmjet normave materiale me të cilat
rregullohet përmbajtja e marrëdhënies juridike, gjegjësisht normave me
të cilat përcaktohet forma e saj. Po sikur ajo të ekzistonte atëherë do të
bëhej fjalë për aktin juridik kundërligjor, gjegjësisht marrëdhënien
juridike kundërligjore.
Marrëdhënia juridike ka të gjitha elementet kryesore që e karakterizojnë
duke i dhënë asaj karakteristika të posaçme të cilat marrëdhëniet tjera
shoqërore nuk i kanë, ato të cilat pra nuk janë juridike kurse gjithsesi
nuk i kanë.
Elementet kryesore të marrëdhënies juridike janë këto:
1. e drejta dhe autorizimi i një subjekti që vet të bëjë diçka apo të
kërkojë një sjellje të caktuar nga një subjekt tjetër – marrëdhënia
juridike e njëanshme;
2. detyra dhe obligimi i subjektit tjetër që të bëjë diçka apo të përmbahet
nga veprimi – marrëdhënia juridike reciproke e njëanshme apo e
dyanshme.
E drejta dhe obligimi janë nocione korelative sepse gjenden në vartësi të
ndërsjellë për arsye se çdo e drejtë e një subjekti supozon obligim për
subjektin tjetër dhe anasjelltas. Korrelacioni si marrëdhënie e ndërsjellë
rezulton nga nocioni i normës juridike e cila gjithmonë paraqet urdhër të
caktuar për një subjekt që ai të veprojë apo bëjë diçka që njëkohësisht

141. 140
për subjektin tjetër do të thotë e drejtë që nga subjekti i parë të kërkojë
zbatimin e urdhrit. Kjo karakteristikë e normës juridike shprehet me
karakterin e saj imperativ – atributiv. Pra, me marrëdhënien juridike
nënkuptojmë atë marrëdhënie shoqërore që është e rregulluar me norma
ligjore. Me këtë marrëdhënie përjashtohet bashkëveprimi i organit
shtetëror për ç’arsye ai nuk është i karakterit administrativ-juridik. Atë e
karakterizon vullneti i subjekteve të cilat veprojnë lirisht në marrëdhëniet
e ndërsjella të cilat janë të rregulluara me ligj. Marrëdhënia juridike më
së shpeshti është prezente në marrëdhëniet civile-juridike dhe ato
pronësore në të cilat organi i pushtetit nuk merr pjesë deri në çastin kur
vjen tek konflikti i interesave gjegjësisht derisa njëra palë të mos fillojë të
sillet në kundërshtim me normat në bazë të të cilave është themeluar
marrëdhënia juridike (ligjore). Krahas ndarjes sipas elementeve të
marrëdhënies juridike, çdo marrëdhënie juridike mund të ndahet edhe
në:
1. marrëdhënie juridike të njëanshme dhe
2. marrëdhënie juridike reciproke.
4.1. Marrëdhëniet juridike të njëanshme
Marrëdhëniet juridike mund të jenë të njëanshme nëse vendosen ashtu
që një subjekt ka vetëm të drejta kurse subjekti tjetër vetëm obligime. E
tillë është marrëdhënia ndërmjet shtetit dhe individit, kur shteti ka të
drejtë ta kërkojë pagesën e tatimit nga individi kurse individi ka
obligimin për këtë gjegjësisht ka për detyrë ta paguajë tatimin shtetëror.
4.2. Marrëdhëniet juridike reciproke
Në anën tjetër, kur edhe subjekti tjetër ka detyrim që të bëjë një gjë apo
të përmbahet nga veprimi, atëherë kjo do të thotë se të drejtat dhe
detyrimet ndërmjet subjekteve janë vendosur reciprokisht dhe që të dy
njëkohësisht kanë të drejta dhe obligime (p.sh. marrëdhënia juridike e
përditshme, e zakonshme do të mund të thuhej, e cila paraqitet ndërmjet
njerëzve është ajo marrëdhënie e cila vendoset në situatat kur një njeri
shet kurse tjetri blen ndonjë gjë. Në atë marrëdhënie blerësi ka për
detyrë ta paguajë atë send të cilin e ka blerë kurse shitësi ka të drejtë ta
kërkojë pagesën e çmimit për atë send).
Kuptimin më të gjerë të marrëdhënies juridike e hasim tek V. Ivançeviq i
cili për karakterin juridike të një marrëdhënie konsideron se është e
rëndësishme që: “1. ajo duhet të ketë bazën në normën ligjore, 2. që në
atë marrëdhënie të jenë së paku dy subjekte, njëri përballë tjetrit dhe 3.
që ajo marrëdhënie duhet ta ketë objektin e vet – e ai objekt është e
drejta subjektive, gjegjësisht detyrimet”. 15 Përmbajtja ligjore e
marrëdhënies juridike gjendet në të drejtat dhe detyrimet ndërsa
përmbajtja e tyre administrative-juridike është siguruar me autoritetin e

142. 141
pushtetit shtetëror, gjegjësisht autoritetin e dhunës me të cilin pushteti
shtetëror në çdo moment disponon.
5. Elementet themelore të marrëdhënies juridike
Marrëdhënia juridike si edhe të gjitha marrëdhëniet është marrëdhënie
ndërmjet personave. Këta persona janë subjekte juridike dhe për ta do të
flitet në kapitullin në vijim. Subjektet juridike nuk janë element i
marrëdhënieve juridike, ndonëse pa to këto marrëdhënie nuk do të
ekzistonin.
Çdo marrëdhënie juridike ka dy elemente themelore të cilat përbëhen nga
normat tipizuese dhe normat e sjelljes së caktuar të dy subjekteve. Fjala
është për dy palë (prej të cilave çdonjëra mund të përbëhet nga më
shumë subjekte) ndërmjet të cilave ekziston marrëdhënia juridike. Njëra
nga ato dy palë është e autorizuar që të veprojë diçka kurse tjetra nga ato
është e detyruar që të bëjë diçka.
Për këtë arsye këto dy elemente edhe quhen:
1. Autorizim ligjor dhe
2. Detyrim ligjor (obligim).
Pra, në çdo marrëdhënie ligjore duhet të ekzistojnë dy elemente
përbërëse themelore – autorizimi dhe obligimi – nga kjo rezulton se
nocioni autorizim dhe ai obligim janë nocione kreative: çdo autorizim i
një subjekti prezumon obligim për subjektin tjetër dhe anasjelltas. Kjo
rezulton tashmë edhe nga nocioni i normës ligjore e cila siç përmendëm,
gjithmonë paraqet urdhër të caktuar për ndonjë subjekt, me çka
njëkohësisht subjekti tjetër autorizohet të kërkojë zbatimin e urdhrit nga
ana e subjektit përkatës. Kjo karakteristikë e normës ligjore zakonisht
shprehet me atë se thuhet që ajo është e karakterit imperativ-atributiv.
5.1. Autorizimi ligjor (juridik)
Autorizim juridik (ligjor) do të thotë mundësi e sjelljes së caktuar të
subjektit të cilën ai mund ta kryejë ashtu që ajo sjellje e tij të jetë e
mbrojtur me sistem juridik. Me fjalë tjera kjo do të thotë se sjelljen e tij
askush nuk guxon ta pengojë sepse përndryshe konsiderohet
kundërvajtje (delikt), kurse në rastet e caktuara kjo gjithashtu do të
thotë se ndonjë subjekt tjetër është i detyruar që të sillet në mënyrën të
cilën e cakton subjekti i autorizuar. Në rastin e parë subjekti i detyrimit,
pra, është i detyruar për sjellje pasive të veprimit gjegjësisht ai është i
detyruar të durojë sjelljen të cilën e subjektit autorizues për të cilën ai
është i autorizuar; në rastin e dytë prapë subjekti i detyrimit është i
_________________________
15) V. Ivançeviq: “Institucioni i së drejtës administrative”, libri I, Zagreb, 1983, fq. 163.

143. 142
detyruar në sjellje aktive, veprim të cilin subjekti i autorizimit e cakton.
Kështu nëse ndonjë subjekt është i autorizuar të banojë në shtëpinë e vet
të gjitha subjektet tjera janë të detyruara që atë ta durojnë gjegjësisht që
atë të mos e pengojnë më asgjë. Ndërkaq, nëse dikush është i autorizuar
të kërkojë të banojë në shtëpi të huaj, atëherë subjekti i detyrimit është i
detyruar që shtëpinë e vet t’ia lë në dispozicion për banim sipas kërkesës
së tij.
Autorizimi i jepet subjektit në mënyrë që ai të mund ta realizojë ndonjë
interes për të cilin klasa udhëheqëse (sunduese) sheh të nevojshme se
atë duhet mbrojtur me ligj. Mirëpo, duke pasur parasysh marrëdhënien e
subjektit të autorizimit ndaj interesit i cili me atë autorizim të tij
realizohet, ekzistojnë dy lloje të ndryshme të autorizimeve juridike
(ligjore). Lloji i parë i autorizimit quhet e drejtë subjektive, kurse i dyti
autorizim (kompetencë).
5.1. E drejta subjektive
E drejta subjektive është e drejta e autorizimit të subjektit të së drejtës
për ta mbrojtur interesin e vet personal. Autorizimi i tillë p.sh. është e
drejta në pronë, e drejta në qira, e drejta e qarkullimit të lirë etj.
Ekzistojnë të drejta të tilla të panumërta të cilat studiohen në kuadër të
degëve përkatëse juridike. Për të drejtën subjektive është karakteristike
se ajo, në kufijtë caktuar, është subjekt i së drejtës plotësisht i lirë që të
sillet sipas vullnetit. Ai është i vetmi kompetent që ta përcaktojë interesin
e vet, të vendosë se a dëshiron ta mbrojë të drejtën e tij subjektive apo jo
etj. Nëse vendosë që të mos e zbatojë autorizimin e tij ai është plotësisht i
lirë për këtë dhe në asnjë rast për këtë arsye nuk mund t’i shqiptohet
sanksioni.
Të drejta subjektive mund të ndahen apo klasifikohen sipas kritereve të
ndryshme, por më e rëndësishmja është ndarja apo klasifikimi i atyre të
drejtave në:
1. Të drejtat absolute apo reale dhe
2. Të drejtat relative apo obligative.
Krahas këtyre, është e rëndësishme edhe ndarja apo klasifikimi i të
drejtave në të drejta të bartshme dhe të pabartshme si dhe klasifikimi
gjegjës i detyrimeve. Të drejtat e bartshme në subjektet tjera sipas
rregullit janë të drejtat pronësore – p.sh. e drejta e pronës, hipotekat etj.
Të drejtat të cilat janë të lidhura në këtë mënyrë për personin e subjektit
të vet vetëm ai mund t’i realizojë apo t’i kryejë. Të drejtat e pabartshme
janë: p.sh. e drejta e burrit, e prindit, e drejta e votës etj.

144. 143
Kompetenca
Kompetenca është autorizim ligjor i subjektit të së drejtës me të cilën ai
duhet të mbrojë ndonjë interes të huaj (jo të vetin), por interes të ndonjë
subjekti tjetër, në emër të së cilit vepron. Ai interes në të vërtetë paraqet
të drejtën subjektive të atij subjekti. Ai subjekt tjetër mund të jetë ose
ndonjë person fizik, njeri i cili nuk mund ta mbrojë vet interesin me anë
të së drejtës së vet subjektive për çka ajo mbrojtje i dorëzohet subjektit të
kompetencës, ai ose është person juridik ose organ. Dallimi kryesor
ndërmjet të drejtës subjektive dhe kompetencës qëndron në atë se
subjekti i së drejtës subjektive është shumë më i lirë në kryerjen e
autorizimit të tij sesa subjekti i kompetencës. Subjekti i kompetencës
nuk është i autorizuar të veprojë siç dëshiron por është i detyruar të
veprojë ashtu siç do të vepronte ai që e ka autorizuar për realizimin e
interesit të vet sikur të mund të vepronte racionalisht.
Prandaj kompetenca edhe nuk është autorizim i kulluar siç është rasti
me të drejtën subjektive, por ajo është njëkohësisht edhe obligim ligjor
(juridik).
E drejta në padi
Në nocionin e autorizimit ligjor qëndron se është i mbrojtur me aparatin
shtetëror të dhunës. Kjo do të thotë se aparati shtetëror i dhunës do të
intervenojë që t’i pengojë ato subjekte të cilat pengojnë ushtrimin e
autorizimit dhe pastaj do t’i detyrojë subjektet të cilat janë të detyruara
që të veprojnë diçka, në pajtim me autorizimin, që atë edhe ta bëjnë.
5.1.2. Obligimi ligjor (detyrimi)
Nocioni korelativ me nocionin e autorizimit ligjor është nocioni i detyrimit
ligjor apo obligimit. Ky nocion madje në drejtësi qartë dallohet nga
nocioni i autorizimit sepse e drejta në rend të parë këtu është rregull
sjelljen e detyrueshme. Teorikisht nuk është e pamundur të
paramendohet madje edhe një sistem juridik në të cilin për të gjitha
subjektet e zakonshme të së drejtës do të ekzistonin vetëm detyrime në
mënyrë që autorizimet të cilat iu përgjigjen të ekzistonin vetëm për
shtetin gjegjësisht organet e tij.
Njësoj sikurse në të drejtën subjektive, edhe obligimi bie mbi
trashëgimtarët apo ndërmjetësit tjerë si i bartshëm nëse ka lidhje me
pronën. Ndërsa i pabartshëm është nëse është i lidhur ngushtë për
personalitetin e subjektit ashtu që askush nuk mund ta kryejë përveç tij:
obligimi i një skulptori që ta punojë një vepër (skulpturë) është i
pabartshëm kurse obligimi i tij për pagesën e borxhit është i bartshëm.

145. 144
6. Përshkrimi dhe ruajtja
Këtu do të flasim posaçërisht për një fakt juridik, për kalimin e kohës,
sepse koha është shumë e rëndësishme për drejtësinë. Shumë
marrëdhënie juridike pushojnë (shuhen) apo ndryshohen, ose lindin të
rejat me kalimin e kohës, të ashtuquajturat parashkrime gjegjësisht
mbajtje (ruajtje). Kalimi i kohës për shkak të së cilës autorizimet e
caktuara humben, marrëdhëniet e caktuara shuhen, kjo quhet
parashkrim, derisa kalimi i kohës për shkak të së cilës autorizimet e
caktuara fitohen, marrëdhëniet e caktuara lindin dhe kjo quhet ruajtje
(mbajtje).
Së këndejmi kalimi i kohës është fakt i posaçëm juridik. Së këndejmi
meqenëse autorizimet kryhen sikurse edhe çdo gjë tjetër me kohë edhe
ky fakt duhet të ketë ndikim në kryerjen e tyre gjegjësisht në
marrëdhëniet juridike. Mirëpo autorizimi i parashkruar nuk shuhet
gjithmonë plotësisht nga sistemi juridik – autorizimi i caktuar i
parashkruar mund të kalojë në tjetër lloj (p.sh. e drejta e parashkruar e
pronës lind nëse atë nuk e ka fituar askush, mirëpo nëse atë të drejtë e
ka ushtruar ndokush gjatë kohës derisa subjekti i tij nuk e ka ushtruar,
atëherë ai i cili e ka ushtruar këtë të drejtë, e fiton atë, ndonëse deri
atëherë nuk e ka pasur). Këtë fitim të autorizimit në bazë të ushtrimit
tjetër e quajmë ruajtje. Me këtë, prapë, vetëm në anën tjetër, sistemi
juridik i përshtatet realitetit, gjegjësisht ajo që deri tashti ekziston si fakt,
kurse nuk ekziston edhe juridikisht, pranohet si e drejtë dhe fillon të
ekzistojë si e tillë.
Kuptohet se parashkrimi rrjedh vetëm atëherë nëse subjekti i së drejtës
është në mundësi që autorizimin e vet ta kryejë por nuk e kryen, kurse jo
edhe atëherë kur nuk ka qenë në mundësi ta bëjë atë. Gjithashtu ka
autorizime të cilat nuk parashkruhen, gjegjësisht nuk mund të fitohet
mbajtja e tyre.
KAPITULLI X
SUBJEKTET JURIDIKE, TITULLI JURIDIK DHE STATUSI
1. Hyrje
Cilindo bartës të së drejtës dhe detyrimit në marrëdhënien juridike
gjegjësisht thënë me gjuhën e ligjit bartësin e obligimit dhe autorizimit e
karakterizojnë si subjekt juridik. Subjektet juridike para së gjithash janë
qytetarët gjegjësisht individët. Nuk mund të themi se subjektet juridike
janë grupe njerëzish përveç siç do të shohim në vazhdim të shpjegimit, se
edhe kolektivitetet mund të kenë subjektivitet juridik nën kushte të
caktuara të cilat i pranon sistemi juridik.

146. 145
Duke miratuar parimin e barazisë, ligji pranon njeh subjektivitetin
juridik të gjithë pjesëtarëve të një bashkësie juridike (shteti), gjë që
shprehet edhe me nocionin e aftësisë ligjore i cili është identik me
nocionin e subjektit të së drejtës. 16
Megjithatë në drejtësi si subjekte konsiderohen edhe kolektivet njerëzore
dhe prona nën kushte të jashtëzakonshme të cilat i rregullon sistemi
juridik i çdo shteti.
Kështu, krahas personave fizik paraqiten edhe të ashtuquajturit persona
juridik si subjekte të së drejtës. Vend të posaçëm ndër ta zë shteti si
subjekt i së drejtës ndërkombëtare i cili njëkohësisht paraqitet edhe në
marrëdhëniet juridike të së drejtës së brendshme.
Sot në të drejtën moderne çdo qytetar si subjekt juridik është bartës i së
drejtës dhe detyrimit në kuptimin e dyfishtë: si pjesëtar i shtetit –
bashkësisë politike e cila ia njeh të drejtat themelore dhe si subjekt në
sferën e të drejtave private e cila i përfshinë ato pronësore, si dhe
marrëdhëniet e punës dhe ato familjare.
Përveç këtij aspekti statik, subjektivizimi i së drejtës edhe më tepër
vërehet në dinamikën e marrëdhënieve juridike; çdo subjekt i së drejtës
është në mundësi që vet ose përmes përfaqësuesit ndërmerr veprime me
të cilat realizohen efektet e ndryshme juridike. Përveç lutjeve, kërkesave,
padive dhe veprimeve të tjera të karakterit procesual, subjektet lirisht
vendosin edhe për lindjen, zgjatjen dhe shuarjen e marrëdhënieve
private-juridike. Kështu njerëzit shkëmbejnë të mirat materiale-juridike
sipas zgjedhjes së tyre, atëherë kur ata dëshirojnë dhe më kë dëshirojnë.
Ky dimension dinamik apo aktiv i subjektivitetit të së drejtës në
shkencën e drejtësisë karakterizohet si aftësi veprimi.
2. Nocioni i subjektit juridik (subjektit të së drejtës)
Duke pasur parasysh se sistemi juridik rregullon sjelljen e njerëzve në
shoqëri normat ligjore në rend të parë kanë të bëjnë me atë sjellje në të
cilën ekzistojnë marrëdhëniet ligjore ndërmjet njerëzve. Në këtë kuptim,
më të gjerë dhe më preciz, njerëzit janë subjekte të së drejtës sepse ajo
ka të bëjë vetëm me ta.
Mirëpo, prapë duhet pasur kujdes se ka pasur sisteme juridike në të cilat
disa njerëz nuk kanë qenë subjekte por objekte të së drejtës sikurse që
ekzistojnë edhe krijesa të caktuara shoqërore (ndërmarrje, shoqata) të
cilat janë subjekte të së drejtës kurse nuk janë njerëz, ndonëse ato
përbëhen nga njerëzit. Kjo dëshmon se njeriu vetvetiu nuk është subjekt
i së drejtës. Nga subjektet e së drejtës duhet dalluar personin i cili me

147. 146
vetëdije dhe vullnet mund të veprojë sipas normave ligjore dhe ky quhet
agjent juridik. Agjentët juridik mund të veprojnë edhe në emër të vetin
por edhe të huajin gjegjësisht edhe për dobi të vetën edhe për dobi të
huajën, (përfaqësues për tjetrin). Nëse vështrojmë zhvillimin historik të
normave pozitive-juridike të subjektit të së drejtës vërejmë se cilësia e
subjektit të së drejtës u është dhënë personave të ndryshëm, varësisht
nga interesat klasore të klasës sunduese. Kështu në të drejtën e sistemit
skllavopronar kjo cilësi u është dhënë vetëm njerëzve të lirë, në sistemin
feudal – të gjithëve por jo në mënyrë të barabartë formalisht, kurse në
shoqërinë socialiste ekzistonin masat që ajo barazi formale gjithnjë e më
tepër shndërrohej në barazi reale. Cilësia e subjektit të së drejtës u njihet
personave fizik (njerëzve) dhe të ashtuquajturve persona juridik
(shoqatave dhe ndërmarrjeve). Cilësia e subjektit të së drejtës për të qenë
bartës i obligimit dhe autorizimit zakonisht quhet me termin të posaçëm
– aftësi juridike (ligjore). Ndërkaq, ky nocion është qartë tautologjik sepse
përputhet me nocionin e subjektit të së drejtës dhe për këtë arsye është i
panevojshëm.
2.1. Personi fizik si subjekt i së drejtës
Personi fizik është ai person i cili ka mjaft të zhvilluar vetëdijen dhe
vullnetin që normat ligjore të mund t’i kuptojë dhe sjelljen e tij në to ta
motivojë, i cili është i aftë që me veprimet e tij të vetëdijshme të nxisë
pasoja gjegjëse juridike gjegjësisht e drejta për aktet e vetëdijshme të tij
lidhet për pasojat eventuale të caktuara. Këto pasoja ky person i deshi
apo jo ato do të vijnë edhe pavarësisht nga vullneti i tij. Pasojat mund të
jenë të shprehura në kuptim të fitimit të së drejtës (autorizimeve) dhe
kryerjes së obligimit, detyrimit, gjegjësisht humbjen e tyre dhe sidomos
në përgjegjësi. Aftësia e personit fizik të përgjigjet për veprimet e tij të
vetëdijshme paraqet aftësinë për kryerje të deliktit (kundërvajtjes).
Në sferën e të ashtuquajturës e drejtë private (civile, ekonomike, deri
diku familjare dhe të punës) dallohet e ashtuquajtura aftësi punuese nga
aftësia delikte qytetare-juridike. E para është aftësia për kryerjen e
punëve juridike.
Pra, zotësia delikuente është aftësi që të bartet përgjegjësi për deliktin e
kryer (në të drejtën civile për dëmin e shkaktuar) dhe për të sipas
rregullit është e nevojshme gjithashtu dhe shëndeti. Në sferën e së
drejtës penale ajo aftësi quhet zotësi delikuente penale-juridike. Edhe ajo
fitohet me moshën madhore kurse për disa vepra të caktuara të lehta
penale fitohet edhe më herët (zotësia e pjesshme delikuente penale).
________________________
16) Shih në B. Periq: “Struktura prava”, Informator, Zagreb, 1988, fq. 65.

148. 147
2.2. Personi fizik si palë dhe si subjekt i së drejtës
Sa i përket arsyes për shkak të së cilës ka lindur dhe është afirmuar
nocioni i palës në drejtësi, mendimi i përgjithshëm teorik dhe doktrinar
fillon nga ajo se nocioni i palës në kuptimin formal ka lindur për shkak
të nevojës së diferencimit të palëve në raport me personat tjerë të cilët
gjithashtu marrin pjesë në procedurën juridike. Fillimisht, nocioni i palës
na paraqitet në punën e organeve policore dhe kryesisht ka lindur si
pasojë e theksimit të interesave subjektive gjegjësisht personale, ndërsa
qëllimi objektiv i diferencimit, së paku në fillim të themelimit, ka qenë e
lënë në planin e dytë. Gjithashtu arsyet për të cilat personi i caktuar në
procedurën juridike në përgjithësi ka mundur të fitojë pozitën e palës
janë shfaqur në mënyra të ndryshme. Duhet të kemi parasysh se pozita e
palës ka shërbyer për realizimin e mbrojtjes së të drejtave të tyre
personale dhe interesave juridike prandaj arsyet e arritjes së kësaj pozite
kanë qenë ekskluzivisht të natyrës subjektive. Ndërkaq meqenëse pozita
e palës me kohë ka ndryshuar dhe është varur nga prezumimet e
caktuara, edhe arsyet objektive të diferencimit gjithashtu kanë ardhur në
shprehje të plotë.
2.3. Aftësia e palës si subjekt i së drejtës
Subjekti juridik i cili është bartës i të drejtave dhe detyrimeve në
marrëdhëniet juridike (personi fizik, juridik) mund të ketë aftësi juridike
për të qenë bartës i të drejtave dhe detyrimeve. Aftësia e tillë quhet me
një emër të posaçëm – aftësi juridike. Ky nocion është haptazi tautologjik
sepse përputhet me nocionin e subjektit të së drejtës, prandaj atë për
këtë arsye e konsiderojmë si të panevojshme për sqarime të posaçme.
Mjafton të theksojmë se zotësia juridike fitohet me lindje (personi fizik)
dhe me regjistrimin e tij në regjistrin përkatës të organeve shtetërore
(personi juridik). Krahas këtij nocioni në korrelacion të drejtpërdrejt
është edhe zotësia e palëve. Ajo paraqet cilësinë e një subjekti për të qenë
palë në procedurë (p.sh. kontestin gjyqësor – akuzues apo i akuzuar).
Zotësinë e palës e kanë të gjithë ata që janë të aftë juridikisht: të gjithë
personat fizik (edhe fetusi i cili do të lind i gjallë nëse është në interesin e
tij) dhe të gjithë personat juridik. Mirëpo, zotësia e palëve ka kuptim më
të gjerë sesa zotësia juridike (ius standi in iudicio), pra përjashtimisht
mund ta kenë edhe disa forma të bashkimit apo organet të cilat edhe
nuk kanë zotësi juridike.
Doktrina dhe shkenca juridike kryesisht pajtohen rreth çështjes së
ekzistimit të supozimeve të nevojshme për pjesëmarrje të palëve në
procedurë.
Në këtë kuptim veprimi i personave si palë në procedurë është i
kushtëzuar me ekzistimin e zotësive si vijon:

149. 148
a) posedimi i zotësisë së palëve apo aftësia që të jetë palë në procedurë
para organit shtetëror,
b) me posedimin e aftësisë procesuale gjegjësisht për të pasur aftësi për
kryerjen e veprimeve të pavarura në ndonjë procedurë juridike
(gjyqësore, administrative etj.);
c) me posedimin e legjitimacionit të palës gjegjësisht ekzistimit të
lidhjeve të caktuara të atij personi me gjërat konkrete administrative
gjegjësisht lëndën e procedurës juridike.
Të gjitha kushtet e cekura paraqesin supozime procesuale pa të cilat
organi shtetëror nuk ka detyrim që të lëshohet në veprime meritore. Kjo
do të thotë se organi shtetëror parashtruesit të kërkesës mund t’i
refuzojë gjegjësisht personit i cili dëshiron të marrë pjesë në procedurën
e cila veç ka filluar, ta ç’kyç nga ajo procedurë. Nga sa u tha më lart
rezulton se supozimet e përmendura procesuale paraqesin kusht për
veprimin e organit shtetëror.
Dy supozimet e para paraqesin të ashtuquajturat cilësi të përgjithshme
të palëve për pjesëmarrje në procedurën administrative, ndërsa supozimi
i tretë është përcaktuar si zotësi e posaçme e palës në procedurë. Pa
paraqitjen e supozimeve procesuale nga palët, organi shtetëror është i
liruar nga veprimi i panevojshëm. Kjo do të thotë se pozitën e palës në
ndonjë procedurë para organit shtetëror mund ta ketë vetëm ai person i
cili i plotëson që të tri kushtet së bashku (kumulativisht).
Zotësia e palëve
Kjo është aftësi për të qenë palë në procedurë gjegjësisht për të qenë
bartës i së drejtës dhe detyrimit. Siç kemi vërejtur kjo aftësi i përgjigjet
zotësisë juridike. Me rregullativën materiale është paraparë se kush
mund të ketë zotësinë e palës. Parashtrimin e zotësisë së këtillë juridike
në procedurë e kanë të gjithë personat fizik dhe juridik (shoqatat
ekonomike, ndërmarrjet, bankat etj.). zotësia e palës fitohet me lindjen e
personit fizik gjegjësisht me themelimin e personit juridik dhe
regjistrimin e tij në regjistrin gjyqësor tek gjykata kompetente. Në disa
raste kërkohet zotësia e posaçme juridike, ndonëse personi i caktuar e ka
zotësinë e përgjithshme juridike (p.sh. shtetasit e huaj nuk mund të jenë
palë në procedurë në lëndët e caktuara para organeve shtetërore).
Zotësia procesuale (e veprimit)
Këtë zotësi mund ta ketë vetëm pala e cila është plotësisht e aftë për
punë. Mund të përfundojmë se zotësinë procesuale apo zotësinë e
veprimit nuk e kanë personat e mitur si dhe personat e moshës madhore
të cilëve u është marrë kjo zotësi. Situata e kundërt është ndërkaq e

150. 149
mundur për arsye se ndonjë person mund të ketë zotësinë e palës e të
mos ketë zotësi veprimi. Gjithashtu, nëse ndonjë pale i është pezulluar
zotësia e veprimit ajo palë edhe më tutje mund të ketë zotësinë e veprimit
në kufijtë e aftësisë së mbetur të punës. Personat e tillë mund të jenë
palë në procedurë me kusht që në vend të tyre aktet juridike apo
veprimet juridike i kryejnë ose i përfaqësojnë përfaqësuesit e tyre të
autorizuar.
Legjitimacioni i palëve
Për ekzistimin e legjitimacionit të tillë është i nevojshëm ekzistimi i
zotësisë së palës, por nuk është e nevojshme ekzistimi i zotësisë së
veprimit. Kjo shpjegohet me atë se nëse pala si subjekt i ndonjë të drejte
apo detyrimi e humb zotësinë e veprimit, kjo nuk do të ketë ndikim në
legjitimacionin e saj, sepse në vend të palës në procedurë juridike
paraqitet përfaqësuesi i tij i autorizuar ligjor. Marrëdhënia e këtillë e një
personi ndaj lëndës së procedurës juridike nga e cila rezulton e drejta e
caktuar apo interesi juridik karakterizon legjitimacionin e palës
(legitimatio in causam). Organi i cili udhëheqë me procedurën është i
obliguar që të shqyrtojë raportin e palës ndaj lëndës së procedurës.
Nga kjo rezulton se ekzistimi i zotësisë së palës dhe asaj të veprimit
përcaktohet sipas kritereve objektive të njohura më parë ndërsa ekzistimi
i legjitimacionit të palës varet nga interesi juridik i personit i cili merr
pjesë në procedurë.
Shihet haptazi se legjitimacioni aktiv dhe pasiv i palës është i lidhur të
drejtën dhe interesin juridik të palës në njërën anë gjegjësisht obligimit
të organit në anën tjetër qoftë nëse e para kërkon diçka nga organi, qoftë
organi palës diçka i zbulon në formë të argumentit apo veprimit.
3. Nocioni dhe karakteri (atributi) i personave fizik
Në raport me subjektin e së drejtës si bartës i së drejtës dhe detyrimit
nga marrëdhënia juridike ekzistojnë edhe të drejta të tilla personale të
cilat shërbejnë para së gjithash për identifikimin e subjekteve dhe
përcaktimin e gjendjeve të tyre personale.
Këto janë: 1. Emri, 2. Vendbanimi dhe 3. Shtetësia e personave fizik.
3.1. Emri personal
Emri personal është një nga shënimet themelore të personit fizik i cili
shërben për identifikimin e statusit personal të tij. Emri personal
përbëhet nga emri dhe mbiemri me ç’rast mbiemri shënon lidhjen e një
personi për familjen apo grupin e gjerë gjinor përmes të cilit gjithashtu
bëhet identifikimi.

151. 150
Numri i fjalëve prej të cilave mund të përbëhet emri dhe mbiemri nuk
është i kufizuar. Emrin personal të fëmijës e caktojnë me marrëveshje
prindërit gjegjësisht kujdestarët nëse është fjala për fëmijën prindërit e të
cilit janë të panjohur apo nuk janë gjallë. Personalisht fëmija emrin e
merr menjëherë pasi të jetë lindur dhe ai paraqet të drejtën e çdo njeriu
ndërsa përdorimi i emrit është obligim i tij.
3.2. Vendstrehimi dhe vendbanimi
Në drejtësi vendstrehimi dallohet nga vendbanimi i personit fizik.
Vendbanimi është vendi në të cilin qytetari vendoset me qëllim që në të
jetojë përherë. Shtetasit sipas dëshirës së tyre mund ta zgjedhin për
vendbanim cilindo vend në territorin e shtetit. Nocioni i vendbanimit
është i rëndësishëm në procedurën e përcaktimit të kompetencës lokale,
gjegjësisht për ekzekutimin e sanksionit penal, pagimin e tatimit dhe
kontributin dhe për zbatimin e ekzekutimit administrativ.
Vendstrehimi është vend në të cilin qytetari banon përkohësisht jashtë
vendbanimit të tillë. Zakonisht për vendstrehim përdoret edhe termi
vendbanim i përkohshëm dhe së këndejmi vendstrehimi definohet si
vend në të cilin qytetari gjendet momentalisht apo jeton përkohësisht.
Liria e qytetarit përfshinë edhe të drejtën e tij për ta ndërruar
vendbanimin dhe vendstrehimin të cilat megjithatë mund të jenë të
kufizuara për shkaqe të rëndësishme (hapësirat në të cilat ndalohet
afrimi, detyrimi i lajmërimit të vendbanimit etj.). Caktimi i vendbanimit
të palës në procedurë para gjykatës dhe organeve administrative është
parakusht i nevojshëm për kryerjen e akteve procesuale dhe për
përcaktimin e kompetencës së organit i cili udhëheqë me procedurën,
mirëpo ai shërben edhe si kriter për zbatimin e të drejtës së huaj.
3.3. Shtetësia
Shtetësia është lidhja ndërmjet njeriut dhe shtetit. Në marrëdhëniet
ndërmjet personit fizik dhe shtetit sovran shtetësia është zbuluar si
lidhje publike – juridike e përkatësisë së individit shtetit të caktuar. Në
bazë të shtetësisë caktohet pozita juridike e shtetasit në të drejtën e
brendshme por edhe në atë ndërkombëtare. Tërësia e pushtetit e që
është shteti kryhet mbi shtetasit e vet (i ashtuquajturi sovranitet
personal), bazohet pikërisht në faktin se personi i caktuar shtetas i
vendit të caktuar edhe kur gjendet jashtë kufirit të shtetit të tij. Rregullat
që i përkasin shtetësisë rregullojnë çështjet e fitimit dhe humbjes së
shtetësisë si dhe të gjitha çështjet që mund të lidhen për të dhe
rregullohen me ligj. Fakti për lidhjen e njeriut dhe shtetit është shumë
determinues për të drejtën dhe obligimin e shtetasit në pajtim me
sistemin e tij.

152. 151
3.4. Evidenca publike e statusit: librat e amzës
Për evidencimin dhe verifikimin e gjendjeve personale në rend të parë
shërbejnë dokumentet personale, letërnjoftimi, pasaporta etj. Megjithatë
për punën e shërbimeve administrative rëndësinë më të madhe e kanë
regjistrat publik në të cilët shënohen gjendjet personale. Në ditët e
sotme, kjo është punë e shërbimit të posaçëm të cilin e quajmë zyre
ofiqarie. Kjo zyre mban tri lloje librash të tilla: amzën e të lindurve, të të
martuarve dhe të vdekurve. Ato libra kanë rëndësinë e dokumentit
publik dhe faktet të cilat në to shënohen konsiderohen si të vërteta
derisa të mos dëshmohet e kundërta.
Evidencat mbi statusin personal të qytetarit i mbajnë organet e
administratës. Këto janë evidenca publike mbajtja e të cilave është e
rregulluar me akt ligjor dhe nënligjor.
Me evidencat mbi emrin personal nënkuptojmë: librat e amzës dhe
evidencat e shtetësisë.
3.4.1. Librat e amzës së të lindurve
Në këto libra evidentohen shënimet personale të personit të lindur
gjegjësisht shënohen: emri dhe mbiemri, gjinia, dita, muaji dhe viti i
lindjes, ora e lindjes, vendi i lindjes, shtetësia, data dhe vendi i lindjes së
të dy prindërve, vendbanimi dhe adresa. Më vonë shënohet: pranimi dhe
përcaktimi i atësisë-amësisë, ligjësimi, birësimi, pushimi i birësimit,
kujdestaria, gjendja martesore, ndërrimi i emrit dhe mbiemrit, ndërrimi i
shtetësisë dhe vdekja.
Afati për regjistrim të të lindurit në librin e amzës së të lindurve është 15
ditë nga dita e lindjes së fëmijës (për fëmijën e vdekur afati i regjistrimit
është 24 orë).
Caktimi i emrit për fëmijën e lindur duhet të bëhet në afat prej 2 muajsh.
3.4.2. Librat amëz të kurorëzimit (martesës)
Në këto libra shënohen faktet të cilat janë të lidhura për lidhjen e
martesës (emri dhe mbiemri, data muaji dhe viti i lindjes, vendi i lindjes,
shtetësia, vendbanimi, adresa, emri dhe mbiemri i prindërve të çiftit
bashkëshortor, emri dhe mbiemri dhe vendbanimi i dëshmitarëve dhe
personat zyrtar). Gjithashtu në librat amëz të kurorëzimit evidentohen të
dhënat mbi shuarjen e martesës siç janë: shpallja e martesës
inekzistente, anulimi i martesës dhe pushimi i martesës me
shkurorëzim, me vdekjen, zhdukjen dhe shpalljen e personit si të

153. 152
humbur, për të vdekurin etj., shënimet lidhur me ndërrimin e emrit të
njërit nga bashkëshortët.
3.4.3. Librat e amzës së të vdekurve
Përveç faktit mbi vdekjen në librin e amzës së të vdekurve shënohen edhe
të dhënat personale të të vdekurit; gjinia, ora, dita, muaji dhe viti si dhe
vendi i vdekjes, dita muaji dhe viti i lindjes, vendi i lindjes, gjendja
martesore, shtetësia, vendbanimi dhe adresa e banesës-shtëpisë.
Gjithashtu në librin e amzës së të vdekurve shënohen edhe ndryshimet e
gjendjes martesore. Fakti i vdekjes i paraqitet zyrës së ofiqarisë së vendit
në të cilin ka ardhur vdekja. Vdekja e cila ka ndodhur në fatkeqësi
komunikacioni paraqitet në zyrën e ofiqarisë në territorin e të cilës i
vdekuri varroset. Vërtetimin për vdekjen e lëshon mjeku i cili ka
konstatuar vdekjen.
Librat e amzës mbahen në dy ekzemplarë prej të cilëve njëri quhet
burimor e që mbahet në zyrën e vendit dhe kopja e cila ruhet në organet
e punëve të brendshme.
3.5. Evidenca mbi shtetësinë
Në librat e amzës së personave të lindur shënohet edhe shtetësia e
personit kur konstatohet se ai person i plotëson kushtet ligjore për
fitimin e shtetësisë të shtetit të caktuar me njërën nga mënyrat si vijon:
a) origjina, b) me lindjen në territorin e atij shteti, c) me birësim. Këto
libra të amzës mbahen në territorin e shtetit si dhe në përfaqësitë
diplomatiko-konzulare të shtetit. Shtetësia në bazë të natyralizimit
mbahet në librat e amzës të cilat ruhen në organin e punëve të
brendshme kurse certifikatën mbi shtetësinë e fituar në këtë mënyrë e
lëshon organi i cili mban librat e amzës së të lindurve.
4. Personi juridik
4.1. Nocioni i personit juridik
Si person juridik definohet çdo bashkim i njerëzve apo i pronës me
qëllimin e lejuar të së drejtës e cila lind, vepron dhe pushon sipas
normave të së drejtës në fuqi. 17 Ky është konstruksion juridik dhe çdo
kolektiv apo bashkësi si dhe çdo tip i marrëdhënies juridike nuk është
domosdo person juridik. Kështu p.sh. familja nuk konsiderohet si person
juridik. Mirëpo ajo edhe nuk është pëlqim për investim të përbashkët të
punës apo mjeteve (ortaki). Çdo person juridik e ka qëllimin e
përcaktuar. Ai përcaktohet sipas llojit të punëve (veprimtarive) të cilat i
kryen. Për dallim nga personat fizik personi juridik nuk guxon të veprojë
jashtë kornizës të cilën ia ka caktuar e drejta si qëllim të lejuar.

154. 153
Është e nevojshme që shoqata e tillë të ketë edhe karakter të përhershëm
dhe të disponojë me pronë të posaçme, të ndryshme nga prona e
anëtarëve apo shfrytëzuesve.
4.2. Lindja dhe shuarja (pushimi) i personit juridik
Personi juridik lind zakonisht me paraqitjen tek organi kompetent
administrativ apo gjykata. Organi i pushtetit pastaj vetëm e pranon
faktin se ekziston vullneti për themelimin e shoqatës, organizatës apo
asociacioni dhe ajo lind me aktin e regjistrimit. Kjo është procedura që e
karakterizon sistemin juridik liberal. Mënyra tjetër e themelimit është
sipas miratimit (“koncesionit”).
Deri tek pushimi (shuarja) e personit juridik vjen për shumë shkaqe: me
vullnetin e anëtarëve (shpërndarja, likuidimi); me ndalim nga ana e
organit shtetëror kompetent (p.sh. nëse konstatohet se shoqata vepron
kundër ligjit); me shuarjen e pronës apo parakushteve tjera për ekzistim
dhe me bashkim apo fuzionim me personin tjetër juridik. Për shoqatat
ekonomike zbatohet edhe procedura e posaçme e shkarkimit të
marrëdhënies e kjo është falimentimi. Falimentimi apo likuidimi i
dhunshëm është procedurë gjyqësore mbi pronën e borxhliut i cili është
bërë insolvent (nuk është në gjendje t’i kryejë obligimet e veta financiare)
me të cilin ajo i ndan në subjekte tjera.
4.3. Llojet e personave juridik
Siç kemi mundur të vërejmë nga shpjegimet e deritashme subjekti
juridik nuk është e domosdoshme të jetë vetëm njeri por ai mund të jetë
edhe krijesë shoqërore si kolektivitetet. Krijesat e tilla shoqërore të cilave
u pranohet cilësia e subjektit juridik gjithashtu quhen persona juridik.
Personi juridik është krijesë i cili paraqet një tërësi mjaft të organizuar
dhe të formuar e që dallohet nga të tjerat. Krijesa e tillë duhet të
paraqesë një qendër interesi dhe veprimtarie të njerëzve e cila është mjaft
rëndësishme për klasën sunduese për t’i kushtuar vëmendje dhe mjaft e
domosdoshme për realizimin e interesave të veta, kurse në anën tjetër të
cilës për realizimin e atyre interesave i nevojitet të jetë i njohur si subjekt
juridik. Sipas mendimit tonë esenca e personit juridik është në atë se ato
janë organizata në të cilat bëjnë pjesë shumë njerëz të cilët kryejnë
autorizime të caktuara dhe detyra mirëpo ato i kryejnë në atë mënyrë që
pasojat e caktuara juridike nuk janë llogaritur individualisht por për tërë
organizatën e cila quhet person juridik.
_______________________________________
17) Shprehja franceze “persone morale” si karakteristikë për personin juridik tregon se kolektivet e
tilla janë moralisht të pranuara dhe juridikisht të lejuara për dallim nga shoqatat e ndaluara
(p.sh. shoqatat e hajdutëve)

155. 154
Dallojmë tri lloje themelore të personave juridik:
1. Shoqatat ekonomike,
2. Bashkësitë dhe
3. Ndërmarrjet.
4.3.1. Shoqatat ekonomike
Personat fizik dhe juridik të brendshëm dhe të jashtëm mund të
themelojnë forma të ndryshme të organizimit të shoqatave ekonomike siç
janë:
- shoqata me përgjegjësi solidare të pakufizuara;
- shoqëritë aksionare;
- shoqatat me përgjegjësi të kufizuara dhe shoqatat aksionare.
Çdonjërës nga shoqatat mund t’i besohet në bazë të ligjit kryerja e
punëve të caktuara profesionale dhe juridike nga fushëveprimi i organit
të administratës. Këtu bëjnë pjesë edhe odat ekonomike si organe
publike-juridike.
4.3.2. Ndërmarrjet (entet)
Ndërmarrjet janë organizata të cilat kryejnë punë të shërbimeve publike.
Ndërmarrjet në pikëpamje organizative janë jashtë administratës. Të tilla
janë: entet e arsimit (shkollat, fakultetet), entet e mbrojtjes shëndetësore
(spitalet, shtëpitë e shëndetit, ambulancat etj.). Entet themelohen me
ligjin për ndërmarrjet apo entet si lex generalis. Me to rregullohet
themelimi dhe funksionimi i enteve për dallim nga lex specialis me të
cilin rregullohet organizimi dhe funksionimi i enteve si shkollat, spitalet
etj (ligji mbi shëndetësinë, ligji mbi arsimimin fillor, ligji mbi arsimimin e
lartë etj.). Enti ka atributin e personit juridik të cilin e fiton me regjistrim
në regjistrin e gjykatës. Themelues të enteve janë personat fizik dhe
juridik vendor dhe të jashtëm.
4.3.3. Bashkësitë (shoqatat)
Bashkësia dallohet nga enti sepse atë e përbëjnë anëtarët të cilët janë
ngushtë të lidhur ashtu që pa numrin e caktuar të tyre shoqata nuk
mund të ekzistojë; enti megjithatë më tepër është i shkëputur nga
njerëzit ashtu që ekziston si i pavarur prej tyre. Ai nuk ka anëtar të cilët
e përbëjnë atë por ka organe drejtuese dhe njerëz të cilët shërbehen me
të por nuk janë anëtarë të tij dhe nuk kanë kurrfarë pushteti në të.
Shoqata është p.sh. shoqata e studentëve të drejtësisë apo shoqata e
shkrimtarëve etj., kurse enti është universiteti apo spitali. Enti në rend
të parë përbëhet nga mjetet e caktuara materiale të cilat janë të caktuara

156. 155
t’i shërbejnë qëllimit të caktuar. Njerëzit në të duhet t’i shfrytëzojnë ato
mjete për atë qëllim dhe ata ndërrohen duke shërbyer edhe vet si një lloj
mjeti. Shoqata përbëhet në rend të parë nga personat që janë anëtarë të
saj kurse vetëm në rend të dytë janë mjetet materiale. Kuptohet se kalimi
nga njëra në tjetrën shpesh është i pahetueshëm, kurse shoqatat mund
të krijojnë ente si themelata të tyre. Kompetenca është siç shihet, diçka
krejtësisht tjetër nga marrëdhënia e cila në rastin e saj ekziston ndërmjet
personit juridik në njërën anë dhe personit fizik, organit të tij në anën
tjetër. Kompetenca nuk është asgjë tjetër veçse pjesë e punës e personit
juridik i cili konform marrëdhënies së përmendur juridike e kryen
personi fizik si organi i personit juridik. Ato punë paraqesin ose të drejta
subjektive ose obligime ligjore të personit juridik e jo organi i tij.
Kuptohet se organi mund të përbëhet edhe nga më tepër persona fizik.
4.4. Titulli juridik (baza)
Për ta fituar subjekti ndonjë të drejtë kurse kjo do të thotë me fjalë tjera
për ta themeluar ndonjë marrëdhënie juridike është e nevojshme që për
këtë ta autorizojë sistemi juridik. Për këtë arsye të gjitha të drejtat
subjektive e kanë pikëqëndrimin e tyre në dispozitat e të ashtuquajturës
e drejtë objektive. Ky perceptim formulohet si shkak i marrëdhënies
juridike. Mirëpo, përveç rregullës së përgjithshme (ligjit) në një numër të
madh të rasteve nevojitet edhe ndonjë fakt plotësues i cili do të jetë
vendimtar për themelimin e marrëdhënies së tillë. Këto supozime faktike
i quajmë titull juridik.
Titulli juridik (baza apo titulus) është fakti të cilin sistemi juridik e
përcakton si kusht (supozim) për themelimin e marrëdhënies juridike.
Bazat juridike, më së shpeshti janë në marrëdhëniet private-juridike si
veprim juridike dhe delikt civil (shkaktimi i dëmit). Në disa raste sikurse
në të drejtën trashëgimore ekzistojnë edhe dy baza juridike të pavarura
për të fituar ndonjë të drejtë; kështu me rastin e trashëgimisë titulli
juridik mund të jetë testamenti (amaneti) apo dispozita ligjore.
5. Zotësia e veprimit
Ndonëse çdo subjekt juridik është bartës i të drejtës dhe detyrimit ai nuk
është gjithmonë në mundësi që në mënyrë të pavarur me gatishmërinë e
tij të hyjë në marrëdhënie juridike gjegjësisht me veprimet e tij të
shkaktojë pasoja juridike. Nëse subjekti i së drejtës me veprimin e vet
apo mosveprimin mund të krijojë situata të cilat kanë karakter juridik,
atëherë thuhet se ai posedon zotësinë e veprimit. Ajo përfshinë edhe
marrëdhëniet procesuale materiale-juridike (p.sh. dhuratën apo
shitblerjen si punë juridike por edhe paraqitjen e padisë gjykatës).
Në sferën e të drejtës private zotësia e veprimit më së shpeshti përbëhet
në lidhjen e punëve juridike dhe në ndërmarrjen e veprimeve të

157. 156
ndryshme për mbrojtjen e së drejtës. Aftësi veprimi ka çdo person i
moshës madhore dhe shpirtërisht i shëndoshë i cili si i tillë guxon të
disponojë lirisht me pronën e vet, të lidh kontrata nga marrëdhënia e
punës, t’i drejtohet gjykatës, të hyjë në martesë etj. Siç po shohim zotësia
e veprimit i përket moshës madhore, tek personat fizik gjegjësisht
regjistrimit në organet shtetërore apo gjykatë dhe me dhënien e lejes për
punë tek personat juridik.
Ndërkaq personi i tillë gjithashtu përgjigjet edhe për të gjitha obligimet
për të cilat është zotuar me punët e tilla dhe veprimet e atij lloji përgjigjet
për dëmin dhe për çdo veprim të cilin drejtësia e kualifikon si delikt. Kjo
është zotësia e deliktit e cila quhet edhe përgjegjësi. Personi i cili nuk
është i përgjegjshëm nuk mund të përgjigjet për dëmin apo për cilindo
delikt tjetër (personat e papërgjegjshëm).
Siç kemi parë tek personat juridik në parim ekziston zotësia e deliktit
dhe zotësia e veprimit. Për emër dhe llogari të personit juridik paraqiten
përfaqësuesit e tyre ligjor p.sh. drejtori apo personi tjetër i autorizuar.
Kështu edhe çdo ndërmarrje, shoqatë dhe formë tjetër e personit juridik
do të disponojë me zotësinë e veprimit.
Diçka tjetër është zotësia e deliktit. Ajo nganjëherë nuk ka të bëjë me
personat juridik dhe përgjegjës janë vetëm anëtarët e saj të cilëve mund
t’u dëshmohet fajësia (societas delinguere nonpotest). Sot kryesisht
pranohet se edhe personat juridik mund të përgjigjen për delikt si tërësi
dhe atë në kuptimin civil-juridik (kompensimi i dëmit) dhe duke pasur
parasysh disa sanksione penale-juridike. 18
6. Objekti i së drejtës
Në shkencën e drejtësisë shpesh hasim edhe në nocionin e objektit të së
drejtës. Me objekt të së drejtës zakonisht nënkuptojmë gjësendin, pjesën
e botës së jashtme materiale e cila zakonisht nuk është njeri (por mund
të jetë edhe njeri, p.sh. në formacionin skllavopronar dhe feudal) dhe i
cili ekziston në “pushtetin” e njeriut gjegjësisht me të cilin njeriu mund
të zotërojë gjegjësisht ta përdorë.
Kështu p.sh. objekt i kontratës për shitblerje të librave apo makinave
gjegjësisht shitjes, kurse objekt i huazimit është paraja etj.
_____________________________________
18) Ndërmarrja e tillë apo shoqata mund të jenë të dënuara për shkak të deliktit fiskal dhe
doganor me shuma tepër të mëdha të hollash, kurse ato shqiptohen edhe për delikte tjera
(rrezikim shëndetit të mjedisit, mosofrimi i ndihmës, mungesa e mbrojtjes në punë etj.). Dënimet
tjera (p.sh. burgu) natyrisht nuk mund të zbatohen kurse edhe dënimet me të holla në
ndërmarrjet e mëdha barten mbi supet e aksionarëve dhe nuk i bartin gjithmonë ata të cilët më
së tepërmi janë përgjegjës (udhëheqësit).

158. 157
Ekzistojnë gjëra shumë të llojllojshme dhe ato mund të vijnë në situata
ligjore shumë të ndryshme gjegjësisht mund të trajtohen juridikisht në
mënyra të ndryshme kështu gjërat ndahen p.sh. në të luajtshme dhe të
paluajtshme, të ndërrueshme dhe të pandërrueshme.
Për gjërat në disa degë pozitive-juridike dhe këto më tutje nuk to të
hyjmë në atë problem. Nëse gjërat kështu i definojmë atëherë mund të
ketë marrëdhënie juridike gjegjësisht të drejtë pa objekt. P.sh.
marrëdhënia e prindit dhe fëmijës me të cilën prindi është i detyruar ta
edukojë fëmijën e të ngjashme.
7. Llojet e autorizimeve
7.1. Autorizimi ligjor
Autorizim ligjor do të thotë mundësi e sjelljes së caktuar të subjektit të
cilën ai mund ta kryejë ashtu që sjelljen e tij ta kryejë me sistem juridik.
Me fjalë tjera kjo do të thotë se sjelljen e tij askush nuk guxon ta pengojë
sepse përndryshe bën delikt kurse në situata të caktuara kjo gjithashtu
do të thotë se një subjekt tjetër është i obliguar të sillet në mënyrën të
cilën e përcakton subjekti autorizues. Në rastin e parë subjekti i
detyrimit pra është i detyruar për sjellje pasive pra, në mosveprim
gjegjësisht ai është i obliguar ta durojë sjelljen për të cilën subjekti i
autorizimit është i autorizuar; në rastin e dytë prapë subjekti i detyrimit
është i detyruar në sjellje aktive, veprim, të cilin objekti i autorizimit e
cakton. Kështu nëse ndonjë subjekt është i autorizuar të banojë në
shtëpinë e vet, të gjitha subjektet tjera janë të obliguara ta durojnë që të
mos e pengojnë atë në çka do. Ndërkaq, nëse dikush është i autorizuar të
kërkojë të banojë në shtëpi të huaj atëherë ai është subjekt i detyrimit
dhe është i obliguar që shtëpinë e vet t’ia lë në dispozicion për banim
sipas kërkesës së tij. Autorizimi i jepet subjektit që të mund ta realizojë
ndonjë interes për të cilin shteti e sheh të arsyeshme ta mbrojë me ligj.
Mirëpo, duke pasur parasysh marrëdhëniet e subjektit të autorizimit dhe
interesit i cili me atë autorizim të tij e realizon, ekzistojnë dy lloje të
ndryshme të autorizimeve ligjore. Lloji i parë i autorizimit quhet e drejtë
subjektive kurse i dyti kompetencë.
7.1.1. E drejta subjektive
E drejta subjektive është e drejtë e autorizimit të subjektit të së drejtës
që shërben për mbrojtjen e interesit të tij. Autorizim i tillë p.sh. është e
drejta e pronës, e drejta e qirasë, e drejta në lirinë e lëvizjes etj.
Ekzistojnë të drejta të tilla të panumërta që studiohen në fushat gjegjëse
të drejtësisë.

159. 158
Për të drejtën subjektive është karakteristike se, në kufijtë e përcaktuar,
subjekti i së drejtës është plotësisht i lirë që të sillet ashtu siç dëshiron.
Ai është i vetmi kompetent që të përcaktojë interesin e vet, të vendosë a
dëshiron ta mbrojë atë me të drejtën e tij subjektive apo jo etj. Nëse
vendosë që autorizimin e vet të mos e zbatojë ai për këtë është plotësisht
i lirë dhe në asnjë rast për shkak të kësaj nuk mund të sanksionohet.
Të drejtat subjektive mund të ndahen sipas kritereve të ndryshe por
ndarja më e rëndësishme e atyre të drejtave është në të ashtuquajturat
absolute apo të drejta reale dhe të drejta relative apo obligative. Krahas
kësaj, është e rëndësishme edhe ndarja e të drejtave në të bartshme dhe
të pabartshme si dhe ndarja gjegjëse e obligimeve.
Të drejta të bartshme në subjektet tjera sipas rregullit janë të drejtat e
pronës, hipotekat etj. Të drejtat të cilat janë të lidhura në këtë mënyrë
për personalitetin e subjektit të vet ashtu që vetëm ai mund t’i bartë janë
të pabartshme: p.sh. të drejtat e bashkëshortit, prindit, e drejta e votës
etj.
7.1.2. Kompetenca
Kompetenca është autorizim ligjor i subjektit të së drejtës me të cilin ai
duhet ta mbrojë interesin e dikujt (interesin e huaj), interesin e ndonjë
subjekti tjetër në emër të të cilit vepron. Ai interes në të vërtetë paraqet
të drejtën subjektive të atij subjekti. Ai subjekt tjetër mund të jetë ose
ndonjë person fizik, njeri i cili nuk mund ta mbrojë interesin e vet duke
zbatuar të drejtën e tij subjektive për ç’arsye ajo mbrojtje i dorëzohet
subjektit të kompetencës, ose ai person është juridik gjegjësisht organ.
Dallimi i rëndësishëm ndërmjet të drejtës subjektive dhe kompetencës
është në atë se subjekti i së drejtës subjektive është shumë më i lirë në
kryerjen e autorizimit të tij sesa subjekti i autorizimit.
Subjekti i autorizuar nuk është i autorizuar të veprojë ashtu siç ai
dëshiron por është i detyruar që të veprojë ashtu siç do të vepronte ai
interesin e të cilit ky e realizon sikurse të kishte mundur të veprojë
racionalisht. Prandaj, kompetenca edhe nuk është autorizim i vërtetë siç
është rasti me të drejtën subjektive, por ajo njëkohësisht është e drejtë
dhe obligim.
7.2. E drejta në padi
Në nocionin e autorizimit ligjor tashmë qëndron se ai është i mbrojtur me
aparatin shtetëror të dhunës. Kjo do të thotë se aparati shtetëror i
dhunës do të intervenojë që ato subjekte të cilat e pengojnë zbatimin e
autorizimit t’i ndalojë në këtë dhe pastaj t’i detyrojë subjektet të cilat

160. 159
kanë obligim të bëjnë diçka, konform me autorizimin, që edhe ta bëjnë
atë.
7.3. Obligimi ligjor (detyrimi)
Nocioni i obligimit apo detyrimit ligjor është nocion korelativ me nocionin
e autorizimit ligjor.
Madje ky nocion në drejtësi qartë dallohet nga nocioni i autorizimit sepse
e drejta është në rend të parë sistem normash mbi sjelljen e
detyrueshme.
Teorikisht nuk është e mundur të paramendohet madje as sistem juridik
i tillë në të cilin për të gjitha subjektet e zakonshme të së drejtës do të
ekzistonin vetëm obligimet, derisa autorizimet të cilat u përgjigjen do të
ekzistonin vetëm për shtetin gjegjësisht për organet e tij. Sikurse e drejta
subjektive ashtu edhe obligimi është i bartshëm në trashëgimtarë apo
ndërmjetës të tjerë, kryesisht, nëse ajo është e lidhur për pronën ndërsa
e pabartshme është nëse është e lidhur ngushtë për personalitetin e
subjektit ashtu që askush nuk mund ta zbatojë përveç tij: p.sh. detyra e
skulptorit ta punojë një vepër është e pabartshme kurse obligimi i tij që
ta paguajë borxhin është e bartshme.
8. Përfaqësimi
8.1. Nocioni i përfaqësimit
Nëse ndonjë subjekt juridik nuk ka mundësi që për vete t’i kryejë punët
relevante juridike apo megjithatë dëshiron që ato t’i kryejë për të dikush
tjetër, atëherë mund të lindin marrëdhëniet e përfaqësimit. Këto
marrëdhënie zhvillohen gradualisht qysh nga e drejta romake dhe kjo
para së gjithash në formën e ashtuquajtur përfaqësim i tërthortë. Ky
përfaqësim ishte kontratë e llojit të veçantë (mandatum, lat. Urdhëresë,
dekret) me të cilën një palë detyrohej që për palën tjetër ta kryejë ndonjë
punë pa pagesë. Mandatari ishte i detyruar që ta kryejë obligimin me
rregull, por duke u paraqitur në emër të vetin ndonëse për llogari të
tjetrit (shpenzimet). Vetëm më vonë zhvillohet nocioni i të ashtuquajturit
përfaqësim i drejtpërdrejt të cilin e njeh edhe e drejta bashkëkohore.
Përfaqësimi i drejtpërdrejt krijon marrëdhënie të tillë juridike ndërmjet
dy subjekteve të së drejtës sipas së cilës njëri paraqitet në emër dhe për
llogari të tjetrit duke mbrojtur interesat e të përfaqësuarit.
8.2. Përfaqësuesi
Meqenëse personi pa aftësi veprimi megjithatë është subjekt i së drejtës
gjegjësisht meqenëse atij i takojnë autorizimet dhe detyrimet kurse deri
tek këto vihet, ndër të tjera, edhe me punët juridike, atëherë kjo bëhet e
nevojshme që të gjendet ndonjë mënyrë ashtu që edhe subjekti pa aftësi

161. 160
veprimi megjithatë të mund t’i “kryejë” ato punë ndonëse ato vërtetë nuk
mund t’i kryejë. Këto në vend të subjektit pa aftësi veprimi autorizimet e
tij dhe detyrimet, nëse kërkojnë kryerjen e punëve juridike, d.m.th. punët
e tij juridike i kryen një person me aftësi veprimi i cili është përfaqësues i
tij. Përfaqësuesi i personit pa zotësi veprimi sipas rregullit është
kujdestari i tij (për të miturit zakonisht ky është prindi i tij).
8.3. Marrëdhëniet e përfaqësimit
Marrëdhëniet e përfaqësimit bazohen në besimin e ndërsjellë të
përfaqësuesit dhe të përfaqësuarit dhe në ndershmëri (bona fides) si dhe
në ndërgjegjen e personit i cili kryen punët e përfaqësimit të tjetrit. 19 Në
teorinë e së drejtës ekzistojnë dy forma themelore të përfaqësimit të cilat
janë: 1. përfaqësimi ligjor (përfaqësimi i nevojshëm apo domosdoshëm)
dhe 2. përfaqësimi sipas autorizimit (përfaqësimi me dëshirë).
8.4. Përfaqësimi ligjor. Kujdestaria
Nëse ndonjë person nuk ka zotësi veprimi apo ajo për shkaqe të
ndryshme i është kufizuar apo pezulluar, atëherë paraqitet nevoja që atë
person ta përfaqësojë dikush, që ka të bëjë me veprimet juridike dhe
veprimet tjera të karakterit juridik (p.sh. përfaqësimi si plotësim për
aftësinë e veprimit). Ajo mungesë apo pamundësi e të shprehurit të
“vullnetit” plotësohet me përfaqësim deri tek i cili vihet në bazë të
dispozitave ligjore. Disa forma ligjore të përfaqësimit janë të bazuara në
rregullat natyrore apo edhe në rregullat shoqërore të cilat janë të
pranuara gjithkund, e kjo është rasti me të drejtën prindërore të cilin
mund ta realizojnë prindërit, kujdestarët, adoptuesit, si dhe entet
kompetente të cilat kujdesen për personat që nuk kanë zotësi veprimi
(qendrat për punë sociale).
Prindërit janë përfaqësues natyror të fëmijëve të vet në të gjitha çështjet
që kanë të bëjnë me interesat e tyre sidomos ato pronësore. Kjo do të
mund të konsiderohej edhe si rregull që del nga të kuptuarit e të drejtës
natyrore apo natyrës së gjërave. Këtu nuk është i nevojshëm akti i
posaçëm i pushtetit shtetëror për t’i hyrë marrëdhënies së përfaqësimit.
Sikurse që janë përfaqësues ligjor të personave fizik pa zotësi veprimi
prindërit e tyre, kujdestarët adoptuesit, ashtu janë përfaqësues ligjor të
subjekteve juridike udhëheqësit e tyre. Këta janë persona të autorizuar
për përfaqësim në bazë të aktit të përgjithshëm nënligjor të personit
juridik, gjegjësisht regjistrimit në regjistër të organit shtetëror.
_______________________________
19) Ekzistimi i besimit, obligimeve të ruajtjes së fshehtësisë, ndërgjegjes profesionale dhe të mirat e
përgjithshme të besimit shënojnë sidomos marrëdhëniet të cilat prekin në sferën intime dhe private, kurse kjo
është karakteristika e lidhjes ndërmjet avokatit dhe palës gjegjësisht mjekut dhe pacientit. Kjo shikuar
gjerësisht, është edhe çështje e moralit (etika profesionale)

162. 161
8.5. Përfaqësimi në bazë të autorizimit
I autorizuari
Përcaktimi i të autorizuarit si mbrojtës të të drejtave dhe interesave
juridike të subjektit të së drejtës dhe detyrimit para organit shtetëror,
nuk është e domosdoshme por varet nga dëshira e palës gjegjësisht nga
përfaqësuesi ligjor i personit fizik apo juridik. Përveç në ato raste në të
cilat është e domosdoshme pjesëmarrja personale e bartësit të së drejtës
dhe detyrimit (p.sh. në procedurën kontestimore-dhënia e deklaratës
trashëgimore) dhe në rastet e ballafaqimit të palës si p.sh. subjektin me
dëshmitarin, kryesisht në vend të vet subjektit gjegjësisht përfaqësuesit
të tij ligjor në bazë të autorizimit mund të marrë pjesë në procedurë
personi tjetër. Ai person tjetër i cili angazhohet me dëshirë të subjektit
apo përfaqësuesit të tij ligjor quhet i autorizuar. I autorizuar mund të jetë
çdo person i cili ka zotësi të plotë veprimi përveç atyre personave të cilët
merren me pseudohartime. Pala e cila është e pranishme në momentin
kur i autorizuari i saj e autorizon, menjëherë pas përfaqësimit të tij
mund ta ndërrojë apo ta tërheqë dëshminë të cilën ai e ka dhënë në
procedurën e përfaqësimit. Autorizimi për përfaqësim mund të jepet me
shkrim dhe me gojë në procesverbal. Avokatit autorizimi i jepet me
nënshkrim në formularin e autorizimit. Me vdekjen e palës, humbjen e
zotësisë së tij formale (procesuale) apo me ndërrimin e përfaqësuesit
ligjor, autorizimi pushon së vlejturi. Ndërkaq, trashëgimtari ligjor i palës
ka të drejtë ta vazhdojë procedurën dhe në këtë kuptim ai mund ta
forcojë apo tërheqë autorizimin e dhënë më herët.
8.6. Llojet e autorizimeve
8.6.1. E drejta subjektive
E drejta subjektive është e drejtë e autorizimit të subjektit të së drejtës
që shërben për mbrojtjen e interesit të tij. Autorizim i tillë p.sh. është e
drejta e pronës, e drejta e qirasë, e drejta në lirinë e lëvizjes etj.
Ekzistojnë të drejta të tilla të panumërta që studiohen në fushat gjegjëse
të drejtësisë.
Për të drejtën subjektive është karakteristike se, në kufijtë e përcaktuar,
subjekti i së drejtës është plotësisht i lirë që të sillet ashtu siç dëshiron.
Ai është i vetmi kompetent që të përcaktojë interesin e vet, të vendosë a
dëshiron ta mbrojë atë me të drejtën e tij subjektive apo jo etj. Nëse
vendosë që autorizimin e vet të mos e zbatojë ai për këtë është plotësisht
i lirë dhe në asnjë rast për shkak të kësaj nuk mund të sanksionohet.

163. 162
Të drejtat subjektive mund të ndahen sipas kritereve të ndryshe por
ndarja më e rëndësishme e atyre të drejtave është në të ashtuquajturat
absolute apo të drejta reale dhe të drejta relative apo obligative. Krahas
kësaj, është e rëndësishme edhe ndarja e të drejtave në të bartshme dhe
të pabartshme si dhe ndarja gjegjëse e obligimeve.
Të drejta të bartshme në subjektet tjera sipas rregullit janë të drejtat e
pronës, hipotekat etj. Të drejtat të cilat janë të lidhura në këtë mënyrë
për personalitetin e subjektit të vet ashtu që vetëm ai mund t’i bartë janë
të pabartshme: p.sh. të drejtat e bashkëshortit, prindit, e drejta e votës
etj.
8.6.2.Kompetenca
Kompetenca është autorizim ligjor i subjektit të së drejtës me të cilin ai
duhet ta mbrojë interesin e dikujt (interesin e huaj), interesin e ndonjë
subjekti tjetër në emër të të cilit vepron. Ai interes në të vërtetë paraqet
të drejtën subjektive të atij subjekti. Ai subjekt tjetër mund të jetë ose
ndonjë person fizik, njeri i cili nuk mund ta mbrojë interesin e vet duke
zbatuar të drejtën e tij subjektive për ç’arsye ajo mbrojtje i dorëzohet
subjektit të kompetencës, ose ai person është juridik gjegjësisht organ.
Dallimi i rëndësishëm ndërmjet të drejtës subjektive dhe kompetencës
është në atë se subjekti i së drejtës subjektive është shumë më i lirë në
kryerjen e autorizimit të tij sesa subjekti i autorizimit.
Subjekti i autorizuar nuk është i autorizuar të veprojë ashtu siç ai
dëshiron por është i detyruar që të veprojë ashtu siç do të vepronte ai
interesin e të cilit ky e realizon sikurse të kishte mundur të veprojë
racionalisht. Prandaj, kompetenca edhe nuk është autorizim i vërtetë siç
është rasti me të drejtën subjektive, por ajo njëkohësisht është e drejtë
dhe obligim.
8.6.3.E drejta në padi
Në nocionin e autorizimit ligjor tashmë qëndron se ai është i mbrojtur me
aparatin shtetëror të dhunës. Kjo do të thotë se aparati shtetëror i
dhunës do të intervenojë që ato subjekte të cilat e pengojnë zbatimin e
autorizimit t’i ndalojë në këtë dhe pastaj t’i detyrojë subjektet të cilat
kanë obligim të bëjnë diçka, konform me autorizimin, që edhe ta bëjnë
atë.
8.7. Detyrimi ligjor (obligimi)
Nocioni i obligimit apo detyrimit ligjor është nocion korelativ me nocionin
e autorizimit ligjor.

164. 163
Madje ky nocion në drejtësi qartë dallohet nga nocioni i autorizimit sepse
e drejta është në rend të parë sistem normash mbi sjelljen e
detyrueshme.
Teorikisht nuk është e mundur të paramendohet madje as sistem juridik
i tillë në të cilin për të gjitha subjektet e zakonshme të së drejtës do të
ekzistonin vetëm obligimet, derisa autorizimet të cilat u përgjigjen do të
ekzistonin vetëm për shtetin gjegjësisht për organet e tij. Sikurse e drejta
subjektive ashtu edhe obligimi është i bartshëm në trashëgimtarë apo
ndërmjetës të tjerë, kryesisht, nëse ajo është e lidhur për pronën ndërsa
e pabartshme është nëse është e lidhur ngushtë për personalitetin e
subjektit ashtu që askush nuk mund ta zbatojë përveç tij: p.sh. detyra e
skulptorit ta punojë një vepër është e pabartshme kurse obligimi i tij që
ta paguajë borxhin është e bartshme.
Kapitulli XI
INTERPRETIMI I SË DREJTËS (NORMODINAMIKA)
Nocioni i interpretimit të së drejtës
Nocioni i interpretimit të së drejtës do të thotë definimi i kuptimit juridik
të normës ligjore. Interpretimi i së drejtës bëhet pasi që të jetë vërtetuar
paraprakisht (autenticiteti) teksti i normës dhe plotfuqia e saj. Me rastin
e interpretimit të së drejtës interpretohet, në të vërtetë norma ligjore.
Ekzistojnë shumë metoda të interpretimit të normës ligjore gjegjësisht të
përcaktimit të kuptimit juridik të normës ligjore të cilën duhet zbatuar në
raste konkrete kurse më të rëndësishmet janë : interpretimi gjuhësor,
interpretimi logjik, interpretimi sistematik, interpretimi qëllimor,
gjegjësisht teleologjik, interpretimi subjektiv dhe objektiv, interpretimi
historik, interpretimi autentik etj.
2. Disa lloje dhe procedura të interpretimit të së drejtës
2.1. Interpretimi gjuhësor
Procedura e interpretimit të së drejtës fillon me përcaktimin e kuptimit
gjuhësor të normës përmes interpretimit gjuhësor. Interpretimi gjuhësor
ka të bëjë me zbatimin e rregullave gjuhësore në tekstin e normës me çka
përcaktohet kuptimi i saj gjuhësor. Me këtë rast duhet pasur kujdes për
veçoritë e gjuhës së përdorur në normë dhe për veçoritë e termeve
juridike. Me rastin e interpretimit gjuhësor duhet ditur çdo shenjë
gjuhësore ka kuptimin e vet dhe nuk mund të jetë e tepërt. Çdo shenje
gjuhësore, së pari duhet t’i jepet domethënia e saj më e zakonshme, e më
pastaj të tjerat, kurse në të njëjtën normë është me rëndësi që të njëjtës
shenjë gjuhësore sipas rregullit t’i jepet i njëjti kuptim. Pas interpretimit
gjuhësor kalohet në përcaktimin e kuptimit juridik të normës. Kuptimi i

165. 164
vërtetë është ai kuptim i cili mundëson që norma ta kryejë funksionin e
vet shoqëror i cili synohet në mënyrën e vet më të mirë, gjegjësisht ta
sigurojë atë interes të shtetit i cili është edhe qëllimi i normës.
Në teori ka shumë pikëpamje lidhur me atë se si mund të përcaktohet në
mënyrën më të mirë kuptimi i vërtetë i normës ligjore.
2.2. Teoria e interpretimit të lirë të së drejtës
Sipas teorisë së interpretimit të lirë, kuptimi i vërtetë nuk është e
domosdoshme të jetë njëri nga kuptimet gjuhësore, por interpretuesi
lirisht, pra, duke mos qenë i lidhur për kuptimin gjuhësor, përcakton
kuptimin e vërtetë. Kjo gjë është e papranueshme, sepse kjo
interpretimin e shndërron në krijim të së drejtës, kurse interpretuesi për
një gjë të tillë nuk është kompetent. Për këtë arsye kuptimi i vërtetë
mund të jetë vetëm njëri nga kuptimet gjuhësore.
Në këtë kuadër teoria subjektive e interpretimit konsideron se kuptimi i
vërtetë është ai të cilin krijuesi i normës ka dashur t’ia jap asaj, kurse
teoria objektive konsideron se kuptimi i vërtetë është ai të cilin krijuesi i
normës realisht ia ka dhënë në pajtim me të kuptuarit objektiv shoqëror.
Teoria objektive është e pranueshme ndonëse duhet pasur kujdes edhe
ndaj dëshirës së krijuesit (adresantit) të normave ligjore.
2.3. Teoria statike dhe evolucioniste e interpretimit të së drejtës
Sipas teorisë statike interpretimi i vërtetë i normës është ai të cilin e ka
pasur norma në momentin e nxjerrjes kurse sipas teorisë evolucioniste
kuptimi i vërtetë është ai të cilin norma e ka pasur në çastin e
interpretimit. Është evidente se me pranimin e teorisë evolucioniste
sigurohet realizimi më i mirë i rolit të së drejtës në shoqëri.
Përcaktimi i kuptimit juridik të normës bëhet me ndihmën logjike,
sistemit të së drejtës, historisë dhe qëllimit të së drejtës të ashtuquajtur
logjik, sistematik, historik dhe me interpretimin e qëllimshëm.
2.4. Interpretimi logjik
Interpretimi logjik ka të bëjë me përcaktimin e kuptimit të normës me
ndihmën logjike do të thotë me zbatimin e ligjit të logjikës në kuptimin i
cili fitohet me interpretimet gjuhësore dhe interpretimet e llojeve tjera.
Me zbatimin e ligjshmërisë logjike gjendet dhe nxirret ai kuptim i normës
i cili nuk është shprehur me gjuhë në mënyrë të veçantë por i cili, siç
konsiderohet gjendet në përmbajtjen e dhënë të shprehjes gjuhësore.
Gjegjësisht nënkuptohet në normë apo më së paku, kuptimi gjuhësor i të
cilit nuk është kundërthënës. Analiza logjike e asaj shprehje gjuhësore e
gjen atë kuptim i cili deri në njëfarë mase është i fshehur dhe në këtë
mënyrë e plotëson kuptimin e normës, normën e bën më të begatë, më
përmbajtjesore dhe më të plotë.

166. 165
2.5. Interpretimi sistematik
Interpretimi sistematik është përcaktimi i kuptimit të normës juridike me
ndihmën e lidhjes e cila ekziston ndërmjet saj dhe të gjitha normave tjera
të cilat e përbëjnë sistemin juridik. Baza e interpretimit sistematik është
fakti se çdo normë ligjore në të vërtetë është pjesë e një tërësie të madhe
të përbërë ose të ndërlikuar në të cilën pjesët janë të lidhura fort ndër
vete. Si pjesë e sistemit juridik çdo normë në të zë vend të caktuar në
raport me normat tjera dhe në pikëpamje kuptimore lidhet me to, gjë që
do të thotë se ajo ndikon në përcaktimin e kuptimit të normave tjera
sikurse që edhe ato ndikojnë në përcaktimin e kuptimit të saj. Së
këndejmi edhe dy lloje themelore të interpretimit sistematik, ai i cili
kryhet në bazë të vendit të cilin e zë norma dhe ai i cili kryhet përmes
ndërlidhjes kuptimore të normave. Me përcaktimin e vendit, kryesisht u
shmangemi kundërthënieve ndërmjet normave të akteve të ndryshme
derisa me ndërlidhjen kuptimore përcaktohet më për së afërmi kuptimi i
normës.
2.6. Interpretimi historik i së drejtës
Në kuptimin e normës ligjore në rend të parë ndikojnë normat të cilat së
bashku me të përbëjnë aktin e caktuar ligjor kurse pastaj edhe normat të
cilat hyjnë ose bëjnë pjesë në akte tjera, të afërta me aktin norma e të
cilit interpretohet. Me këtë rast mendohet në aktet historikisht të afërta,
pra ato të cilat i kanë nxjerrë i njëjti subjekt, në situatë të njëjtë historike
etj. Vetëm në rend të dytë, në kuptimin e normës ndikojnë normat nga
njësitë të cilat i formon shkenca e drejtësisë.
Pikërisht ky fakt, se sistemi juridik pa rresht ndryshon me nxjerrjen e
akteve të reja ligjore, kurse çdo ndryshim i tillë ndikon edhe në kuptimin
e normave ekzistuese, paraqet njërën nga vështirësitë e së drejtës, duke e
bërë atë shumë të ndërlikuar (sepse në të vërtetë kurrë një normë nuk
interpretohet për vete dhe vetvetiu por tërë sistemi përmes interpretimit
të një norme apo interpretohet norma brenda sistemit) dhe domosdo në
mënyrë evolutive (sepse jo vetëm ndryshimet e gjendjes shoqërore por
edhe ndryshimet e sistemit juridik janë të pareshtura).
Interpretimi historik interpreton normat me ndihmën e rrethanave
shoqërore duke marrë parasysh të gjitha rrethanat të cilat mund të jenë
të rëndësishme për këtë qëllim. Interpretimi historik vetëm relativisht
mund të ndahet nga ai qëllimor po aq edhe sa i analizon ato rrethana
historike që kanë ndikuar në zhvillimin e kuptimit të normës, duke
nënkuptuar me këtë (nëse pranohet interpretimi evolutiv) jo vetëm ajo në
momentin e krijimit të normës por edhe ajo e mëvonshmja, deri në çastin
kur norma interpretohet. Ato rrethana mund të jenë larg nga vet norma
siç mund të jenë edhe të lidhura drejtpërdrejt për të.

167. 166
Kështu analizohet gjendja e përgjithshme shoqërore e cila i ka paraprirë
normës dhe si rrjedhojë e së cilës ajo ka lindur, si dhe ato rrethana të
cilat kanë qenë shkas që norma të nxirret, pastaj punët përgatitore në
nxjerrjen e normës, procedura e nxjerrjes së saj, propozimet e normës
dhe ndryshimet e tyre, diskutimet publike dhe ato në organet
kompetente, arsyetimi i motivit etj.
2.7. Interpretimi qëllimor (teleolog) i së drejtës
Këto vepra japin të dhënat më të mira për qëllimet të cilat kanë qenë të
përcaktuara me normë në kohën e nxjerrjes së saj. Më në fund,
analizohen ndryshimet në vet normën gjatë kohës së zgjatjes së saj dhe
shkaqet të cilat i kanë cytur ato. Të gjitha këto të dhëna mund të jenë të
rëndësishme për përcaktimin e kuptimit juridik të normës, sidomos
përmes përcaktimit të qëllimit dhe rolit të saj në shoqëri. Me këtë rast
duhet pasur parasysh se historia e normës është një kurse aktualiteti i
saj është diçka tjetër dhe se norma e cila dikur ka pasur një qëllim, tani
mund të ketë qëllim tjetër, në pajtim me ndryshimin e rrethanave
shoqërore. Prandaj, interpretimi historik kurrë nuk është definitiv. Kur
përcaktohet se cili ka qenë kuptimi i një norme gjatë historisë, gjithmonë
duhet të verifikohet se a e ka ruajtur atë kuptim të vetin edhe sot apo jo.
Të gjitha këto interpretime, në të vërtetë, janë vetëm paraprake apo
parapërgatitore për arsye se tregojnë vetëm për kuptimin e mundshëm të
normës ligjore. Interpretimi qëllimor është ai i cili zgjedh se cili nga këto
kuptime të mundshme është kuptimi i vërtetë i saj. Prandaj, këto
interpretime paraqesin vetëm parapërgatitjen për zbatimin e suksesshëm
të interpretimit qëllimor si vendimtar.
Qëllimi objektiv i normës është arritja e pasojave të tilla të cilat janë të
favorshme për shtetin. Qëllimi i normës është pra realizimi i ndikimit të
caktuar në shoqëri i cili është i dobishëm për shtetin. Qëllimi madhor
apo ai themelor i së drejtës realizohet përmes realizimit të një varg
qëllimesh më të ulëta, më të vogla dhe më konkrete ashtu që të krijohet
një hierarki e tërë qëllimesh të së drejtës paralele me hierarkinë e
normave të cilat i realizojnë. Kështu çdo normë ka qëllimin e vet të
posaçëm përmes të cilit realizohet qëllimi themelor i klasës dhe të cilit
ajo, natyrisht, nuk guxon t’i kundërvihet, gjë që në kuptimin formal-
juridik shprehet me atë se nuk guxon t’u kundërvihet atyre normave më
të larta të cilat më drejtpërsëdrejti realizojnë atë qëllim, si dhe as
normave tjera të cilat i realizojnë në mënyrë të veçantë, e që me fjalë tjera
do të thotë se të gjitha normat ligjore e përbëjnë një sistem unik të
normave i cili ka një qëllim unik dhe i cili në të vërtetë edhe mban togun
unik të qëllimit. Përcaktimi i qëllimit të normës, me çka në të vërtetë
përcaktohet edhe kuptimi i vërtetë i saj, është punë mjaft e ndërlikuar
dhe kërkon shumë qartë njohuri të mëdha sociologjike për interpretuesin

168. 167
si dhe kuptim politik dhe historik dhe aftësi të të kuptuarit të tërësisë
dhe mendimit brenda sistemit, pra lidhjet e të gjitha elementeve të
ndërlikuara juridike dhe shoqërore në një unitet jo kundërthënës.
Me rastin e përcaktimit të qëllimit të normës interpretuesi ka para vetës
njërën nga dy situatat e mundshme: 1. ose interpretimet paraprake e
kanë udhëzuar në një të vetmin kuptim të normës si të mundshëm, 2.
ose kanë treguar se norma ka më shumë kuptime të mundshme të
njëllojta apo jo, ose interpretime të mundshme. Çdo njëri nga kuptimet e
mundshme në të vërtetë do të thotë mbrojtje e një interesi të caktuar
shoqëror apo shkallë e ndryshme e realizimit të të njëjtit interes.
Interpretuesi duhet të përcaktojë saktë se cili interes do të jetë i mbrojtur
me pranimin e kuptimit të caktuar në mënyrë që të hedhë ato kuptime
që mbrojnë interesin e dikujt të huaj e jo interesin e përgjithshëm gjegjës.
Pastaj duhet t’i krahasojë interesat e caktuara dhe të shohë se cili nga
ato është interes i vërtetë, cili është dominues, më urgjent, më i
rëndësishëm, etj., dhe kështu ta përcaktojë edhe kuptimin e vërtetë. Në
qoftë se megjithatë konstaton se shumë kuptime mbrojnë të njëjtin
interes të cilin edhe duhet mbrojtur do të përcaktojë se me cilin kuptim
ai interes mbrohet më së miri.
Në qoftë se interpretimet paraprake tregojnë se norma ka vetëm një
kuptim të mundshëm atëherë ai duhet ta përcaktojë se cili interes është i
mbrojtur me interpretimin e tillë e pastaj me analizën e atij interesi të
vërtetojë se a është ai vërtetë interes i përgjithshëm apo ndoshta është në
pyetje ndonjë gabim i adresantit të normës i cili tregon se norma në të
vërtetë duhet të mbrojë tjetër interes gjegjësisht se kuptimi i vërtetë i saj
është një tjetër e jo ai i cili duket se është i vetmi i mundshëm sipas
interpretimeve paraprake. Kur përcaktohet kuptimi i vërtetë i normës,
krahasohet interpretimi gjuhësor me kuptimin e vërtetë. Nëse këto dy
kuptime përputhen interpretimi konsiderohet i përfunduar. Në qoftë se
ekziston papajtueshmëri, interpretimi gjuhësor korrigjohet me kuptimin
e vërtetë. Nëse kuptimi gjuhësor është i qartë por i kundërt me atë
juridik atëherë kjo vjen për shkak të gabimit dhe ai harmonizohet me
kuptimin e vërtetë. Në qoftë se kuptimi gjuhësor është i pacaktuar
d.m.th. ekzistojnë shumë kuptime të tilla apo kuptimi i dhënë nuk është
mjaft konkret, atëherë ai korrigjohet me kuptimin e vërtetë, qoftë se
është marrë një nga shumë kuptimet gjuhësore si i vërtetë, qoftë edhe se
kuptimi i vetëm gjuhësor është konkretizuar me kuptimin e vërtetë. Me
këtë rast duhet pasur kujdes që norma e njëjtë, në raste të ndryshme
konkrete mund të ketë edhe kuptime të ndryshme ligjore.